සුමේධ තාපසයාණන් මඩ මත ඒදණ්ඩක් සේ වැතිර සිටින අයුරු
ඒ භාග්යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!
තිලෝ සරණ වූ යම් මහා සෘෂිවරයකු (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් කල්ප කෝටි දහස් ගණනක් මුළුල්ලෙහි ඉපදෙමින් ලෝවැසියන්ට අප්රමාණ වූ යහපතක් කරන ලද්දේ ද,
උන්වහන්සේගේ සිරිපා යුවළ නැමද, ධර්මයට ද දෑත එක් කොට වන්දනා කර, සැමගේ බුහුමනට බඳුන් වූ මහා සංඝරත්නය ද ගෞරවයෙන් පුදා,
තෙරුවන් විෂයයෙහි කරන ලද ඒ නමස්කාරාදී පුණ්ය මහිමයෙන් සියලු උවදුරු නසා,
ශෝභාමත් වූ මහා සෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෙර දවස අර්ථෝත්පත්ති වශයෙන් එළැඹ සිටි කාරණයන් මුල් කරගෙන ‘අපණ්ණක’ ආදී යම් ජාතක කථාවන් දේශනා කරන ලද්දේ ද,
ලෝවැසියන් සසරින් එතැර කිරීම අරමුණු කොට ඇති, දෙවිමිනිසුන්ගේ නායක වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ, යම් ඒ ජාතකයන්හි (බුද්ධත්වය පිණිස වූ) අනන්ත වූ බොධිසම්භාර ධර්මයන් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පරිපාකයට පත් කළ (පැසවූ) සේක් ද,
ඒ සියලු ජාතකයන් එකට සංග්රහ කොට, ධර්ම සංගායනා කළ මහා තෙරවරුන් විසින් ‘ජාතක’ යන නාමයෙන් යමක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද,
අපණ්ණකාදී ජාතක මගින් දැක්වෙන, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරම්පරා කථා මාර්ගය වූ ඒ ‘බුද්ධ වංසය’ බොහෝ කල් පවතිනු කැමති වූ, ‘අත්ථදස්සී’ නම් මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් මා වෙත පැමිණ අයදින ලදුව,
එසේම, ගිහි සංසර්ගයෙන් තොර විහරණ ඇති, හැම කල්හි මා සමග වාසය කරන, ශාන්ත වූ සිත් ඇති, නුවණැති ‘බුද්ධමිත්ත’ තෙරණුවන් විසින් ද,
මහිංසාසක වංසයෙහි උපන්, න්යාය ධර්මයන් දන්නා වූ, පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති ‘බුද්ධදේව’ නම් භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් ද (එසේම අයදින ලද මම),
මහා පුරුෂයන්ගේ (බෝධිසත්ත්වයන්ගේ) චර්යාවන්ගේ ආනුභාවය අචින්ත්යය (සිතා නිම කළ නොහැක). බබළන්නා වූ ඒ ජාතකයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව,
මහා විහාරවාසී තෙරවරුන්ගේ වාචනා මාර්ගය (සම්ප්රදාය) ඇසුරු කොට ගෙන දේශනා කරන්නෙමි. මා දේශනා කරන ඒ ධර්මය සත්පුරුෂයෝ මැනවින් ගනිත්වා (අසත්වා)!
මේ ජාතක අර්ථ වර්ණනාව; ‘දූරේ නිදානය’ (දුර ඇති හේතුව), ‘අවිදූරේ නිදානය’ (නුදුරු හේතුව) සහ ‘සන්තිකේ නිදානය’ (ළඟ හේතුව) යනුවෙන් නිදාන තුනක් දක්වා වර්ණනා කරන කල්හි, යම් කෙනෙක් එය අසත් ද, ඔවුන් එය මුල සිටම දැන ගන්නා බැවින් මැනවින් දත් අය වන්නාහුය. එබැවින් ඒ නිදාන තුන දක්වාම මෙය වර්ණනා කරන්නෙමු.
එහිලා පළමුව ඒ නිදානයන්ගේ කාල පරිච්ඡේදය දත යුතුය. දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කරන ලද ප්රාර්ථනා ඇති මහා සත්ත්වයින් වහන්සේගේ, වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙන් චුත වී තුසිත පුරයෙහි උපත ලැබීම දක්වා පවත්නා කථා පුවත ‘දූරේ නිදානය’ නම් වේ. තුසිත භවනෙන් චුත වී බෝමැඩ දී සර්වඥතා ඤාණය ලැබීම දක්වා පවත්නා කථා පුවත ‘අවිදූරේ නිදානය’ නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්හි වැඩ වෙසෙන කල්හි ඒ ඒ තැනේදීම ලැබෙන (දේශනා කරන ලද) කරුණු ‘සන්තිකේ නිදානය’ නම් වේ.
මෙය දූරේනිදානයයි. මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට හා අසංඛ්ය හතරකට පෙර ‘අමරවතී’ නම් නගරයක් විය. එහි ‘සුමේධ’ නම් බමුණෙක් වාසය කළේය. ඔහු මව්පිය දෙපසින්ම උසස් කුල ඇත්තෙකි; පිරිසිදු මව් කුස ඇත්තෙකි; හත්වන පරම්පරාව දක්වාම කුලය පිළිබඳ කිසිදු නින්දාවක් නොලද්දෙකි; රූප සම්පත්තියෙන් හා දැකුම්කළු බවින් යුක්තය; පැහැපත් ඡවි වර්ණයෙන් යුක්තය. ඔහු අන් කිසිදු රැකියාවක් නොකොට බ්රාහ්මණ ශිල්පයම උගත්තේය. සුමේධ තරුණ වියේදීම මව්පියෝ මිය ගියහ. එවිට භාණ්ඩාගාරික ඇමතිවරයා ලේකම් පොත ගෙනැවිත්, රන් රිදී මුතු මැණික් පිරුණු ගබඩා විවෘත කරවා, ‘කුමාරය, මේ ඔබේ මවට අයත් ධනයයි; මේ පියාට අයත් ධනයයි; මේ ඔබේ සීයාට සහ මුත්තාට අයත් ධනයයි’ කියා හත්වන පරම්පරාව දක්වා රැස්වූ ධනය පෙන්වා, ‘මෙය පරිහරණය කළ මැනව’යි කීය. සුමේධ පණ්ඩිතයෝ මෙසේ සිතූහ: ‘මේ ධනය රැස් කළ මගේ පිය-මුතුන්මිත්තෝ පරලොව යන විට එක් කහවණුවක්වත් රැගෙන නොගියහ. නමුත් මම මේ ධනය මා සමඟ ගෙන යා හැකි ක්රමයක් (පින්කම්) කළ යුතුය.’ ඔහු රජුට දන්වා නගරයේ අණබෙර යවා මහජනයාට දන් දී තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. මෙම කාරණය වඩාත් පැහැදිලි කිරීම සඳහා මේ ස්ථානයේ ‘සුමේධ කථාව’ කිව යුතුය. මේ කථාව බුද්ධවංශයේ එක දිගට සඳහන්ව ඇතත්, එය ගාථා වලින් පමණක් දක්වා ඇති බැවින් එතරම් ප්රකට නැත. එබැවින් අපි එම පුවත අතරතුර ගාථා ඇතුළත් කරමින් කියමු.
කල්ප ලක්ෂයකට හා අසංඛ්ය හතරකට පෙර දස වැදෑරුම් ශබ්දයන්ගෙන් තොර නොවූ, ‘අමරවතී’ නමින් ද ‘අමර’ නමින් ද ප්රසිද්ධ වූ නගරයක් විය. ඒ පිළිබඳව බුද්ධවංශයේ මෙසේ සඳහන් වේ.
‘කල්ප ලක්ෂයකට හා අසංඛ්ය හතරකට පෙර දර්ශනීය වූ, සිත්කළු වූ, දස වැදෑරුම් ශබ්දයන්ගෙන් තොර නොවූ, ආහාර පාන සුලභ වූ, අමර නම් නගරයක් විය.’
එහි ‘දස වැදෑරුම් ශබ්දයන්ගෙන් තොර නොවූ’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ:
යන මේ දස වැදෑරුම් ශබ්දයන්ගෙන් නිරන්තරයෙන් යුක්ත වූ බවයි. මේ ශබ්දයන්ගෙන් කොටසක් පමණක් ගෙන බුද්ධවංශයේ මෙසේ දැක්වේ:
‘ඇත් හඬ, අස් හඬ, බෙර හඬ, සක් හඬ, රථ හඬ සහ කනු-බොනු යැයි කියන ඝෝෂාවෙන් ඒ නගරය යුක්ත විය.’
බුද්ධවංශයෙහි මෙම ගාථාව වදාරා,
‘ඒ නගරය සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණය; සියලු කර්මාන්තවලින් යුක්තය; සප්ත රත්නයෙන් යුක්තය; නානා වර්ගයේ ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්තේය; සමෘද්ධිමත්ය; දිව්ය නගරයක් මෙන් පින් කළවුන්ට වාසස්ථානයක් විය.’
‘ඒ අමරවතී නගරයෙහි නොයෙක් කෝටි ගණන් රැස් කළ ධනය ඇති, බොහෝ ධන ධාන්ය ඇති, සුමේධ නම් බ්රාහ්මණෙයක් විය.’
මේ බව බුද්ධවංශයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත:
‘හේ වේද මන්ත්ර දරන්නෙකි; ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගිය කෙනෙකි; ලක්ෂණ ශාස්ත්රයෙහි ද, ඉතිහාසයෙහි ද, ස්වකීය බ්රාහ්මණ ධර්මයෙහි ද පරම නිපුුණත්වයට පත් වූවෙකි.’
එක් දිනක් ඒ සුමේධ පණ්ඩිත තෙම උතුම් ප්රාසාදය මතුපිට මහලෙහි හුදෙකලාව පලක් බැඳ හිඳ මෙසේ සිතීය: ‘නුවණැත්ත, නැවත උපතක් ලැබීම දුකකි; උපන් සෑම තැනකම ශරීරය බිඳී යාම (මරණය) දුකකි. මම ද ඉපදීම, ජරාවට පත්වීම, ලෙඩ වීම සහ මරණය උරුම කර ගත්තෙකි. එබඳු වූ මම ජරා-ව්යාධි රහිත වූ, දුක් නැති, සැප වූ, සිසිල් වූ, අමා මහ නිවන සෙවිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම භවයෙන් මිදී නිවනට යන ඒකායන මාර්ගයක් තිබිය යුතුය.’ ඒ බව මෙසේ කියන ලදී:
‘එකල මම හුදෙකලාව හිඳ මෙසේ සිතුවෙමි: පුනර්භවය දුකකි; ශරීරය බිඳී යාම ද දුකකි.’
‘ඉපදීම, ජරාවට පත්වීම සහ ලෙඩ වීම ස්වභාව කොට ඇති මම, ජරාවට පත් නොවන, මරණයට පත් නොවන, නිර්බිය වූ නිවන සොයන්නෙමි.’
‘නොයෙක් කුණු කොටස්වලින් පිරුණු මේ දුගඳ හමන කය පිළිබඳ ආශාව හා බලාපොරොත්තු අත්හැර යන්නෙම් නම් මැනවි.’
‘ඒ මාර්ගය තිබිය යුතුය; එය නොතිබිය නොහැකිය. භවයෙන් මිදීම පිණිස මම ඒ මාර්ගය සොයන්නෙමි.’
ඔහු තවදුරටත් මෙසේ සිතීය: ‘ලෝකයේ දුකට විරුද්ධ වූ ‘සැප’ නම් දෙයක් ඇත. එසේම භවය (සසර) ඇති කල්හි ඊට විරුද්ධ වූ ‘විභවය’ (නිවන) ද තිබිය යුතුය. උෂ්ණය ඇති විට එය සංසිඳවන සිසිලස ද ඇත. එසේම රාගාදී ගිනි ඇති කල්හි ඒවා සංසිඳවන නිවන ද තිබිය යුතුය. ලෝකයේ පවිටු ලාමක ධර්මයන්ට විරුද්ධ වූ යහපත් නිවැරදි ධර්මයන් ද ඇත. එසේම පවිටු වූ ඉපදීම ඇති කල්හි, සියලු උපත් ක්ෂය කරන, ඉපදීමක් නැති නිර්වාණය ද තිබිය යුතුය.’ ඒ බව මෙසේ කියන ලදී:
එහෙයින් බුද්ධවංශයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ:
‘යම් සේ දුක ඇති කල්හි (ඊට විරුද්ධ වූ) සැපය ද විද්යමාන වේ ද, එසේම භවය ඇති කල්හි (ඊට විරුද්ධ) විභවය (නිවන) ද කැමති විය යුතුය.’
‘යම් සේ උෂ්ණය ඇති කල්හි ඊට විරුද්ධ වූ සිසිලස ද පවතී ද, එසේම ත්රිවිධ ගිනි ඇති කල්හි (ඒවා නිවන) නිර්වාණය ද කැමති විය යුතුය.’
‘යම් සේ පාපය ඇති කල්හි කුසලය (යහපත) ද පවතී ද, එසේම ඉපදීම ඇති කල්හි, ඉපදීමක් නැති නිවන ද කැමති විය යුතුය.’
ඔහු තවත් දේ සිතීය: ‘අසූචි ගොඩක ගිලුණු මිනිසෙක්, ඈතින් පස් පියුමෙන් ගැවසුණු මහා විලක් දැක, “මේ විලට යා යුත්තේ කුමන පාරෙන්ද?” කියා සොයා බලා එහි නොයන්නේ නම්, එය ඒ විලෙහි දෝෂයක් නොවේ. එසේම ක්ලේශ මල සෝදා හරින අමා මහ නිවන් විල තිබියදී එය නොසොයන්නේ නම්, එය අමා මහ නිවන් විලේ දෝෂයක් නොව (පුද්ගලයාගේ) දෝෂයකි. තවද, සොරුන් විසින් වට කරනු ලැබූ මිනිසෙකුට පලා යාමට මාර්ගයක් තිබියදීත් පලා නොයන්නේ නම්, එය ඒ මාර්ගයේ දෝෂයක් නොව, මිනිසාගේම දෝෂයකි. එසේම ක්ලේශයන්ගෙන් වට කරනු ලැබූ මිනිසා, නිවනට යන මාර්ගය තිබියදීත් එය නොසොයන්නේ නම්, එය මාර්ගයේ දෝෂයක් නොව පුද්ගලයාගේම දෝෂයකි. රෝගයකින් පෙළෙන මිනිසෙක්, රෝගය සුව කළ හැකි වෛද්යවරයකු සිටියදී ඔහු සොයා ගොස් ප්රතිකාර නොගන්නේ නම්, එය වෛද්යවරයාගේ වරදක් නොව මිනිසාගේම වරදකි. එසේම ක්ලේශ රෝගයෙන් පෙළෙන මිනිසෙක්, ක්ලේශ සංසිඳවන මාර්ගය දන්නා ගුරුවරයෙකු සිටියදී ඔහු නොසොයන්නේ නම්, එය ඔහුගේම වරදකි; ක්ලේශ නසන ගුරුවරයාගේ වරදක් නොවේ.’ මේ බව මෙසේ කියන ලදී:
‘යම් සේ අසූචිවල ගිලුණු මිනිසෙකු, පිරිසිදු ජලාශයක් දැක එය නොසොයයි ද, එය ජලාශයේ දෝෂයක් නොවේ.’
‘එසේම ක්ලේශ මල සෝදන අමා මහ නිවන් විල තිබියදී එය නොසොයයි ද, එය අමා මහ නිවන් විලේ දෝෂයක් නොවේ.’
‘යම් සේ සතුරන් විසින් වට කරන ලද පුරුෂයෙකු, පලා යාමට මගක් තිබියදීත් පලා නොයයි ද, එය ඒ මාර්ගයේ වරදක් නොවේ.’
‘එසේම ක්ලේශයන්ගෙන් වට කරන ලදුව, (නිවනට යන) ශාන්ත මාර්ගය විද්යමානව තිබියදීත් ඒ මාර්ගය නොසොයයි ද, එය ඒ ශාන්ත මාර්ගයේ දෝෂයක් නොවේ.’
‘යම් සේ රෝගී වූ පුරුෂයෙක්, රෝග සුව කරන වෛද්යවරයකු සිටියදීත් රෝගයට ප්රතිකාර කරවා නොගනී ද, එය ඒ වෛද්යවරයාගේ දෝෂයක් නොවේ.’
‘එසේම ක්ලේශ ව්යාධිවලින් දුකට පත් වූ, පීඩිත වූ තැනැත්තා ඒ (ක්ලේශ නසන) ගුරුවරයා නොසොයයි ද, එය ඒ නායකයාගේ (ගුරුවරයාගේ) දෝෂයක් නොවේ.’
ඔහු තවදුරටත් මෙසේ සිතීය: ‘යම් සේ සැරසීමට කැමති මිනිසෙක් ගෙල බැඳුණු මළකුණක් අහක දමා සුවසේ යන්නේ ද, එසේම මම ද මේ කුණු කය අහක දමා අපේක්ෂාවක් නොමැතිව නිවන් පුරයට පිවිසිය යුතුය. යම් සේ මිනිසුන් සහ ගැහැණුන් වැසිකිළි භූමියේ මළපහ කොට, ඒවා ඔඩොක්කුවේ දාගෙන හෝ රෙදි පොටේ ගැටගසාගෙන හෝ නොයති; පිළිකුලෙන් යුතුව, බලාපොරොත්තුවක් නැතිව අතහැර දමා යති. එසේම මම ද මේ කුණු කය අපේක්ෂා රහිතව අතහැර දමා අමා මහ නිවන් පුරයට පිවිසිය යුතුය. යම් සේ නැවියන් දිරාගිය නැවක් අතහැර දමා යන්නේ ද, එසේම මම ද වණ මුඛ නවයකින් (අසූචි) වැගිරෙන මේ කය අතහැර දමා, අපේක්ෂා රහිතව නිවන් පුරයට පිවිසෙමි. යම් සේ මිනිසෙක් නොයෙක් රත්රන් බඩු රැගෙන සොරුන් සමඟ මාර්ගයේ යන විට, තමාගේ රත්රන් බඩු විනාශ වේ යැයි බියෙන් ඒ සොරුන් අතහැර නිර්භය මාර්ගය ගනී ද, එසේම මේ කය ද රත්රන් (කුසල ධර්ම) පැහැර ගන්නා සොරෙකු හා සමානය. ඉදින් මම මේ කයට ආශා කරම් නම්, මාගේ ආර්ය මාර්ග කුසල ධර්ම රත්නය විනාශ වී යනු ඇත. එබැවින් මම සොරෙකු සමාන වූ මේ කයෙහි ඇල්ම හැරදමා නිවන් පුරයට පිවිසිය යුතුය.’ මේ බව මෙසේ කියන ලදී:
‘යම් සේ පුරුෂයෙක් ගෙලෙහි බැඳුණු මළකුණක් පිළිකුලෙන් යුතුව මුදා හැර, ස්වාධීනව, තම කැමැත්ත පරිදි සුවසේ යන්නේ ද,’
‘එසේම නා නා ප්රකාර කුණු කොටස් රැස් වූ මේ දුගඳ හමන කය, අපේක්ෂාවක් හෝ ප්රයෝජනයක් නැත්තෙකු සේ අතහැර දමා යන්නෙමි.’
‘යම් සේ මිනිසුන් සහ ගැහැණුන් වැසිකිළියක මළපහ කොට, ඒ ගැන අපේක්ෂාවක් හෝ ප්රයෝජනයක් නොසිතා එය අතහැර යන්නේ ද,’
‘එසේම මම ද නොයෙක් කුණු කොටස්වලින් පිරුණු මේ කය, වැසිකිළියක මළපහ කර (අතහැර යන්නාක්) මෙන් අතහැර දමා යන්නෙමි.’
‘යම් සේ දිරාපත් වූ, කැඩුණු බිඳුණු, දිය කාන්දු වන නැවක් එහි හිමිකරුවන් විසින් අපේක්ෂාවක් හෝ ආශාවක් නොමැතිව අතහැර යන්නේ ද,’
‘එසේම මම ද නව දොරකින් මළ වැගිරෙන මේ කය, දිරා ගිය නැවක් එහි හිමිකරුවන් විසින් අතහැර දමන්නාක් මෙන්, අතහැර දමා යන්නෙමි.’
‘යම් සේ පුරුෂයෙක් වටිනා බඩු රැගෙන සොරුන් සමඟ යන විට, බඩු පැහැර ගනී යැයි බියෙන් ඒ සොරුන් මගහැර යන්නේ ද,’
‘එසේම මේ ශරීරය මහා සොරෙකු හා සමානය. කුසල් සිඳී යතැයි බියෙන් මම මෙය අතහැර යන්නෙමි.’
මෙසේ සුමේධ පණ්ඩිතයෝ නොයෙක් උපමාවලින් නෛෂ්ක්රම්යයේ (ගිහි ගෙන් නික්මීමේ) අර්ථය මෙනෙහි කොට, තම නිවසෙහි වූ අප්රමාණ ධන සම්පත් ඉහත කී පරිදි දුගී මගී යාචකාදීන්ට විසිරුවා හැර, මහා දන් දී, වස්තු කාමයන් ද ක්ලේශ කාමයන් ද අතහැර, අමරවතී නගරයෙන් නික්මී හුදෙකලාව හිමාලයේ ‘ධම්මික’ නම් පර්වතය ඇසුරු කොට අසපුවක් සාදා ගත්තේය. එහි පන්සලක් සහ සක්මන් මළුවක් ද මවාගෙන, කාමච්ඡන්ද ආදී පංච නීවරණ දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, ‘එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’ (මෙසේ සිත සමාධිගත වූ කල්හි) ආදී වශයෙන් දැක්වෙන අභිඤ්ඤා (විශේෂ ඥාන) ගුණයන්ට හේතු වන අංග අටකින් යුත් බලය ලබා ගැනීම පිණිස, ඒ අසපුවෙහිදී දෝෂ නවයකින් යුත් වස්ත්රය හැර දමා, දොළොස් ගුණයකින් යුත් වැහැරි සිවුරක් හැඳ තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. මෙසේ පැවිදි වී, දෝෂ අටකින් යුත් ඒ පන්සල අතහැර, ගුණ දහයකින් යුත් රුක් මුලක් වෙත එළඹ, වපුරා ලබා ගන්නා ධාන්ය වර්ග අතහැර, ස්වයංජාත (ඉබේ හටගත්) ඵල වර්ග අනුභව කරමින්, හිඳීම - සිටීම - සක්මන් කිරීම යන ඉරියව් පවත්වමින් වීර්යය වැඩුවේය. හෙතෙම සත් දවසක් ඇතුළත අෂ්ට සමාපත්ති සහ පංච අභිඤ්ඤා ලැබීමට සමත් විය. මෙසේ ඔහු ප්රාර්ථනා කළ අභිඤ්ඤා බලය ලබා ගත්තේය. මේ බව මෙසේ කියන ලදී:
‘මම මෙසේ සිතා නොයෙක් කෝටි ගණන් ධනය, පිහිටක් ඇති සහ නැති අයට දන් දී හිමාලයට පැමිණියෙමි.’
‘හිමාලයට නුදුරින් ධම්මික නම් පර්වතයක් විය. එහි මට අසපුවක් මනාව කරන ලදී; පන්සලක් ද මනාව මවන ලදී.’
‘එහි පස් වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ සක්මන් මළුවක් මා වෙනුවෙන් මවන ලදී. මම එහිදී අට ගුණයකින් යුත් අභිඤ්ඤා බලය ලබා ගත්තෙමි.’
‘දෝෂ නවයකින් යුත් සළුව එහිදී අත්හැරියෙමි. දොළොස් ගුණයකින් යුත් වැහැරි සිවුරක් (වල්කල චීවරය) හැඳ ගත්තෙමි.’
‘දෝෂ අටකින් ගැවසුණු පන්සල අත්හැරියෙමි. ගුණ දහයකින් යුත් රුක් මුල වෙත පැමිණියෙමි.’
‘වපුරන ලද සහ සිටුවන ලද ධාන්ය පරිභෝජනය සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හැරියෙමි. නොයෙක් ගුණ ඇති, ඉබේ හටගත් ඵල වර්ග ආහාරයට ගත්තෙමි.’
‘ඒ රුක් මුල හිඳීම, සිටීම සහ සක්මන් කිරීම යන ඉරියව්වලින් ප්රධන් වීර්යය කළෙමි. සත් දවසක් ඇතුළත අභිඤ්ඤා බලයට (විශේෂ ඥානයන්ට) පැමිණියෙමි.’
මෙහි ‘අසපුවක් මට කරන ලදී, පන්සලක් මනාව මවන ලදී’ යන පාඨයෙන් පෙනී යන්නේ සුමේධ පණ්ඩිතයන් විසින්ම අසපුව, පන්සල සහ සක්මන නිර්මාණය කරගත් බවක් මෙනි. නමුත් එහි අර්ථය මෙසේය: මහාසත්ත්වයෝ ‘හිමාලයට ඇතුළු වී අද ධම්මික පර්වතයට පිවිසෙන්නෙමි’යි සිතා නික්මෙනු දුටු ශක්ර දේවේන්ද්රයා, විස්කම් දිව්ය පුත්රයා අමතා, ‘දරුව, මේ සුමේධ පණ්ඩිතයන් පැවිදි වීම සඳහා නික්මුණි. ඔහුට වාසස්ථානයක් මවා දෙව’යි කීවේය. ඔහු ශක්රයාගේ වචනය පිළිගෙන රමණීය අසපුවක් ද, ආරක්ෂා සහිත පන්සලක් ද, මනරම් සක්මන් මළුවක් ද මැවීය. භාග්යවතුන් වහන්සේ එදා තමන් වහන්සේගේ පුණ්යානුභාවයෙන් නිපදවුණු ඒ අසපුව ගැන සඳහන් කරමින්, ‘සාරිපුත්රය, ඒ ධම්මික පර්වතයෙහි...’
‘මට අසපුවක් මනාව කරන ලදී; පන්සලක් ද මනාව මවන ලදී. එහි පස් දෝෂයකින් තොර වූ සක්මන් මළුවක් ද මවන ලදී.’
යැයි වදාළ සේක. එහි ‘සුකතො මය්හං’ යනු මට මනාව කරන ලදී යන්නයි. ‘පණ්ණසාලා සුමාපිතා’ යනු කොළ සෙවිලි කළ ශාලාව ද මට මනාව මවා තිබුණි යන්නයි.
‘පඤ්චදොසවිවජ්ජිතං’ (පස් දෝෂයකින් තොර වූ) යන්නෙහි අර්ථය නම්, සක්මන් මළුවක දෝෂ පහක් ඇත. එනම්:
තද වූ, අසමතල පොළොව ඇති සක්මන් මළුවෙහි සක්මන් කරන්නාගේ පා රිදෙයි; බිබිලි හට ගනී; සිතෙහි එකඟ බවක් නොලැබෙයි;
කමටහන අසාර්ථක වෙයි. මෘදු සමතලා සක්මනෙහි පහසුවෙන් විසීම නිසා කමටහන සාර්ථක වෙයි. එබැවින් තද අසමතල භූමිය එක්
දෝෂයකි.
සක්මනෙහි කෙළවරක හෝ මැද ගසක් ඇති විට, සිහිය මදක් හෝ අඩු වුවහොත් සක්මන් කරන්නාගේ නළල හෝ හිස එහි
හැපිය හැකිය. මේ දෙවන දෝෂයයි.
තණකොළ, වැල් ආදියෙන් වැසුණු සක්මනෙහි අඳුරු වේලාවට සක්මන් කරන විට සර්පයන් ආදී
සතුන් පෑගී මැරෙති; නැතහොත් උන් දෂ්ට කිරීමෙන් තමා දුකට පත් වෙයි. මෙය තෙවන දෝෂයයි.
රියනක් හෝ රියන් භාගයක්
පමණ පටු සක්මනෙහි සක්මන් කරන විට පය පැකිළී නියපොතු හෝ ඇඟිලි කැඩී යා හැක. ඉතා පටු බව සිව්වන දෝෂයයි.
ඉතා
විශාල සක්මනෙහි සක්මන් කරන්නාගේ සිත ඔබමොබ දුවයි; ඒකාග්රතාවක් නොලබයි. මෙය පස්වන දෝෂයයි.
නමුත් පළලින් රියන්
එකහමාරක් ද, දෙපසින් රියනක් පමණ වූ උපචාර සක්මන ද, දිගින් සැට රියනක් වූ, මෘදු තලයක් ඇති, සමසේ වැලි විසුරුවන ලද
සක්මන් මළුව ඉතා සුදුසු ය. චේතියගිරියෙහි (මිහින්තලේ) මහින්ද මහරහතන් වහන්සේගේ සක්මන වැනි වූ එම සක්මන එබඳු විය.
එබැවින් ‘පස් දොසින් තොර වූ සක්මනක් මැවීමි’යි කියන ලදී.
‘අට්ඨගුණසමුපෙතං’ (අට ගුණයකින් යුක්ත) යනු අට වැදෑරුම් පැවිදි සැපයෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. අට වැදෑරුම් පැවිදි සැප නම්:
යන්නයි. මෙහි අදහස නම්: යම් සේ මේ අසපුවෙහි වසන විට මේ අට වැදෑරුම් පැවිදි සැප විඳිය හැකි වේ ද, එබඳු අට ගුණයකින් යුත් අසපුවක් මැවූ බවයි.
‘අභිඤ්ඤා බලමාහරිං’ යනු පසුව එම අසපුවෙහි වාසය කරමින් කසිණ පිරියම් කොට (භාවනා කර), අභිඤ්ඤා සහ සමාපත්ති ඉපදවීම සඳහා අනිත්ය, දුක්ඛ ආදී වශයෙන් විදසුන් වඩා, බලවත් වූ විපස්සනා බලය ලබා ගතිමි යන්නයි. ‘යම් සේ එහි වසමින් මට එම බලය ලබා ගත හැකි වේ ද, එසේ ඒ අසපුව අභිඤ්ඤා වැඩීමට සහ විපස්සනා බලයට සුදුසු වන ලෙස මැවීය’ යනු මෙහි අර්ථයයි.
‘සාටකං පජහිං තත්ථ, නවදොසමුපාගතං’ (දෝෂ නවයකින් යුත් සළුව එහිදී අත්හැරියෙමි). මෙහි අනුපිළිවෙල කථාව
මෙසේය:
එකල විස්කම් දිව්ය පුත්රයා, තෘණ කුටි, ලෙන්, සක්මන් මළුවලින් සැදුම්ලත්, මල් සහ පලතුරින් පිරුණු ගස්
ඇති, රමණීය වූ, මිහිරි ජලය ඇති, දරුණු සිව්පා හෝ බියජනක පක්ෂීන් නැති, විවේකයට සුදුසු වූ අසපුවක් මැවීය. අලංකාර
සක්මන් මළුවේ දෙකෙළවර එල්බ සිටින පුවරු ද, හිඳ ගැනීම සඳහා සක්මන මැද සමතලා වූ මුං ඇට පැහැති ගල් පුවරුවක් ද
මැවීය. පන්සල ඇතුළත දළ වැහැරි සිවුරු, ත්රිදණ්ඩය, කෙණ්ඩිය ආදී තවුස් පිරිකර ද, මණ්ඩපයෙහි පැන් කළ, පැන් සක්
ආදිය ද, ගිනි හලෙහි අඟුරු, කබල්, දර ආදිය ද වශයෙන් පැවිද්දන්ට උපකාර වන සියල්ල මවා, පන්සල් බිත්තියෙහි ‘යම්
කෙනෙක් පැවිදි වනු කැමැත්තෝ නම් මේ පිරිකර ගෙන පැවිදි වෙත්වා’ යි අකුරු ලියා දෙව්ලොව ගියේය.
සුමේධ පණ්ඩිතයෝ
හිමාල පර්වත පාමුල ගංගා නිම්නයක් දිගේ තම නිවාසයට සුදුසු තැනක් සොයමින් යන විට, ගංගා වංගුවක ශක්රයාගේ නියමයෙන්
විස්කම් දෙව්පුත් මැවූ රමණීය අසපුව දුටුවේය. ඔහු සක්මන කෙළවරට ගොස් පිය සටහනක් නොදැක, ‘ඒකාන්තයෙන්ම පැවිද්දෝ ළඟ
ගමකට පිඬු සිඟා ගොස් විඩාව නිසා පන්සල ඇතුළේ සිටිත් යැයි’ සිතා ටික වේලාවක් බලා සිටියේය. බොහෝ වේලා ගත වූ පසු,
කුටි දොර හැර ඇතුළට පිවිස බලන විට බිත්තියේ අකුරු දැක කියවා, ‘මේවා මට කැප පිරිකරය, මේවා ගෙන පැවිදි වන්නෙමි’යි
සිතා තමා ඇඳ සිටි වස්ත්ර යුගලය අත්හැරියේය. ‘එහි දී සාටකය (වස්ත්රය) අත්හැරියෙමි’ යැයි කීවේ එබැවිනි.
‘සාරිපුත්රය, පන්සලට පිවිසි මම ඒ සාටකය අත්හැරියෙමි’.
‘නවදොසමුපාගතං’ යනු වස්ත්රය අත්හරින විට එහි දෝෂ නවයක් දැක අත්හළ බවයි. තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූවන්ට සාටකයෙහි (වස්ත්රයෙහි) දෝෂ නවයක් පෙනේ:
යන මේවායි.
‘වාකචීරං නිවාසෙසිං’ යනු සාරිපුත්රය, එදා මම මේ නව දොස් දැක වස්ත්රය අත්හැර, වැහැරි සිවුර හැඳ ගත්තෙමි. මුඤ්ජ තණකොළ ඉරු (තීරු) කර ගොතා සාදන ලද වැහැරි සිවුර ඇඳීම හා පෙරවීම සඳහා ගත්තෙමි යන්නයි.
‘ද්වාදසගුණමුපාගතං’ යනු ආනිශංස දොළසකින් යුක්ත බවයි. වැහැරි සිවුරෙහි ආනිශංස දොළසක් ඇත:
යන මේවායි.
‘අට්ඨදොසසමාකිණ්ණං, පජහිං පණ්ණසාලකං’ (දෝෂ අටකින් යුත් පන්සල අත්හැරියෙමි). ඔහු කෙසේ නම් එය අත්හැරියේ ද?
ඔහු
වටිනා වස්ත්ර යුගලය ගලවා දමා, සිවුරු වැලෙහි එල්ලා තිබූ රතු පැහැති වැහැරි සිවුර ගෙන හැඳ, ඊට මතුපිටින් රන්වන්
වැහැරි සිවුරක් පොරවා ගත්තේය. දොඹ මල් ඇතිරියක් වැනි වූ කර සහිත අඳුන් දිවි සම ඒකාංශ කොට (එක් උරහිසක) දමා, ජටා
මණ්ඩලය (කෙස් වැටිය) බැඳ, එය නොසෙල්වෙනු පිණිස හිසෙහි කූරක් ගැසුවේය. මුතු දැලක් වැනි වූ පැසෙහි පබලුවන් කෙණ්ඩිය
බහා, තැන් තුනකින් නැමුණු කද (වංක කාජය) ගෙන, එහි එක් කොනක කෙණ්ඩිය ද, අනික් කොනෙහි අංකුශය, පැස සහ ත්රිදණ්ඩ
ආදිය ද එල්ලා, එම කද උරහිස මත තබා ගත්තේය. දකුණු අතින් සැරයටිය ගෙන පන්සලින් නික්ම, සැට රියන් මහා සක්මන්
මළුවෙහි ඔබමොබ සක්මන් කරමින් තමාගේ වේශය දෙස බලා මෙසේ සිතුවේය:
‘මාගේ මනදොළ සඵල විය. මාගේ පැවිද්ද ඉතාමත්
ශෝභමානය. බුදු, පසේබුදු ආදී සියලු උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දේ මෙබඳු පැවිද්දකි. මාගේ ගිහි බන්ධන සිඳී ගියේය;
මම ගිහි ගෙන් නික්මුණෙමි; මම උතුම් පැවිද්ද ලැබුවෙමි. දැන් මම මහණ දම් පුරන්නෙමි; මාර්ග ඵල සුවය
ලබන්නෙමි.’
මෙසේ උද්දාමයට පත්ව, කද බිම තබා, සක්මන මැද මුං ඇට පැහැති ගල් තලාවෙහි රන් පිළිමයක් මෙන් හිඳ දවල්
කාලය ගත කළේය. සවස් කාලයෙහි පන්සලට පිවිස, වේවැල් ඇඳෙහි ලෑලි ඇතිරිය මත වැතිරී ශරීර විඩාව හැරියේය. ඉතා අලුයම්
වේලෙහි පිබිදී තමා පැමිණි ගමන ගැන මෙසේ සිහි කළේය:
‘මම ගිහි ජීවිතයේ දෝෂ දැක, අප්රමාණ වූ ධනය හා යසස අත්හැර,
වනයට පිවිස, නිවන් සොයන්නෙකු වී පැවිදි වූවෙමි. මෙතැන් පටන් ප්රමාද වී හැසිරීම සුදුසු නොවේ.’
කාය විවේක ආදිය අත්හැර වාසය කරන්නා කාම විතර්ක නමැති මැස්සන් විසින් කා දමනු ලබයි. එබැවින් දැන් මා විවේකය දියුණු කළ යුතුය. මම ගිහි ජීවිතය බාධකයක් ලෙස දැක එයින් නික්මුණෙමි. නමුත් මේ පන්සල බෙලි ගෙඩියක වර්ණයෙන් බිම පිරියම් කර ඇත; බිත්ති රිදී වැනිය; වහලය පරෙවි පියපත් වර්ණය ගනී; වේවැල් ඇඳ විසිතුරු ඇතිරියක් මෙනි. මෙය ඉතා සැප පහසු වාසස්ථානයකි. මගේ ගිහි සැපතටත් වඩා මෙය හොඳ යැයි හැඟේ.’ මෙසේ පන්සලෙහි දෝෂ සොයන ඔහු එහි දෝෂ අටක් දුටුවේය.
පන්සලක් පරිහරණය කිරීමේදී ආදීනව (දෝෂ) අටක් ඇත:
සුමේධ මහාසත්ත්වයෝ මේ දෝෂ අට දැක පන්සල අත්හැර දැමූහ. ‘දෝෂ අටකින් යුත් පන්සල අත්හැරියෙමි’ යැයි කීවේ එබැවිනි.
ආනිශංස දහයකින් යුත් රුක් මුල වෙත ගියෙමි. රුක් මුලෙහි ඇති ඒ දස ගුණයන් නම්:
යන මේ දස ආනිශංස දැක මම රුක් මුලට ගියෙමි.
බෝසතාණන් වහන්සේ මේ සියලු කරුණු සලකා බලා දෙවැනි දිනයේ පිඬු සිඟනු පිණිස ගමට පිවිසියහ. ගම් වැසියෝ මහත් ගෞරවයෙන් භික්ෂාව දුන්හ. එතුමාණෝ බත් කිස නිමවා අසපුවට පැමිණ විවේකීව හිඳ මෙසේ සිතූහ: “මම ආහාර ලැබීම සඳහා පැවිදි නොවූයෙමි. මේ ප්රණීත ආහාර මානය හා පුරුෂ මදය වඩවයි. ආහාරය මුල් කොට ඇති වන දුක්වල ද කෙළවරක් නැත. මම වපුල ධාන්ය හා රෝපණය කළ ධාන්යයෙන් නිපයූ සියලු ආහාර අත්හැර, ඉබේ වැටුණු පලතුරු අනුභවයෙන් ජීවත්වන්නේ නම් මැනවි.” එතුමාණෝ එතැන් පටන් එසේ ජීවත් වෙමින් ප්රධන් වීර්යය කරන්නාහු, සත් දවසක් ඇතුළත ධ්යාන අට හා පඤ්ච අභිඤ්ඤා ඉපදවූහ. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදි:
“වපුල හෝ සිටවූ සියලු ධාන්ය සම්පූර්ණයෙන් අත්හළෙමි. විවිධ ආනිශංසයෙන් යුත් ස්වයං පතිත ඵල ආහාර පිණිස ගතිමි.”
“එහි දී හිඳීම, සිටීම, සක්මන් කිරීම යන ඉරියව්වලින් ප්රධන් වීර්යය කළෙමි. සත් දවසක් ඇතුළත ම ධ්යාන හා අභිඤ්ඤා බලය ලබා ගතිමි.”
සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ මෙසේ ධ්යාන හා අභිඤ්ඤා බල ලබාගෙන සමවත් සුවෙන් කල්ගත කරන කල්හි, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. ඒ බුදුරජුන්ගේ පිළිසිඳ ගැනීම, ඉපදීම, බුදු බවට පත්වීම, දම්සක් පැවැත්වීම යන අවස්ථාවල දී දසදහසක් සක්වල කම්පා විය. වෙවුලීය. මහ හඬින් ශබ්ද නැගිණි. එසේ ම දෙතිස් පෙර නිමිති පහළ විය. එහෙත් සුමේධ තවුසාණෝ සමවත් සුවෙන් සිටි හෙයින් ඒ ශබ්ද නොඇසූහ. ඒ පෙර නිමිති ද නොදුටූහ. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදි:
“තවුස් සස්නෙහි මා මෙසේ සිද්ධි ලබා, වසීභාවයට පැමිණ සිටින කල්හි තුන් ලොවට නායක වූ දීපංකර නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූහ.”
“උන්වහන්සේ පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, උපදින කල්හි ද, බුදු බවට පත්වන කල්හි ද, දම්සක් පවත්වන කල්හි ද යන සිව් අවස්ථාවන්හි දී ධ්යාන සුවයෙහි ඇලී සිටි මම ඒ නිමිති නොදුටුවෙමි.”
ඒ කාලයෙහි දශබලධාරී දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ, සාරලක්ෂයක් රහතුන් පිරිවරා පිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩින්නාහු, රම්මක නම් නුවරට වැඩ සුදස්සන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසන සේක. රම්ම නගරවාසීහු, “ශ්රමණ නායක දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ උතුම් සම්බුදු බවට පත්ව දම්සක් පවත්වා පිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නාහු, මෙම නගරයට වැඩමවා සුදස්සන මහා වෙහෙරෙහි වැඩ වෙසෙති” යි අසා, ගිතෙල්, වෙඬරු, බෙහෙත් ද හඳනා පොරෝනා වස්ත්රාදිය ද රැගෙන, සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව බුදුන් දහම් සඟුන් වැඩසිටි දිශාවට නැඹුරුව ළං ළං වෙත් ම වඩවඩාත් ගෞරව නමස්කාර කරමින් බුදුරජුන් වෙත එළැඹ, වැඳ, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා, එකත්පසෙක හිඳ දම් දෙසුම් අසා, පසු දිනට දානය සඳහා ආරාධනා කොට හුනස්නෙන් නැඟී ගියහ.
ඒ ගම් වැසියෝ දෙවැනි දින මහා දානයක් පිළියෙල කොට, නගරය අලංකාර කොට, බුදුරදුන් වඩිනා මඟ සරසමින්, දිය දහරින් බිඳී ගිය තැන් පස් ගෙනැවිත් පුරවමින් බිම සමතලා කොට, රිදී පට වැනි වැලි විසුරුවමින් විළඳ හා මල් ඉසිති. නන් විසිතුරු වර්ණයෙන් කළ කොඩි ඔසවති. කෙසෙල් පුන් කලස් පෙළ තබති. එවේලෙහි සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ සිය අසපුවෙන් අහසට නැඟී ඒ මිනිසුන්ගේ ඉහළ අහසින් යන්නාහු, ඉතා ප්රීතියෙන් සිටි ඔවුන් දැක ‘හේතුව කුමක්දැ’ යි දැනගනු පිණිස අහසින් බැස පසෙක සිට මෙසේ විචාළහ: “පින්වතුනි, කවරකු සඳහා ඔබ මේ මඟ සරසන්නහු ද?” එහෙයින් කියන ලදි:
“ප්රත්යන්ත දේශයෙහි (පිටිසර) ගම් වැසියෝ දීපංකර බුදුරජුන්ට ආරාධනා කොට සතුටු සිතින් එතුමාණන් වඩිනා මඟ පිරිසිදු කරති.”
“මම එවේලෙහි සිය අසපුවෙන් නික්ම, වැහැරි සිවුරු සුළඟින් ලෙල දෙද්දී අහසින් යමින් සිටියෙමි.”
“එකෙණෙහි සැදැහැයෙන් තුටුපහටු ව ප්රීති ඝෝෂා කරමින් සිටි ජනයා දැක අහසින් බැස මම ඒ මිනිසුන්ගෙන් විචාළෙමි.”
“තුටුපහටු ප්රීතිමත් බැතිබර මහජනයා විසින් කවරකු හට නම් මේ අඤ්ජස, වටුමායන ආදී නම්වලින් හඳුන්වන මාර්ගය පිරිසිදු කරනු ලැබේ ද?”
මිනිස්සු මෙසේ පිළිතුරු දුන්හ: “සුමේධ හිමිපාණෙනි, දීපංකර බුදුරජාණෝ බුද්ධත්වයට පැමිණ උතුම් දම්සක් පවත්වා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නාහු, අපගේ නුවරට පැමිණ වැඩමවා සුදස්සන මහා විහාරයෙහි වැඩ වෙසෙන බව ඔබ නො දන්නහු ද? අපි ඒ බුදුරජුන්ට දානය සඳහා ආරාධනා කළෙමු. දැන් අපි ඒ බුදුරජුන්ට මඟ සරසමු.” සුමේධ තවුසාණෝ මෙසේ සිතූහ: “බුද්ධ යන වචනය පවා ලොව ඉතා දුර්ලභය. එතුමාණන්ගේ පහළ වීම ගැන කියනු කිමෙක් ද? මා ද මේ මිනිසුන් සමග දසබලයන් වහන්සේ වඩිනා මඟ සරසන්නට වටී.” එතුමා මිනිසුන්ට කීවේය: “පින්වතුනි, ඉදින් ඔබ මේ මඟ බුදුරජාණන්ට සරසන්නාහු නම්, මට ද එක් මාර්ග කොටසක් දෙනු මැනව. මම ද ඔබ හා එක්ව මඟ සරසමි.” ජනයා ද “යහපති” යි එය පිළිගෙන, සුමේධ තවුසා මහා සෘද්ධිමතකු බව දත් හෙයින් ජලයෙන් කැඩී බිඳී ගිය මඩ වගුරක් තවුසාණන්ට දුන්හ. එතුමා බුද්ධාලම්භන ප්රීතියෙන් මෙසේ සිතීය: “මම මේ මඟ කොටස සෘද්ධි බලයෙන් සකස් කිරීමට පොහොසත් වෙමි. එහෙත් එසේ කිරීමෙන් මාගේ සිත සතුටු විය නොහැකිය. අද මම කය වෙහෙසා වතාවතක් කිරීම සුදුසුය” යි සිතා පස් ගෙනැවිත් එපෙදෙස පුරවන්නට වූහ.
එහෙත් ඒ කොටස සකසා අවසන් වීමට පෙර දශබලධාරී දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ, මහානුභාව සම්පන්න ෂඩ් අභිඥාලාභී සාරලක්ෂයක් මහා රහතුන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන, දෙවියන් විසින් දිව්ය මල් සුවඳින් පුදද්දී, දිව්ය සංගීත පවත්වද්දී, මිනිසුන් විසින් මිනිස් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදද්දී, අනන්ත වූ බුදු සිරියෙන් රත්ගල් තලාවක විජෘම්භණය කරන සිංහයකු මෙන්, ඒ අලංකාරවත් ලෙස සරසන ලද මඟට පිළිපන් සේක. සුමේධ තවුසාණෝ ඇස් හැර, සැරසූ මඟින් වඩින්නා වූ දීපංකර බුදුරජුන්ගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් අලංකෘත වූ, අසූවක් අනුව්යඤ්ජනයෙන් බබළන්නා වූ, බඹයක් පමණ වූ රැස් දහරින් වට වූ, නිල්වන් අහසෙහි විදුලිය මෙන් අක්බඹමරු වූ ද යුගල වී නික්මෙන්නා වූ ද ෂඩ්වර්ණ ඝන බුද්ධ රශ්මිය විහිදුවමින්, රූපශ්රීයෙන් අගතැන්පත් බුදු සිරුර බලා, “මවිසින් අද බුදුරජුන්ට දිවි පිදිය යුතුය. බුදුරජාණෝ මඩ නො පාගත්වා, මැණික් පාලමක් මෙන් මගේ පිට මඩිමින් සාරලක්ෂයක් රහතුන් සමඟ වඩිත්වා. ඒ මට බොහෝ කලක් හිත සුව පිණිස වන්නේය” යි සිතා, කෙස් කළඹ මුදා අඳුන් දිවි සම හා ජටා වැහැරි සිවුරු ආදිය කළු පැහැති මඩෙහි අතුරා, මැණික් පාලමක් මෙන් මඩ මතුයෙහි මුනින් වැතිර ගත්හ. එහෙයින් කියන ලදි:
“මවිසින් විචාරන ලද ඒ ජනයෝ මෙසේ ප්රකාශ කළහ: ‘ලෝකයෙහි අති උතුම්, ලොවට නායක වූ දීපංකර බුදුරජාණෝ උපන්හ. උන්වහන්සේට අඤ්ජස, වටුමායන යනාදී නම් ඇති මේ මාර්ගය සරසමු’.”
“‘බුද්ධ’ යන වචනය අසත් ම මට මහත් ප්රීතියක් උපන. ‘බුද්ධ... බුද්ධ...’ යන වචනය නැවත නැවතත් කියමින් මම මගේ සතුට පළ කළෙමි.”
“මම එහි සිට සතුටින් පිනාගිය, සංවේගයට පත් සිත් ඇති ව මෙසේ සිතුවෙමි: ‘මම මේ බුදු සසුන් නමැති කෙතෙහි පින් බිජුවට රෝපණය කරමි. මේ උතුම් අවස්ථාව මා මගහැර නොයාවා’.”
“‘ඉදින් ඔබ බුදුරජුන් සඳහා මඟ සරසන්නහු නම්, මට එක් මඟ කොටසක් දෙනු මැනව. මම ද අඤ්ජස, වටුමායන නම් වූ මඟ සරසන්නෙමි’ යි කීවෙමි.”
“එකල්හි ඔවුහු මට මඟ සැරසීම සඳහා කොටසක් දුන්හ. ‘බුද්ධ... බුද්ධ...’ යනුවෙන් සිතමින් මම එදා මඟ සරසමින් සිටියෙමි.”
“මාගේ කොටස නිම කිරීමට පෙර, දීපංකර මහා මුනීහු සවැදෑරුම් අභිඤ්ඤා ලාභී, තාදී ගුණ ඇති, කෙලෙස් මල දුරු කළ සාරලක්ෂයක් මහා රහතුන් සමග මඟට පිළිපන් සේක.”
“පෙරගමන් යාම් පැවතිණි. බොහෝ බෙර වාදනය කෙරිණි. සතුටු වූ දෙවි මිනිස්සු සාධු නාද පැවැත්වූහ.”
“දෙවියෝ මිනිසුන් දකිති. මිනිස්සු ද දෙවියන් දකිති. ඒ දෙපිරිස ම දෑත් එක්කොට වදිමින් බුදුරජුන් අනුව යති.”
“දෙවියෝ දිව්ය තූර්ය වාදනය කරති. මනුෂ්යයෝ මානුෂික තූර්ය වාදනය කරති. ඒ දෙපිරිස ම වාදනය කරමින් තථාගතයන් වහන්සේ පසුපස යති.”
“අහසෙහි සිටි දෙවියෝ දිව්යමය වූ මදාරා මල්, පියුම් හා පරසතු මල් දසදිසාවෙහි විසුරුවති.”
“බිම සිටි මිනිස්සු සපු, සල්ල, බක්මී, නා, දොඹ, වැටකේ මල් ඒ ඒ දිසාවෙහි සිට උඩට විසි කරති.”
“මම එහිදී කෙස් වැටිය මුදා, වැහැරි සිවුර සහ සම්කඩ මඩ මතුයෙහි අතුරා එහි යටිකුරු ව වැතිරුණෙමි.”
“බුදුරජාණෝ සිසුන් සමග මා මැඩගෙන වඩිත්වා. මඩ නො පාගත්වා. එය මට බොහෝ කලක් හිත පිණිස වන්නේය.”
සුමේධ තවුසාණෝ මඩ මත වැතිර සිටිමින් ම ඇස් හැර දීපංකර බුදුරජුන්ගේ සම්බුදු සිරිය බලමින් මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මම කැමති වන්නේ නම් අද ම සියලු කෙලෙස් නසා රහත් බවට පත් ව සඟ පිරිසෙහි නවකයකු වී රම්ම නගරයට පිවිසිය හැකිය. එහෙත් අප්රසිද්ධ වෙස් ගෙන මා පමණක් කෙළෙසුන් නසා නිවනට පැමිණීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? දීපංකර බුදුරජුන් මෙන් උතුම් සම්මා සම්බුදු බවට පැමිණ, මහා ජනයා දහම් නැවට නංවා සංසාර සාගරයෙන් එතැර කොට පසුව පිරිනිවෙන්නේ නම්, එය මට සුදුසු ය.” ඉක්බිති, අෂ්ට ධර්මයන් සම්පූර්ණ කොට බුදු බව පිණිස අධිෂ්ඨාන කොට වැඳහොත්හ. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදි:
“පොළොවෙහි සැතපී සිටි මා සිතෙහි මෙබඳු අදහසක් පහළ විය: ‘මම කැමති වන්නේ නම් අද ම මාගේ සියලු කෙළෙස් දවාලිය හැකිය’.”
“‘එසේ අප්රසිද්ධ වේශයෙන් මෙහිදී දහම් පසක් කිරීමෙන් මට ඇති ඵලය කුමක් ද? මම සර්වඥතා ඥානයට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුදුවරයෙක් වන්නෙමි’.”
“‘තම ශක්තිය දන්නා පුරුෂයකු වශයෙන් එකලාව සසර එතැර වීමෙන් කවර ප්රයෝජනයක් ද? සර්වඥ බවට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයා එතැර කරවන්නෙමි’.”
“‘පුරුෂෝත්තමයන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද මේ ජීවිත පරිත්යාගය හේතුවෙන් සර්වඥ බවට පැමිණ, මම බොහෝ ජනයා සසරින් එතැර කරවමි’.”
“‘සසර නමැති සැඩ පහර සිඳ දමා, කාම, රූප, අරූප යන තුන් භවය වනසා දමා, දහම් නැවට නැඟ දෙවියන් සහිත ලෝකයා එතැර කරවන්නෙමි’.”
මක්නිසාද යත්, බුද්ධත්වය ප්රාර්ථනා කරන්නහුට:
“මිනිසත් බව, ලිංග සම්පත්තිය (පුරුෂයෙකු වීම), හේතු සම්පන්න වීම (රහත් වීමේ වාසනාව), බුදු කෙනෙකු හමුවීම, පැවිදි බව, ගුණ සම්පත්තිය (ධ්යාන ආදිය), ජීවිත පරිත්යාගය සහ බලවත් ඡන්දය (කැමැත්ත) යන මේ කරුණු අට සම්පූර්ණ වීමෙන් ප්රාර්ථනාව සමෘද්ධි වේ.”
මේ කරුණෙහිලා ඡන්දයේ (කැමැත්තේ) මහත් බවට උපමාවකි. බුදු බව පතන්නා හට මෙබඳු සිතක් තිබිය යුතුය:
යමෙක් මේ උපමාවලින් දැක්වූ එකක්වත් දුෂ්කර යැයි නො සිතා, “මම මේවා තරණය කොට පරතෙරට යමි” යි සිතන තරම් මහත් කැමැත්තකින්, උත්සාහයකින්, වීර්යයකින් හා සොයා යාමකින් යුක්ත වේ ද, ඔහුගේ ප්රාර්ථනාව සඵල වේ. අනෙකෙකුගේ නොවේ. සුමේධ තවුසාණෝ මේ අෂ්ට ධර්මයන් සම්පූර්ණ කොට බුදු බව පිණිස අධිෂ්ඨාන කොට මඩ මත වැතිර සිටියහ.
දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එහි වැඩම කොට තවුසාණන්ගේ හිස පැත්තේ වැඩසිට, මැණික්මය සිහිමැදුරක් විවෘත කරන්නාක් මෙන් පස් පැහැයෙන් බබළන ඇස් යුවල හැර, මඩ මතුයෙහි වැතිර සිටින සුමේධ තාපසයන් දැක, “මේ තවුසා බුදු බව ප්රාර්ථනා කොට වැතිර සිටියි. මොහුගේ ප්රාර්ථනාව සඵල වේදෝ නො වේදෝ” යි අනාගතය දැනගන්නා නුවණින් බලන සේක්, “මෙයින් සාර අසංඛ්ය කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්ම ගිය පසු ගෞතම නමින් බුදු වන්නේය” යි දැන, වැඩසිටි පියවරෙහි ම පිරිස් මැද වදාළ සේක: “උතුම් තපෝ ගුණයෙන් යුත්, මඩෙහි වැතිරී සිටින මේ තවුසා ඔබ දකින්නහු ද?” “එසේ ය, ස්වාමීනි.” “මොහු බුදු බව පතා සිටියි. මොහුගේ ප්රාර්ථනාව සඵල වන්නේය. සාර අසංඛ්ය කල්ප ලක්ෂයක් මතුයෙහි ගෞතම නමින් බුදු වන්නේය. එම අත්බැව්හි කපිලවත්ථු නම් නගරය නිවාස වන්නේය. මායා දේවිය මව වන්නීය. සුද්ධෝදන මහා රජතුමා පියා වන්නේය. අගසව් වනුයේ උපතිස්ස ය. දෙවැනි සව් කෝලිත ය. බුද්ධ උපස්ථායක ආනන්ද නම් වන්නේය. අග්ර ශ්රාවිකාව ඛේමා වන්නීය. දෙවැනි ශ්රාවිකාව උප්පලවණ්ණා වන්නීය. මොහු නුවණින් මුහුකුරා ගිය කල්හි මහබිනික්මන කොට, ප්රධන් වීර්යය කොට, නුග රුක් මුල කිරි බත් පිළිගෙන, නේරඤ්ජනා ගං තෙරදී වළඳා, බෝමළුවට නැඟ, ඇසතු රුක් මුල දී බුද්ධත්වය අවබෝධ කරන්නේය.” එහෙයින් මෙසේ කියන ලදි:
සුමේධ තාපසයාණන් මඩ මත ඒදණ්ඩක් සේ වැතිර සිටින අයුරු
“සියලු ලෝකයන් තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කළ, පුද පූජා පිළිගැනීමට සුදුසු වූ දීපංකර බුදුරජාණෝ මගේ හිස ළඟ සිට මේ වචන වදාළහ.”
“ජටා මඬුළු දරන, උග්ර තපස් ඇති මේ තවුසා දෙස බලව්. මෙතැන් සිට අප්රමාණ කල්ප ගණනක් ඉක්ම ගිය කල්හි මොහු ලෝකයෙහි බුදු බවට පත් වන්නේය.”
“කපිල නම් රම්ය වූ නගරය මොහුට නිවාස වන්නේය. එයින් නික්මුණු ඒ තථාගතයන් වහන්සේ ප්රධන් වීර්යය කොට දුෂ්කර ක්රියා කරන්නාහ.”
“ඒ තථාගතයන් වහන්සේ අජපාල රුක් මුල්හි වැඩහිඳ, එහිදී කිරිපිඬු පිළිගෙන නේරඤ්ජනා නදිය වෙත පැමිණෙන්නාහ.”
“නේරඤ්ජනා ගං තෙර දී කිරිපිඬු වැළඳූ ඒ ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේ, මනාව සකසන ලද උතුම් මාර්ගයෙන් බෝධි මූලය වෙත පැමිණෙන්නාහ.”
“ඉක්බිති ඒ අනුත්තර වූ මහා යසස් ඇති තථාගතයන් වහන්සේ බෝමැඩ පැදකුණු කොට, ඇසතු ගස මුල දී බුද්ධත්වය ලබන්නාහ.”
“මොහුගේ වැදූ මව මායා නම් වන්නීය. පියා සුද්ධෝදන නම් වන්නේය. මේ තෙම ගෞතම නම් වන්නේය.”
“ආශ්රව රහිත වූ, වීතරාගී වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, සමාහිත වූ කෝලිත සහ උපතිස්ස යන දෙදෙනා අග්ර ශ්රාවකයෝ වන්නාහ. ආනන්ද නම් උපස්ථායකයා ඒ බුදුරජුන්ට උවටැන් කරන්නේය.”
“ඛේමා සහ උප්පලවණ්ණා දෙදෙනා අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වන්නාහ. ඔවුහු ආශ්රව රහිතය, වීතරාගීය, සන්සුන් සිත් ඇත්තාහ, සමාහිතය. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ බෝධි වෘක්ෂය ඇසතු යැයි කියනු ලැබේ.”
සුමේධ තවුස් තෙම, “මාගේ ප්රාර්ථනාව සමෘද්ධි වන්නේය” යි දැන මහත් සොම්නසට පැමිණියේය. මහා ජනයා දීපංකර බුදුරජුන්ගේ වචනය අසා “සුමේධ තවුසාණෝ බුද්ධ බීජයකි, බුද්ධ අංකුරයකි” යි සතුටු වූහ. ඔවුනට මෙසේ ද සිතිණි: “යම් සේ පුරුෂයකු ගඟක් තරණය කරන විට ළඟම පිහිටි තොටින් එතැර වන්නට නො හැකි වූ විට පහළ පිහිටි තොටින් එතර වේ ද, එමෙන් අපි ද දීපංකර බුදුරජුන්ගේ සසුනෙහි මඟඵල නො ලබන්නෝ නම්, අනාගතයෙහි යම් දවසක ඔබ බුදු වන්නහු ද, එදවස ඔබගේ හමුවෙහි මඟඵල ලබන්නට සමත් වෙමු” යි ප්රාර්ථනා කළහ. දීපංකර බුදුරජහු ද බෝසතුන්ට ප්රශංසා කොට මල් අට මිටකින් පූජා කොට පැදකුණු කොට වැඩියහ. ඒ සිව් සුවහසක් රහත්හු ද ගඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට පැදකුණු කොට වැඩියහ. දෙව් මිනිස්සු ද එසේම පූජා කොට වැඳ නික්ම ගියහ.
බෝධිසත්ත්වයෝ සියල්ලෝ ම නික්ම ගිය කල්හි මඩෙහි වූ සයනයෙන් නැඟිට, පාරමී ධර්ම විමර්ශනය කිරීම සඳහා මල්රැස මතුයෙහි පර්යංකයෙන් (පළඟ බැඳ) වැඩසිටියහ. එසේ වැඩසිටි කල්හි දසදහසක් සක්වල දෙවියෝ රැස්ව සාධු නාද පවත්වමින් බෝසතුන්ට මෙසේ පැවසූහ: “ආර්ය සුමේධ තාපසයන් වහන්ස, පැරණි බෝධිසත්ත්වවරුන් පාරමී ධර්ම විමර්ශනය සඳහා පර්යංකයෙන් වැඩසිටි කල්හි යම් පූර්ව නිමිති පහළ වී ද, අදත් ඒ සියල්ල පහළ වී ඇත. නිසැකයෙන් ම ඔබ බුදු වන්නාහ. යමකු සඳහා මේ පෙර නිමිති පහළ වේ ද එතුමාණන් ඒකාන්තයෙන් බුදු වන බව අපි දනිමු. ඔබ වීර්යය දැඩි කොට දැඩිව අල්ලා ගනු මැනවි” යි, බෝසතුන්ට නන් අයුරින් ස්තුති කළහ. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදි:
“අසම වූ දීපංකර මහර්ෂීන් වහන්සේගේ මේ වචනය අසා, ‘මේ බුද්ධ බීජයක් (අංකුරයක්) ය’ යි සිතා දසදහසක් සක්වල දෙව්මිනිස්සු සතුටු වූහ.”
“මහා ශබ්ද පවත්වති. අත්පොළසන් නාද පවත්වති. ප්රීති ඝෝෂා පවත්වති. දෙවියන් සහිත දසදහසක් ලෝකවාසීහු දෑත් එක්කොට නමස්කාර කරති.”
“ඉදින් අපි මේ ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ ශාසනය වරදවා ගත්තෙමු නම් (මඟඵල නොලැබුවෙමු නම්), අනාගත කාලයෙහි මෙතුමාණන් හමුවන්නෙමු.”
“යම් සේ මිනිස්සු ගඟකින් එතැර වන්නාහු, ඉදිරි තොට වැරදුනේ නම් පහළ තොටින් මහ ගඟ එතැර වෙති.”
“එමෙන් අපි සියල්ලෝ ම ඉදින් මේ ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේ මගහැරුණහොත්, අනාගත කාලයෙහි මෙතුමාණන් හමුවන්නෙමු.”
“ලෝකය දත්, පූජාවන් පිළිගැනීමට සුදුසු වූ දීපංකර බුදුරජාණෝ මගේ කර්මය (ප්රණිධිය) විවරණය කොට දකුණු පාදය එසවූහ (වැඩියහ).”
“එහි සිටි යම් ජින පුත්රයෝ (රහතන් වහන්සේලා) වූවාහු ද, ඒ සියල්ලෝ මා පැදකුණු කළහ. මිනිස්සු ද නාගයෝ ද ගන්ධර්වයෝ ද මට වැඳ නික්ම ගියහ.”
“සඟුන් පිරිවරා ගත් ලෝකනායකයන් වහන්සේ මාගේ දර්ශන පථයෙන් ඉවත්ව ගිය කල්හි, සතුටු සිත් ඇති ව මම අසුනෙන් නැඟී සිටියෙමි.”
“මම සුවයෙන් සැප ඇත්තෙක් වීමි. ප්රමෝදයෙන් ප්රීති වූවෙක් වීමි. එවේලෙහි ප්රීතියෙන් පිනාගියේ, පළඟ බැඳ ගත්තෙමි.”
“මේ දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙහි මට සමාන තවුසෙක් නැත. සෘද්ධි ධර්මයන්හි අසම වෙමි. මෙවැනි සැපයක් ලැබීමට එය හේතු විය.”
“මා පළඟ බැඳ හිඳිත් ම දසදහසක් සක්වල වාසීහු ‘ඒකාන්තයෙන් ඔබ බුදු වන්නෙහිය’ යි මහා නාද පැවැත්වූහ.”
“පෙර බෝසත්වරුන් උතුම් පර්යංකයෙන් වැඩ සිටින විට යම් පෙර නිමිති පහළ වී ද, අද ද ඒ නිමිති දක්නා ලැබේ.”
“ශීතල දුරු වෙයි. උෂ්ණය ද සංසිඳෙයි. අද මේ පෙර නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“දසදහසක් ලෝක ධාතූහු නිශ්ශබ්ද වෙති, අවුල් වියවුල් රහිත වෙති. අද මේ පෙර නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“මහා සුළං නො හමයි. ගංගාවෝ ගලා නො යති. අද මේ පෙර නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“ගොඩ දිය පිපෙන සියලු මල් එකෙණෙහි පිපෙයි. අද මේ සියල්ල පිපී ඇත. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“වැල් වේවා රුක් වේවා එකෙණෙහි ගෙඩිවලින් බර වෙයි. අද මේ සියල්ල ඵල දරා ඇත. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“අහසෙහි ඇති රත්න ද පොළොවෙහි ඇති රත්න ද එකෙණෙහි බබළයි. අද මේ රත්න බබළමින් ඇත. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“මානුෂික වූ ද දිව්යමය වූ ද තූර්ය වාදනයෝ එකෙණෙහි වැයෙති. අද මේ දෙවර්ගය ම රාව නංවයි. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“විචිත්ර වූ මල් වැසි එකෙණෙහි අහසින් වසී. අද මේවා වැසෙමින් පවතී. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“මහා සාගරය නැවී යයි (රළ සංසිඳෙයි). දසදහසක් සක්වල කම්පා වෙයි. අද මේ දෙකම සිදු වෙමින් පවතී. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“දසදහසක් සක්වල නිරයන්හි ගිනි එකෙණෙහි නිවී යයි. අද මේ ගිනි නිවී ඇත. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“සූර්යයා විමල (කැළැල් නැති) වෙයි. සියලු තාරකාවෝ පෙනෙන්නට තිබෙති. අද මේවා ද පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“වැසි නො වැස ම පොළොවෙන් ජලය උඩට මතු වෙයි. අද මෙසේ පොළොවෙන් ජලය උනයි. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“තාරකා සමූහයා ද අහස් කුසෙහි ඇති නැකැත් තරු ද බබළයි. සඳ විශාඛා නැකත හා එක්වෙයි. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“බිලයන්හි වසන සතුන් ද ගුහාවල වසන සතුන් ද තම වාසස්ථානවලින් පිටතට නික්මෙති. අද මේ සත්තු එළියට පැමිණ සිටිති. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“සත්ත්වයන්ගේ උකටලී බවක් (නොසතුටක්) නැත. ඔවුහු එකෙණෙහි සතුටු වෙති. අද මේ සියල්ලෝ සතුටු ව සිටිති. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“එකල්හි රෝග සංසිඳෙයි. සාගිනි විනාශ වී යයි. අද මේ පෙර නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“එකල්හි රාගය තුනී වෙයි. ද්වේෂය සහ මෝහය විනාශ වී යයි. අද මේ සියල්ල පහව ගොස් ඇත. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“එකල්හි බියක් ඇති නොවේ. අද මෙය දකින්නට ලැබේ. ඒ ලකුණෙන් අපි දනිමු, ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“රජස් (දුහුවිලි) ඉහළට නො නඟියි. අද මෙය දකින්නට ලැබේ. ඒ ලකුණෙන් අපි දනිමු, ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“අමිහිරි ගන්ධය පහව යයි. දිව්ය ගන්ධය හමා එයි. අද එබඳු සුවඳක් හමයි. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“අරූපී දෙවිවරුන් හැර අනෙක් සියලු දෙවිවරු පෙනෙන්නට සිටිති. අද මේ සියල්ලෝ පෙනෙති. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“යම්තාක් නිරය ඇද්ද, ඒ සියල්ල එකෙණෙහි දර්ශනය වෙයි. අද මේ සියල්ල පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“එකල්හි බිත්ති, දොරවල් සහ පර්වත ආවරණයක් නොවී අහස මෙන් විවෘත වෙයි. අද මේවා එසේ වී ඇත. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“ඒ මොහොතෙහි (සත්ත්වයන්ගේ) චුත වීමක් හෝ උපත ලැබීමක් සිදු නොවේ. අද මේ පෙර නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ. ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ බුදු වනු ඇත.”
“වීර්යය දැඩි කරන්න. නොනැවතී ඉදිරියටම යන්න. අපි මේ බව දනිමු. ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වනු ඇත.”
බෝසතාණන් වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සහ දස දහසක් සක්වල දෙවියන්ගේ වචන අසා, වඩාත් උද්යෝගිමත් වී මෙසේ සිතූහ: “බුදුවරුන්ගේ වචන හිස් නොවෙයි, බුදුවරුන්ගේ කථාවෙහි වෙනස් වීමක් නැත.
එලෙසින් ම බුදුවරුන්ගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන් ම සත්ය වන්නේ ය. මම ද නියතයෙන් ම බුදු වන්නෙමි.” එහෙයින් මෙසේ කියන ලදී -
“බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ද දස දහසක් සක්වල දෙවියන්ගේ ද යන දෙපාර්ශ්වයේ ම වචන ඇසූ මම, සතුටු වී ප්රීතියෙන් පිනා ගොස්, එකල මෙසේ සිතුවෙමි.”
“බුදුවරයෝ දෙයාකාර වචන ඇත්තෝ නොවෙති. ජිනවරු හිස් වචන ඇත්තෝ නොවෙති. බුදුවරුන්ගේ බොරුවක් නැත. මම ඒකාන්තයෙන් ම බුදු වන්නෙමි.”
“යම් සේ අහසට විසි කළ ගල් කැටය ඒකාන්තයෙන් ම බිම වැටේ ද, එමෙන් බුදු උතුමන්ගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන් ම සත්ය වේ.”
“යම් සේ සියලු සත්ත්වයන්ට මරණය නියත ද, එමෙන් බුදු උතුමන්ගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන් ම සත්ය වේ.”
“රාත්රිය ගෙවී ගිය කල්හි සූර්යයාගේ උදාව යම් සේ නියත ද, එමෙන් බුදු උතුමන්ගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන් ම සත්ය වේ.”
“ගුහාවෙන් නික්මුණු සිංහයාගේ නාද කිරීම යම් සේ නියත ද, එමෙන් බුදු උතුමන්ගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන් ම සත්ය වේ.”
“ගැබ්බර ස්ත්රීන් දරුවන් බිහි කිරීම යම් සේ නියත ද, එමෙන් බුදු උතුමන්ගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන් ම සත්ය වේ.”
සුමේධ තාපසතුමා “මම ඒකාන්තයෙන් ම බුදු වෙමි” යි ස්ථිර අධිෂ්ඨානයක් කොට, බුදු බව පිණිස පිරිය යුතු ධර්මයන් සොයනුයේ; “මේ බුද්ධකාරක ධර්ම කොහි ඇත් ද? උඩ ද? යට ද? දස දිසාවෙහි ද? අනුදිසාවෙහි ද?” යි අනුපිළිවෙළින් මුළු ධර්ම ධාතුව ම විමසා බැලුවේ ය. එහි දී පෙර බෝසත්වරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද පළමු වන ‘දාන පාරමිතාව’ දැක මෙසේ තමාට ම අවවාද කර ගත්තේ ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් පළමු වන දාන පාරමිතාව පිරිය යුතු ය. යම් සේ යටිකුරු කළ දිය පිරවූ කළයක්, දිය බිඳකුදු ඉතිරි නො කොට වගුරුවයි ද, නැවත ආපසු ඇතුළට නො ගනී ද; එලෙසින් ම ඔබ ද ධනය හෝ කීර්තිය හෝ අඹුදරුවන් හෝ ශරීර අවයව හෝ ගැන නො බලා, පැමිණි යාචකයන්ට ඔවුන් කැමති කැමති දේ ඉතිරි නො කොට දන් දෙන්නේ නම්, බෝ මැඩ හිඳ බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ පළමු වන දාන පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
දාන පාරමිතාව: යටිකුරු කළ දිය කළය මෙන් සියල්ල දන් දීමට අදිටන් කර ගැනීම
“එකල මම බුදු බව ඇති කරන ධර්මයන් කොහි ඇත් දැයි ඔබමොබ සොයමින්; උඩ ද, යට ද, දස දිසාවන්හි ද, මුළු ධර්ම ධාතුව පුරා ම විමසා බැලුවෙමි.”
“එසේ සොයන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් (බුදුවරුන්) විසින් පුරුදු කරන ලද මහා මාර්ගයක් බඳු වූ පළමු වන දාන පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙනු කැමති නම්, පළමුව මෙම දාන පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වී එය පුරුදු කරන්න.”
“යම් සේ පිරුණු කළයක් යමෙකු විසින් යටිකුරු කළ විට, එය දිය බිඳකුදු ඉතිරි නොකොට වගුරුවයි ද, එහි කිසිවක් රඳවා නො ගනී ද,”
“එලෙසින් ම හීන, මධ්යම, උසස් යන ඕනෑම යාචකයෙකු දුටු විට, යටිකුරු කළ දිය කළයක් මෙන් ඉතිරි නො කොට දන් දෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, දෙවන ශීල පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් ශීල පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. යම් සේ සෙමර මුවා (චමරී මෘගයා) දිවි ගිය ද නො තකා තමාගේ වලිගය ම ආරක්ෂා කරයි ද, එලෙසින් ම ඔබ ද මෙතැන් පටන් ජීවිතය ගැන නො බලා ශීලය ම රකින්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ දෙවන ශීල පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන (බෝධිපාචක) වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද දෙවන ශීල පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙනු කැමති නම්, මෙම දෙවන ශීල පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වී එය අනුගමනය කරන්න.”
“යම් සේ සෙමර මුව දෙන සිය වලිගය යම් කිසිවක පැටලුණු විට, මරණයට පත් වුව ද වලිගයට හානි නො කර ගනී ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සිව් පිරිසිදු සිල් (චතුර්විධ ශීලය) සම්පූර්ණ කරන්න. සෙමර මුවා වලිගය රකින්නාක් මෙන් හැම කල්හි ම සීලය ආරක්ෂා කරන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. යම් සේ බොහෝ කාලයක් සිරගෙදර වසන පුරුෂයෙක් එහි ආලයක් නො කරයි ද, ඉන් මිදෙනු කැමැත්තේ ම වෙයි ද; එලෙසින් ම ඔබ ද සියලු භවයන් සිරගෙවල් සේ සලකා, සියලු භවයන්හි කලකිරී ඉන් මිදෙනු කැමති ව, නෙක්ඛම්මය (නික්මීම) කෙරෙහි යොමු වූ සිත් ඇත්තෙහි නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙනු කැමති නම්, මෙම තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වී එය අනුගමනය කරන්න.”
“යම් සේ සිරගෙදරක බොහෝ කාලයක් දුකින් විසූ පුරුෂයෙක්, එහි ආශාවක් ඇති කර නො ගනී ද, ඉන් මිදීම ම සොයයි ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සියලු භවයන් සිරගෙවල් ලෙස දකින්න. භවයෙන් මිදීම පිණිස නෙක්ඛම්මය (ගිහි ගෙයින් නික්මීම) දෙසට ම යොමු වන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, සිව්වන පඤ්ඤා පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් පඤ්ඤා පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. හීන, මධ්යම, උසස් යන කිසිවක් අත් නො හැර, සියලු නැණවතුන් වෙත එළඹ ප්රශ්න විචාරිය යුතු ය. යම් සේ පිඬු සිඟා යන භික්ෂුවක් හීන ආදී කුලයන්ගෙන් කිසිවක් අත් නො හැර, පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා යමින් වහා යැපීම ලබයි ද; එලෙසින් ම ඔබ ද සියලු පණ්ඩිතයන් වෙත එළඹ ප්රශ්න විචාරන්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ සිව්වන පඤ්ඤා පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද සිව්වන පඤ්ඤා පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙනු කැමති නම්, මෙම සිව්වන පඤ්ඤා පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වී එය අනුගමනය කරන්න.”
“යම් සේ පිඬු සිඟා යන භික්ෂුවක්, හීන, මධ්යම, උසස් යන කුලයන් අත් නො හරිමින් ආහාරය ලබා ගනී ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සෑම කල්හි ම නැණවත් ජනයාගෙන් ප්රශ්න විචාරමින් පඤ්ඤා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, පස්වන වීර්ය පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් වීර්ය පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. යම් සේ මෘගරාජ වූ සිංහයා සියලු ඉරියව්වල දී දැඩි වීර්යය ඇත්තෙක් වේ ද; එලෙසින් ම ඔබ ද සියලු භවවල දී, සියලු ඉරියව්වල දී දැඩි වීර්යය ඇත්තෙකු වී, නො පසුබස්නා වීර්යයෙන් යුක්ත වන්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ පස්වන වීර්ය පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද පස්වන වීර්ය පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙනු කැමති නම්, මෙම පස්වන වීර්ය පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වී එය අනුගමනය කරන්න.”
“යම් සේ මෘගරාජ වූ සිංහයා හිඳීම, සිටීම, සක්මන් කිරීම යන සෑම තැනක දී ම නො පසුබස්නා වීර්යයෙන් යුක්ත වේ ද, සෑම විට ම ඔසවා ගත් සිත් ඇත්තේ වේ ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සෑම භවයක දී ම දැඩි වීර්යය උපදවා ගන්න. වීර්ය පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, හයවන ඛන්ති පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් ඛන්ති (ඉවසීමේ) පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. ගෞරව කිරීම්හි ද අවමන් කිරීම්හි ද ඉවසන්නෙකු විය යුතු ය. යම් සේ පොළොවට පිරිසිදු දේ දැමුව ද අපිරිසිදු දේ දැමුව ද, පොළොව ඒ ගැන ආලයක් හෝ කෝපයක් හෝ නො කරයි ද, නිශ්ශබ්දව උසුලා ගනී ද; එලෙසින් ම ඔබ ද ගෞරව හා අවමන් සියල්ල ඉවසන්නෙකු වන්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ හයවන ඛන්ති පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද හයවන ඛන්ති පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“මෙම හයවන ඛන්ති පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වන්න. එහි දෙයාකාර නො වූ (ස්ථිර) සිතක් ඇති ව සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
“යම් සේ මහ පොළොව පිරිසිදු දේ ද අපිරිසිදු දේ ද යන සියල්ල දරා ගනී ද, ඒ ගැන ගැටීමක් ඇති කර නො ගනී ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සියලු දෙනාගේ සම්මාන හා අවමාන දෙක ම ඉවසන්න. ඛන්ති පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, සත්වන සච්ච පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් සච්ච (සත්ය) පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. හිස මත්තෙහි හෙන පහරක් වැදුණ ද, ධනය ආදී ලාභයක් තකා ඡන්දය (කැමැත්ත) ආදී අගතියකට ගොස්, දැන දැන බොරු නො කිය යුතු ය. යම් සේ ඔසධී තාරකාව සියලු සෘතුවල දී තමාගේ ගමන් මාර්ගය අතහැර වෙනත් මාර්ගයක නො යයි ද, ස්වකීය මාර්ගයේ ම යයි ද; එලෙසින් ම ඔබ ද සත්යය අත නො හැර, බොරු කීමක් නො කරන්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ සත්වන සච්ච පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද සත්වන සච්ච පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“මෙම සත්වන සච්ච පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වන්න. එහි දෙයාකාර නො වූ (ඒක වචන) බස් ඇත්තෙකු වී සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
“යම් සේ ඔසධී තාරකාව දෙවියන් සහිත ලෝකයේ තුලාවක් (මිම්මක්) බඳු වේ ද, සමයෙහි දී හෝ ඍතු වර්ෂාවල දී හෝ තම ගමන් මාර්ගයෙන් ඉවත් නො වේ ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සත්ය වචනවල දී ඔබේ මාර්ගයෙන් ඉවත් නො වන්න. සච්ච පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, අටවන අධිට්ඨාන පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් අධිට්ඨාන පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. යමක් අධිෂ්ඨාන කළෙහි ද, එම අධිෂ්ඨානයෙහි නිශ්චල විය යුතු ය. යම් සේ පර්වතයක් සියලු දිශාවලින් එන සුළංවලින් පහර ලැබුව ද කම්පා නො වේ ද, නො සෙලවේ ද, තම ස්ථානයේ ම පවතී ද; එලෙසින් ම ඔබ ද ඔබේ අධිෂ්ඨානයෙහි නිශ්චල වන්නෙහි නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ අටවන අධිට්ඨාන පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද අටවන අධිට්ඨාන පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“මෙම අටවන අධිට්ඨාන පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වන්න. එහි අචලව (නො සෙල්වී) පිහිටා සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
“යම් සේ ගල් පර්වතයක් අචල ව, මනාව පිහිටියේ වේ ද, දැඩි සුළංවලින් කම්පා නො වී, ස්වකීය ස්ථානයේ ම පවතී ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද අධිෂ්ඨානයෙහි සැම කල්හි ම අචල වන්න. අධිට්ඨාන පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, නවවන මෙත්තා පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් මෙත්තා පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. හිතවතුන් කෙරෙහි ද අහිතවතුන් කෙරෙහි ද එක සිතක් ඇත්තෙක් විය යුතු ය. යම් සේ ජලය පාපී ජනයාටත් යහපත් ජනයාටත් එක සමාන සිසිලසක් පතුරුවයි ද; එලෙසින් ම ඔබ ද සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්රී සිතින් එක සමාන සිත් ඇත්තෙක් වන්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ නවවන මෙත්තා පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද නවවන මෙත්තා පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“මෙම නවවන මෙත්තා පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වන්න. ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙනු කැමති නම්, මෛත්රියෙහි අසම සම වන්න.”
“යම් සේ ජලය යහපත් ජනයා හා පව්කාර ජනයා යන දෙපිරිසට ම එක සමාන ව සිසිලස පතුරුවයි ද, කුණු දූවිලි සෝදා හරී ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද හිතවත් හා අහිතවත් සත්ත්වයන් කෙරෙහි සම ව මෛත්රිය වඩන්න. මෙත්තා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු “බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණකින් නො විය හැකි ය” යි මතු මත්තෙහි ද විමසා බලනුයේ, දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතී ය: “සුමේධ පණ්ඩිතය, ඔබ මෙතැන් පටන් උපෙක්ඛා පාරමිතාව ද පිරිය යුතු ය. සැපේ දී ද දුකේ දී ද මැදහත් ව සිටිය යුතු ය. යම් සේ පොළොව පිරිසිදු දේ දැමුවත් අපිරිසිදු දේ දැමුවත් (ඒ ගැන නො සැලී) මධ්යස්ථ ව පවතී ද; එලෙසින් ම ඔබ ද සැප දුක් දෙකෙහි මධ්යස්ථ ව සිටින්නේ නම් බුදු වන්නෙහි ය.” මෙසේ දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුද්ධකාරක ධර්ම මෙපමණක් ම නොවනු ඇත. බුද්ධත්වයට පමුණුවන වෙනත් ධර්ම ඇත් දැයි මම විමසා බලමි.”
“මෙසේ විමසන කල, පෙර විසූ මහා ඍෂිවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව මම දිටිමි.”
“මෙම දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව දැඩි කොට සමාදන් වන්න. තරාදියක් සේ සමබර ව, දැඩි ව සිට, සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
“යම් සේ මහ පොළොව, තමා මත දමන ලද අපිරිසිදු දේ ද පිරිසිදු දේ ද යන දෙක ම උපේක්ෂාවෙන් ඉවසයි ද, කෝපය හා ඇල්ම යන දෙකෙන් තොර වේ ද,”
“එලෙසින් ම ඔබ ද සැප හා දුක යන දෙකෙහි සැම කල්හි ම තරාදියක් සේ සමබර වන්න. උපෙක්ඛා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්න.”
ඉක්බිති ඔහු මෙසේ සිතුවේ ය: “මේ ලෝකයෙහි බෝසත්වරුන් විසින් පිරිය යුතු වූ, බුද්ධත්වය මුහුකුරා යවන බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණ ම ය. දස පාරමිතාවන් හැර වෙනත් කිසිවක් නැත. මේ දස පාරමිතාවෝ උඩ අහසේ ද නැත, යට පොළොවේ ද නැත, නැගෙනහිර ආදී දිශාවල ද නැත. ඒවා මාගේ ම හෘදය මාංශය තුළ පිහිටා ඇත.” මෙසේ ඒ පාරමිතාවන් හදවතෙහි පිහිටි බව දැක, ඒ සියල්ල දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ ය. ඔහු ඒවා නැවත නැවත මෙනෙහි කළේ ය; අනුලෝම ප්රතිලෝම වශයෙන් මෙනෙහි කළේ ය. අග සිට මුලට ද, මුල සිට අගට ද, මැද සිට දෙපසට ද, දෙපස සිට මැදට ද මෙනෙහි කළේ ය.
යනාදී වශයෙන් දස පාරමී, දස උපපාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී යන සමතිස් පෙරුම් දම්, යන්ත්රයක දමා තෙල් අඹරන්නාක් මෙන් ද, මහාමේරු පර්වතය මන්ධාටය කොට මහා සාගරය කළඹන්නාක් මෙන් ද සම්මර්ශනය (විමසා බැලීම) කළේ ය. මෙසේ ඔහු දස පාරමිතාවන් සම්මර්ශනය කරන කල්හි, එම ධර්ම තේජසින්, සතර නහුතයක් අධික වූ ලක්ෂ දෙකක් ඝනකම ඇති මේ මහා පෘථිවිය, ඇතෙකු විසින් පාගන ලද බට දඬු මිටියක් මෙන් ද, පීඩනයට ලක් වූ උක් යන්ත්රයක් මෙන් ද, මහා ශබ්ද පවත්වමින් කම්පා විය, ප්රකම්පා විය, සම්පූර්ණයෙන් සෙලවී ගියේ ය. කුඹල් සකක් මෙන් ද, තෙල් යන්ත්ර සකක් මෙන් ද වේගයෙන් කැරකුණේ ය. එහෙයින් කියන ලදී:
සුමේධ තවුසාගේ පාරමී මෙනෙහි කිරීමෙන් මහ පොළොව කම්පා වීම
“ලෝකයෙහි බුද්ධත්වය මුහුකුරා යවන ධර්ම ඇත්නම් ඒ මේවා පමණි. මීට වඩා දෙයක් අන් තැනක නැත. එබැවින් මේවායේ දැඩි ව පිහිටා සිටින්න.”
“ස්වභාව ලක්ෂණ හා රස ලක්ෂණ වශයෙන් මෙම ධර්මයන් සම්මර්ශනය කරන කල්හි, එම ධර්ම තේජසින් දස දහසක් ලෝක ධාතුව ම කම්පා විය.”
“පීඩනයට ලක් වූ උක් යන්ත්රයක් මෙන් පොළොව සෙලවෙයි, ශබ්ද නගයි. තෙල් යන්ත්රයක සකක් මෙන් මේ මහ පොළොව කම්පා වෙයි.”
මහා පොළොව කම්පා වන කල්හි රම්ම නගරයේ වැසියෝ කෙලින් සිට ගැනීමට නො හැකි ව, යුගාන්ත වාතයෙන් පහර ලත් මහා සල් ගස් මෙන්, සිහිසුන් ව තැන තැන ඇද වැටුණහ. කළ ආදී කුඹල් බඳුන් පෙරළී ගොස්, එකිනෙක ගැටී සුණු විසුණු විය. මහා ජනයා බියට පත් ව, තැති ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ ඇසූහ: “භාග්යවතුන් වහන්ස, මේ කිමෙක් ද? නාගයන්ගේ කැළඹීමක් ද? භූත, යක්ෂ, දේවතාවුන් අතුරින් කාගේ හෝ කැළඹීමක් ද? අපි මෙය නො දනිමු. එහෙත් මේ සියලු මහා ජනයා පීඩාවට පත් ව සිටිති. මෙය මේ ලෝකයට අයහපතක් වේවි ද? නැතහොත් යහපතක් වේවි ද? අපට මේ කාරණය පහදා දුන මැනව.” එකල ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ කතාව අසා මෙසේ වදාළහ: “ඔබ බිය නො වන්න, කරදර නො වන්න. මේ නිසා ඔබට කිසිදු බියක් ඇති නො වේ. අද දින මා විසින් යම් ඒ සුමේධ පණ්ඩිතයෙක් ‘අනාගතයේ ගෞතම නමින් බුදු වන්නේ ය’ යි විවරණ ලබා දෙන ලද්දේ ද, හෙතෙම දැන් දස පාරමිතාවන් සම්මර්ශනය කරයි. ඔහු දස පාරමිතාවන් සම්මර්ශනය කරන විට, ඒවා විමසා බලන විට, එම ධර්ම තේජසින් මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුව ම එක විට කම්පා වෙයි, ශබ්ද නගයි.” එහෙයින් කියන ලදී:
“බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දාන ශාලාවෙහි යම් පමණ පිරිසක් වූවාහු ද, ඒ සියල්ලෝ ම වෙවුලමින්, සිහිසුන් ව බිම ඇද වැටුණහ.”
“එහි දහස් ගණන් කළගෙඩි ද බොහෝ සැළි ද, එකිනෙක ගැටී සුණු විසුණු වී ගියේ ය.”
“බියට පත් වූ, තැති ගත්, භ්රාන්ත වූ, කැළඹුණු සිත් ඇති මහා ජනයා එක් රැස් ව, දීපංකර බුදුරජුන් වෙත පැමිණියහ.”
“ ‘පසැස් ඇත්තාණෙනි, ලෝකයට යහපතක් වන්නේ ද? නැතහොත් අයහපතක් ද? මුළු ලෝකය ම පීඩාවට පත් ව ඇත. මේ බිය දුරු කළ මැනව.’ ”
“එකල මහා මුනි වූ දීපංකර බුදුරජාණෝ ඔවුන් ව සැනසූහ. ‘මේ පෘථිවි කම්පාව ගැන විශ්වාසය තබන්න, බිය නො වන්න.’ ”
“ ‘අද දින මා විසින් යමෙකු ගැන, මොහු ලෝකයෙහි බුදු වන්නේ යැයි පවසන ලද්දේ ද, හෙතෙම පෙර බුදුවරුන් විසින් සෙවුනය කරන ලද පාරමී ධර්මයන් විමසා බලයි.’ ”
“ ‘ඔහු විසින් බුද්ධ භූමියට අයත් ධර්මයන් අංග සම්පූර්ණ වශයෙන් විමසා බලන කල්හි, මේ හේතුවෙන් දෙවියන් සහිත දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය.’ ”
මහා ජනයා තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය අසා, සතුටු වී ප්රීතිමත් ව, මල් ගඳ විලවුන් රැගෙන රම්ම නගරයෙන් නික්ම බොධිසත්වයන් වෙත එළඹ, මල් ආදියෙන් පුදා, වැඳ පැදකුණු කොට නැවත රම්ම නගරයට පිවිසියහ. බෝසතාණෝ ද දස පාරමිතාවන් සම්මර්ශනය කොට, වීර්යය දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර, හිඳ සිටි ආසනයෙන් නැගී සිටියහ. එහෙයින් කියන ලදී:
“බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා එකෙණෙහි ම මාගේ සිත සැනසිණි. සියල්ලෝ ම මා වෙත පැමිණ නැවතත් වැන්දහ.”
“මම බුද්ධ ගුණයන් සමාදන් වී, සිත දැඩි කොට ගෙන, දීපංකර බුදුරජුන්ට නමස්කාර කොට, එකල ආසනයෙන් නැගී සිටියෙමි.”
ඉක්බිති බෝසතාණන් ආසනයෙන් නැගී සිටින කල්හි, දස දහසක් සක්වල දෙවිවරු සන්නිපාත වී (රැස් ව), දිව්යමය මල් ගන්ධයන්ගෙන් පූජා කොට, වැඳ මෙසේ කීහ: “ආර්ය සුමේධ තාපසතුමනි, ඔබ විසින් අද දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ පාමුල මහත් වූ ප්රාර්ථනාවක් කරන ලදී. ඔබේ ඒ ප්රාර්ථනාව අන්තරායක් නැති ව සමෘද්ධ වේවා. ඔබට බියක් හෝ තැති ගැන්මක් නො වේවා. ශරීරයේ ස්වල්ප වූ රෝගයක්වත් හට නො ගනීවා. වහා පාරමිතාවන් පුරා සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරත්වා. යම් සේ මල් හටගන්නා හා ඵල හටගන්නා වෘක්ෂයෝ, ඊට සුදුසු ඍතුව පැමිණි විට මල් දරත් ද ඵල දරත් ද; එලෙසින් ම ඔබ ද කාලය ඉක්මවා නො ගොස් වහා ම උතුම් සම්බෝධිය ස්පර්ශ කරත්වා.” යනාදී වශයෙන් ස්තුති මංගල ගී ගැයූහ. මෙසේ ස්තුති ගයා තම තමන්ගේ දිව්ය විමාන කරා ගියහ. බෝසතාණෝ ද දෙවිවරුන් විසින් ස්තුති කරන ලද්දාහු, “මම දස පාරමිතාවන් පුරා කල්ප ලක්ෂයක් අධික වූ සාරාසංඛ්යයකට පසු ව (මතු) බුදු වන්නෙමි” යි වීර්යය දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කර, අහසට නැගී හිමාලයට ම ගියහ. එහෙයින් කියන ලදී:
“මා ආසනයෙන් නැගී සිටින විට, දෙවිවරු සහ මිනිස්සු යන දෙපිරිස ම දිව්යමය හා මානුෂික මල්වලින් මා වෙත මල් වැසි වැස්වූහ.”
“දෙවිවරු හා මිනිස්සු යන දෙපිරිස ම සෙත් පැතූහ: ‘ඔබ විසින් යම් මහත් වූ ප්රාර්ථනාවක් කරන ලද්දේ ද, ඔබ කැමති පරිදි ම එය ලැබේවා.’ ”
“ ‘සියලු උවදුරු දුරු වේවා. ශෝක හා රෝග විනාශ වේවා. ඔබට අන්තරායයෝ නො වෙත්වා. වහා උතුම් වූ සම්බෝධිය ස්පර්ශ කරත්වා.’ ”
“ ‘යම් සේ මල් දරන ගස්, කාලය පැමිණි විට මල් දරයි ද; එලෙසින් ම මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ ද බුද්ධ ඥානයෙන් පිපෙන්න.’ ”
“ ‘යම් සේ බුදුවරයෝ දස පාරමිතාවන් පිරූහු ද; එලෙසින් ම මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ ද දස පාරමිතාවන් පුරන්න.’ ”
“ ‘යම් සේ බුදුවරයෝ බෝ මැඩ දී අවබෝධය ලැබුවාහු ද; එලෙසින් ම මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ ද ජින බෝධිය අවබෝධ කරන්න.’ ”
“ ‘යම් සේ බුදුවරයෝ දම්සක් පැවැත්වූවාහු ද; එලෙසින් ම මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ ද දම්සක් පවත්වන්න.’ ”
“ ‘පසළොස්වක පොහෝ දින චන්ද්රයා යම් සේ පිරිසිදු ව බබළයි ද; එලෙසින් ම ඔබ ද පිරුණු මනදොළ (සිත) ඇති ව දස දහසක් සක්වල බබළන්න.’ ”
“ ‘රාහුගෙන් මිදුණු සූර්යයා යම් සේ දැඩි තේජසින් බබළයි ද; එලෙසින් ම ඔබ ද ලෝකයාගෙන් මිදී ශ්රියාවෙන් බබළන්න.’ ”
“ ‘යම් සේ සියලු ගංගාවෝ මහා සාගරයට ගලා බසිත් ද; එලෙසින් ම දෙවියන් සහිත ලෝකයා ඔබ වෙත පැමිණෙත්වා.’ ”
“ඔවුන් විසින් ස්තුති පුදන ලද්දා වූ හෙතෙම, දස ධර්මයන් සමාදන් වී, එම ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරමින්, එකල මහා වනයට ඇතුළු විය.”
සුමේධ කතාව නිමාවිය.
රම්ම නගර වැසියෝ ද නගරයට පිවිස, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහා දානය පිරිනැමූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කොට, මහා ජනයා සරණාගමනය ආදියෙහි පිහිටුවා, රම්ම නගරයෙන් නික්ම ගියහ. ඉන්පසු ආයුෂ ඇති තාක් කල් වැඩ සිට, සියලු බුද්ධ කිෘත්යයන් සිදු කොට, අනුපිළිවෙළින් අනුපාදිසේස පරිනිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. එහි දී කිය යුතු යම් විස්තරයක් වේ ද, ඒ සියල්ල බුද්ධවංශයෙහි දක්වා ඇති නයින් දත යුතු ය. එහි මෙසේ දක්වා ඇත:
“එකල ඔවුහු සංඝයා සහිත වූ ලෝකනායකයන් වහන්සේට දන් පිළිගන්වා, ඒ දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේව සරණ ගියහ.”
“තථාගතයන් වහන්සේ සමහරෙකු සරණාගමනයෙහි පිහිටුවති. සමහරෙකු පන්සිල්හි ද, තවත් අයෙකු දස සිල්හි ද පිහිටුවති.”
“උන්වහන්සේ සමහරෙකුට මහණකම ද, උතුම් වූ සතර ඵල ද දෙති. සමහරෙකුට අසම වූ ධර්මයන් වන (සිව්) පටිසම්භිදාවන් ලබා දෙති.”
“ඒ නරශ්රේෂ්ඨයන් වහන්සේ සමහරෙකුට උතුම් වූ අෂ්ට සමාපත්තීන් ද, සමහරෙකුට ත්රිවිද්යාවන් ද, ෂඩ් අභිඥාවන් ද ලබා දෙති.”
“මහා මුනිවරයන් වහන්සේ ඒ ඒ ක්රමයෙන් ජනතාවට අවවාද දෙති. එකල ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ ශාසනය (ඒ හේතුවෙන්) ඉතා පුළුල් විය.”
“පුන් පියයුරු හා වෘෂභ රාජයෙකු වැනි කරඬුවක් (ස්කන්ධයක්) ඇති, දීපංකර නම් වූ ඒ බුදුරජාණෝ බොහෝ ජනයා සසරින් එතෙර කරති, දුගතියෙන් මුදවති.”
“ඒ මහා මුනිවරයන් වහන්සේ යොදුන් ලක්ෂයක් ඈත සිටිය ද, අවබෝධ කළ හැකි ජනයා දැක, ක්ෂණයකින් එතැනට වැඩම කර ඔවුන්ට අවබෝධ කරවති.”
“බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පළමු ධර්මාවබෝධයේ දී කෝටි සියයක් දෙනා අවබෝධය ලැබූහ. දෙවන ධර්මාවබෝධයේ දී නාථයන් වහන්සේ කෝටි අනූවක් දෙනාට අවබෝධ කරවූහ.”
“යම් කලෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්ලොව දහම් දෙසූ සේක් ද, එවිට කෝටි අනූ දහසක් දෙනාට තුන්වන ධර්මාවබෝධය සිදු විය.”
“දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේට රැස්වීම් තුනක් විය. කෝටි ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලාගේ පළමු සමාගම (රැස්වීම) සිදු විය.”
“නැවත ජිනවරයන් වහන්සේ නාරද කූට පර්වතයෙහි විවේකී ව වැඩ සිටිය දී, කෙලෙස් මල දුරු කළ රහතන් වහන්සේලා කෝටි සියයක් රැස් වූහ.”
“යම් කාලයක මහා මුනි වූ මහාවීරයන් වහන්සේ සුදස්සන පර්වතයෙහි වැඩ සිටි සේක් ද, එකල කෝටි අනූ දහසක් (රහතන් වහන්සේලා) සමඟ පවාරණය කළ සේක.”
“එසමයෙහි මම තපෝ ගුණයෙන් උග්ර වූ, පඤ්ච අභිඥාවන්හි පරතෙරට ගිය, අහසෙහි ගමන් කරන, ජටා දරන තවුසෙක් වීමි.”
“දස දහසක් ද, විසි දහසක් ද වශයෙන් (රහතන් වහන්සේලා) ධර්මාවබෝධ කළහ. එකෙකු දෙදෙනෙකු වශයෙන් ධර්මාවබෝධ කළ වාර ගණන සංඛ්යා රහිත ය (ගණන් කළ නොහැකි තරම් ය).”
“එකල භාග්යවත් දීපංකර බුදුරජුන්ගේ ශාසනය බොහෝ ජනයාට හිතසුව පිණිස විය; අතිශයින් පැතිරුණේ විය; සමෘද්ධිමත් විය; දියුණු විය; ඉතා පිරිසිදු විය.”
“මහත් ඍද්ධි බල ඇති ෂඩ් අභිඥා ලාභී සාරලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලා ලෝකය මනාව දත් දීපංකර බුදුරජුන් වහන්සේව සැමකල්හි පිරිවරා සිටිති.”
“ඒ කාලයෙහි යම් කෙනෙක් රහත් බවට නොපැමිණ (සෝවාන් ආදී සෙඛ භූමියට පත්ව) මිනිස් බව අත්හරී ද, ඔවුහු (එකල පැවති උසස් තත්ත්වය අනුව) ගර්හාවට ලක්වූවෝ වෙති.”
“තාදී ගුණයෙන් යුතු, කෙලෙස් මල රහිත, ආශ්රව ධර්ම ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේලා විසින් මනාව පුබුදු කළ බුදු සසුන දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මනාව බබළයි.”
“දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උපන් නගරය රම්මවතී නම් විය. සුදේව නම් ක්ෂත්රිය රජතෙමේ ද, සුමේධා නම් දේවිය ද (උන්වහන්සේගේ) මව්පියෝ වූහ.”
“සුමංගල හා තිස්ස තෙරණුවෝ අග්ර ශ්රාවක වූහ. දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයා සාගත නම් විය.”
“නන්දා සහ සුනන්දා යන තෙරණියෝ අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ බෝධි වෘක්ෂය පුලිල (පිප්ඵලී) වෘක්ෂය යැයි කියනු ලැබේ.”
“දීපංකර මහා මුනීහු උසින් අසූ රියනක් වූහ. මල් පිපුණු සල් ගසක් මෙන් ද, පහන් රුකක් මෙන් ද බැබලුණ සේක.”
“ඒ මහේසීන් වහන්සේගේ ආයු ප්රමාණය අවුරුදු ලක්ෂයක් විය. උන්වහන්සේ එපමණ කලක් වැඩ සිටිමින් බොහෝ ජනයා සසරින් එතැර කළ සේක.”
“උන්වහන්සේ සදහම් බබුළුවා, මහා ජනයා සසරින් එතැර කොට, ගිනි කඳක් මෙන් බැබලී, ශ්රාවකයන් සමඟ පිරිනිවි සේක.”
“ඒ උන්වහන්සේගේ ඍද්ධි බලය ද, ඒ කීර්තිය ද, ශ්රී පාදයන්හි වූ ඒ චක්ර රත්න සලකුණු ද යන සියල්ලම අතුරුදහන් විය. සියලු සංස්කාර ධර්මයෝ හිස් නොවෙත් ද? (ඒකාන්තයෙන් ම හිස් ය).”
භාග්යවත් දීපංකර බුදුරජුන්ගෙන් පසු කාලයෙහි එක් අසංඛ්යයක් ඉක්මවා ‘කොණ්ඩඤ්ඤ’ නම් බුදුරජාණෝ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත (රැස්වීම්) තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි කෝටි ලක්ෂයක් ද, දෙවැන්නෙහි කෝටි දහසක් ද, තෙවැන්නෙහි අනූ කෝටියක් ද වූහ. එකල බෝසතාණෝ ‘විජිතාවී’ නම් සක්විති රජ වී, බුදුරජුන් ප්රමුඛ කොට කෙළ ලක්ෂයක් මහා සංඝයාට මහදන් පැවැත්වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ බෝසතුන්ට “අනාගතයේ බුදු වන්නේය” යි විවරණ දී දම් දෙසු සේක. හෙතෙම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා රාජ්යය පවරා දී පැවිදි විය. ඔහු ත්රිපිටකය උගෙන, අෂ්ට සමාපත්ති හා පඤ්ච අභිඥා උපදවා (ධ්යානයෙන්) නොපිරිහී බඹලොව උපන්නේ ය. කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරජුන්ගේ නගරය ‘රම්මවතී’ නම් විය. පියා ‘සුනන්ද’ නම් ක්ෂත්රිය රජ විය. මව ‘සුජාතා’ නම් දේවිය වූවාය. ‘භද්ද’ හා ‘සුභද්ද’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. උපස්ථායක තෙම ‘අනුරුද්ධ’ නම් විය. ‘තිස්සා’ සහ ‘උපතිස්සා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. බෝධිය සල් ගස යි. ශරීරය අටඅසූ රියනක් උස් විය. ආයු ප්රමාණය අවුරුදු ලක්ෂයක් විය. එහෙයින් කියන ලදී:
“දීපංකර බුදුරජුන්ට පසුව, අනන්ත තෙද ඇති, අප්රමාණ කීර්ති ඇති, මැනිය නොහැකි ගුණ ඇති, ළං විය නොහැකි තරම් තෙද ඇති, ‘කොණ්ඩඤ්ඤ’ නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.”
කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරජුන්ට පසු කාලයෙහි එක් අසංඛ්යයක් ඉක්මවා එක ම කල්පයක බුදුවරු සතර නමක් පහළ වූහ. එනම්: මංගල, සුමන, රේවත, ශෝභිත යන බුදුවරු ය. මංගල බුදුරජුන්ගේ ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. ඒවායින් පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූන් කෝටි ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි කෝටි දහසකි. තෙවැන්නෙහි අනූ කෝටියකි. උන්වහන්සේගේ කුඩම්මාගේ පුත් වූ (වෙමාතික සොහොයුරු) ‘ආනන්ද’ කුමාරයා අනූ කෝටියක් පිරිස සමඟ දහම් ඇසීම සඳහා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට අනුපූර්ව කථාව වදාළ සේක. හෙතෙම පිරිස සමඟ සිව්පිළිසිඹියා පත් රහත් බවට පැමිණියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කුල පුතුන්ගේ පූර්ව චරිතය බලා ඍද්ධිමය පාසිවුරු ලැබීමේ පින දැක දකුණු අත දිගු කොට “මහණෙනි, එන්න” යැයි වදාළ සේක. ඒ සියල්ලන් ම එකෙණෙහි ම ඍද්ධිමය පාසිවුරු දරා සැට වස් පිරුණු මහා තෙරවරුන් මෙන් ආකල්ප සම්පන්න ව ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ පිරිවරා සිටියහ. මෙය උන්වහන්සේගේ තෙවැනි ශ්රාවක සන්නිපාතය විය.
අනෙක් බුදුවරුන්ගේ ශරීරාලෝකය හාත්පස අසූ රියනක් පමණ වුව ද, මේ බුදුරජුන්ගේ එසේ නො වී ය. මේ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරාලෝකය වනාහි නිත්ය කාලයෙහි දස දහසක් ලෝකධාතුව පුරා පැතිර සිටියේය. ගස්, පොළොව, පර්වත, මුහුද ආදිය පමණක් නොව සැලිය, වළඳ ආදිය පවා රන් පටකින් වැසුවාක් මෙන් විය. උන්වහන්සේගේ ආයු ප්රමාණය අවුරුදු අනූ දහසක් විය. මේ කාලය තුළ සඳ හිරු ආදියට තම ආලෝකයෙන් බැබලෙන්නට නොහැකි විය. රෑ දවල් වෙනසක් නොපෙනුණි. දිවා කාලයේ සූර්යාලෝකයෙන් මෙන් සත්වයෝ නිබඳව බුද්ධාලෝකයෙන් ම (දවල් කාර්යයන්හි) හැසිරුණාහ. සවස පුබුදින මල්වලින් ද, උදෑසන හඬන පක්ෂීන්ගෙන් ද ලෝකයා රාත්රිය හා දවාල පිරිසිඳ දත්හ.
අනෙක් බුදුවරුන්ට මෙවැනි ආනුභාවයක් නැත්තේ ද? නැත්තේ නොවේ. උන්වහන්සේලා ද කැමති වන්නාහු නම් දස දහසක් ලෝකධාතුව හෝ ඊට වැඩි තැනක් හෝ ආලෝකයෙන් පැතිරවිය හැක. එහෙත් මංගල බුදුරජුන්ට වනාහි පෙර කළ ප්රාර්ථනා වශයෙන් (ව්යාමප්රභාව වෙනුවට) ශරීර ප්රභාව නිත්ය කාලයෙහි ම දස දහසක් ලෝකධාතුව පුරා පැතිරී පැවතුණි. ඒ මංගල බුදුරජාණෝ බෝසත් කල වෙස්සන්තර සමාන අත්බැව්හි සිට අඹුදරුවන් සමඟ වංකගිරිය සමාන පර්වතයක වාසය කළහ. එකල ‘ඛරදාඨික’ නම් එක් යක්ෂයෙක් මහබෝසතුන්ගේ දන් දීමේ අදහස අසා බමුණු වෙසින් පැමිණ මහාසත්වයන්ගෙන් දරු දෙදෙනා ඉල්ලීය. මහාසත්වතෙමේ “බමුණාට දරුවන් දෙමි” යි තුටුපහටු ව දිය කෙළවර කොට (පැන් වත්කොට) මහපොළොව කම්පා කරමින් දරු දෙදෙනා ව දන් දුන්නේ ය. යක්ෂයා සක්මන් කෙළවර පුවරුවට හේත්තු වී සිට, මහාසත්වයා බලා සිටියදී ම නෙළුම් අල මිටියක් මෙන් දරු දෙදෙනා කෑවේය. යක්ෂයා මුව විවර කළ මාත්රයෙන් ගිනි ජාලාවක් මෙන් වැගිරෙන ලේ ධාරාව දැක මහා පුරුෂයාට කෙසඟක් පමණ වූ ද දොම්නසක් නූපන්නේ ය. “මා විසින් දෙන ලද දානය ඉතා යහපත් ය” යි සිතන ඔහුට ශරීරයෙහි මහත් වූ පීති සොම්නසක් උපන්නේය. හෙතෙම “මේ දානයේ විපාකයෙන් අනාගතයේ මේ ආකාරයෙන් ම (මාගේ ශරීරයෙන්) රශ්මිය නිකුත් වේවා” යි ප්රාර්ථනා කළේය. උන්වහන්සේගේ ඒ ප්රාර්ථනය නිසා බුද්ධත්වයට පත් කල්හි ශරීරයෙන් රශ්මිය නිකුත්ව මෙපමණ තැනක් පැතිරිණි.
ඒ බෝසතුන් පිළිබඳ ව තවත් පූර්ව චරිතයක් ඇත. හෙතෙම බෝසත් කල එක් බුදුන් වහන්සේ නමකගේ සෑයක් දැක “මේ බුදුරජුන් උදෙසා මා විසින් ජීවිතය පරිත්යාග කළ යුතුය” යි සිතා මුළු සිරුර දඬුවැට පහනක් මෙන් වෙළා, රියනක් පමණ ඇති ලක්ෂයක් අගනා රන් පාත්රයක් ගිතෙලින් පුරවා, එහි දහසක් පහන් වැටි දල්වා, එම පාත්රය හිස මත තබාගෙන සකල ශරීරයම දල්වා සෑය පැදකුණු කරමින් මුළු රාත්රිය ම ගත කළේය. මෙසේ අරුණෝදය දක්වා උත්සාහ කළ ද ඔහුට රෝම කූපයක් පමණ ද උණුසුමක් නො දැනුණේය. පියුම් ගැබකට පිවිසි කලෙක මෙන් විය. ධර්මය වනාහි තමා රකින්නා ආරක්ෂා කරයි. එහෙයින් භාග්යවතුන් වහන්සේ වදාළහ:
“ධර්මය වනාහි ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා රකී. ධර්මය මනාව පුරුදු කළේ, සැප ගෙන දෙයි. ධර්මය මනාව පුරුදු කිරීමෙහි ආනිශංසය මෙය යි; ධර්මචාරී තෙමේ දුගතියට නො යයි.”
මෙම කර්ම විපාක බලයෙන් ද ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරාලෝකය දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි පැතිර සිටියේය.
එකල අප බෝසතාණෝ ‘සුරුචි’ නම් බමුණකු ව ඉපිද “ශාස්තෘන් වහන්සේට ඇරයුම් කරමි” යි ගොස් මිහිරි දහම් කථා අසා “ස්වාමීනි, හෙට දවසට මාගේ භික්ෂාව පිළිගනු මැනවැ” යි කීය. “බමුණ, ඔබට කොතෙක් භික්ෂූන් වුවමනා දැ?” යි බුදුරජුන් ඇසූ සේක. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ පිරිවර සංඝයා කොතෙක් ද?” යි ඔහු ඇසීය. එදින ඒ බුදුරජුන්ගේ ප්රථම සංඝ සන්නිපාත දිනය විය. එබැවින් “කෝටි ලක්ෂයකි” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, ඒ සියලු භික්ෂූන් සමඟ මාගේ නිවසේ භික්ෂාව පිළිගනු මැනව”. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසූ (පිළිගත්) සේක. බමුණා හෙට දිනට ආරාධනා කොට නිවසට යමින් මෙසේ සිතී ය: “මම මෙපමණ භික්ෂු සංඝයාට කැඳ, බත්, වස්ත්ර ආදිය දීමට සමත් වෙමි. එහෙත් වැඩ සිටින ස්ථානය (අසුන්) කෙසේ නම් පණවම් ද?”
බමුණාගේ ඒ සිතිවිල්ල යොදුන් අසූහාර දහසක් මත්තෙහි වූ දෙව්ලොව සක් දෙවිඳුගේ පඬු ඇඹුල් අස්නට උණුසුමක් දැනවීය. සක් දෙවිඳු “කවරෙක් නම් මා මේ ස්ථානයෙන් චුත කරනු කැමැත්තෝ දෝ” යි දිවසින් බලන්නේ, මහා පුරුෂයා දැක “සුරුචි බ්රාහ්මණයා බුදුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ආරාධනා කොට වැඩ සිටිනා තැනක් ගැන සිතයි. මා ද එහි ගොස් පින් කොටසක් ලබා ගැනීම වටී” යැයි වඩුවකුගේ වෙස් ගෙන වෑපොරෝ අතින් ගෙන මහසත්හුගේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. හෙතෙම “කිසිවකුට කුලියට වැඩක් කරවා ගැනීමට ඇත්දැ?” යි ඇසීය. මහා පුරුෂයා ඔහු දැක “ඔබ කවර වැඩක් කරන්නෙහි ද?” යි ඇසීය. “මා නොදන්නා ශිල්පයක් නැත. යමෙක් ගෙයක් හෝ මණ්ඩපයක් හෝ කරවයි නම්, ඔහුට එය කිරීමට මම දනිමි”. “එසේ නම් මට වැඩක් ඇත”. “ආර්යයෙනි, කුමක් ද?”. “හෙට දිනය සඳහා මා විසින් කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආරාධනා කරන ලදහ. උන්වහන්සේලාට වැඩ සිටීමට මණ්ඩපයක් කරන්නෙහි ද?”. “ඉදින් මට කුලී දීමට හැකි නම් කරන්නෙමි” යි කීය. “දරුව, දීමට හැක්කෙමි”. “යහපත, කරන්නෙමි” යි ගොස් එක් ප්රදේශයක් දෙස බැලීය. දොළොස්-තෙළෙස් යොදුනක් ප්රමාණ භූමිය කසින මණ්ඩලයක් මෙන් සමතලා විය. හෙතෙම “මෙපමණ තැනක සත් රුවනින් කළ මණ්ඩපයක් පැන නගීවා” යි සිතා බැලීය. එකෙණෙහි ම පොළොව දෙබෑ කොට මණ්ඩපයක් පැන නැංගේය. එහි රන් ටැඹවල රිදී කළ (column capitals) විය. රිදී ටැඹවල රන් කළ විය. මැණික් ටැඹවල පබළු කළ ද, පබළු ටැඹවල මැණික් කළ ද විය. සත් රුවන් ටැඹවල සත් රුවන් කළ විය. ඉන්පසු “මණ්ඩපයෙහි අතරින් පතර කිකිණි දැල් එල්වේවා” යි බැලීය. බැලීමත් සමග ම කිකිණි දැල් එල්විණි. මද පවනින් සැලෙන ඒවායින් පඤ්ච තූර්ය නාදය වැනි මිහිරි හඬ නිකුත් විය. දිව්යමය සංගීතයක් පවත්වන කාලයක් මෙන් විය. “අතරින් පතර සුවඳ මල් දම් එල්වේවා” යි සිතීය; මල් දම් එල්විණි. “කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූන්ට අසුන් හා පාත්රාධාරක පොළොව බිඳගෙන පැන නගීවා” යි සිතීය. එකෙණෙහි ම පැන නැංගේය. “කොන් වල එක එක දිය සැලි (water jars) පැන නගීවා” යි සිතීය. දිය සැලි පැන නැංගේය.
මෙපමණ දෙයක් මවා බමුණු වෙත ගොස් “එන්න ආර්යයෙනි, ඔබගේ මණ්ඩපය බලා මගේ කුලිය දෙන්න” යැයි කීය. මහා පුරුෂයා ගොස් මණ්ඩපය බැලීය. බලද්දී ම ඔහුගේ මුළු සිරුර පස්වනක් ප්රීතියෙන් පිනා ගියේය. අනතුරුව මණ්ඩපය දෙස බලන ඔහුට මෙසේ සිතුණි: “මේ මණ්ඩපය මිනිසෙකු විසින් කරන ලද්දක් නොවේ. ඒකාන්තයෙන් මාගේ අදහස හා මාගේ ගුණය නිසා සක් දෙවිඳුගේ භවනය උණුසුම් විය, එබැවින් ශක්ර දේවේන්ද්රයා විසින් මේ මණ්ඩපය කරවන ලද්දේ වනු ඇත. මෙබඳු මණ්ඩපයක එක් දවසක් පමණක් දන් දීම මට සුදුසු නැත. සත් දවසක් ම දන් දෙන්නෙමි” යි සිතීය. බෝසත්වරුන්ට බාහිර දාන කොතෙක් දුන්න ද (ප්රමාණවත්) සතුටක් ඇති නොවේ. අලංකාර කළ හිස සිඳ හෝ, අඳුන් ගා සරසන ලද ඇස් උගුලා හෝ, හෘදය මාංශය ගලවා හෝ දුන් කල්හි ම බෝසත්වරුන්ට පරිත්යාගය නිසා සතුටක් ඇති වේ. අප මහා බෝසතාණන් ද සිවි ජාතකයෙහි දිනපතා කහවණු පස් ලක්ෂයක් වියදම් කොට නගරයේ සතර දොරටුවේ සහ මැද දන් දෙද්දීත් පරිත්යාගය පිළිබඳ සතුටක් උපදවා ගත නොහැකි විය. යම් කලෙක බමුණු වෙසින් ආ සක් දෙවිඳු ඇස් ඉල්ලී ද, එකල ඇස් උගුලා දෙන ඔහුට බලවත් සතුටක් ඇති විය. කෙසඟක් පමණ වුව ද සිතෙහි අන්යතා භාවයක් (වෙනස් වීමක්/දුකක්) ඇති නො වී ය. මෙසේ දානය නිසා බෝසත්වරුන්ට තෘප්තියක් (ඇති වීමක්) නම් නැත. එබැවින් ඒ මහා පුරුෂයා ද “මා විසින් සත් දිනක් මුළුල්ලේ කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට දන් දීම වටී” යැයි සිතා, ඒ මණ්ඩපයෙහි බුදුරජුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයා වඩා හිඳුවා සත් දිනක් ‘ගවපාන’ නම් දානය දුන්නේ ය. ‘ගවපාන’ යනු මහත් වූ සැලි වල (vessels) කිරි පුරවා ලිප තබා ඝන ව පිසුණු කල්හි, (ඝනීභවනය වූ) ඒ කිරෙහි ස්වල්පයක් සහල් දමා, පිසින ලද මී පැණි, සකුරු, ගිතෙල් ආදියෙන් සකස් කරන ලද භෝජනය යි. (එහි පිරිස අධික බැවින්) මිනිසුන්ට පමණක් බෙදා දීමට නොහැකි විය. දෙවියෝ ද අතරින් පතර සිට බෙදා දුන්හ. දොළොස්-තෙළෙස් යොදුන් ප්රමාණ භූමිය ද භික්ෂූන්ට ඉඩ මදි විය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් (අහසෙහි හෝ කුඩා ඉඩක) වැඩ සිටියහ. අවසන් දිනයෙහි සියලු භික්ෂූන්ගේ පාත්ර සෝදවා බෙහෙත් පිණිස ගිතෙල්, වෙඬරු, මීපැණි, පැණි ආදිය පුරවා තුන් සිවුරු සමඟ පූජා කළේය. සංඝයාට අයත් නවක (බාලම) භික්ෂුව විසින් ලබන ලද සිවුරු රෙද්ද ලක්ෂයක් වටිනා විය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුමෝදනා කරමින්, “මේ පුරුෂයා මෙබඳු මහා දානයක් දුන්නේ ය, මොහු කවරෙක් වන්නේ දැ?” යි බලන සේක්, අනාගතයේ කල්ප ලක්ෂයක් අධික වූ අසංඛ්ය දෙකකට මත්තෙහි ‘ගෞතම’ නමින් බුදු වන බව දැක මහා පුරුෂයා අමතා, “ඔබ මෙතෙක් කාලයක් ඉක්ම ගිය පසු ‘ගෞතම’ නමින් බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. මහා පුරුෂයා විවරණය අසා “මා බුදු වන්නේ ලු! එසේ නම් මට ගිහි ගෙයින් ඇති ඵලය කුමක් ද? පැවිදි වන්නෙමි” යි සිතා, එබඳු වූ (රාජකීය) සම්පත්තිය කෙළ පිඬක් මෙන් අත්හැර ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැවිදි ව, බුද්ධ වචනය උගෙන, අභිඥා සහ සමාපත්තීන් උපදවා ආයු කෙළවර බඹලොව උපන්නේ ය.
මංගල බුදුරජුන්ගේ නගරය ‘උත්තර’ නම් විය. පියා ද ‘උත්තර’ නම් ක්ෂත්රිය රජ විය. මව ‘උත්තරා’ නම් දේවිය වූවාය. ‘සුදේව’ හා ‘ධම්මසේන’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘පාලිත’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘සීවලී’ හා ‘අසෝකා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. නා ගස බෝධිය විය. ශරීරය අටඅසූ රියනක් උස් විය. අවුරුදු අනූ දහසක් වැඩ සිට පිරිනිවි කල්හි එකවර ම දස දහසක් ලෝක ධාතු ඒකාන්ධකාර (ඝනාන්ධකාර) විය. සියලු සක්වල මිනිසුන්ගේ මහත් වූ හඬා වැළපීමක් ඇති විය.
“කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරජුන්ට පසු කාලයෙහි, ලෝකයෙහි මෝහාන්ධකාරය නසා දහම් නැමැති ප්රදීපය දැරූ ‘මංගල’ නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.”
දස දහසක් ලෝක ධාතු අඳුරු කොට (මංගල බුදුරජුන්) පිරිනිවි කල්හි උන්වහන්සේට පසු කාලයෙහි ‘සුමන’ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූන් කෝටි ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්න කාඤ්චන පර්වතයෙහි දී විය; එහි අනූ දහසක් කෝටියකි. තෙවැන්නෙහි අසූ දහසක් කෝටියකි. එදවස බෝසතාණෝ මහත් ඍද්ධි හා මහානුභාව ඇති ‘අතුල’ නම් නාග රාජයා ව සිටියහ. ඔහු “බුදුරජෙක් උපන්නේය” යි අසා ඥාති සමූහයා පිරිවරා නාග භවනයෙන් නික්ම, කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා ගත් භාග්යවතුන් වහන්සේට දිව්යමය තූර්ය නාදයෙන් පූජා පවත්වා, මහදන් දී, වෙන වෙන ම (එක් එක් නමට) සිවුරු ජෝඩු බැගින් දී සරණයෙහි පිහිටියේය. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔහුට “අනාගතයෙහි බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ‘ඛේම’ නම් විය. ‘සුදත්ත’ නම් රජ පියා විය. ‘සිරිමා’ නම් දේවිය මව වූවාය. ‘සරණ’ සහ ‘භාවිතත්ත’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘උදේන’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘සෝණා’ සහ ‘උපසෝණා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. නා ගස බෝධිය විය. ශරීරය අනූ රියනක් උස් විය. ආයු ප්රමාණය අවුරුදු අනූ දහසක් විය.
“මංගල බුදුරජුන්ට පසුව, සියලු ධර්මයන්ගෙන් අසම වූ, සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ, ‘සුමන’ නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.”
උන්වහන්සේට පසු කාලයෙහි ‘රේවත’ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි ගණනක් නැත (ගණන් කළ නොහැකි තරම් ය). දෙවැන්නෙහි කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූහු වූහ. තෙවැන්නෙහි ද එපමණ ම ය. එකල බෝසතාණෝ ‘අතිදේව’ නම් බ්රාහ්මණයකු ව ඉපිද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දහම් අසා, සරණ ශීලයෙහි පිහිටා, හිසෙහි ඇඳිලි බැඳ, ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කෙළෙස් ප්රහාණය පිළිබඳ ගුණ වර්ණනා කොට උතුරු සළුවෙන් පූජා කළේය. උන්වහන්සේ ද ඔහුට “බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ‘ධඤ්ඤවතී’ නම් විය. පියා ‘විපුල’ නම් ක්ෂත්රිය රජ විය. මව ‘විපුලා’ නම් දේවිය වූවාය. ‘වරුණ’ සහ ‘බ්රහ්මදේව’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘සම්භව’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘භද්දා’ සහ ‘සුභද්දා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. නාග වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශරීරය අසූ රියනක් උස් විය. ආයුෂ අවුරුදු සැට දහසක් විය.
“සුමන බුදුරජුන්ට පසුව, උපමා කළ නොහැකි, සමාන කෙනෙකු නොමැති, මැනිය නොහැකි (ගුණ ඇති), උත්තම ජින වූ, ‘රේවත’ නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.”
උන්වහන්සේට පසු කාලයෙහි ‘ශෝභිත’ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි ශත කෝටියක් (කෝටි සියයක්) භික්ෂූහු වූහ. දෙවැන්නෙහි අනූ කෝටියකි. තෙවැන්නෙහි අසූ කෝටියකි. එකල බෝසතාණෝ ‘අජිත’ නම් බ්රාහ්මණයකු ව ඉපිද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දහම් අසා සරණ ශීලයෙහි පිහිටා බුදුරජුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහදන් දුන්නේය. උන්වහන්සේ ද ඔහුට “බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ‘සුධම්ම’ නම් විය. පියා ද ‘සුධම්ම’ නම් රජ විය. මව ද ‘සුධම්මා’ නම් දේවිය වූවාය. ‘අසම’ සහ ‘සුනෙත්ත’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘අනෝම’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘නකුලා’ සහ ‘සුජාතා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. නාග වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශරීරය අටපනස් රියනක් උස් විය. ආයු ප්රමාණය අවුරුදු අනූ දහසක් විය.
“රේවත බුදුරජුන්ට පසුව, සමාහිත වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, අසම වූ, ප්රතිපුද්ගලයෙකු නැති ‘ශෝභිත’ නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.”
උන්වහන්සේට පසු කාලයෙහි එක් අසංඛ්යයක් ඉක්මවා එක ම කල්පයක බුදුවරු තෙදෙනෙක් පහළ වූහ. එනම්: අනෝමදස්සී, පදුම, නාරද යන බුදුවරු ය. ‘අනෝමදස්සී’ භාග්යවතුන් වහන්සේට ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූහු අට ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි සත් ලක්ෂයකි. තෙවැන්නෙහි සය ලක්ෂයකි. එකල බෝසතාණෝ මහත් ඍද්ධි හා මහානුභාව ඇති, අනේක කෝටි ලක්ෂයක් යක්ෂයින්ට අධිපති වූ එක්තරා යක්ෂ සේනාධිපතියකු ව සිටියහ. ඔහු “බුදුරජෙක් උපන්නේය” යි අසා පැමිණ බුදුරජුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහදන් දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔහුට “අනාගතයෙහි බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. අනෝමදස්සී භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ‘චන්දවතී’ නම් විය. ‘යසවා’ නම් රජ පියා විය. ‘යසෝධරා’ නම් දේවිය මව වූවාය. ‘නිසභ’ සහ ‘අනෝම’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘වරුණ’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘සුන්දරී’ සහ ‘සුමනා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. කුඹුක් ගස බෝධිය විය. ශරීරය අටපනස් රියනක් උස් විය. ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.
“ශෝභිත බුදුරජුන්ට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, අසීමිත කීර්ති ඇති, තේජස් ඇති, මැඩිය නොහැකි වූ, ‘අනෝමදස්සී’ නම් සම්බුදුරජාණෝ පහළ වූ සේක.”
උන්වහන්සේට පසු කාලයෙහි ‘පදුම’ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූහු වූහ. දෙවැන්නෙහි ලක්ෂ තුනකි. තෙවැන්නෙහි ගම් බිම් නැති ආරණ්යයෙහි මහාවන ලැහැබක වාසය කරන භික්ෂූන් ලක්ෂ දෙකකි. එකල තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වන ලැහැබෙහි වසන කල්හි, බෝසතාණෝ සිංහයෙකු ව ඉපිද, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී හුන් ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක පහන් සිතින් වැඳ, පැදකුණු කොට, පීති සොම්නස ඉපිදවා තෙවරක් සිංහ නාද පවත්වා, සත් දිනක් මුළුල්ලේ බුද්ධාලම්බන ප්රීතිය අත් නොහැර, ප්රීති සැපයෙන් ම ගොදුරු පිණිස ද නොගොස් (ජීවිත පරිත්යාගයෙන්) ළඟ ම සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සත් දිනක් ඇවෑමෙන් නිරෝධයෙන් නැඟී සිට, සිංහයා දෙස බලා “භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි ද සිත පහදවා සංඝයා වඳීවා” යි සිතා “භික්ෂු සංඝයා පැමිණේවා” යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එකෙණෙහි ම භික්ෂූහු පැමිණියහ. සිංහයා සංඝයා කෙරෙහි සිත පැහැදවීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත බලා “අනාගතයෙහි බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. පදුම භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ‘චම්පක’ නම් විය. ‘අසම’ නම් රජ පියා විය. ‘අසමා’ නම් දේවිය මව වූවාය. ‘සාල’ සහ ‘උපසාල’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘වරුණ’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘රාමා’ සහ ‘සුරාමා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. මූණමල් (Sona) ගස බෝධිය විය. ශරීරය අටපනස් රියනක් උස් විය. ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.
පදුම බුදුන් හමුවේ සිංහ රාජයෙක්ව ඉපිද විවරණ ලැබීම
“අනෝමදස්සී බුදුරජුන්ට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, නමින් ‘පදුම’ නම් වූ, අසම වූ, ප්රතිපුද්ගලයෙක් නැති සම්බුදුරජාණෝ පහළ වූ සේක.”
ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේට පසු කාලයෙහි ‘නාරද’ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූහු වූහ. දෙවැන්නෙහි අනූ දහසක් කෝටියකි. තෙවැන්නෙහි අසූ දහසක් කෝටියකි. එකල බෝසතාණෝ ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි ව පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්තීන්හි වසීභාවයට පැමිණ, බුදුරජුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට මහදන් දී ලොහිත චන්දනයෙන් (රත් සඳුන්) පූජා කළහ. උන්වහන්සේ ද ඔහුට “අනාගතයෙහි බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ‘ධඤ්ඤවතී’ නම් විය. ‘සුදේව’ නම් ක්ෂත්රිය රජ පියා විය. ‘අනෝමා’ නම් දේවිය මව වූවාය. ‘භද්දසාල’ සහ ‘ජිතමිත්ත’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘වාසෙට්ඨ’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘උත්තරා’ සහ ‘ඵග්ගුනී’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. මහා මූණමල් ගස බෝධිය විය. ශරීරය අටඅසූ රියනක් උස් විය. ආයුෂ අවුරුදු අනූ දහසක් විය.
“පදුම බුදුරජුන්ට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, නමින් ‘නාරද’ නම් වූ, අසම වූ, ප්රතිපුද්ගලයෙක් නැති සම්බුදුරජාණෝ පහළ වූ සේක.”
නාරද බුදුරජුන්ගෙන් පසු කාලයෙහි එක් අසංඛ්යයක් ඉක්මවා මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට මත්තෙහි වූ එක් කල්පයක ‘පදුමුත්තර’ නම් එක් බුදුරජ කෙනෙක් ම පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු වැන්නෙහි කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූහු වූහ. දෙවැන්න වේභාර පර්වතයෙහි විය; එහි අනූ දහසක් කෝටියකි. තෙවැන්නෙහි අසූ දහසක් කෝටියකි. එකල බෝසතාණෝ ‘ජටිල’ නම් මහා ප්රදේශාධිපතියෙක් වී බුදුරජුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට සිවුරු සහිත දානය දුන්නේය. උන්වහන්සේ ද ඔහුට “අනාගතයෙහි බුදු වන්නෙහි ය” යි විවරණ දුන් සේක. පදුමුත්තර බුදුරජුන්ගේ කාලයෙහි තීර්ථකයෝ (මිසදිටුවන්) නො වූහ. සියලු දෙවි මිනිස්සු බුදුන් ම සරණ ගියහ. උන්වහන්සේගේ නගරය ‘හංසවතී’ නම් විය. ‘ආනන්ද’ නම් ක්ෂත්රිය රජ පියා විය. ‘සුජාතා’ නම් දේවිය මව වූවාය. ‘දේවල’ සහ ‘සුජාත’ දෙනම අග්ර ශ්රාවකයෝ වූහ. ‘සුමන’ නම් තෙරණුවෝ උපස්ථායක වූහ. ‘අමිතා’ සහ ‘අසමා’ දෙනම අග්ර ශ්රාවිකාවෝ වූහ. සලල (Salala) වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශරීරය අටපනස් රියනක් උස් විය. ශරීරාලෝකය හාත්පස දොළොස් යොදුනක් පැතිර ගත්තේය. ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.
නාරද බුදුන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උතුම් වූ, මැඩිය නොහැකි සාගරයක් වන් ගුණ ඇති පදුමුත්තර නම් ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක.
පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේගෙන් පසුව කල්ප තිස් ලක්ෂයක් (පාලියට අනුව කල්ප හැත්තෑ දහසක්) ඉක්ම ගිය පසු, සුමේධ සහ සුජාත නමින් බුදුන් වහන්සේලා දෙනමක් එකම කපක උපන්හ. සුමේධ බුදුරජාණන් වහන්සේට ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. ප්රථම සමාගමෙහි සුදස්සන නගරයේදී රහතන් වහන්සේලා කෙළ සියයක් (කෝටි සියයක්) විය. දෙවැන්නෙහි අනූ කෝටියකි. තුන්වැන්නෙහි අසූ කෝටියකි. එදවස බෝසත්හු ‘උත්තර’ නම් මානවකයෙක් වී, නිධන් කොට තිබූ අසූ කෙළක් ධනය වියදම් කොට බුදුපාමොක් මහා සඟනට මහ දන් දී, දහම් අසා, සරණෙහි පිහිටා ගිහිගෙන් නික්ම පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ ද “අනාගතයේ නුඹ බුදු වන්නේය” යි විවරණ දුන්හ. සුමේධ බුදුන් වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේට පසුව, ළං විය නොහැකි (තෙද ඇති), උග්ර තේජස් ඇති, සකල ලෝකයටම උතුම් වූ සුමේධ නම් මුනීන්ද්රයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක.
සුමේධ බුදුන් වහන්සේට පසු කාලයේ සුජාත නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. ප්රථම සමාගමෙහි භික්ෂූන් සැට දහසකි. දෙවැන්නෙහි පනස් දහසකි. තුන්වැන්නෙහි සතළිස් දහසකි. එදවස බෝසතාණෝ සක්විති රජව ඉපිද, “බුදුන් වහන්සේ නමක් උපන්හ” යි අසා එළැඹ, දහම් අසා, සත් රුවන් සමග සතර මහා දීපයටම අධිපති රාජ්යය ද බුදුපාමොක් මහා සඟනට පූජා කොට බුදුරජුන් සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. සියලු රටවැසියෝ ද රටේ උපදින ආදායම ගෙන ආරාමික වතාවත් සිදු කරමින් බුදුන් ප්රමුඛ මහා සංඝයාට නිතිපතා මහ දන් දුන්හ. ඒ සුජාත බුදුන් වහන්සේ ද “අනාගතයෙහි නුඹ බුදු වන්නේය” යි ප්රකාශ කළහ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
බුදුවරුන් දෙදෙනකු උපදිනා එම මණ්ඩ කල්පයෙහිම, සිංහයෙකු වැනි හනු (හකු) ඇති, වෘෂභයෙකු වැනි (ශක්තිමත්) කඳක් ඇති, ප්රමාණ කළ නොහැකි ගුණ ඇති, ළං විය නොහැකි තෙද ඇති සුජාත නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
එයින් මෑත භාගයෙන් කල්ප එක්දහස් අටසියයක් මතුයෙහි (ගෙවුණු තැන) එකම කපක පියදස්සී, අත්ථදස්සී, ධම්මදස්සී නමින් බුදුන් වහන්සේලා තෙනමක් පහළ වූහ. පියදස්සී බුදුන් වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනක් විය. ප්රථමයෙහි භික්ෂූන් කෙළ ලක්ෂයකි (කෝටි ලක්ෂයකි). දෙවැනි සමාගමෙහි අනූ කෝටියකි. තෙවැන්නෙහි අසූ කෝටියකි. එදවස බෝසතාණෝ කස්සප නමින් (බමුණු මානවකයෙක් ව) ඉපිද ත්රිවේදයේ පරතෙරට ගියෝ, බුදුන් වහන්සේගෙන් දහම් අසා කෝටි ලක්ෂයක් ධන පරිත්යාගයෙන් සංඝාරාමයක් කරවා සරණ හා සිල්හි පිහිටියෝය. ඉක්බිති බුදුන් වහන්සේ, “කල්ප එක්දහස් අටසියයක් ඇවෑමෙන් නුඹ බුදු වන්නෙහිය” යි විවරණ දුන්හ. ඒ බුදුන් වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
සුජාත බුදුන් වහන්සේට පසුව, තමන් විසින්ම ධර්මය අවබෝධ කරගත් (ස්වයම්භූ), ළං විය නොහැකි තෙද ඇති, අසම වූ බුදුවරුන්ට පමණක් සම වූ, මහත් කීර්ති ඇති පියදස්සී නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
පියදස්සී බුදුරජුන්ට අපර භාගයෙහි අත්ථදස්සී නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. ප්රථමයෙහි අට අනූ ලක්ෂයක් (9,800,000) ශ්රාවකයෝ වූහ. දෙවැන්නෙහි අට අසූ ලක්ෂයකි. තෙවැන්නෙහි ද එපමණය. එදවස බෝසතාණෝ සුසීම නම් මහත් සෘද්ධි ඇති තවුසෙක් වී දෙව්ලොවින් මදාරා මල් කුඩයක් ගෙනැවිත් බුදුන් වහන්සේට පූජා කළහ. ඒ බුදුන් වහන්සේ ද “අනාගතයේ නුඹ බුදු වන්නෙහිය” යි ප්රකාශ කළහ. උන්වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
එම මණ්ඩ කල්පයේදීම, නරයන්ට ශ්රේෂ්ඨ වූ අත්ථදස්සී බුදුන් වහන්සේ මහා මෝහාන්ධකාරය නසා උතුම් සම්බෝධියට පැමිණි සේක.
අත්ථදස්සී බුදුන් වහන්සේට මෑත භාගයෙහි ධම්මදස්සී නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. ප්රථමයේදී කෝටි සියයක් ද, දෙවැන්නෙහි කෝටි හැත්තෑවක් ද, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් ද වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්වූහ. එදවස බෝසතාණෝ සක් දෙව් රජව ඉපිද දිව මල් සුවඳින් හා දිව්ය සංගීතයෙන් පූජා කළෝය. උන්වහන්සේ ද “අනාගතයේ නුඹ බුදු වන්නෙහිය” යි බෝසතුන්ට විවරණ දුන්හ. උන්වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
එම මණ්ඩ කල්පයේදීම, මහත් කීර්ති ඇති ධම්මදස්සී බුදුන් වහන්සේ (පහළ වූ සේක). උන්වහන්සේ මෝහාන්ධකාරය දුරු කර දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බැබළුණ සේක.
ධම්මදස්සී බුදුන් වහන්සේට මෑත භාගයෙහි, මෙයින් කල්ප අනූ හතරකට මත්තෙන් වූ එක් කපක එකම සිද්ධාර්ථ බුදුන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. පළමු සමාගමේදී කෝටි ලක්ෂයක් ද, දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් ද, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් ද වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්වූහ. එදවස බෝසතාණෝ මහත් තෙද බල ඇති, අභිඥා බලයෙන් යුත් මංගල නම් තාපසයෙක් ව, මහත් වූ ජම්බු (දඹ) ඵලයක් ගෙනවුත් තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම ඵලය වැළඳූ සේක. ඉන්පසු “කල්ප අනූ හතරක් ගිය තැන නුඹ බුදු වන්නේය” යි බෝධිසත්ත්වයන්ට විවරණ දුන්හ. උන්වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
ධම්මදස්සී බුදුන් වහන්සේට පසුව, අහස මැදට පත් සූර්යයා මෙන් සියලු අන්ධකාරය නසා සිද්ධාර්ථ නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
සිද්ධාර්ථ බුදුන් වහන්සේට මෑත භාගයෙහි මෙයින් අනූ දෙකපකට මත්තෙන් වූ එක් කපක තිස්ස හා ඵුස්ස නමින් බුදුවරු දෙනමක් පහළ වූහ. තිස්ස බුදුරජුන්ගේ ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. පිළිවෙලින් භික්ෂූන් කෝටි සියයක් ද, කෝටි අනූවක් ද, කෝටි අසූවක් ද රැස්වූහ. එදවස බෝසතාණෝ මහත් භෝග ඇති, මහත් කීර්ති ඇති සුජාත නම් ක්ෂත්රියෙක් ව ඉපිද, (පසුව) තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි ව මහත් සෘද්ධි ආනුභාව ඇත්තෙක් බවට පත් වූහ. “බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපන්හ” යි අසා දිව්යමය මදාරා, පියුම් සහ පරසතු මල් ගෙන, සිව් පිරිස් මැද වඩින තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළහ. (එම මල්) අහසෙහි මල් වියනක් මෙන් පිහිටියේය. ඒ බුදුන් වහන්සේ ද “මෙයින් කල්ප අනූ දෙකකට පසු නුඹ බුදු වන්නෙහිය” යි විවරණ දුන්හ. ඒ බුදුන් වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
සිද්ධාර්ථ බුදුන් වහන්සේට පසුව, අසම වූ, ප්රතිපුද්ගලයෙකු (සමාන කළ හැකි අයෙකු) නොමැති, අනන්ත සීල ඇති, අසීමිත කීර්ති ඇති තිස්ස නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
තිස්ස බුදුන් වහන්සේට අපර භාගයෙහි ඵුස්ස නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේගේ ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. පළමු සමාගමෙහි භික්ෂූන් සැට දහසක් ද, දෙවැන්නෙහි පනස් දහසක් ද, තෙවැන්නෙහි තිස් දෙදහසක් ද වූහ. එකල බෝසතාණෝ විජිතාවී නම් ක්ෂත්රියව ඉපිද, මහා රාජ්යය හැර ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි ව, තුන් පිටකය ඉගෙන මහජනයාට දහම් දෙසූහ. සීල පාරමිතාව ද පිරූහ. ඒ බුදුන් වහන්සේ ද “නුඹ බුදු වන්නෙහිය” යි එලෙසම විවරණ දුන්හ. උන්වහන්සේගේ විස්තර මෙසේය:
එම මණ්ඩ කල්පයේදීම, ලොවට අග්ර නායක වූ, උපමා කළ නොහැකි, අසම සම වූ (බුදුවරුන්ට පමණක් සම වූ), අනුත්තර වූ ඵුස්ස ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
ඵුස්ස බුදුන් වහන්සේට අපර භාගයෙහි මෙයින් කල්ප අනූ එකකට මත්තෙන් විපස්සී නම් භාග්යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේගේ ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. පිළිවෙලින් භික්ෂූන් හැට අට ලක්ෂයක් ද, එක් ලක්ෂයක් ද, අසූ දහසක් ද වූහ. එදවස බෝසතාණෝ මහත් සෘද්ධි හා මහානුභාව ඇති අතුල නම් නාග රාජයෙක් ව, සත් රුවනින් කැටයම් කළ රන්මුවා මහා පීඨයක් (පුටුවක්) භාග්යවතුන් වහන්සේට පූජා කළහ. ඒ බුදුරජාණෝ ද “මෙයින් කල්ප අනූ එකකට පසු නුඹ බුදු වන්නේය” යි විවරණ දුන්හ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
ඵුස්ස බුදුන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, (ධර්මය දකින) ඇස් ඇති විපස්සී නම් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක.
විපස්සී බුදුන් වහන්සේට අපර භාගයෙහි මෙයින් කල්ප තිස් එකකට පෙර වූ එකම කපක සිඛී සහ වෙස්සභූ යන බුදුන් වහන්සේලා දෙනමක් උපන්හ. සිඛී බුදුන් වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. පිළිවෙලින් භික්ෂූන් ලක්ෂයක් ද, අසූ දහසක් ද, සැත්තෑ දහසක් ද රැස්වූහ. එදවස බෝසතාණෝ අරින්දම නම් රජෙක් ව, බුදුපාමොක් මහ සඟනට සිවුරු සහිත මහ දන් පවත්වා, සත් රුවනින් සැරසූ හස්ති රත්නයක් ද, ඇතෙකුගේ ප්රමාණයට කැප භාණ්ඩ ද පූජා කළහ. උන්වහන්සේ ද බෝසතුන් “මෙයින් එක් තිස් වැනි කල්පයෙහි නුඹ බුදු වන්නේය” යි ප්රකාශ කළහ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
විපස්සී බුදුන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, අසම වූ, ප්රතිපුද්ගලයෙකු නැති සිඛී නම් ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
සිඛී බුදුන් වහන්සේට අනතුරුව වෙස්සභූ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්රාවක සමාගම් තුනකි. පළමු සමාගමේදී භික්ෂූන් අසූ දහසක් ද, දෙවැන්නෙහි හැත්තෑ දහසක් ද, තෙවැන්නෙහි හැට දහසක් ද වූහ. මේ සමයෙහි බෝසතාණෝ සුදස්සන නම් රජව, බුදුපාමොක් මහ සඟනට සිවුරු සහිත මහ දන් දී උන්වහන්සේ වෙත පැවිදි ව, සිරිත් විරිත් ගුණයෙන් යුක්තව බුද්ධ රත්නය විෂයයෙහි අතිශය ගෞරව ඇතිව (සිත පහදවාගෙන), ප්රීති බහුලව විසූහ. ඒ බුදුන් වහන්සේ ද “මෙයින් එක් තිස් වැනි කපෙහි දී නුඹ බුදු වන්නෙහිය” යි විවරණ දුන්හ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
එම මණ්ඩ කල්පයේදීම, අසම වූ, ප්රතිපුද්ගලයෙකු නැති වෙස්සභූ නම් ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක.
වෙස්සභූ බුදුරජුන්ට අපර භාගයෙහි මේ (භද්ර) කල්පයෙහි බුදුවරු සතර නමක් පහළ වූහ. එනම් කකුසඳ, කෝණාගමන, කස්සප සහ අප ගෞතම බුදුන් වහන්සේය. කකුසඳ බුදුන් වහන්සේට එකම ශ්රාවක සමාගමක් විය. එහි භික්ෂූන් සතළිස් දහසක් වූහ. එදවස බෝසතාණෝ ඛේම නම් රජව ඉපිද බුදුපාමොක් මහ සඟනට පාසිවුරු සහිත මහා දානයක් ද, අඳුන් ආදී බෙහෙත් ද දී බුදු දහම අසා පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ ද (බෝසතුන්) බුදු වන බව ප්රකාශ කළහ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
වෙස්සභූ බුදුරජුන්ට අපර භාගයෙහි දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, ප්රමාණ කළ නොහැකි ගුණ ඇති, ළං විය නොහැකි තෙද ඇති කකුසඳ නම් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
කකුසඳ බුදුන් වහන්සේට අනතුරුව කෝණාගමන නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද එක් ශ්රාවක රැස්වීමකි. එහි භික්ෂූන් තිස් දහසක් වූහ. එකල බෝසතාණෝ පබ්බත නම් රජව ඇමැති පිරිස පිරිවරා බුදුරජුන් වෙත එළැඹ, දහම් අසා, බුදුරජුන් ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ආරාධනා කොට මහ දන් පවත්වා, පත්තුණ්ණ දේශයේ පිළි, චීන දේශයේ පිළී, කොසෙය්ය (පට පිළි), කම්බල (ලොම් වස්ත්ර), දුහුල් වස්ත්ර සහ රන් මිරිවැඩි සඟලක් ද පූජා කොට බුදුරජුන් සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ ද බෝසතුන්ට විවරණ දුන්හ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
කකුසඳ බුදුන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, ලෝකයාට ජ්යේෂ්ඨ වූ, නරයන් අතර ශ්රේෂ්ඨ වූ කෝණාගමන නම් ජිනේන්ද්රයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
කෝණාගමන බුදුරජුන්ට අපර භාගයෙහි කස්සප නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේගේ එක් ශ්රාවක සමාගමක් වූ අතර එහි භික්ෂූන් විසි දහසක් වූහ. එදවස බෝසතාණෝ ජෝතිපාල නම් මානවකයෙක් ව, ත්රිවේදයේ පරතෙරට ගියෝ, පොළොවෙහි මෙන්ම අහසෙහි ද (දෙව්ලොව ද) ප්රකට වූ ඝටීකාර නම් කුඹල්කරුගේ මිත්රයා වූහ. හෙතෙම තම මිතුරා සමග බුදුන් වෙත ගොස් දහම් අසා පැවිදි ව, වීර්යවන්ත ව තුන් පිටකය ඉගෙන, (උසස්) වත් පිළිවෙත් පිරීමෙන් බුදු සසුන බැබළවූහ. ඒ බුදුන් වහන්සේ ද (බෝසතුන්ට) විවරණ දුන්හ. ඒ බුදුරජුන්ගේ විස්තර මෙසේය:
කෝණාගමන බුදුන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ලාභීන්ගෙන් උතුම් වූ, ධර්ම රාජ වූ, (ලොවට) ආලෝකය කරන්නා වූ (පභංකර), කස්සප ගෝත්රයේ කස්සප නම් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.
යම් කල්පයක දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක්ද, එම කල්පයේම තවත් බුදුවරු තෙනමක් පහළ වූහ. උන්වහන්සේලාගෙන් බෝධිසත්ත්වයන්ට විවරණ නොලැබිණි. එබැවින් මෙහි උන්වහන්සේලා ගැන සඳහන් නොකළෙමු. නමුත් අටුවාවෙහි එම කල්පයේ පටන් පහළ වූ සියලු බුදුවරුන් දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදී.
තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර සහ දීපංකර යන සම්බුදුවරුද, දෙපා ඇත්තන්ට උතුම් වූ කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරදුන් ද (වූහ).
මංගල, සුමන, රේවත, ශෝභිත යන මුනිවරු ද, අනෝමදස්සී, පදුම, නාරද සහ පදුමුත්තර යන බුදුවරු ද (වූහ).
සුමේධ සහ සුජාත බුදුවරු ද, මහා යසස් ඇති පියදස්සී බුදුරදුන් ද, අත්ථදස්සී, ධම්මදස්සී සහ ලෝකනායක වූ සිද්ධාර්ථ බුදුරදුන් ද (වූහ).
තිස්ස සහ ඵුස්ස යන සම්බුදුවරු ද, විපස්සී, සිඛී, වෙස්සභූ බුදුවරු ද, කකුසඳ, කෝණාගමන සහ නායක වූ කස්සප බුදුරදුන් ද (වූහ).
වීතරාගී වූ, සමාහිත සිතැති, මහා අන්ධකාරය දුරු කළ, සිව් රැස් (හෝ සූර්යයා මෙන්) බැබළුණු මේ සියලු සම්බුදුවරු, ගිනි කඳන් නිවී ගියාක් මෙන් ශ්රාවකයන් සහිතව පිරිනිවී ගිය සේක.
මෙහි අප බෝධිසත්ත්වයෝ දීපංකර ආදී සූවිසි බුදුවරුන් හමුවෙහි පෙරුම් පුරමින් සාරාසංඛ්ය කල්ප ලක්ෂයක් පැමිණියහ. කස්සප බුදුන් වහන්සේට මෑත භාගයෙහි (අතරතුර) මෙම සම්මා සම්බුදුන් (ගෞතම) හැර වෙනත් බුදුවරයෙක් නොවීය. මෙසේ දීපංකර ආදී සූවිසි බුදුවරුන්ගෙන් විවරණ ලැබූ බෝධිසත්ත්වයෝ, (පහත දැක්වෙන කරුණු සම්පූර්ණ කළහ):
යන කරුණු අට සම්පූර්ණ වීමෙන් බුද්ධත්වය සඳහා වූ ප්රාර්ථනාව සමෘද්ධ වේ.
මේ අෂ්ට ධර්මයන් එක්තැන් කොට, දීපංකර පාද මූලයේදී කරන ලද අභිනීහාර (ප්රාර්ථනා) ඇතිව, “දැන් මම බුදු කරවන ධර්මයන් සොයමි” යි උත්සාහ කොට, එසේ විමසන කල්හි පළමුව දාන පාරමිතාව දුටුවේය. මෙසේ දාන පාරමිතාව ආදී බුද්ධ කාරක ධර්ම දැක, ඒවා පුරමින්ම වෙස්සන්තර ආත්ම භාවය දක්වා පැමිණියේය. ඒ ගමනේදී බුදුබව පතා විවරණ ලැබූ බෝධිසත්ත්වයන්ට ලැබෙන ආනිසංස මෙසේ වර්ණනා කර ඇත:
මෙසේ සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ, බුද්ධත්වය සඳහා නියත විවරණ ලැබූ නරයන් (බෝධිසත්ත්වයෝ), කල්ප කෝටි සිය ගණනක් වුවද දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයේ සැරිසරන අතර (පහත දැක්වෙන ස්ථානවල නොඋපදිති):
අවීචි මහා නිරයේ නොඋපදිති. එසේම සක්වල අතර පිහිටි ලෝකාන්තර නිරයේද, (පිපාසයෙන් පෙළෙන) නිජ්ඣාමතණ්හික ප්රේතයන් අතරද, කාලකඤ්ජක නම් අසුරයන් අතරද නොඋපදිති.
දුගතියක උපන්නද වටුවකුට වඩා කුඩා සතෙකු වී නොඋපදිති. මනුෂ්යයන් අතර උපදින විට උපතින් අන්ධයෝ නොවෙති.
බිහිරි බවක් ඇති නොවේ (බිහිරිව නොඋපදිති), ගොළු බවක් ඇති නොවේ. ස්ත්රී ආත්ම භාවයකට නොපැමිණෙති. උභතෝබ්යඤ්ජනක (ලිංග දෙකම ඇති) හෝ පණ්ඩක (නපුංසක) නොවෙති.
බුද්ධත්වය සඳහා නියත වූ ඒ නරයන් (පස් වැදෑරුම්) ආනන්තරීය පාප කර්මවලට හසු නොවෙති. සෑම තැනකදීම පිරිසිදු හැසිරීම් ඇත්තෝ වෙති.
කර්මය හා කර්ම ඵලය විශ්වාස කරන ඔවුහු මිථ්යා දෘෂ්ටිය නොගනිති. (සුගති) ස්වර්ගවල විසූවද අසඤ්ඤ තලයේ (සිත් නැති බඹලොව) නොඋපදිති.
සුද්ධාවාස දෙව්ලොව ඉපදීමට හේතු සම්පත් (අනාගාමී මාර්ග ඵල) ඇති කර නොගනිති. (සසර කලකිරී) නික්මීමට නැඹුරු වූ ඒ සත්පුරුෂයෝ, භවාභවයන්හි නොඇලී, ලෝකාර්ථ චර්යාවෙහි හැසිරෙමින් සියලු පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කරති.
උන්වහන්සේ ඒ ආනිසංස ලබමින්ම පැමිණියහ. පාරමිතා පුරන උන්වහන්සේට අකිත්ති බ්රාහ්මණ කාලය, සංඛ බ්රාහ්මණ කාලය, ධනඤ්ජය රජ කාලය, මහා සුදස්සන කාලය, මහා ගෝවින්ද කාලය, නිමි මහා රජ කාලය, චන්ද කුමාර කාලය, විසය්හ සිටු කාලය, සිවි රජ කාලය සහ වෙස්සන්තර කාලය යනාදියේදී දාන පාරමිතාව සඳහා පුරන ලද ආත්ම භාවයන්ගේ ප්රමාණයක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම සසපණ්ඩිත ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“ආහාර ඉල්ලා පැමිණි (බමුණා) දැක, මම මාගේ ශරීරය පරිත්යාග කළෙමි. දානයෙහි මට සමාන අයෙක් නැත. මෙය මාගේ දාන පාරමිතාවයි.”
මෙසේ ජීවිත පරිත්යාගය කළ බැවින් එය දාන පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම සීලව රජ කාලය, චම්පෙය්ය නාග රාජ කාලය, භූරිදත්ත නාග රාජ කාලය, ඡද්දන්ත නාග රාජ කාලය, ජයද්දිස රජ කුමාර කාලය සහ අලීනසත්තු කුමාර කාලය ආදියේදී සීල පාරමිතාව පිරූ ආත්ම භාවයන්ගේ ප්රමාණයක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම සංඛපාල ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“හුල්වලින් විදිනු ලබද්දීත්, කෙටේරි (ආයුධ) වලින් කොටනු ලබද්දීත්, ඒ වැදි පුත්රයන් කෙරෙහි මම නොකෝප වීමි. මෙය මාගේ සීල පාරමිතාවයි.”
මෙසේ ජීවිත පරිත්යාගය (කරමින් සිල් රැකීම) නිසා එය සීල පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම සෝමනස්ස කුමාර කාලය, හත්ථිපාල කුමාර කාලය සහ අයෝඝර පණ්ඩිත කාලය ආදියේදී මහා රාජ්යයන් අතහැර නෙක්ඛම්ම (ගිහි ගෙයින් නික්මීමේ) පාරමිතාව පිරූ ආත්ම භාවයන්ගේ ප්රමාණයක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම චූළසුතසෝම ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“අතට පත් මහා රාජ්යය මම කෙළ පිඬක් මෙන් අහක දැමුවෙමි. එසේ අත්හරින මට (ඒ ගැන) ඇල්මක් නොවීය. මෙය මාගේ නෙක්ඛම්ම පාරමිතාවයි.”
මෙසේ ඇල්මක් නැතිව රාජ්යය අතහැර නික්මීම නෙක්ඛම්ම පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම විධුර පණ්ඩිත කාලය, මහා ගෝවින්ද පණ්ඩිත කාලය, කුද්දාල පණ්ඩිත කාලය, අරක පණ්ඩිත කාලය, බෝධි පරිබ්රාජක කාලය සහ මහෞෂධ පණ්ඩිත කාලය ආදියේදී ප්රඥා පාරමිතාව පිරූ ආත්ම භාවයන්ගේ ප්රමාණයක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම සත්තුභස්ත ජාතකයේ සේනක පණ්ඩිත කාලයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“මම ප්රඥාවෙන් විමසා බලා (පසුම්බිය තුළ සිටි නාගයාගෙන්) බමුණා දුකින් මුදවා ගත්තෙමි. ප්රඥාවෙන් මට සමාන කෙනෙක් නැත. මෙය මාගේ ප්රඥා පාරමිතාවයි.”
(නොදැනුවත්ව) පසුම්බිය තුළ සිටි සර්පයා (ප්රඥාවෙන්) පෙන්වා දීම ප්රඥා පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම වීර්ය පාරමිතා ආදිය පිරූ ආත්ම භාවයන්ගේද ප්රමාණයක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම මහාජනක ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“ගොඩබිමක් නොපෙනෙන මහ මුහුද මැදදී (නැව කැඩී) සියලු මිනිසුන් මිය ගියහ. (නමුත්) මාගේ සිතෙහි වෙනස් වීමක් (පසුබෑමක්) නොවීය. මෙය මාගේ වීර්ය පාරමිතාවයි.”
මෙසේ මහා සාගරය තරණය කිරීමේදී පැවැත්වූ වීර්යය වීර්ය පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. ඛන්තිවාදී ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“තියුණු පොරොවකින් මාගේ (ශරීරය) අජීවී දෙයක් මෙන් කපද්දීත්, කාසි රජු කෙරෙහි මම කෝප නොවෙමි. මෙය මාගේ ඛන්ති (ඉවසීමේ) පාරමිතාවයි.”
මෙසේ අජීවී වස්තුවක් මෙන් (සලකා) මහා දුකක් ඉවසා දරා ගැනීම ඛන්ති පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. මහාසුතසෝම ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“මම මාගේ ජීවිතය ගැන නොසලකා සත්ය වචනය රකිමින්, (පෝරිසාදයාට බිලි වීමට සිටි) ක්ෂත්රියයන් සියයක් මරණයෙන් මුදා ගත්තෙමි. මෙය මාගේ සත්ය පාරමිතාවයි.”
මෙසේ ජීවිතය පවා පරිත්යාග කරමින් සත්යය රැකීම සච්ච පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. මූගපක්ඛ ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“මව්පියෝ මට අප්රිය නොවෙති. මහා යසස (සම්පත්) ද මට අප්රිය නොවේ. (නමුත්) සර්වඥතා ඥානය මට (වඩා) ප්රිය ය. එබැවින් මම (ගොළු බිහිරි වෙස් ගැනීමේ) ව්රතය අධිෂ්ඨාන කළෙමි.”
මෙසේ ජීවිතය ගැන පවා නොසලකා (දැඩිව) ව්රත සමාදන් වීම අධිෂ්ඨාන පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. ඒකරාජ ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“කිසිවෙක් මට බිය නොවෙති. මම ද කිසිවෙකුට බිය නොවෙමි. මෛත්රී බලයෙන් ශක්තිමත් වූ මම, වනයෙහි (සතුටින්) වෙසෙමි.”
මෙසේ ජීවිතය දෙසවත් නොබලා (සතුරන්ට පවා) මෛත්රී කිරීම මෙත්තා පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. ලෝමහංස ජාතකයෙහි (සිදුවීම මෙසේය):
“මම මිනී ඇට (හිසට) තබාගෙන සොහොනෙහි සැතපෙමි. ගමේ දරුවෝ අවුත් (මට) නා නා ආකාරයේ රූප පෙන්වති (කෙළ ගැසීම්, පීඩා කිරීම් කරති).”
මෙසේ ගමේ දරුවන් කෙළ ගැසීම් ආදියෙන් දුක් දෙද්දීත්, (තවත් පිරිසක්) මල් සුවඳ ආදියෙන් පුදද්දීත්, ඒ සැප දුක් දෙකෙහිම මැදහත් බව නොයික්මවා සිටීම උපේක්ෂා පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. මේ එහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් එහි අර්ථය චරියා පිටකයෙන් ගත යුතුය. මෙසේ පාරමිතාවන් පුරා වෙස්සන්තර ආත්ම භාවයේ සිටින කල්හි (සිදුවීම මෙසේය):
“සිත් පිත් නැති, සැප දුක් නොදන්නා මේ මහ පොළොව පවා, මාගේ දාන (පාරමිතා) බලයෙන් සත් වරක් කම්පා විය.”
මෙසේ මහ පොළොව කම්පා කරවීම ආදී මහා පින්කම් කොට, ආයු කෙළවර එතැනින් චුත වී තුසිත දෙව්ලොව උපන්හ. දීපංකර පාද මූලයේ පටන් මෙම තුසිත පුර ඉපදීම දක්වා වූ මේ තාක් කථාව දූරේ නිදානය (දුර ඇති හේතුව) යැයි දත යුතුය.
දූරේ නිදාන කථාව නිමියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ තුසිත දෙව්ලොව වසන කල්හි ‘බුද්ධ කෝලාහලය’ නම් වූ ආන්දෝලනයක් ඇති විය. ලෝකයෙහි ආන්දෝලන තුනක් ඇති වේ:
එහි දී, වසර ලක්ෂයක් ඇවෑමෙන් කල්ප විනාශය වන්නේ යැයි දැනගත් විට ‘ලෝකබ්යුහ’ නම් කාමාවචර දෙවිවරු හිසකෙස්
විසුරුවාගෙන, හඬන මුහුණින් යුතුව, දෑතින් කඳුළු පිස දමමින්, රතු වස්ත්ර හැඳ, ඉතා විරූපී වෙස් ගෙන මිනිසුන්
ගැවසෙන තැන්වල ඇවිදිමින් මෙසේ පවසති:
“නිදුකාණෙනි, මෙයින් වසර ලක්ෂයක් ගිය තැන කල්ප විනාශය වන්නේය. මේ ලෝකය
විනාශ වන්නේය. මහා සාගරය ද වියළී යන්නේය. මේ මහා පොළොව ද මහමෙර පර්වත රාජයා ද දැවී විනාශ වන්නේය. බ්රහ්ම ලෝකය
දක්වාම ලෝක විනාශය සිදුවන්නේය. එබැවින් නිදුකාණෙනි;
මෙය ‘කල්ප කෝලාහලය’ නම් වේ.
වසර දහසක් ඇවෑමෙන් සර්වඥතා ඥානය ඇති බුදු කෙනෙක් ලොව පහළ වන්නේ යැයි දැනගත් ලෝක
පාලක දෙවිවරු, “නිදුකාණෙනි, මෙයින් වසර දහසක් ඇවෑමෙන් බුදු කෙනෙක් ලොව පහළ වන්නේය” යි ඝෝෂා කරමින් ඇවිදිති. මෙය
‘බුද්ධ කෝලාහලය’ නම් වේ.
වසර සියයක් ඇවෑමෙන් සක්විති රජ කෙනෙක් පහළ වන්නේ යැයි දැනගත් දෙවිවරු “නිදුකාණෙනි,
මෙයින් වසර සියයක් ඇවෑමෙන් සක්විති රජෙක් ලොව පහළ වන්නේය” යි ඝෝෂා කරමින් ඇවිදිති. මෙය ‘චක්කවත්ති කෝලාහලය’ නම්
වේ. මේ ත්රිවිධ කෝලාහලයෝ ඉතා මහත් වන්නාහ.
ඒ ආන්දෝලන අතරින් බුද්ධ කෝලාහල ශබ්දය අසා දස දහසක් සක්වල දෙවිවරු එකට රැස්ව, “අසවල් සත්ත්වයා බුදු වන්නේය” යි
නිශ්චිතව දැනගෙන ඔහු වෙත එළඹ ආරාධනා කරති. එසේ ආරාධනා කරන්නේ ද පෙර නිමිති පහළ වූ පසුව ය. එකල්හි සියලු දෙවිවරු
එක එක සක්වලට අයත් චාතුම්මහාරාජික, ශක්ර, සුයාම, සන්තුසිත, සුනිම්මිත, වසවර්ති යන දෙවිවරුන් හා මහා බ්රහ්මයන්
සමඟ එකම සක්වලකට රැස්ව, තුසිත භවනයෙහි වෙසෙන බෝසතුන් වෙත ගොස් මෙසේ අයැද සිටියහ:
“නිදුකාණෙනි, ඔබ වහන්සේ
විසින් දස පාරමිතාවන් පුරන ලද්දේ;
ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවීම පිණිස සර්වඥතා ඥානය පතාගෙනම පාරමී දම් පුරන ලදී. නිදුකාණෙනි, බුදු වීමට මේ සුදුසු කාලයයි! නිදුකාණෙනි, බුදු වීමට මේ සුදුසු කාලයයි!”
තුසිත දෙව්ලොවදී දෙවියන් විසින් බුදු වීමට ආරාධනා කිරීම
ඉක්බිති මහා සත්ත්වයෝ දෙවිවරුන්ට පොරොන්දුවක් නොදී, කාලය, දීපය, දේශය, කුලය, මව, ආයුෂ යන පස් මහ බැලුම් (පඤ්ච මහා
විලෝකන) බැලූහ.
එහි දී පළමුව “මේ සුදුසු කාලය ද? නුසුදුසු කාලය ද?” යි කාලය විමසා බැලූහ. එහි දී මිනිස්
ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයකට වඩා වැඩි කාලය සුදුසු කාලය නොවේ. මක්නිසාද යත්, එකල සත්ත්වයින්ට ජාති (ඉපදීම), ජරා
(දිරායාම), මරණ යන මේවා පැහැදිලිව නොපෙනේ. බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව ත්රිලක්ෂණයෙන් (අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම)
තොරව නොපවතී. ඔවුන්ට “අනිත්යය, දුක්ඛය, අනාත්මය” යි දේශනා කළද, “මේ මොනවා කියන්නේදැ” යි සිතා එය ඇසීමට හෝ
විශ්වාස කිරීමට හෝ නොසිතති. එයින් අවබෝධයක් ඇති නොවේ. එසේ වූ විට ශාසනය (ධර්මය) සසරින් එතෙර කරවීමට සමත් නොවෙයි.
එබැවින් එය නුසුදුසු කාලයයි.
මිනිස් ආයුෂ අවුරුදු සියයට අඩු කාලය ද සුදුසු කාලය නොවේ. මක්නිසාද යත්, එකල
සත්ත්වයෝ දැඩි කෙලෙස් ඇත්තෝ වෙති. දැඩි කෙලෙස් ඇත්තවුන්ට දෙනු ලබන අවවාදය අවවාදයක් ලෙස නොපිහිටයි; දියෙහි ඇඳි
ඉරක් මෙන් වහා මැකී යයි. එබැවින් එය ද නුසුදුසු කාලයයි.
වසර ලක්ෂයකට අඩු වූ ද, වසර සියයකට වැඩි වූ ද ආයු
කාලය ම බුදු වීමට සුදුසු කාලය නම් වේ. එකල (බෝසතුන් විමසන කල) මිනිස් ආයුෂ වසර සියයක් විය. එබැවින් මහා සත්ත්වයෝ
“මේ බුදු වීමට සුදුසු කාලය යි” කාලය දුටුවහ.
ඉන්පසු දීපය (මහාද්වීපය) විලෝකනය කරන්නේ, පිරිවර දූපත් සහිත සතර මහාද්වීපයන් බලා, “මහාද්වීප තුනක බුදුවරු නොඋපදිති; ජම්බුද්වීපයෙහිම උපදිති” යි දීපය දුටුවහ.
අනතුරුව, “ජම්බුද්වීපය වනාහි දස දහසක් යොදුන් විශාලය. කවර ප්රදේශයක බුදුවරු උපදිත් ද?” යි ප්රදේශය (දේශය) විලෝකනය කරන්නේ ‘මධ්යම දේශය’ දුටුවහ. විනය පිටකයෙහි සඳහන් වන පරිදි මධ්යම දේශයේ සීමාවන් මෙසේය:
මෙම ප්රදේශය දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වේ. මෙම ප්රදේශයෙහි;
සහ අන්ය වූ මහේශාක්ය ෂත්රීය, බ්රාහ්මණ හා ගෘහපති මහාසාර කුල ඇත්තෝ ද උපදිති. “මෙහි ‘කපිලවස්තු’ නම් නගරයක් ඇත. එහි මා උපදිය යුතුය” යි තීරණය කළහ.
ඉන්පසු කුලය විලෝකනය කරන්නේ, “බුදුවරු වෙළඳ කුලවල හෝ ශුද්ර කුලවල නොඋපදිති. ලෝක සම්මත වූ රජ කුලයෙහි හෝ බමුණු කුලයෙහි යන දෙකුලයෙහි ම පමණක් උපදිති. වර්තමානයෙහි රජ කුලය ලෝක සම්මත ය (උසස් යැයි පිළිගැනේ). එබැවින් මම එහි උපදින්නෙමි. ශුද්ධෝදන නම් රජතුමා මගේ පියා වන්නේය” යි කුලය දුටුවහ.
ඉන්පසු මව විලෝකනය කරන්නේ, “බුද්ධ මාතාව චපල වූ හෝ සුරාවට ලොල් වූ හෝ තැනැත්තියක් නොවේ. කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ පෙරුම් පුරන ලද, උපතේ පටන් අඛණ්ඩව පන්සිල් රැකගත් තැනැත්තියක්ම විය යුතුය. මේ මහාමායා දේවිය එවැනි ගුණ ඇත්තියකි. මැය මාගේ මව වන්නීය. ඇයගේ ආයුෂ කොපමණ ද යත්, දස මසකට මතු සත් දවසකි” යි මව සහ ආයුෂ දුටුවහ.
මෙසේ මේ පස් මහ බැලුම් බලා, “නිදුකාණෙනි, මට බුදු වීමට මේ සුදුසු කාලයයි” කියා දෙවිවරුන්ට සංග්රහ කරමින් (ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම පිළිගෙන), “දැන් ඔබලා යන්න” යි දේව සමූහයා පිටත් කර හැර, තුසිත දෙවිවරුන් විසින් පිරිවරා ගන්නා ලද්දේ, තුසිත පුරයේ නන්දන වනයට පිවිසියේය. සියලු දිව්ය ලෝකවල නන්දන වනයක් ඇත. එහි දී දෙවිවරු “මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න, මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න” යි කියමින් පෙර කරන ලද කුසල කර්මවල අවස්ථාවන් සිහිපත් කරවමින් ඇවිදිති. මෙසේ කුසල් සිහි කරවන දෙවිවරුන් විසින් පිරිවරා ගන්නා ලදුව එහි සැරිසරන බෝසතාණෝ, දෙව්ලොවින් චුත වී මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ.
එම පිළිසිඳ ගැනීමේ සිද්ධිය ප්රකාශ කිරීම පිණිස මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි: එකල කපිලවස්තු නගරයෙහි ඇසළ නැකත් සැණකෙළිය
ප්රකාශයට පත් විය. මහජනයා නැකත් ක්රීඩා කරති. මහාමායා දේවිය ද පුර පසළොස්වක පොහොයට පෙර සත් වන දින පටන්, සුරා
පානයෙන් තොරව, මල් ගඳ විලවුන් හා අලංකාරයෙන් යුතුව නැකත් කෙළි අනුභව කළාය. සත්වන දින (ඇසළ පොහෝ දින) උදෑසනින්ම
නැගිට, සුවඳ පැන් නා, සාර ලක්ෂයක් ධනය වියදම් කර මහා දන් දී, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, රසවත් බොජුන් අනුභව කොට,
උපෝසථ ශීලය (අටසිල්) සමාදන් වී, අලංකාර ලෙස සැරසූ සිරියහන් ගැබට පිවිස, සිරියහනෙහි සැතපී, නින්දට එළඹෙමින් මේ
සිහිනය දුටුවාය:
“සතරවරම් මහරජවරු සතර දෙනා ඇයව යහනත් සමඟම ඔසවාගෙන හිමාලයට ගොස්, සැට යොදුන් පමණ වූ
මනෝශිලා තලාවක, සත් යොදුන් උසැති මහා සල් රුකක් යට තබා පසෙකට වී සිටියහ. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ දේවීන් (මෙහෙසියන්)
පැමිණ දේවියව අනෝතප්ත විලට ගෙන ගොස්, මිනිස් මළ (දෝෂ) හරිනු පිණිස නාවා, දිව්ය වස්ත්ර අන්දවා, සුවඳ විලවුන්
ගන්වා, දිව්ය මල් පළඳවා, ඊට නුදුරින් වූ රිදී පර්වතයක් තුළ තිබූ රන් විමනක, නැගෙනහිරට හිස දමා පනවන ලද දිව්ය
යහනක සැතපවූහ. එකල්හි බෝසතාණෝ සුදු පැහැති උතුම් ඇතෙකු වී, ඊට නුදුරින් වූ රන් පර්වතයෙහි හැසිර, එයින් බැස රිදී
පර්වතයට නැග, උතුරු දෙසින් පැමිණ, රිදී දම්වැලක් බඳු වූ සොඬින් සුදු නෙළුම් මලක් ගෙන, කුඤ්චනාද කොට, රන් විමනට
පිවිස, මවගේ යහන වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට, දකුණු ඇළය පලාගෙන කුසට ඇතුළු වූවාක් මෙන් විය.”
මෙසේ උතුරුසල
නැකතින් පිළිසිඳ ගත්හ.
මහාමායා දේවිය දුටු ස්වප්නය: සුදු ඇතෙක් නෙළුම් මලක් රැගෙන පැමිණීම.
පසු දින පිබිදුණු දේවිය ඒ සිහිනය රජතුමාට පැවසුවාය. රජතුමා හැටහතරක් පමණ වූ ප්රමුඛ බ්රාහ්මණ පඬිවරුන් කැඳවා,
ගොම මැටි ආලේප කොට විළඳ ආදියෙන් මංගල සත්කාර කරන ලද බිමෙහි මහාර්ඝ වූ ආසන පනවා, එහි වැඩහුන් බ්රාහ්මණයන්ට
ගිතෙල්, මී පැණි හා සීනි මිශ්ර උතුම් කිරිබත් රන් රිදී තලවල පුරවා, රන් රිදී තලවලින්ම වසා පිළිගැන්වීය. තවද
අලුත් වස්ත්ර සහ කපිල වර්ණ දෙනුන් ආදිය දීමෙන් ඔවුන් සතුටු කළේය. ඉක්බිති සියලු කැමැත්තෙන් සන්තර්පණය වූ ඔවුන්ට
සිහිනය දන්වා “කුමක් සිදුවන්නේ දැ?” යි විමසීය.
බ්රාහ්මණයෝ මෙසේ කීහ: “මහරජතුමනි, කනගාටු නොවන්න. ඔබගේ
දේවියගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටියේය. එය පිරිමි දරු ගැබකි; ස්ත්රී ගැබක් නොවේ. ඔබට පුතෙක් වන්නේය. ඉදින් ඔහු ගිහි
ගෙයි විසුවහොත් සක්විති රජ වන්නේය. ඉදින් ගිහි ගෙය හැර දමා පැවිදි වුවහොත් ලොවෙහි කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කරන බුදු
වන්නේය.”
බෝසතාණන් වහන්සේ මව් කුසෙහි පිළිසිඳ ගන්නා මොහොතේ එකවරම දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය, ඒ මේ අත සෙලවුණේය, වෙවුලුවේය. දෙතිස් පෙර නිමිති පහළ විය. එනම්:
මෙසේ පිළිසිඳ ගත් බෝසතාණන්ටත්, බෝසත් මවටත් උවදුරු වැළැක්වීම පිණිස කඩු අතින් ගත් දිව්ය පුත්රයෝ සතර දෙනෙක් ආරක්ෂාවට සිටියහ. බෝසත් මවට පුරුෂයන් කෙරෙහි රාග සිතක් ඇති නොවිණි. ඇය අග්ර වූ ලාභ හා යසස් ඇත්තියක් වූවාය. සැප ඇත්තියක් වූවාය. ගිලන් නොවූ කයක් ඇත්තියක් වූවාය. කුස තුළ සිටින බෝසතාණන්ව මැණිකක් තුළ අමුණන ලද පඬුවන් නූලක් මෙන් (පැහැදිලිව) දකින්නීය. බෝසතුන් විසින් වාසය කරන ලද කුස (ගර්භාෂය) චෛත්යයක ගැබක් මෙන් පූජනීය වන බැවින්, වෙනත් සත්ත්වයෙකුට එහි වාසය කිරීමට හෝ එය පරිහරණය කිරීමට හෝ නොහැක. එබැවින් බෝසතුන් ඉපදී දින හතක් ගිය තැන බෝසත් මව කළුරිය කොට තුසිත පුරයෙහි උපදින්නීය. අනෙක් ස්ත්රීන් දස මසක් සම්පූර්ණ නොවී හෝ, දස මස ඉක්මවා හෝ, හිඳගෙන හෝ, වැතිරගෙන හෝ දරුවන් බිහි කරති. බෝසත් මව එසේ නොවේ. ඇය බෝසතුන් දස මසක් කුසින් දරාගෙන, සිටගෙනම බිහි කරන්නීය. මෙය ‘බෝධිසත්ව මාතෘ ධර්මතාව’ යි.
මහාමායා දේවිය ද තෙල් පිරවූ පාත්රයක් පරිස්සම් කරන්නාක් මෙන් දස මසක් මුළුල්ලේ බෝසතුන් කුස තුළ පරිහරණය කොට, දරු
ගැබ මුහුකුරා ගිය කල්හි ඥාති ගෘහයට යනු කැමතිව, සුද්ධෝදන මහරජුට මෙසේ දන්වා සිටියාය: “දේවයන් වහන්ස, මම මගේ
කුලයට අයත් දෙව්දහ නුවරට යනු කැමැත්තෙමි.”
රජතුමා “යහපතැ” යි පිළිගෙන, කපිලවස්තුවේ සිට දෙව්දහ නුවර දක්වා
මාර්ගය සමතලා කරවා, කෙසෙල් ගස්, පුන් කලස්, කොඩි හා පතාක ආදියෙන් සරසවා, දේවිය රන් සිවිකාවක හිඳුවා, ඇමතිවරුන්
දහසක් ලවා ඔසවාගෙන මහත් පිරිවරින් පිටත් කර යැවීය.
මේ නගර දෙක අතර, නගර දෙකේම වැසියන්ට අයිති වූ
‘ලුම්බිනී වනය’ නම් මංගල සල් උයනක් ඇත. එකල එම සල් ගස් මුල පටන් අග දක්වාම මලින් පිරී තිබුණි. අතු අතර ද මල් අතර
ද පස් පැහැති බඹර සමූහයා සහ නා නා විධ පක්ෂි සමූහයා මිහිරි ස්වරයෙන් නාද කරමින් හැසිරෙති. මුළු ලුම්බිනී වනයම
(දිව්යලෝකයේ) චිත්රලතා වනය මෙන් ද, මහානුභාව සම්පන්න රජෙකුගේ මනාව සැරසූ මංගල සාදයක් පවත්වන ස්ථානයක් මෙන් ද
විය.
දේවිය එය දැක සල් උයනෙහි ක්රීඩා කිරීමට (සිරි නැරඹීමට) කැමැත්තක් ඇති කර ගත්තාය. ඇමතිවරු දේවිය
රැගෙන සල් වනයට ඇතුළු වූහ. ඇය මංගල සල් රුක මුලට ගොස් සල් අත්තක් අල්ලා ගැනීමට කැමති වූවාය. සල් අත්ත මනාව තම්බා
නැවූ වේවැලක් මෙන් නැමී දේවියගේ අතට ලං විය. ඇය අත දිගු කොට අත්ත අල්ලා ගත්තාය. එකෙණෙහිම ඇයට ප්රසූත වේදනාව
(කර්මජ වාතය) ඇති විය. එවිට මහජනයා තිර වටකොට ඉවත් වූහ. සල් අත්ත අල්ලාගෙන සිටියදීම ඇයට දරු උපත සිදුවිය. ඒ
මොහොතේම පිරිසිදු සිත් ඇති මහා බ්රහ්මයින් සිව් දෙනා රන් දැලක් ගෙන අවුත්, ඒ රන් දැලෙන් බෝසතුන් පිළිගෙන මව
ඉදිරියෙහි තබා, “දේවියනි, සතුටු වන්න. ඔබට මහේශාක්ය පුතෙක් උපන්නේය” යි පැවසූහ.
අනෙක් සත්ත්වයෝ මව් කුසින් බිහිවන විට පිළිකුල් සහගත අසුචි ආදියෙන් තැවරී පිටවෙති. නමුත් බෝධිසත්ත්වයෝ එසේ නොවෙති. ධර්මාසනයකින් බසින ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් ද, ඉණිමඟකින් බසින පුරුෂයෙකු මෙන් ද, දෑත් දෙපා දිගු කරමින්, සිටගෙනම, මව් කුසට අයත් කිසිදු අසුචියකින් නොතැවරී, පිරිසිදුව, දීප්තිමත්ව, කසී සළුවක් මත තැබූ මැණිකක් මෙන් බබළමින් මව් කුසින් නික්මුණහ. එසේ වුව ද බෝසතුන්ට සහ බෝසත් මවට සත්කාර පිණිස අහසින් ජල ධාරා දෙකක් (එකක් සීතල ද අනෙක උණුසුම් ද වශයෙන්) පැමිණ බෝසතුන්ගේ සහ මවගේ ශරීර පිරිසිදු කරමින් උෂ්ණ/ශීත සමනය කළේය.
ඉක්බිති රන් දැලෙන් පිළිගෙන සිටි බ්රහ්මයන්ගේ අතින් සතරවරම් මහරජවරු මංගල සම්මත වූ ද, සුවපහස ඇත්තා වූ ද අඳුන්
දිවි සමකින් (අජිනප්පවේණියෙන්) බෝසතුන් පිළිගත්හ. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිස්සු දුහුල් පිළිවලින් තැනූ වළල්ලකින්
(දුකූල චුම්බටකයෙන්) පිළිගත්හ. මිනිසුන්ගේ අතින් බිමට බැස පොළොවෙහි පිහිටා නැගෙනහිර දිශාව බැලූහ. දහස් ගණන්
සක්වල එකම මිදුලක් මෙන් විවෘත විය. එහි දෙවි මිනිස්සු ගඳ මල් ආදියෙන් පූජා කරමින්, “මහා පුරුෂය, මේ ලෝකයෙහි ඔබ
හා සමාන වෙනත් අයෙක් නැත. ඔබට වඩා උසස් කෙනෙක් කොයින් ද?” යි පැවසූහ.
මෙසේ සතර දිශාව ද, සතර අනු දිශාව
ද, යට සහ උඩ දිශාව ද යන දස දිශාවම විමසා බලා, තමා හා සමාන වූ කිසිවෙකු නොදැක, “මේ උත්තරා (උතුම්/උතුරු) දිශාව ය”
යි සිතා උතුරු දෙසට පියවර හතක් ගමන් කළහ. මහා බ්රහ්මයා විසින් සේසත දරන ලදී; සුයාම දෙවියා විසින් වාල් විදුනාව
(චාමරය) දරන ලදී; අනෙක් දෙවිවරු ඉතිරි රාජකකුධ භාණ්ඩ ගත් අත් ඇත්තෝව පසුපස ගමන් කළහ. එසේ ගොස් සත්වන පියවරෙහි
නැවතී, “අග්ගෝහමස්මි ලෝකස්ස” (මම ලොවට අග්ර වෙමි) යනාදී ශ්රේෂ්ඨ වචන (ආසභි වාක්ය) පවසමින් සිංහ නාද කළහ.
බෝසතාණෝ ආත්ම භාව තුනකදී මව් කුසින් බිහි වූ වහාම වචන කතා කළහ:
මහෞෂධ ආත්මභාවයේ දී මව් කුසින් බිහි වූ වහාම ශක්ර දේවේන්ද්රයා පැමිණ සඳුන් අරටුවක් අතේ තබා ගියේය. ඔහු එය
මිටින් ගෙනම බිහි විය. එවිට මව, “පුතේ, කුමක් අතැතිව ආවේදැ?” යි ඇසුවාය. “අම්මේ, ඖෂධයක්” යයි ඔහු පිළිතුරු
දුන්නේය. ඖෂධයක් රැගෙන ආ බැවින් ඔහුට ‘ඔසධ දාරක’ යයි නම් කළහ. ඒ ඖෂධය සැලියක දැමූ අතර, පැමිණි පැමිණි අන්ධ,
බිහිරි ආදීන්ගේ සියලු රෝග සුව කිරීමට එය ඖෂධයක් විය. එබැවින් “මේ ඖෂධය මහත්ය (මහා බලසම්පන්නය)” යි කියූ වචනය
මුල් කරගෙන ‘මහෞෂධ’ යයි නම ප්රකට විය.
වෙස්සන්තර ආත්මභාවයේ දී මව් කුසින් බිහි වී දකුණු අත දිගු කොට,
“අම්මේ, දන් දීමට ගෙදර යමක් තිබේද?” යි විමසමින් බිහි විය. එවිට මව, “පුතේ, ඔබ උපන්නේ ධනවත් කුලයකය” යි කියා
පුතුගේ අත තම අත මත තබා දහසක් වටිනා මුදල් පසුම්බියක් තැබුවාය.
මේ ආත්මභාවයේ දී (සිද්ධාර්ථ උපතේදී) ඉහත සඳහන්
කළ සිංහ නාදය කළහ. මෙසේ බෝසතාණෝ මේ ආත්ම භාව තුනේදී මව් කුසින් බිහි වූ මොහොතේම කතා කළහ. පිළිසිඳ ගන්නා මොහොතේ
මෙන්ම, උපන් මොහොතේ ද දෙතිස් පෙර නිමිති පහළ විය.
යම් දිනක අපගේ බෝධිසත්ත්වයෝ ලුම්බිනී වනයේ උපත ලැබුවාහු ද,
එම මොහොතේම පහළ වූ ‘සහජාත’ (එකම වෙලාවක උපන්) වස්තූන් හා පුද්ගලයෝ හතක් වෙති:
මොවුහු ‘සප්ත සහජාතයෝ’ නම් වෙති.
නගර දෙකෙහිම වැසියෝ බෝසතුන් රැගෙන කපිලවස්තු නගරයටම ගියහ. එදිනම තව්තිසා දෙව්ලොව දෙවිවරු “කපිලවස්තු පුර සුද්ධෝදන
මහරජුට පුතෙක් උපන්නේය; මේ කුමාරයා බෝ මැඩ හිඳ බුදු වන්නේය” යි සතුටට පත්ව, උතුරු සළු ඔසවා වනමින් ක්රීඩා කළහ.
එකල සුද්ධෝදන රජුගේ කුලූපග වූ (කුලයට හිතවත්), අෂ්ට සමාපත්ති ලාභී ‘කාලදේවල’ (අසිත) නම් තාපසතුමා බත් කිස නිමවා
දවල් කාලය ගත කිරීම පිණිස තව්තිසා භවනයට ගොස් එහි වැඩ සිටියේය. හෙතෙම සතුටින් ක්රීඩා කරන දෙවිවරුන් දැක, “ඔබලා
මෙසේ සතුටු සිතින් ක්රීඩා කරන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද? මටත් ඒ කරුණ කියන්න” යි ඇසීය.
දෙවිවරු මෙසේ කීහ:
“නිදුකාණෙනි, සුද්ධෝදන රජුට පුතෙක් උපන්නේය. ඔහු බෝ මැඩ හිඳ බුදු වී දම්සක් පවත්වනු ඇත. අපට ඔහුගේ අනන්ත වූ
බුද්ධ ලීලාව දැකීමටත්, ධර්මය ඇසීමටත් ලැබෙන්නේය. මේ කරුණ නිසා අපි සතුටු වෙමු.”
තාපසතුමා ඔවුන්ගේ බස් අසා
වහා දෙව්ලොවින් බැස රජ මැදුරට පිවිස, පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩහිඳ, “මහරජ, ඔබට පුතෙක් උපන්නේලු. මම ඔහු දකිනු
කැමැත්තෙමි” යි කීවේය. රජතුමා මනාව සරසන ලද කුමරුවා ගෙන්වා, තාපසතුමාට වැන්දවීම පිණිස ඔහු වෙත යොමු කළේය. එවිට
බෝසතුන්ගේ පාද අහසට නැගී තාපසතුමාගේ ජටාවෙහි පිහිටියේය. ඒ ආත්මභාවයෙන් බෝසතුන් විසින් වැඳිය යුතු වෙනත් කිසිවෙක්
නැත. ඉදින් නොදැනුවත්කමින් බෝසතුන්ගේ හිස තාපසයාගේ පාමුල තැබුවේ නම්, තාපසයාගේ හිස සත් කඩකට පැළී යන්නේය.
තාපසතුමා “මාගේ හිස විනාශ කරගැනීම සුදුසු නැත” යි සිතා ආසනයෙන් නැගිට බෝසතුන්ට දෑත් එක්කොට වැන්දේය. රජතුමා ද ඒ
ආශ්චර්යය දැක තම පුතුට වැන්දේය.
කාලදේවල තාපසතුමාට අතීතයෙන් කල්ප සතළිසක් ද, අනාගතයෙන් කල්ප සතළිසක් ද වශයෙන් කල්ප අසූවක් සිහිපත් කළ හැකිය.
හෙතෙම බෝසතුන්ගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “මොහු බුදු වන්නේ ද? නැද්ද?” යි ආවර්ජනය කර බලන්නේ, “ඒකාන්තයෙන්ම බුදු
වන්නේය” යි දැනගෙන, “මේ තෙම ආශ්චර්යවත් පුරුෂයෙකි” යි සිතා සිනාසුණේය.
ඉන්පසු “මම මොහු බුදු වූ පසු
දැකීමට ලබන්නෙම් ද? නොලබන්නෙම් ද?” යි විමසා බලන්නේ, “නොලබන්නෙමි. ඊට පෙර මම කළුරිය කර, බුදුවරුන් සියයක් හෝ
දහසක් හෝ පහළ වී ධර්මය දේශනා කළත් එය ඇසීමට නොහැකි (ශ්රවණ හැකියාවක් නැති) අරූපාවචර බඹලොව උපදින්නෙමි” යි දැක,
“මෙබඳු ආශ්චර්යවත් පුරුෂයෙකු බුදු වූ පසු දැකීමට මට නොලැබෙන්නේය. මට සිදුවන්නේ මහත් වූ හානියකි (පාඩුවකි)” යි
සිතා හඬා වැළපුණේය.
මිනිස්සු මෙය දැක, “අපගේ ස්වාමීහු දැන් සිනාසී නැවත හඬති. ස්වාමීනි, කුමක් ද? අපගේ ආර්ය පුත්රයාණන්ට (කුමරුට)
කිසියම් අනතුරක් සිදුවන්නේ ද?” යි ඇසූහ.
“මොහුට අනතුරක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය.”
“එසේ නම්
ඇයි හැඬුවේ?”
“මෙබඳු උතුමෙකු බුදු වූ පසු දැකීමට මට නොලැබෙයි. ‘මට මහත් වූ පාඩුවක් වන්නේය’ යි මම ගැනම
ශෝක වෙමින් හඬමි” යි ඔහු පැවසීය.
ඉන්පසු ඔහු “මාගේ ඥාතීන් අතුරෙන් කවුරුන් හෝ මොහු බුදු වූ පසු දැකීමට
ලබන්නේ ද?” යි විමසා බලන්නේ තම බෑණනුවන් වූ ‘නාලක’ දරුවා දුටුවේය. ඔහු සොහොයුරියගේ නිවසට ගොස්, “නුඹේ පුත් නාලක
කොහි ද?” යි ඇසීය. “ගෙදර සිටී, ස්වාමීනි” යි කී විට, “ඔහු කැඳවන්න” යි කියා, තමා වෙත පැමිණි කුමරුවාට මෙසේ
කීවේය:
“දරුව, සුද්ධෝදන මහරජුගේ කුලයේ පුතෙක් උපන්නේය. ඔහු බුද්ධත්වය පතන උතුමෙක් (බුද්ධාංකුරයක්) වේ.
තිස්පස් වසරක් ගිය තැන බුදු වන්නේය. නුඹට ඔහු දැකීමට ලැබෙයි. එබැවින් අදම පැවිදි වන්න.”
කෝටි අසූ හතක්
ධනය ඇති කුලයක උපන් දරුවා වුව ද, “මාගේ මාමා මා අවැඩක නොයොදවන්නේය” යි සිතා, එකෙණෙහිම කඩපිලෙන් කසාවත් සහ මැටි
පාත්රයක් ගෙන්වාගෙන, කෙස් රැවුල් කපා දමා, කසාවත් හැඳ, “ලෝකයෙහි යම් උත්තම පුද්ගලයෙක් වේ ද, ඔහු උදෙසා මාගේ මේ
පැවිද්ද වේවා!” යි බෝසතුන් දෙසට මුහුණ ලා ඇඳිලි බැඳ (පසඟ පිහිටුවා) වැඳ, පාත්රය මල්ලක දමා උරහිසෙහි එල්ලාගෙන
හිමාලයට පිවිස මහණ දම් පිරුවේය.
ඔහු පරම වූ සම්බෝධියට පත් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ‘නාලක ප්රතිපදාව’
අසා දැනගෙන, නැවත හිමාලයට පිවිස රහත් බව ලබා, ඉතා උසස් වූ (උක්කට්ඨ) ප්රතිපදාව පුරමින් මාස හතක් ආයු විඳ,
රන්වන් පර්වතයක් ඇසුරු කරගෙන සිටගෙනම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය.
බෝසතුන් ඉපිද පස්වන දිනයෙහි කුමරුන්ගේ හිස නහවා, නම් තැබීම සඳහා රජ මැදුර සිව් දෑ ගඳින් පිරිබඩ කොට, ‘ලජ’ ඇතුළු පස් මල් විසුරුවා, දිය නුමුසු කිරි බත් (අසම්භින්නපායාස) පිසවා, ත්රිවේදය මනාව දත් එකසිය අටක් බමුණන් රජ මැදුරට ඇරයුම් කොට, අසුන්හි වඩා හිඳවා, මිහිරි බොජුන් වළඳවා, මහත් සේ සත්කාර සම්මාන කොට, “කුමක් සිදුවන්නේ දැ” යි කුමරුගේ ශරීරාංග ලක්ෂණ විමසූහ.
ඔවුන් අතුරින් පහත නම් ඇති බමුණන් අට දෙනා එදින සිටියහ:
ඔවුහු සවැදෑරුම් වේදාංග මන්ත්ර අනුව ශරීර ලක්ෂණ විමසූහ.
මේ බමුණන් අට දෙනා ම අංග ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරන්නෝ වූහ. බෝසතුන් පිළිසිඳ ගත් දිනයෙහි ද බෝසත් මව දුටු සිහිනය පරීක්ෂා කළෝ ද මොහුය. ඔවුනතුරින් සත් දෙනෙක් ඇඟිලි දෙකක් ඔසවා දෙවිදියකින් අනාවැකි පළ කළහ: “මේ අංග සලකුණුවලින් යුක්ත වූවෝ, ගිහි ගෙයි වසන්නෝ නම් සක්විති රජ වන්නෝය; පැවිදි වන්නෝ නම් බුදු වන්නාහ.” මෙසේ ප්රකාශ කළ බමුණෝ සක්විති රජුගේ ශ්රී විභූතිය වැනූහ. නමුත් ඔවුනතුරින් හැමට ම ලාබාල ව සිටි කොණ්ඩඤ්ඤ නම් මානවකයා බෝසතුන්ගේ සර්වප්රකාරයෙන් උතුම් වූ ශරීර ලක්ෂණ විමසා බලා, “මේ උත්තමයාණන්ට ගෘහ ජීවිතයේ විසීමට හේතු කාරණා නැත; ඒකාන්තයෙන් ම කෙළෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදු කෙනෙක් වන්නාහුය” යි එක ම ඇඟිල්ලක් දිගු කොට එක ම ප්රකාශනයක් කළේය. මේ කොණ්ඩඤ්ඤ බමුණු තෙම පෙර පින් ඇති, මේ අන්තිම අත්බව ඇත්තෙකි. ඔහු නුවණින් ද අනෙක් සත් දෙනා අභිබවා සිටී. “මේ ලකුණුවලින් යුක්ත මේ උත්තමයාණන් ගිහි ගෙයි විසීමට හේතු නැත; නිසැකව ම බුදු වන්නේය” යි එක ම ගමනක් දුටුවේය. එම නිසා එක ම ඇඟිල්ලක් දිගු කොට එසේ ප්රකාශ කළේය. ඉක්බිති සියලු ලෝකයාගේ අර්ථ සිද්ධිය (යහපත) කරන බැවින් උන්වහන්සේට “සිද්ධත්ථ” (සිදුහත්) යැයි නම් තැබූහ.
ඉක්බිති, ඒ බමුණෝ තම තමන්ගේ ගෙවලට ගොස් පුත්රයන් අමතා මෙසේ කීහ: “දරුවනි, අපි මහල්ලෝ වෙමු. සියල්ල දත් බුදු බවට පත්වන සුදොවුන් මහරජාණන්ගේ පුත් කුමරා අපට මුණගැසීම හෝ නොවීම විය හැකිය. ඔබලා, එතුමා සියල්ල දත් බවට පැමිණි කල්හි එතුමාගේ සසුනෙහි පැවිදි වව්.” ඔවුහු ආයු ඇති තාක් සිට කම් වූ පරිදි මියගියෝය. නමුත් කොණ්ඩඤ්ඤ මානවකයා නිරෝගී ව සිටියේය. බෝසතුන් වැඩිවිය පත්ව මහබිනික්මන් කොට පිළිවෙලින් උරුවෙලාවට ගොස්, “මේ භූමි භාගය ඉතා රමණීයය; ප්රධන් වීර්යය කිරීමට කැමති කුල පුත්රයකුට වීර්යය කිරීමට ඉතා සුදුසුය” යි සිතා එහි නතර වූ කල්හි, “මහා පුරුෂයාණන් පැවිදි විය” යයි අසා කොණ්ඩඤ්ඤ බමුණු තෙම අනෙක් සත් බමුණන්ගේ පුතුන් වෙත ගොස් මෙසේ කීය: “සිද්ධාර්ථ කුමරු පැවිදි විය. එතුමාණෝ නිසැකයෙන් බුදු වන්නෝය. ඉදින් ඔබලාගේ පියවරු ජීවත් ව සිටියෝ නම් අද ම පැවිදි වන්නාහුය. ඉදින් ඔබලා කැමැත්තහු නම් එනු මැනව; මම ඒ උත්තමයාණන් අනුව පැවිදි වන්නෙමි.” ඒ සියලු දෙන එක ම අදහස් ඇත්තන් වීමට නො හැකි වූහ. තිදෙනෙක් පැවිදි නො වූහ. ඉතිරි සතර දෙනා කොණ්ඩඤ්ඤ බමුණු දෙටු කොට පැවිදි වූහ. මොවුන් පස් දෙනා පසු කල පස්වග තෙරවරු වූහ.
එදින ම රජතුමා “මගේ පුත් කුමරු කුමක් දැක පැවිදි වන්නේ ද?” යි විචාරා, “මහලු, රෝගී, මළ, පැවිදි යන සිව් පෙර නිමිති දැක ය” යි අසා, “මෙතැන් සිට එවැනි අයට මගේ පුතු ළඟට එන්ට ඉඩ නොදෙව්. මගේ පුතුට බුදු බවෙන් කම් නැත. මම මගේ පුතු දෙදහසක් කොදෙව් පිරිවර කොට ඇති සතර මහා ද්වීපයන්ට අධිපති ව, සතිසක් යොදුන් වට සිටීමට ප්රමාණවත් පිරිස පිරිවරා, අහසෙහි සැරිසරමින් සක්විති රාජ්යය කරනු දකිනු රිසියෙමි” යි පැවසීය. මෙසේ කියා එකී සිව් වැදෑරුම් පුරුෂයන්ට කුමරුන්ගේ ඇස් හමුවට පැමිණීම වැළැක්වීම සඳහා සිව් දිශාවෙන් ගව්වක් පමණ තැන ආරක්ෂා සැලසීය. එදින මංගල උත්සවයට පැමිණි අසූ දහසක් ඤාති කුල අතුරින් එක එක කුලය මෙසේ ප්රතිඥා දුන්හ: “මේ කුමරු බුදු වූවා හෝ රජ වූවා හෝ වේවා, අපි එක එක පුත්රයා දෙමු. ඉදින් හේ බුදු වී නම් ක්ෂත්රිය ශ්රමණයන් පිරිවරා ගෙන හැසිරෙයි; ඉදින් රජ වී නම් ක්ෂත්රිය කුමාරවරුන් පිරිවරා ගෙන හැසිරෙයි.” රජතුමා බෝසතුන්ට උතුම් රූසපුවෙන් යුත්, සියලු දෝෂයෙන් මිදුණු කිරි මව්වරුන් ද ලබාදුනි. මෙසේ බෝසතාණෝ පිරිවරින් ද සෞභාග්යයෙන් ද වැඩෙයි.
එක් දිනක් රජුගේ ‘වප් මඟුල’ එළැඹ තිබිණි. එදවස මුළු නුවර ම දෙව් විමනක් මෙන් සරසති. සියලු දැසිදස්, කම්කරු ආදීහු ද නව වස්ත්ර හැඳ සුවඳ මල් ආදියෙන් සැරසී රාජ භවනයට රැස් වෙත්. රජතුමාගේ වප් මංගල උත්සවය සඳහා නගුල් දහසක් යොදනු ලැබේ. එදවස වනාහි ඉන් එකක් අඩු අටසියයක් (799) නගුල් රිදියෙන් නිමවා තිබූ අතර, ඒවායේ ගොනුන්ගේ රැහැන් සහ යොත් ද රිදියෙන් ආලේප කරන ලද්දේ විය. රජතුමා සී සානා නගුල රන් ආලේපිතය. ගොනුන්ගේ අං, යොත් සහ කෙවිටි ආදිය ද රනින් විසිතුරු විය. රජතුමා මහත් පිරිවරින් වප් උත්සවය සඳහා නික්මුණේ, පුත් කුමරු ද රැගෙන ගියේය. කටයුතු කරන ස්ථානයෙහි ඝන ව වැඩුණු කොළ ඇති, එනිසා ම සිසිල් සෙවන ඇති දඹ ගසක් විය. එම ගස මුල කුමරුට අසුනක් පනවා, රන්වන් තරු කැටයම් කළ උඩු වියනක් බැඳ, වට කර තිර ඇද, රැකවරණ සලසා, රජතුමා සර්වාභරණයෙන් සැරසී ඇමැතියන් පිරිවරා සී සාන ස්ථානයට ගියේය. එහිදී රජතුමා රන් නගුල ගනී; ඇමැතියෝ එකක් අඩු අටසීයක් රිදී නගුල් ගනිති; ගොවියෝ සෙසු නගුල් ගනිති. ඔවුහු ඒවා ගෙන ඒ ඒ තැන සී සාත්. රජතුමා මෙතැන සිට එතැනට හෝ එතැන සිට මෙතැනට හෝ සී සාමින් යයි-එයි. එහි මහත් සම්පත් බහුල විය. බෝසතුන් පිරිවරා සිටි කිරි මව්වරු ද රජුගේ සම්පත් බැලීමට වට තිරයෙන් පිටතට ගියහ. බෝසත් කුමරුවෝ වටපිට බලා කිසිවකු නො දැක, වහා නැඟිට පළක් බැඳ, ආනාපාන සති කමටහන් වඩා පළමු ධ්යානය ලබාගත්හ. කිරි මව්වරු ආහාර පාන ගැනීම් සඳහා මදක් කල්ගත කළහ. ඒ අවස්ථාවෙහි සෙසු ගස්හි සෙවනැලි හිරු අනුව වෙනස් වුව ද, දඹ ගසේ සෙවනැල්ල නො වෙනස් ව ගස වට කොට මණ්ඩලාකාරව පැවතුණි. කිරි මව්වරු “ආර්ය පුත්රයා හුදෙකලාය” යි දැන වහා අවුත් තිරය ඔසවා බලන්නාහු, සයනයෙහි පළක් බැඳ වැඩහුන් බෝසතුන් සහ ඒ ප්රාතිහාර්යය දැක ගොස් රජතුමාට සැල කළහ: “දේවයිනි, කුමාරයෝ මෙසේ බද්ධපර්යංකයෙහි වැඩ සිටිති. සෙසු ගස්වල සෙවන හිරු අනුව වෙනස් වී ගොස් ඇත; නමුත් දඹ ගසේ සෙවන මණ්ඩලාකාරව පවතී.” රජතුමා වේගයෙන් අවුත් ඒ පෙළහර දැක, “පුත, මේ මගේ දෙවන වැඳුම ය” යි පවසා තම පුතුට වැන්දේය.
පිළිවෙලින් බෝසත්හු සොළොස් (16) වියට පැමිණියහ. රජතුමා බෝසතුන් වෙනුවෙන් හේමන්ත, ග්රීෂ්ම, වර්ෂා යන ත්රිවිධ සෘතූන්ට සුදුසු පරිදි මාලිගා තුනක් කරවීය. ඒවා නව මහල්, සත් මහල් සහ පස් මහල් විය. සතලිස් දහසක් නළඟනෝ බෝසතුන් සතුටු කළහ. මෙසේ බෝසත්හු දෙව් ලොව දෙවියකු මෙන්, අලංකෘත නළඟනන් විසින් පිරිවරන ලදුව, පිරිමි පහස නැති (නිප්පුරිස) වාද්ය වෘන්දයන් මගින් සතුටු කරනු ලබන්නේ, මහත් සම්පත් අනුභව කරමින් ඒ ඒ සෘතු අනුව ඒ ඒ පහයෙහි වාසය කරති. රාහුල මාතාව (යශෝධරා දේවිය) බෝසතුන්ගේ අග මෙහෙසිය වූවාය.
මෙසේ මහත් සම්පත් විඳිමින් කල්ගත කරන අතර එක් දවසක් ඤාති සමූහයා අතර මෙබඳු කතාවක් ඇතිවිය: “සිදුහත් කුමරු ක්රීඩාලෝලී ව සිටියි; කිසි ශිල්පයක් නො හදාරයි. යුද්ධයක් එළැඹ සිටි කල්හි මොහු කුමක් කරන්නේ ද?” රජතුමා බෝසතුන් කැඳවා, “දරුව, ඔබේ ඤාතීහු ‘සිදුහත් කුමරු කිසි ශිල්පයක් නො හදාරා ක්රීඩාවෙහි නිරත ව සිටිතැ’ යි කියති. මේ ගැන කුමක් කිරීමට සිතා සිටින්නෙහි ද?” යි විචාළේය. “පියාණෙනි, මට අමුතුවෙන් ශිල්ප හැදෑරීමේ අවශ්යතාවයක් නැත. මගේ ශිල්ප දැක්වීම සඳහා නුවර බෙර හසුරවනු මැනවි. මෙයින් සත් වැනි දවස ඤාතීන්ට මාගේ ශිල්ප දක්වමි.” රජතුමා එසේ කළේය. බෝසතාණෝ අක්ෂණවේදී (විදුලි එළියෙන් ඉලක්කය විදින), වාළවෙධී (අශ්ව ලොමයට විදීමට සමත්) ආදී දක්ෂ දුනුවායන් රැස් කරවා, මහජනයා මැද අනෙක් දුනුවායන්ට කළ නොහැකි වූ, ඤාතීන් මවිත කරවන දොළොස් ආකාර ශිල්පයක් පෙන්වීය. ඒ සියල්ල සරභංග ජාතකයෙහි සඳහන් ආකාරයෙන් දත යුතුයි. ඉන්පසු ඤාති සමූහයාට තිබූ සැකය දුරු විය.
සිද්ධාර්ථ කුමාරයා ඥාතීන් මධ්යයේ දුනු ශිල්ප දැක්වීම.
එක් දවසක් බෝසත්හු උයන් බිමට යනු කැමැත්තෝ, රථය සරසන ලෙස රියදුරුට කීහ. හෙතෙම “මැනවැ” යි පිළිගෙන, මාහැඟි උතුම් රථයක් සියලු අලංකාරයෙන් සරසා, කුමුදු මල් පෙති වන් පැහැ ඇති මංගල සෛන්ධව අශ්වයන් සිව් දෙනකු යොදා බෝසතුන්ට දැන්වීය. බෝසත්හු දෙවි විමනක් සමාන රථයට නැඟී උයන දෙසට ගියහ. එවිට දෙවියෝ “සිදුහත් කුමරුගේ බුද්ධත්වයට කාලය ළං වී ඇත; පෙර නිමිති දක්වන්නෙමු” යි සිතා, එක් දෙව්පුතකු ජරාවට පත්, දිරා ගිය, දත් කැඩුණු, කෙස් පැසුණු, වක් වූ, සිරුර නැමුණු, අතින් සැරයටියක් ගත්, වෙවුලන මහල්ලෙකුගේ වෙස් ගන්වා පෙන්නූහ. එය බෝසතුන් සහ රියදුරා පමණක් දකිති. බෝසත්හු රියදුරා අමතා, “යහළුව, මොහු කවරෙක් ද? ඔහුගේ කෙස් ද අන් අය හා සමාන නො වෙයි” යනාදී වශයෙන් මහාපදාන සූත්රයෙහි සඳහන් ක්රමයෙන් විචාරා, රියදුරුගේ පිළිතුර අසා, “පින්වත, උපන්නා හට ජරාව (මහලු බව) පෙනෙන්නේ නම් මේ ඉපදීමට නින්දා වේවා!” යි සංවේගයට පත් සිතැති ව, එතැනින් ම ආපසු හැරී මාලිගයට පිවිසියහ. රජතුමා “මගේ පුතු වහා ම ආපසු පැමිණියේ මන්දැ?” යි විචාරා, “මහලු රුවක් දැක ය” යි අසා, “මහල්ලෙක් දැක පැවිදි වන්නේ ය” යි පෙර ඇසූ අනාවැකිය ම සිහි කළේය. “මා විනාශ නො කරව්; වහා ම පුතුට නාට්ය සංගීතාදිය පිළියෙල කරව්; සැප සම්පත් විඳින විට පැවිද්ද සිහි නො වන්නේය” යි පවසා, ආරක්ෂාව තර කොට සියලු දිශාවන්හි අඩ යොදුනක් දුරට මුරකරුවන් යෙදවීය.
නැවත එක් දිනක් බෝසත්හු පෙර සේ ම උයනට යන්නාහු, දෙවියන් විසින් මවන ලද රෝගී පුරුෂයකු දැක, පෙර සේ ම විචාරා, කළකිරීමට පත්ව ආපසු පැමිණ මාලිගයට ගියහ. රජතුමා ද පෙර පරිදි ම කරුණු අසා සංවිධාන කොට තිගව්වක් (ගව් තුනක්) ප්රදේශයෙහි ආරක්ෂාව තර කළේය. නැවත එක් දවසක් උයනට යන බෝසත්හු, දේව නිර්මිත මළ සිරුරක් දැක සංවේගයට පත්ව ආපසු අවුත් මාලිගයට පිවිසියහ. මෙවර රජතුමා යොදුනක් ප්රමාණයට ආරක්ෂා තර කළේය. වෙනත් දවසක බෝසත්හු උයනට යන අතරතුර, දෙවියන් විසින් මවන ලද මනාව සිවුරු හැඳ පොරවා ගත් පැවිදි රුවක් දැක, “යහළුව, මේ කවරෙක් ද?” යි රියදුරුගෙන් විචාළහ. බුදු සසුන පවත්නා කාලයක් නො වන නිසා පැවිද්දකු ගැන හෝ පැවිදි ගුණ ගැන රියදුරා නොදත්තේ වී නමුත්, දෙවියන්ගේ අනුහසින් “දේවයිනි, මේ පැවිද්දෙක් ය” යි හඳුන්වා පැවිදි ගුණ ද වැනීය. බෝසත්හු පැවිද්ද කෙරෙහි රුචිය උපදවා එදවස (ආපසු නොගොස්) උයනට ගියහ. (දීඝභාණක තෙරවරු, සතර පෙර නිමිති එක දවසයෙහි ම දැක අබිනික්මන් කළ බව කියත්).
සිද්ධාර්ථ කුමාරයා සතර පෙරනිමිති අතරින් පැවිදි රුව දැකීම.
එහි උයන් සිරි විඳිමින් දවල් කාලය ගත කොට, මඟුල් පොකුණෙහි නා, හිරු බැස යත් ම මඟුල් ගල් පුවරුවෙහි හිඳ ගත්හ. බෝසතුන්ට එහි දී තමා අලංකාර කරවා ගැනීමට සිත් විය. එකෙණෙහි බෝසතුන්ගේ පිරිවර පිරිස නානා වර්ණ වස්ත්ර ද, විවිධ ආභරණ ද, මල්, ගඳ, විලවුන් ද රැගෙන පිරිවරා සිටියහ. මේ මොහොතේ සක් දෙවිඳුගේ ආසනය උණුසුම් විය. “කවරකු මා සක් පදවියෙන් ඉවත් කරනු කැමැත්තේ දෝ” යි විමසන සක් දෙවිඳු, සිදුහත් කුමරුන්ගේ අලංකාර වීමේ කැමැත්ත සහ අද මධ්යම රාත්රියෙහි මහාභිනිෂ්ක්රමණය කරන බව දැන, විස්කම් දෙව්පුත් අමතා, “සගය, අද කුමරා මහබිනික්මන් කරන්නේය. මේ මොහුගේ අවසන් සැරසීමයි. උයනට ගොස් මහා පුරුෂයාණන් දිව්යාභරණයෙන් සරසව” යි නියම කළේය. ඔහු ද “මැනවැ” යි පිළිගෙන දිව්යානුභාවයෙන් එකෙණෙහි ම උයනට ගොස්, බෝසතුන්ගේ කපුවාගේ වේශය ගෙන බෝසතුන්ගේ හිස වෙලීය. බෝසත්හු අත ස්පර්ශ වූ කෙණෙහි ම “මේ මිනිසකු නොව දෙව් පුතෙකැ” යි දැන ගත්හ. හිස වෙලූ කෙණෙහි ම ඔටුන්නෙහි එබ්බූ මිණි කැට අයුරින් පිළි දහසක් පැන නැංගේය. නැවත හිස වෙළත් ම නැවතත් පිළි දහස බැගින් දස වරක් වෙලීය. මෙසේ හිස වෙළත් වෙළත් ම දස දහසක් පිළි පැන නැංගේය. “මෙහි දී හිස කුඩාය, පිළි බොහෝය; කෙසේ පැන නැංගේ ද?” යි නො සිතිය යුතුයි. ඔවුනතුරින් සියල්ලට ම වඩා මහත් පිළිය නෙල්ලි ගෙඩියක් (ආමලක) පමණ විය; සෙසු පිළි කුසුම්බ මල් පමණ විය. බෝසතුන්ගේ හිස කෙසුරු ගැවසී ගත් බක්මී මලක් මෙන් විය.
සියලු ආභරණයෙන් සැරසී සිටි බෝසතුන්ට සියලු වාද්ය ශිල්පීන් තම තමන්ගේ කුසලතාවයන් දක්වද්දී, බමුණන් “ජය වේවා, සතුටු වේවා” ආදී වදන් කියද්දී, වන්දිභට්ටයෝ නන් අයුරින් ස්තුති ඝෝෂා පවත්වද්දී, උන්වහන්සේ සර්වාලංකාරයෙන් යුත් උතුම් රථයට නැංගාහ. මේ වේලාවෙහි “රාහුල මාතාව පුතකු බිහිකළාය” යි අසා සුදොවුන් මහරජාණෝ “මගේ පුතුට මේ සතුට දන්වව්” යැයි හසුනක් යැවූහ. බෝසත්හු ඒ අසා, “රාහු උපන්නා; බන්ධනය උපන්නා” යයි කීහ. රජතුමා “මගේ පුතු කුමක් කීයේ දැ?” යි විචාරා ඒ වචනය අසා, “මෙතැන් සිට මාගේ මුනුබුරාණන්ට ‘රාහුල කුමරු’ යන නාමය ම වේවා” යි කීයේය.
බෝසතාණෝ රථයට නැගී මහත් යසසින් හා සිත්කළු රූසපුවෙන් යුතු ව නුවරට පිවිසියහ. මේ අවස්ථාවෙහි ‘කිසාගෝතමී’ නම් ෂත්රිය කුමරිය උඩු මහලෙහි සිටින්නී, නුවර පැදකුණු කරන බෝසතුන්ගේ රූප ශ්රීය දැක, සතුටින් පිනාගිය සිත් ඇත්තී, මේ ප්රීති වාක්යය (උදානය) ප්රකාශ කළාය:
“යම් මවකට මෙබඳු පුතෙක් වී ද, ඒ මව ඒකාන්තයෙන් ම නිවුණු තැනැත්තියකි (සැනසීමට පත් වූවාය). යම් පියෙකුට මෙබඳු පුතෙක් වී ද, හෙතෙම ද නිවුණු කෙනෙකි. යම් ස්ත්රියකට මොහු ස්වාමියා වී ද, ඇය ද නිවුණු තැනැත්තියකි.”
බෝසත්හු මේ උදාන වාක්යය අසා මෙසේ සිතූහ: “ඇය කියන්නේ ‘මෙවැනි රූසපුවක් ඇති අත් බවක් දකින මවකගේ හදවත නිවෙයි; පියෙක්ගේ හදවත නිවෙයි; බිරියගේ හදවත නිවෙයි’ යනුවෙනි. එහෙත් කුමක් නිවුණු කල්හි හදවත සැබවින් ම නිවීමක් (ශාන්තියක්) වේ ද?” එවිට කෙලෙස්හි නො ඇළුණු සිත් ඇති බෝසතුන්ට මෙසේ සිතිණි: “රාග ගින්න නිවුණු කල්හි එය නිවීමක් වෙයි; ද්වේෂ ගින්න නිවුණු කල්හි එය නිවීමක් වෙයි; මෝහ ගින්න නිවුණු කල්හි එය නිවීමක් වෙයි; මානය, දෘෂ්ටිය ආදී සියලු කෙලෙස් දරථයන් නිවුණු කල්හි නියම වශයෙන් නිවීම (නිර්වාණය) වෙයි. ඇය මට අසන්නට සැලැස්වූයේ මා හැඟි දහමකි. මම ද නිවීම හෙවත් නිබ්බාණය සොයමින් හැසිරෙමි. අද ම මම ගිහි ගෙය අත්හැර නික්මී, පැවිදි ව, නිවීම (නිර්වාණය) සොයන්නට වටී. මෙය ඇයට ගුරු පූජාවක් වේවා!” යි සිතා, ගෙල බැඳි ලක්ෂයක් වටිනා මුතුහර ගලවා කිසාගෝතමියට යැවූහ. ඇය ද “සිදුහත් කුමරු මා කෙරෙහි සිත් ඇති ව මෙය එවන්නට ඇතැ” යි සිතා සතුටු වූවාය.
බෝසතාණෝ මහත් සම්පත්තියෙන් යුතුව තම ප්රාසාදයට නැඟ සිරි යහනෙහි සැතපුණහ. එකෙණෙහි ම සියලු අලංකාරයෙන් සැරසුණු, නැටුම් ගැයුම් කලාවන්හි මනාව පුහුණු වූ, දෙවඟනන් මෙන් රුවින් අග තැන්පත් වනිතාවෝ නොයෙක් තූර්ය භාණ්ඩ ගෙන පිරිවරා, කුමරුන් සතුටු කරනු පිණිස නැටුම් ගැයුම් ඇරඹූහ. බෝසත්හු ක්ලේෂයන්ගෙන් වෙන් වූ සිත් ඇති බැවින් නෘත්ය ගීතාදියෙහි නො ඇළුණෝ, මද වේලාවක් නිදි සුව වින්දහ. ඒ ස්ත්රීහු ද “අපි යමකු සඳහා නැටීම් ආදිය කරමු ද, ඔහු දැන් නිදිගත ව සිටී; ඉතින් අපි දැන් කුමකට වෙහෙසෙමු ද?” යි සිතා අත තිබූ තූර්ය භාණ්ඩ ආදිය ඒ ඒ තැන දමා නිදා ගත්හ. සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වෙමින් තිබිණි. බෝසත්හු පිබිදී සිය යහනෙහි ම පළක් බැඳ හුන්නාහු, විප්රකාර ලෙස නිදා සිටින ඒ ස්ත්රීන් දුටහ. සමහරුන්ගේ කටින් කුණු කෙළ වැගිරෙයි; සමහරු දත් කති; සමහරු ගොරවති; සමහරු නින්දෙන් දොඩවති; සමහරු කට අයාගෙන සිටිති; සමහරුන්ගේ වස්ත්ර ඉවත්ව ගොස් රහස් පෙදෙස් පෙනෙයි. බෝසත්හු ඔවුන්ගේ මේ විකාර රූප දැකීමෙන් වඩවඩාත් කාමයෙහි කලකිරුණාහ. සර්වාලංකාරයෙන් සැරසූ, සක් දෙවිඳුගේ විමන හා සමාන වූ ඒ මාහැඟි මාලිගය, තැන තැන දමන ලද මළ කුණු ඇති අමු සොහොනක් මෙන් වැටහිණි. කාම, රූප, අරූප යන භව තුන ම ගිනි ගත් ගෙවල් මෙන් දැනිණි. “පින්වතුනි, මේ ලෝකය උවදුරුවලින් පිරී ඇත! පින්වතුනි, මේ ලෝකය පීඩාවලින් පිරී ඇත!” යයි භාවාත්මක උදානයක් මුවෙන් පිටවිණි. උන්වහන්සේගේ සිත දැඩි සේ පැවිද්දට නැඹුරු විය.
“අද ම මා මහබිනික්මන් කළ යුතු ය” යි සිතා බෝසත්හු සයනයෙන් නැඟිට දොර ළඟට ගොස් “මෙහි කවුද?” යි විමසූහ. එළිපත මත හිස තබා නිදා සිටි ඡන්න, “ආර්ය පුත්රය, මම ඡන්න වෙමි” යි කීය. “මම අද මහබිනික්මන් කිරීමට කැමැත්තෙමි; මට අශ්වයෙකු සූදානම් කරව.” හෙතෙම “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි කියා අශ්ව භාණ්ඩ ගෙන අස් හළට ගොස්, සුවඳ තෙල් පහන් දල්වෙද්දී සමන් මල් වියන යට සිත්කළු බිම් පෙදෙසක සිටි කන්ථක අශ්ව රාජයා දැක, “අද මොහු ම සූදානම් කිරීම වටී” යි සිතා කන්ථකව සෑදුවේය. සෑදෙන අයුරින් ම කන්ථක අශ්වයාට කාරණය දැනිණි: “අද ඇසිරීම ඉතා තදින් කරනු ලැබේ; අන් දිනවල උයන් කෙළි ආදිය සඳහා යන ගමනට සෑදීම මෙන් නො වේ. මගේ ආර්ය පුත්රයා අද මහබිනික්මන් කිරීමට කැමති වනු ඇත.” හෙතෙම සතුටු සිතින් මහා හේෂාරවයක් (අශ්ව හඬක්) කළේය. ඒ හඬ මුළු නුවර ම පැතිර යා හැකිව තිබුණ ද, දෙවියෝ එම ශබ්දය අවහිර කොට කිසිවකුට ඇසීමට ඉඩ නො දුන්හ.
බෝසතාණෝ ඡන්න ඇමැති අසු සැකසීමට යවා, “පළමුවරට තම පුතු දකිමි” යි සිතා රාහුල මාතාව වෙසෙන මැදුරට ගොස් දොර විවර කළහ. ඒ අවස්ථාවෙහි යහන් ගැබ තුළ සුවඳ තෙල් පහනක් දැල්වෙයි. රාහුල මාතාව දෑසමන්, සීනිද්ද ආදී මල් අමුණක් පමණ අතුරා සැරසූ යහනෙහි, පුතුගේ හිස මත අත තබා නිදන්නීය. බෝසත්හු එළිපතෙහි පය තබා සිටිවන ම සිට බලා, “ඉදින් මම දේවියගේ අත ඉවත් කොට පුතු අතට ගන්නේ නම් දේවිය පිබිදෙන්නීය; එවිට මගේ ගමනට අන්තරායක් වන්නේය. බුදු වී ම පැමිණ පුතු දකින්නෙමි” යි සිතා පහයෙන් බැස්සහ. (ජාතක අටුවාවෙහි රාහුල කුමරුන් ඉපිද සත් වැනි දවසෙහි අබිනික්මන් කළහ යි කියන ලදි; සෙසු අටුවාවල එසේ නැත. එම නිසා මෙය ම ගත යුතුය).
මෙසේ බෝසත්හු පහයෙන් බැස අසු ළඟට ගොස් මෙසේ කීහ: “දරුව කන්ථක, ඔබ මා මේ රැය එතැර කරව; ඔබ නිසා මම බුදු වී දෙවියන් සහිත ලෝකයා එතැර කරවන්නෙමි.” අනතුරුව බෝසත්හු උඩ පැන අසු පිටට නැංගාහ. කන්ථක අශ්ව රාජයා දිගින් බෙල්ලෙහි පටන් අටළොස් (18) රියනකි; ඊට අනුරූප වූ උසින් ද යුක්තය; ශක්තියෙන් හා ජවයෙන් යුක්තය; මුළු සිරුර ම සුදු පැහැතිය; පිරිසිදු කළ හකක් සමානය. ඔහු යම් හඬක් හෝ පියවර ශබ්දයක් කළේ නම් එය මුළු නගරයෙහි ම පැතිරෙයි. එනිසා දෙවියෝ තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් කිසිවකුට නො ඇසෙන සේ හඬ වළකා, අසු තබන තබන පියවර යටට අත්ල පිරිනැමූහ. බෝසත්හු අසු පිට සිටියදී, ඡන්න ඇමැති අසු වලිගය අල්ලා ගත්තේ මැදියම් රැයෙහි නගර මහා දොරටුව ළඟට පැමිණියහ. එකල්හි පිය රජතුමා, බෝසතුන්ට යම් කිසි වේලාවක නගර දොරටුව හැර නික්මීමට නො හැකි වන පරිදි, දොර පුවරු දෙක එක එකක් පුරුෂයන් දහසකින් විවර කළ හැකි සේ කරවා තිබිණි. බෝසත්හු ද ඉතා ශක්තිමත් වූහ; ඇතුන් ගණනින් කෝටි දහසක ඇතුන්ගේ බලය දරයි; පුරුෂ ගණනින් දස කෝටි දහසක පුරුෂ බල දරයි. එවිට බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් දොර නො ඇරුණේ නම්, තමා අසු පිට සිටියදී ම, වලිගය ගෙන සිටින ඡන්න ද සමග ම, අසු දෙකලවයෙන් තද කොට ගෙන, අටළොස් රියන් උස පවුර උඩින් පැන යන්නෙමි.” මේ අතර ඡන්න ඇමැති ද සිතීය: “ඉදින් දොර නො ඇරුණේ නම්, බෝසතුන් උරහිසෙහි තබාගෙන කන්ථකගේ කුස දකුණු අතින් බදාගෙන, කිසිලි අතරෙහි තබාගෙන පවුරෙන් පැන යමි.” කන්ථක ද සිතීය: “දොර නො ඇරුණේ නම් තම ස්වාමියා පිට උඩ සිටියදී ම, වලිගය ගෙන සිටින ඡන්න ද සමග ම උඩට පැන පවුර ඉක්මවමි.” දොර නො ඇරුණේ නම් මේ තුන් දෙනාගෙන් එක් අයකු සිතූ පරිදි කාර්යය සිදුවන්නේය. එහෙත් දොරටුවෙහි අධිගෘහිත දෙවියා දොර විවෘත කළේය.
සිද්ධාර්ථ කුමාරයා කන්ථක අසු පිටින් මහාභිනිෂ්ක්රමණය කිරීම.
එකෙණෙහි ම මාරයා “බෝසතුන්ගේ ගමන වළක්වමි” යි සිතා අවුත් අහසෙහි සිට මෙසේ කීය: “නිදුකාණනි, නො යනු මැනවි. මෙයින් සත් වැනි දවසෙහි ඔබට චක්ර රත්නය (සක්විති රජය) පහළ වන්නේය; දෙදහසක් කොදෙව් පිරිවර කොට ඇති සතර මහා ද්වීපයන්ට රජ වන්නෙහිය. ආපසු හැරෙනු මැනවි.” “ඔබ කවරෙක් ද?” “මම වසවර්තී මාරයා වෙමි.” “මාරය, සක්විති රාජ්යය පහළ වන බව මම දනිමි. මට රාජ්යයෙන් වැඩක් නැත. මම දස දහසක් සක්වළ ඒකනාද කොට බුදු වන්නෙමි.” එවිට මාරයා, “මෙතැන් පටන් ඔබ කාම විතර්කයක් හෝ ව්යාපාද විතර්කයක් හෝ විහිංසා විතර්කයක් හෝ සිතුවේ නම්, එකෙණෙහි ම මම ඒ බව දනිමි” යි, සිදුරු සොයමින් සෙවනැල්ල මෙන් ඉවත් නො වී බෝසතුන් පසුපස ලුහුබැන්දේය.
මෙසේ බෝසතාණෝ අතට පත් සක්විති රාජ්යය කෙළ පිඬක් මෙන් ආශාවක් නැති ව හැර දමා, ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින උතුරුසළ නැකත පවත්නා කල්හි, මහත් සත්කාරයෙන් නගරයෙන් නික්ම ගියහ. නික්ම ගොස් නැවත නගරය දෙස බලනු කැමැත්තෝ වූහ. මේ සිතුවිල්ල සිත උපන් කෙණෙහි ම, “මහා පුරුෂය, ඔබ ආපසු හැරී බැලීමක් කළ යුතු නොවේ ය” යි කියන්නාක් මෙන්, මහපොළොව කුඹල් සකක් මෙන් කරකැවී සිටියේය. බෝසත්හු නගරයට මුහුණලා සිට නගරය දෙස බලා (එම ස්ථානය කන්ථක නිවත්තන චෛත්ය ස්ථානය යැයි දක්වා), යා යුතු දිශාවට අසු හරවා මහත් සිරිසොභාවෙන් ගමන් කළහ. එදින දෙවියෝ බෝසතුන්ට පෙරටුව සැට දහසක් පන්දම් දැරූහ; එසේ ම පිටුපසින් ද, දකුණුපසින් ද, වම්පසින් ද සැට දහස බැගින් පන්දම් දැරූහ. සක්වල මුවවිට සිටි අනෙක් දෙවිවරු ද අපමණ පන්දම් දැරූහ. නාග, ගුරුළු ආදීහු ද දිව්යමය මල්, සුවඳ සුණු ආදියෙන් පුදමින් ගියහ. ඝන වලාකුළකින් වැගිරෙන වැසි ධාරා මෙන් පරසතු, මදාරා මල්වලින් අහස වැසිණි. දිව්යමය සංගීත හඬ පැතිරිණි. හාත්පස අටසැට දහසක් තූර්ය වාදනය විය. මහමුහුද ඇතුළත මේඝ ගර්ජනා ඇති වන්නාක් මෙන් ද, යුගඳුරු පර්වත කුසයෙහි සාගර ඝෝෂාව මෙන් ද මහත් නාද ඇති විය.
මෙසේ මහත් වූ සිරිසෝභාවෙන් යන්නා වූ බෝසතාණන් වහන්සේ එක් රැයක් ඇතුළත රාජ්යයන් තුනක් ඉක්මවා තිස් යොදුනක් මඟ ගෙවා අනෝමා ගං ඉවුරට පැමිණියහ. “කිම, අශ්වයාට මීට වඩා දුර යා නොහැකි ද?” “නැත, නොහැක්කේ නොවේ”. හෙතෙම සක්වළ ගැබක මැද අක්ෂයෙහි පිහිටි රිය සකක නිම් වළල්ල මඩිමින් යන්නාක් මෙන් අන්තයෙන් අන්තයට හැසිරී, පෙරබත් කිසට (උදේ ආහාරයට) පෙර ම පැමිණ තමා වෙනුවෙන් පිළියෙළ කළ බත බුදීමට සමත් ය. එහෙත් එදින දෙවි, නා, ගුරුළු ආදීන් විසින් අහසෙහි සිට විසුරුවන ලද සුවඳ මල් ආදියෙහි කළවා පෙදෙස දක්වා ගිලුණු සිරුර ඇදගෙන යාමේ දී මල් පැටලීම් සිඳගෙන යාමට සිදු වූ බැවින් පමා විය. එබැවින් යා ගත හැකි වූයේ තිස් යොදුනක් පමණි. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ ගංතෙර සිට ඡන්නයන් අමතා, “මේ ගඟ කවර නම් ද?” යි විචාළහ. “දේවයිනි, අනෝමා නම් වේ” යැයි කී කල්හි, “අපගේ පැවිද්ද ද අනෝමා (ලාමක නොවන) වන්නේ ය” යි පාර්ෂ්ණියෙන් (විළුඹෙන්) ගවසා අශ්වයාට සංඥාවක් දුන්හ. අශ්වයා අහසට පැන අට ඉස්බක් පළල් වූ ගඟෙහි එගොඩ ඉවුරේ සිටියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ අශ්වයා පිටින් බැස රිදී පටක් වැනි වූ වැලි තලාවෙහි සිට ඡන්න ඇමතූහ. “යහළු ඡන්න, ඔබ මාගේ ආභරණ ද කන්ථක අශ්වයා ද රැගෙන යව. මම පැවිදි වෙමි.” “දේවයිනි, මම ද පැවිදි වෙමි” යි ඡන්න කීය. බෝසතාණන් වහන්සේ “ඔබට පැවිදි වීමට අවසර නැත. ඔබ යව” යි තෙවරක් ම ඔහු වළක්වා ආභරණ සහ අශ්වයා භාර දී, “මේ මාගේ කෙසැගි පැවිද්දට සුදුසු නො වේ” යි සිතූහ. බෝසතුන්ගේ කෙස් කැපීමට සුදුසු වෙනත් අයෙක් නැත. එබැවින් “මම ම කඩුවෙන් කපා දමමි” යි දකුණතින් කඩුව ගෙන වමතින් සිළුමිණ සහිත කෙස් වැටිය අල්ලා කපා දැමූහ. කෙස් දෑඟුල් පමණ වී දකුණට කරකැවී හිස සමග ඇලී සිටියේය. ඒවා දිවි ඇති තෙක් ඒ ප්රමාණය ම විය. රැවුල ද ඊට අනුරූප විය. නැවත කෙස් රැවුල් බෑමේ කාර්යයක් නොවීය. බෝසතාණන් වහන්සේ සිළුමිණ සහිත කෙස් වැටිය ගෙන, “ඉදින් මම බුදු වන්නේ නම් අහසෙහි රැඳේවා, නො එසේ නම් බිම වැටේවා” යි අහසට විසි කළහ. ඒ සිළුමිණ සහිත කෙස් වැටිය යොදුනක් පමණ ඉහළ ගොස් අහසෙහි රැඳිණ. ශක්ර දේවේන්ද්රයා දිවැසින් බලා යොදුනක් පමණ රුවන් කරඬුවකින් එය පිළිගෙන තව්තිසා දෙව්ලොව ‘චූළාමණී චෛත්යය’ නමින් චෛත්යයක් පිහිටුවීය.
“අග්ර වූ පුරුෂ උත්තමයාණන් වහන්සේ උතුම් සුවඳින් වාසිත වූ කෙස් වැටිය කපා අහසට විසි කළහ. දහසක් නෙත් ඇති වාසව නම් දෙවිඳු (ශක්රයා) උතුම් රන් කරඬුවකින් එය හිසින් පිළිගත්තේ ය.”
නැවත බෝසතාණෝ, “මේ කාසී රට වස්ත්ර මට ශ්රමණ සාරුප්ය (පැවිද්දට සුදුසු) නො වේ” යැයි සිතූහ. එකල්හි කාශ්යප බුදුරදුන්ගේ කාලයෙහි පැරණි මිතුරුව සිටි ඝටීකාර මහා බ්රහ්මයා එක් බුද්ධාන්තරයක් ඉක්ම ගිය ද නො දිරන මිත්ර ස්වභාවය හේතුවෙන් මෙසේ සිතී ය: “අද මාගේ මිත්රයා මහාභිනිෂ්ක්රමණය කළේ ය. මම ඔහුට ශ්රමණ පිරිකර රැගෙන යන්නෙමි.”
“තුන් සිවුර ද, පාත්රය ද, දැළි පිහිය ද, ඉදිකටුව ද, පටිය ද, පෙරහන ද යන මේ අට පිරිකර යෝගාවචර භික්ෂුවකට සුදුසු වේ.”
සිද්ධාර්ථ බෝසතාණන් හිසකෙස් කපා අහසට විසිකිරීම සහ සක් දෙවිඳු එය පිළිගැනීම.
(බ්රහ්මයා) මේ අට පිරිකර ගෙනැවිත් දුන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ රහත් ධජය (සිවුර) හැඳ, උතුම් වූ පැවිදි වෙස් ගෙන, “ඡන්න, මාගේ වචනයෙන් මව්පියන්ට සුව දුක් කියව” යි පවසා පිටත් කළහ. ඡන්න තෙමේ බෝසතුන් වැඳ පැදකුණු කොට නික්ම ගියේය. කන්ථක අශ්වයා වනාහි ඡන්න සමග කථා කරමින් සිටි බෝසතුන්ගේ වචන අසමින් සිටියේ, “දැන් නැවත මගේ ස්වාමියා දැකීමක් මට නැතැ” යි සිතා බෝසතුන් දර්ශන පථයෙන් ඉවත් වෙත් ම, ඒ ශෝකය දරාගත නො හැකි ව ළය පැළී කාලක්රියා කොට තව්තිසා දෙව්ලොව ‘කන්ථක’ නම් දේව පුත්රයකු වී උපන්නේය. ඡන්නට පළමුව තිබුණේ එක් ශෝකයක් (බෝසතුන් වෙන්වීමේ දුක) පමණි. අශ්වයාගේ මරණයෙන් ඔහු දෙවැනි ශෝකයෙන් ද පෙළෙමින් හඬමින් වැළපෙමින් නුවරට ගියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ ද පැවිදි වී එම ප්රදේශයේ ම ‘අනුපිය’ නම් අඹ වනයක් ඇත, එහි සත් දිනක් පැවිදි සුවයෙන් කල් ගෙවා, එක් දිනකින් ම තිස් යොදුන් මඟ පයින් ම වැඩම කොට රජගහ නුවරට පිවිසියහ. පිවිස ගෙපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩියහ. බෝසතුන්ගේ රූප ශෝභාව දැකීමෙන් සකල නගරය ම, ධනපාල ඇතා රජගහ නුවරට පිවිසි කල මෙන් ද, අසුරිඳු දෙව් පුරයට පිවිසි කල මෙන් ද කැළඹීමට පත් විය. රාජ පුරුෂයෝ ගොස්, “දේවයිනි, මෙබඳු වූ සත්ත්වයෙක් නුවර පිඬු සිඟා යයි. හෙතෙම දෙවියෙක් ද, මිනිසෙක් ද, නාගයෙක් ද, ගුරුළෙක් ද කවුරුන්දැයි අපි නො දනිමු” යි රජුට සැළ කළහ. රජතුමා ප්රාසාද තලයේ සිට මහා පුරුෂයාණන් දැක විස්මයට පත් ව රාජ පුරුෂයන්ට අණ කළේය: “සගයෙනි යව්, විමසා බලව්. ඉදින් අමනුෂ්යයෙක් නම් නුවරින් නික්ම අතුරුදහන් වනු ඇත. දෙවියෙක් නම් අහසින් යනු ඇත. නාගයෙක් නම් පොළොවෙහි ගිලී යනු ඇත. මිනිසෙක් නම් ලැබුණු ආහාර අනුභව කරනු ඇත.”
මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ ද මිශ්ර වූ (විවිධ වර්ගයේ) ආහාර එක්කරගෙන, “යැපීමට මේ පමණක් ප්රමාණවත් ය” යි දැන පිවිසි දොරටුවෙන් ම නුවරින් පිට වී, පණ්ඩව පර්වත සෙවණෙහි නැගෙනහිරට මුහුණ ලා වැඩහිඳ ආහාර වැළඳීමට පටන් ගත්හ. එකල්හි උන් වහන්සේගේ අතුනුබහන් පෙරළී කටින් පිටතට එන්නාක් මෙන් විය. මන්ද යත්, ඒ ආත්මභාවය තුළ එබඳු ආහාරයක් ඇසින්වත් දැක නො තිබූ බැවිනි. හෙතෙම ඒ පිළිකුල් සහගත ආහාරය ගැන පීඩාවට පත් ව, මෙසේ තමාට ම අවවාද කර ගත්හ: “සිද්ධාර්ථ, ඔබ සුලභ වූ ආහාර පාන ඇති රාජ කුලයෙහි ඉපිද, තුන් අවුරුද්දකින් (සුවඳ ගන්වා) ලබා ගන්නා ඇල් සහල් බත් නොයෙක් අගනා රස මසවුළු සමඟ අනුභව කළ ස්ථානයෙන් නික්ම, එක් පාංශුකූලික භික්ෂුවක් දැක, ‘කවදා නම් මම ද මෙබඳු වී පිඬු සිඟා අනුභව කරන්නෙම් ද? ඒ කාලය මට එළඹෙන්නේ දැ’ යි සිතා පැමිණියෙහි ය. දැන් මේ කුමක් කරන්නේ ද?” මෙසේ තමාට ම අවවාද දී විරූප විකාරයක් නො දක්වා ආහාර වැළඳූහ.
රාජ පුරුෂයෝ ඒ පුවත දැක ගොස් රජුට දැන්වූහ. රජතුමා දූතයාගේ වචනය අසා වේගයෙන් නුවරින් නික්ම බෝසතුන් වෙත ගොස්, ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදී බෝසතුන්ට මුළු රාජ්යය ම පවරා දුන්නේය. බෝසතාණෝ, “මහරජ, මට වස්තුකාමයන්ගෙන් හෝ ක්ලේශකාමයන්ගෙන් ප්රයෝජනයක් නැත. මම උතුම් සම්බෝධිය පතා නික්මුණෙමි” යි වදාළහ. රජතුමා නොයෙක් අයුරින් ඉල්ලා සිටිය ද උන් වහන්සේගේ කැමැත්ත නො ලබා, “ඒකාන්තයෙන් ම ඔබ වහන්සේ බුදු වන්නාහ. බුදු වූ පසු පළමුව මාගේ විජිතයට (රටට) වැඩම කළ මැනව” යි ප්රතිඥාවක් ගත්තේය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි, “පබ්බජ්ජං කිත්තයිස්සාමි - යථා පබ්බජි චක්ඛුමා” (පසැස් ඇත්තාණන් වහන්සේ පැවිදි වූ අයුරු කියන්නෙමි) යනාදී වශයෙන් එන පබ්බජ්ජා සූත්රය (සු.නි. 407 ආදිය) සහ එහි අටුවාව බලා දත යුතුය.
බෝසතාණන් වහන්සේ රජුට පොරොන්දු දී පිළිවෙළින් චාරිකා කරමින් ආළාර කාලාම සහ උද්දක රාමපුත්ත යන තවුසන් වෙත එළඹ, ධ්යාන සමාපත්ති උපදවා ගෙන “මෙය බුදු බව පිණිස මඟ නො වේ” යැයි එම සමාපත්ති භාවනාව අලංකාරයක් (ප්රමාණවත් දෙයක්) කොට නො සලකා, දෙවියන් සහිත ලෝකයාට තම කායික මානසික වීර්යය පෙන්වීම සඳහා මහා වීර්යය වැඩීමට කැමති ව උරුවෙල් දනව්වට ගොස් “මේ භූමි භාගය ඒකාන්තයෙන් රමණීය ය” යි සිතා එහි ම වාසය කරමින් මහා ප්රධාන වීර්යය ඇරඹූහ. කොණ්ඩඤ්ඤ ප්රමුඛ පස්වග තවුසෝ ද ගම් නියම්ගම් රාජධානිවල පිඬු සිඟා යමින් සිටිය දී එහි දී බෝසතුන් හමු වූහ. ඉක්බිති ඔවුහු සය වසක් මහා වීර්යය කරන උන් වහන්සේට “දැන් බුදු වනු ඇත, දැන් බුදු වනු ඇත” යි සිතමින් පිරිවෙණ හැමදීම ආදී වත් පිළිවෙත් පුරමින් උන් වහන්සේ සමීපයේ ම විසූහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ද “දුෂ්කර ක්රියාවේ කෙළවරට ම යන්නෙමි” යි එක් තල ඇටයක්, සහල් ඇටයක් ආදියෙන් යැපෙමින් කල් ගෙවූහ. මුළුමනින් ම ආහාර වර්ජනය ද කළහ. දෙවියෝ ලොම් සිදුරු තුළින් ඕජස (ආහාර සාරය) ඇතුළු කිරීමට උත්සාහ කළ ද උන් වහන්සේ එය ප්රතික්ෂේප කළහ.
එකල්හි ඒ ආහාර නො ගැනීම හේතුවෙන්, දැඩි ලෙස කෘෂ භාවයට පත් උන් වහන්සේගේ රන්වන් සිරුර කළු පැහැ ගැන්විණි. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ යටපත් විය. සමහර දිනෙක ආශ්වාස ප්රශ්වාස රහිත ධ්යානය වඩන විට මහා වේදනාවෙන් පීඩිත ව සිහිසුන් ව සක්මන් කෙළවර ඇද වැටෙති. එවිට සමහර දෙවියෝ “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කළුරිය කළහ” යි කියති. සමහරු “මේ රහතුන්ගේ විහරණ ස්වභාවය ය” යි කීහ. එහි දී “කළුරිය කළහ” යි සිතූ දේවතාවියන් ගොස් සුද්ධෝදන මහරජුට, “ඔබගේ පුත්රයා මිය ගියේය” යි දැන්වූහ. “මාගේ පුත්රයා බුදු වී මළේ ද, නැතිව මළේ ද?” “බුදු වීමට නො හැකි විය. වීර්යය කරන භූමියෙහි ම වැටී මිය ගියේ ය.” මෙය ඇසූ රජතුමා, “මම එය නො අදහමි. මාගේ පුත්රයා බුදු බවට නො පැමිණ කාලක්රියා කිරීමක් සිදු නො වේ” යි එය ප්රතික්ෂේප කළේය. කුමක් නිසා රජතුමා විශ්වාස නො කළේ ද යත්; කාලදේවල තවුසාට වැන්දවූ දිනයෙහි ද, දඹ ගස මුල දී ද කළ ප්රාතිහාර්යයන් දැක තිබූ බැවිනි.
නැවත බෝසතුන් සිහිය ලබා නැඟී සිටි කල්හි ඒ දෙවියෝ ගොස්, “මහරජ, ඔබගේ පුත්රයා නීරෝගී ය” යි දැන්වූහ. රජතුමා “මගේ පුත්රයා නො මැරෙන බව මම දනිමි” යි පැවසීය. මහාසත්ත්වයනට සය වසක් දුෂ්කර ක්රියා කරන විට (එය නිෂ්ඵල බැවින්) අහසේ ගැට ගසන කාලය මෙන් විය. උන් වහන්සේ, “මේ දුෂ්කර ක්රියාව අවබෝධය පිණිස මාර්ගය නො වේ” යි සිතා ඝන ආහාර වැළඳීමට ගම් නියම්ගම්හි පිඬු සිඟා ආහාර ගත්හ. එකල්හි උන් වහන්සේගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ නැවත මතු විය. ශරීරය රන්වන් විය. පස්වග මහණහු, “මොහු සය වසක් දුෂ්කර ක්රියා කරමින් ද සර්වඥතා ඥානය ලබා ගැනීමට නො හැකි විය. දැන් ගම් දනව්වල පිඬු සිඟා ඝන ආහාර අනුභව කරමින් කෙසේ නම් හැකි වේ ද? මොහු ධර්ම මාර්ගයෙන් ඉවත් ව සිව්පස බහුල ජීවිතයකට (බාහුලික) වැටුණේ ය. මොහුගෙන් අපට විශේෂ අධිගමයක් ලැබෙතැයි සිතීම, හිස නාන්නට කැමති අයෙක් පිනි බිඳුවකින් නාන්නට සිතීමක් වැනි ය. මොහුගෙන් අපට කවර ඵලක් ද?” යි මහා පුරුෂයාණන් අතහැර, තම තමන්ගේ පාත්ර සිවුරු රැගෙන අටළොස් යොදුනක් මඟ ගෙවා ඉසිපතනයට පිවිසියහ.
එකල්හි උරුවෙල් දනව්වේ සේනානි නියම්ගම සේනානි නම් සිටුවරයාගේ ගෙදර උපන් ‘සුජාතා’ නම් දැරිය වියපත් වූ කල එක් නුග ගසක් වෙත ප්රාර්ථනාවක් කළා ය: “ඉදින් මම සමාන ජාති ඇති කුල ගෙයකට ගොස් (විවාහ වී) පළමු කුසෙහි පුතෙකු ලබන්නෙම් නම්, වසරක් පාසා ඔබට ලක්ෂයක් වියදමින් බිලි පූජාවක් කරන්නෙමි”. ඇගේ ඒ පැතුම ඉටු විය. ඕ තොමෝ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ දුෂ්කර ක්රියා කරන සමයේ සය වැනි වර්ෂය සම්පූර්ණ වූ වෙසක් පුර පසළොස්වක දින බිලි පූජාව කිරීමට කැමති ව, කල් ඇතිව ම දෙනුන් දහසක් වැල්මී වනයක කවා, උන්ගේ කිරි දෙනුන් පන්සියයකට පොවා, උන්ගේ කිරි දෙසිය පනහකට ආදී වශයෙන්, අවසානයේ දෙනුන් අට දෙනෙකුගේ කිරි අට දෙනෙකුට බොන්නට සැලැස්වූවා ය. මෙසේ කිරෙහි ඝන බව ද, මාධුර්යය ද, ඕජස ද පතමින් ‘කිරි පරවර්තනය’ (කිරි මාරු කිරීම) නම් ක්රියාව කළා ය. ඕ තොමෝ වෙසක් පුර පසළොස්වක දින “පාන්දරින් ම බිලි පූජාව කරන්නෙමි” යි රාත්රියේ අලුයම් වේලේ නැඟිට ඒ දෙනුන් අට දෙනා දොවා ගත්තා ය. වසු පැටවුන් දෙනුන්ගේ තන බුරුළු වෙත නො ගිය අතර, තන පුඩු වෙත අලුත් භාජන ළං කළ පමණින් ම තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම කිරි දහරාවන් ගලා ආවේ ය. ඒ අසිරිය දැක සුජාතාව සියතින් ම කිරි ගෙන අලුත් භාජනයක දමා සියතින් ම ගිනි දල්වා පිසීමට පටන් ගත්තා ය.
ඒ කිරිබත පිසෙන කල්හි, මහත් වූ බුබුළු නැඟී දකුණට කරකැවෙමින් හැසිරෙයි. ඉන් එක බිඳුවක් වත් පිටතට නො වැටෙයි. ලිපෙන් අල්ප මාත්ර වූ දුමක් හෝ නො නගියි. ඒ වෙලෙහි සතර වරම් දෙවිවරු පැමිණ ලිපට ආරක්ෂාව සැපයූහ. මහා බ්රහ්මයා කුඩයක් දැරීය. ශක්රයා ගිනි කැබලි පෙරළමින් ගින්න දැල්වීය. දෙවිවරු ද්වීප දෙදහසක් පිරිවර ඇති සතර මහා ද්වීපයන්හි දෙවි මිනිසුන්ට යෝග්ය වූ දිව්ය ඕජස (පෝෂ්ය පදාර්ථ), දඬුවැල් බෑ මී වදයක් මිරිකා මී පැණි ගන්නාක් මෙන් තම දේවානුභාවයෙන් එක්රැස් කොට එහි දැමූහ. අන් කාලවල දී දෙවිවරු පිඬක් පාසා (ආහාර ගන්නා විට) ඕජස දමති. නමුත් සම්බුද්ධත්වයට පත්වන දිනයෙහි සහ පිරිනිවන් පානා දිනයෙහි සැලියට ම දමති. සුජාතාව එක දවසක් තුළ තමාට පහළ වූ නොයෙක් අසිරිමත් කරුණු දැක පුණ්ණා දාසිය අමතා, “අම්ම පුණ්ණා, අද අපගේ දෙවියෝ ඉතා ප්රසන්න ය. මා විසින් මෙතෙක් කලක් මෙබඳු අසිරියක් නො දක්නා ලදී. වහා ගොස් දෙවියන් වසන තැන (ගස මුල) පිරිසිදු කරව” යි කීවා ය. ඇය “එසේ ය ආර්යාවෙනි” යි වචනය පිළිගෙන වහා වහා රුක් මුල වෙත ගියා ය.
බෝසතාණන් වහන්සේ ද එදින රාත්රි භාගයෙහි මහා සිහින පහක් දැක ඒවා විමසා බලමින්, “ඒකාන්තයෙන් ම මම අද බුදු වන්නෙමි” යි ස්ථිර නිගමනයකට එළඹ, රාත්රිය ඇවෑමෙන් ශරීර කෘත්යයන් නිම කොට පිණ්ඩපාත වේලාව එළඹෙන තුරු උදෑසන ම පැමිණ ඒ නුග රුක මුල වැඩහුන්හ. උන් වහන්සේගේ ශරීර ප්රභාවෙන් මුළු ගස ම බබළන්නට විය. ඉක්බිති පුණ්ණා පැමිණ, රුක් මුල පෙරදිග ලෝකධාතුව දෙස බලා වැඩහුන්, ශරීරයෙන් නික්මුණු රශ්මියෙන් මුළු ගස ම රන්වන් කරමින් සිටි බෝසතුන් දුටුවා ය. දැක ඇයට මෙසේ සිතිණි: “අද අපගේ දෙවියෝ ගසින් බැස සියතින් ම බිලි පූජාව පිළිගැනීමට වැඩ සිටින බවක් පෙනේ”. ඕ තොමෝ බලවත් සතුටට පත් ව වහා ගොස් සුජාතාවට ඒ බව දැන්වූවා ය.
සුජාතාව ඇගේ වචනය අසා සතුටු සිත් ඇත්තී, “අද පටන් මාගේ වැඩිමහල් දියණියගේ තනතුරෙහි සිටුව” යි කියා දියණියකට සුදුසු සියලු ආභරණ (පුණ්ණාට) දුන්නා ය. බුදු බවට පැමිණෙන දිනයෙහි ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක් ලැබීම සුදුසු බැවින්, ඕ තොමෝ “රන් තලියෙහි කිරිබත් දමන්නෙමි” යි සිතා ලක්ෂයක් අගනා රන් තලියක් ගෙන්වා, එහි කිරිබත් බෙදනු කැමති ව පිසූ බඳුන ඒ වෙත නැඹුරු කළා ය. සියලු කිරිබත් පියුම් පතකින් දිය ලිස්සා යන්නාක් මෙන් රන් තලියෙහි පිහිටියේ ය. එය එක තලියක් පිරෙන ප්රමාණය ම විය. ඇය එම තලිය වෙනත් රන් තලියකින් වසා, සුදු වස්ත්රයකින් වෙලා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, එම තලිය තම හිස මත තබාගෙන මහත් වූ තේජසින් නුග රුක මුලට ගොස් බෝසතුන් දෙස බලා බලවත් සොම්නසට පත් ව “මේ රුක් දෙවියා ය” යන සංඥාවෙන් දුටු තැන පටන් නැමී නැමී ගොස් හිසින් තලිය බා, එය විවෘත කොට රන් කෙණ්ඩියෙන් සුවඳ මල් මිශ්ර ජලය ගෙන බෝසතුන් වෙත එළඹ සිටියා ය. ඝටීකාර මහා බ්රහ්මයා විසින් දෙන ලද මැටි පාත්රය මෙතෙක් කල් බෝසතුන් අත නො හැර තිබී, ඒ මොහොතේ අතුරුදහන් විය. බෝසතාණන් වහන්සේ පාත්රය නො දැක දකුණු අත දිගු කොට පැන් පිළිගත්හ. සුජාතාව පාත්රය සමඟ ම කිරිබත මහා පුරුෂයාණන්ගේ අතෙහි තැබුවා ය. මහා පුරුෂයාණෝ සුජාතාව දෙස බැලූහ. ඇය ඒ ඉඟිය තේරුම් ගෙන, “ආර්යයෙනි, මා විසින් ඔබට පිරිනමන ලද්දකි. එය ගෙන කැමති පරිදි වැඩම කළ මැනව” යි වැඳ, “මාගේ මනෝරථය යම් සේ ඉටු වී ද, එසේ ම ඔබ වහන්සේගේ පැතුම ද ඉටු වේවා” යි පවසා, ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලිය පිළිබඳ ව පරණ කොළයක් ගැන මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවක් නො තබා පිටත්ව ගියා ය.
සුජාතා සිටු දියණිය බෝසතාණන් වහන්සේට කිරිපිඬු පූජා කිරීම.
බෝසතාණන් වහන්සේ ද වැඩ සිටි තැනින් නැඟිට ගස පැදකුණු කොට, පාත්රය ද රැගෙන නේරඤ්ජරා ගං තෙරට ගොස්, අනෙක් බෝසත්වරුන් දහස් ගණන් බුදු වන දිනයෙහි බැස නාන ‘සුප්පතිට්ඨිත’ නම් තොටක් ඇත, එහි ඉවුරෙහි පාත්රය තබා දියට බැස ස්නානය කොට, බුදුවරුන් ලක්ෂ ගණන් දරන ලද සිවුර වන රහත් ධජය හැඳ, නැගෙනහිරට හැරී වැඩ හිඳ, (ඒ කිරිබත) එකක් තල් ඇටයක් පමණ වන සේ පිඬු හතළිස් නවයක් (49) කොට ඒ දිය අඩු මධු පායාසය සියල්ල වැළඳූහ. බුදු බවට පත් ව බෝධි මණ්ඩලයෙහි සත් සතියක් වසන උන් වහන්සේට දින හතළිස් නවයක් මුළුල්ලේ එම ආහාරය ම ප්රමාණවත් විය. මේ කාලය තුළ වෙනත් ආහාරයක් නැත, ස්නානයක් නැත, මුව සේදීමක් නැත, ශරීර කෘත්යයක් නැත. ධ්යාන සුවයෙන්, මාර්ග සුවයෙන් සහ ඵල සුවයෙන් කල් ගෙවූහ. ඒ කිරිබත වළඳා රන් තලිය ගෙන, “ඉදින් මම අද බුදු වන්නට හැකි වෙම් නම් මේ තලිය උඩු ගං බලා යේවා, නො හැකි වෙම් නම් පහළට යේවා” යි පවසා ගං දියට දැමූහ. එය දිය පහර කපාගෙන ගඟ මැදට ගොස් එතැන් සිට වේගවත් අශ්වයෙකු මෙන් අසූ රියනක් පමණ උඩු ගං බලා ගොස් එක් දිය සුළියක ගිලී, කාල නාග රාජ භවනයට ගොස් (පෙර) බුදුවරුන් තිදෙනාගේ පරිභෝග පාත්රයන් හා ගැටී “කිලි කිලි” යි හඬ නංවමින් ඒ සියල්ලට යටින් පිහිටියේ ය. කාල නා රජ තෙමේ ඒ හඬ අසා, “ඊයේ එක් බුදුවරයෙක් උපන්නේ ය, අද නැවත තව කෙනෙක් උපන්නේ ය” යි පවසා සිය ගණන් ගාථා කියමින් ස්තුති කළේ ය. (කකුසඳ, කෝණාගමන, කාශ්යප යන බුදුවරුන්ගේ කාලවල සිට ගෞතම බුදුරදුන්ගේ කාලය දක්වා) මහ පොළොව එක් යොදුන් තුන් ගව්වක් වැඩී අහස පුරවා තිබුණ ද, නා රජුට ඒ කාලය “අද හෝ ඊයේ” වැනි විය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගංගාව අසබඩ මලින් බර වූ සල් වනයෙහි දහවල් කාලය ගත කොට, සවස් භාගයෙහි මල් නැටිවලින් ගිලිහී
වැටෙන වේලාවෙහි, දෙවිවරුන් විසින් අලංකාර කරන ලද අට ඉස්බක් පමණ වූ මාවත ඔස්සේ සිංහයෙකු මෙන් අභීත ලීලාවෙන් බෝධි
වෘක්ෂය දෙසට වැඩම කළහ. නාග, යක්ෂ, ගුරුළු ආදීහු දිව්යමය සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කළහ. දිව්යමය සංගීත වාදනය කළහ.
දස දහසක් ලෝක ධාතුව එකම සුවඳක්, එකම මල් මාලාවක්, එකම සාධුකාර හඬක් බවට පත් විය. ඒ මොහොතේ ‘සොත්ථිය’ නම් තණ
වෙළෙන්දා තණකොළ රැගෙන පෙරමගට එන්නේ, මහා පුරුෂයන් වහන්සේගේ ස්වභාවය දැක තණ මිටි අටක් පූජා කළේය. බෝධිසත්ත්වයන්
වහන්සේ එම තණ අට මිට රැගෙන බෝ මළුවට නැග, බෝ රුකේ දකුණු දිශා භාගයෙහි සිට උතුරට මුහුණ ලෑහ. එකෙණෙහි දකුණු සක්වල
ප්රදේශය ගිලී ගොස් පහළ අවීචි මහ නිරයෙහි හැප්පුණාක් මෙන් විය. උතුරු සක්වල ප්රදේශය ඉහළට එසවී භවාග්රයෙහි
හැප්පුණාක් මෙන් විය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “මේ දිශාව සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමට සුදුසු ස්ථානය නොවන්නට
ඇතැ”යි සිතා, ප්රදක්ෂිණා කරමින් බටහිර දිශා භාගයට ගොස් පෙරදිගට මුහුණලා සිටියහ. එවිට බටහිර සක්වල ප්රදේශය ගිලී
පහළ අවීචියෙහි හැප්පුණාක් මෙන් ද, පෙරදිග සක්වල ප්රදේශය ඉහළට එසවී භවාග්රයෙහි හැප්පුණාක් මෙන් ද විය. බෝසතුන්
සිටි සිටි තැන, මහා රෝදයක නිම් වළල්ල පාගන විට එහි නාභිය ඔසවාගෙන කරකැවෙන්නාක් මෙන් මහපොළොව උස් පහත් විය. “මේ
දිශාව ද සම්බෝධි ස්ථානය නොවන්නට ඇතැ”යි සිතා ප්රදක්ෂිණා කරමින් උතුරු දිශා භාගයට ගොස් දකුණු දිශාවට මුහුණලා
සිටියහ. එවිට උතුරු සක්වල ප්රදේශය ගිලී පහළ අවීචියෙහි හැප්පුණාක් මෙන් ද, දකුණු සක්වල ප්රදේශය ඉහළට එසවී
භවාග්රයෙහි හැප්පුණාක් මෙන් ද විය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “මේ ස්ථානය ද සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමට සුදුසු තැන
නොවන්නට ඇතැ”යි සිතා ප්රදක්ෂිණා කරමින් පෙරදිග දිශා භාගයට ගොස් බටහිර දෙසට මුහුණලා සිටියහ. පෙරදිග දිශා භාගය
වනාහි සියලු බුදුවරයන්ගේ පර්යංකය පිහිටන ස්ථානයයි. එය නොසෙල්වෙයි, කම්පා නොවෙයි. මහාසත්ත්වයෝ “මේ ස්ථානය සියලු
බුදුවරයන් විසින් අත් නොහරින ලද, අකම්පිත වූ, කෙලෙස් කූඩුව සුනුවිසුනු කරන ස්ථානය යැ”යි දැන, එම තණ මිටි අගින්
අල්ලා සෙලවූහ. එකෙණෙහිම තුදුස් රියන් වජ්රාසනයක් පැන නැගිණි. ඒ තණකොළ ද, ඉතා දක්ෂ සිත්තරෙකු හෝ මැටි අඹන්නෙකු
විසින් නිර්මාණය කළාක් මෙන් අලංකාර ලෙස පිහිටියේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ බෝධි වෘක්ෂ කඳට පිට දී පෙරදිගට මුහුණලා
දැඩි අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව –
“මගේ ශරීරයේ සම, නහර සහ ඇට පමණක් ඉතිරි වේවා! ශරීරයේ මස් සහ ලේ සම්පූර්ණයෙන්ම වියළී යත්වා! (කෙසේ වෙතත් සම්මා සම්බුද්ධත්වයට නොපැමිණ මේ ආසනයෙන් නොනැගිටිමි).”
බෝසතාණන් වහන්සේ බෝ මැඩ වැඩ හිඳීම සහ දෙවියන් පිරිවරා සිටීම.
එකල්හි මාර දිව්ය පුත්රයා, “සිද්ධාර්ථ කුමාරයා මාගේ වසඟය ඉක්මවා යන්නට සැරසෙයි. දැන් ඔහුට මා ඉක්මවා යන්නට ඉඩ නොදෙමි”යි සිතා මාර සේනාව වෙත ගොස් මේ බව දන්වා, මාර ඝෝෂාව නම් අණ බෙරය වප්පවා මාර සේනාව ද සමග නික්මුණේය. ඒ මාර සේනාව මාරයාට ඉදිරියෙන් දොළොස් යොදුනක් ද, දකුණෙන් සහ වමෙන් දොළොස් යොදුනක් ද, පිටුපසින් සක්වල කෙළවර දක්වා ද පැතිර සිටියේය. උඩින් නව යොදුනක් උසට නැගී සිටියේය. ගුගුරන ඒ මාර සේනාවගේ හඬ පොළොව පැලී යන්නාක් මෙන් යොදුන් දහසක් ඈතට ඇසෙයි. ඉක්බිති මාර දිව්ය පුත්රයා යොදුන් එකසිය පනහක් (150) උසැති ‘ගිරිමේඛලා’ නම් ඇතු පිට නැගී, අත් දහසක් මවාගෙන විවිධ ආයුධ අතට ගත්තේය. ඉතිරි මාර පිරිසෙන් දෙදෙනෙකුටවත් එක සමාන ආයුධයක් නොවීය; ඔවුහු විවිධ වර්ණවලින් සහ විවිධ මුහුණුවලින් යුක්තව මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ යටපත් කරගෙන යන්නාක් මෙන් ඉදිරියට පැමිණියහ.
දස දහසක් සක්වල දෙවිවරු මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට ස්තුති ගායනා කරමින් සිටියහ. ශක්ර දේවේන්ද්රයා ‘විජයුත්තර’ නම් සංඛය පිඹිමින් සිටියේය. එම සංඛය එකසිය විසි රියනක් දිගය. වරක් සුළං පුරවා පිම්බ විට මාස හතරක් පුරා හඬ නිකුත් වී නිහඬ වෙයි. මහා කාළ නම් නාග රාජයා සිය ගණන් ස්තුති ගී කියමින් බෝසතුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් සිටියේය. මහා බ්රහ්මයා සුදු කුඩය දරමින් සිටියේය. එහෙත් මාර සේනාව බෝ මළුව ආසන්නයට පැමිණෙත් ම, ඒ කිසිවෙකුටත් රැඳී සිටීමට නොහැකි විය. මුහුණ ලෑ දිශාවන් ඔස්සේම ඔවුහු පලා ගියහ. කාළ නා රජු පොළොව තුළට කිමිදී යොදුන් පන්සියයක් දුරින් පිහිටි මඤ්ජෙරික නාග භවනයට ගොස් දෑතින් මුහුණ වසාගෙන නිදා ගත්තේය. ශක්රයා විජයුත්තර සංඛය පිටේ එල්ලාගෙන සක්වල ගල මුවවිටට වී සිටියේය. මහා බ්රහ්මයා ශ්වේත ඡත්රය සක්වල කෙළවර තබා බ්රහ්ම ලෝකයටම ගියේය. එක දේවතාවෙකුටවත් රැඳී සිටීමට නොහැකි විය. මහා පුරුෂයන් වහන්සේ තනිවම වැඩ සිටියහ.
මාරයා ද තම පිරිස අමතා, “දරුවනි, සුද්ධෝදන පුත් සිද්ධාර්ථ හා සමාන අන් පුරුෂයෙක් නැත. අපට මුහුණට මුහුණලා යුද්ධ කිරීමට නොහැකිය. එබැවින් පසුපසින් ගොස් පහර දෙමු”යි කීවේය. මහා පුරුෂයන් වහන්සේ ද තුන් පැත්තක් බලා, සියලු දෙවිවරුන් පලා ගිය බැවින් ඒ ප්රදේශ හිස්ව ඇති බව දැක, නැවත උතුරු දෙසින් මාර සේනාව තමන් මැඩලීමට එන බව දුටු සේක. උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මේසා විශාල ජනකායක් එකලාව සිටින මා අරමුණු කරගෙන මහත් උත්සාහයක් දරති. මේ මොහොතේ මා වෙනුවෙන් ඉදිරිපත් වීමට මවක් හෝ පියෙක් හෝ සහෝදරයෙක් හෝ වෙනත් කිසිදු ඥාතියෙක් නැත. මා විසින් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ දරුවකු සේ පෝෂණය කරන ලද මේ දස පාරමිතාවෝ පමණක් මා සතුව ඇත. එබැවින් පාරමිතාවන්ම පළිහක් කොටගෙන, පාරමී නමැති ආයුධයෙන්ම මේ මාර සේනාව විනාශ කළ යුතුය.” මෙසේ සිතමින් උන්වහන්සේ දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරමින් වැඩ සිටියහ.
ඉක්බිති මාර දිව්ය පුත්රයා “මේ දෙයින් සිද්ධාර්ථයන් පලවා හරිමි”යි සිතා මහා වාත මණ්ඩලයක් (සුළි සුළඟක්) මැවීය.
මෙසේ මාරයා සුළඟ, වැස්ස, ගල්, ආයුධ, අඟුරු, අළු, වැලි, මඩ සහ අන්ධකාරය යන නව වර්ෂාවන් මගින් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පලවා හැරීමට අසමත් විය. එවිට ඔහු “තොප බලා සිටින්නේ කුමකටද? මේ සිද්ධාර්ථ කුමාරයාව අල්ලා ගනිව්! නසව්! පලවා හරිව්!” යැයි තම පිරිසට අණ කොට, තමා ද ගිරිමේඛලා ඇතු පිට හිඳගෙන චක්රායුධය අතට ගෙන බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. “සිද්ධාර්ථය, ඔය ආසනයෙන් නැගිටුව! එය තොපට අයිති නැත. එය අයිති මටය”යි කීවේය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා මෙසේ වදාළහ: “මාරය, නුඹ විසින් දස පාරමිතාවන් පුරා නැත. උප පාරමිතාවන් හෝ පරමත්ථ පාරමිතාවන් ද පුරා නැත. නුඹ අංග, ධන, පුත්ර, දාරා ආදී පංච මහා පරිත්යාගයන් සිදු කර නැත. ඥාති සංග්රහය, ලෝක සංග්රහය හෝ බුද්ධි චර්යාව පුරා නැත. ඒ සියල්ල පුරන ලද්දේ මා විසිනි. එබැවින් මේ පර්යංකය නුඹට අයිති නැත; එය අයිති මට ම ය.”
ගිරිමේඛලා ඇතු පිට නැගි මාරයා සහ ඔහුගේ භීෂණ මාර සේනාව
කෝපයට පත් මාරයා තම ක්රෝධය දරාගත නොහැකිව මහා පුරුෂයන් වහන්සේ වෙත චක්රායුධය දමා ගැසීය. දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරමින් සිටි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ හිසට ඉහළින් එය මල් වියනක් බවට පත්ව නතර විය. වෙනත් දිනක මේ මුවහත් චක්රායුධය කිපුණු මාරයා විසින් විසි කළේ නම්, එය ඝන කළුගල් ටැඹක් වුව ද උණ පඳුරක් කපන්නාක් මෙන් කපාගෙන යයි. නමුත් දැන් එය මල් වියනක් වී අහසේ රැඳී තිබෙනු දුටු සෙසු මාර පිරිස, “දැන් මොහු ආසනයෙන් නැගිට පලා යනු ඇතැ”යි සිතා විශාල ගල් කුළු එල්ල කරමින් පහර දුන්හ. ඒවා ද මහා පුරුෂයන් වහන්සේගේ දස පාරමී බලයෙන් මල් ගුලි බවට පත්ව බිම වැටිණි. සක්වල ගල මුවවිටෙහි රැඳී සිටි දෙවිවරු ගෙල දිගු කොට හිස ඔසවා බලමින්, “සිද්ධාර්ථ කුමාරයන්ගේ අසිරිමත් රූපශ්රීය විනාශ වී ගියේ දෝ? දැන් කුමක් සිදුවේවි දෝ?” යි බියෙන් බලා සිටියහ.
ඉක්බිති මහා පුරුෂයන් වහන්සේ, “පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළ බෝධිසත්ත්වවරුන් බුදුවන දිනයෙහි පහළ වන මේ වජ්රාසනය හිමි විය යුත්තේ මටම ය”යි පවසා, එහි සිටි මාරයාගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “මාරය, නුඹ විසින් දානයක් දුන් බවට සාක්ෂි ඇත්තේ කවුරුන් ද?” මාරයා “මේ සිටින පිරිස ඊට සාක්ෂිකරුවෝ ය”යි පවසා මාර සේනාව දෙසට අත දිගු කළේය. ඒ මොහොතේම මාර පිරිස “මම සාක්ෂි! මම සාක්ෂි!” යැයි කියමින් නැගූ ඝෝෂාව මහපොළොව ගුගුරන හඬක් මෙන් විය. ඉන්පසු මාරයා මහා පුරුෂයන් වහන්සේ අමතා, “සිද්ධාර්ථ, නුඹ විසින් දානයක් දුන් බවට සාක්ෂි කවුරුන් ද?” යි ඇසීය. එවිට මහා පුරුෂයන් වහන්සේ, “නුඹගේ දානය ගැන සාක්ෂි දැරීමට පණ ඇති සාක්ෂිකරුවන් සිටී. නමුත් මේ ස්ථානයෙහි මා වෙනුවෙන් සාක්ෂි දැරීමට පණ ඇති කිසිවෙක් නැත. මා විසින් පෙර ආත්ම භාවයන්හි දෙන ලද දානයන් එසේ තිබේවා. වෙස්සන්තර ආත්ම භාවයේදී පමණක් මා විසින් දෙන ලද සත්සියය බැගින් වූ මහා දානය සඳහා මේ චේතනාවක් නැති ඝන මහා පෘථිවිය සාක්ෂි වේවා!” යි පවසා, සිවුරු ගැබ තුළින් දකුණු අත එළියට ගෙන, “වෙස්සන්තර ආත්මයේ සිටියදී මා දුන් සත්තසතක මහා දානයට නුඹ සාක්ෂි ද නැද්ද?” යි අසමින් මහපොළොව දෙසට අත දිගු කළහ. එකෙණෙහි ම මහපොළොව “මම නුඹ වහන්සේට සාක්ෂි වෙමි”යි පවසන්නාක් මෙන් සිය ගණන්, දහස් ගණන්, ලක්ෂ ගණන් හඬ නංවමින් මාර සේනාව යටපත් කරගෙන ගුගුරන්නට විය.
මෙසේ මහා පුරුෂයන් වහන්සේ “සිද්ධාර්ථයෙනි, ඔබ දුන් මහා දානය උත්තම දානයකි” යැයි පවසමින් වෙස්සන්තර දානය සිහිපත් කරද්දී, යොදුන් එකසිය පනහක් උසැති ගිරිමේඛලා ඇත් රජු දණින් වැටී පොළොවේ පිහිටියේය. මාර පිරිස සීසීකඩ පලා ගියහ; දෙදෙනෙකු එක මගකින් ගියේ නැත. ඔවුහු තම හිස් පැළඳ සිටි ආභරණ සහ ඇඳි වත් පිළිවෙත් පවා අතහැර මුහුණ ලෑ දිශාවන් ඔස්සේම දිව ගියහ. පලා යන මාර සේනාව දුටු දේව සමූහයා “මාරයා පරාජය විය! සිද්ධාර්ථ කුමාරයන්ට ජය අත් විය! අපි ජය පූජා පවත්වමු”යි ඝෝෂා කරමින්, සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව මහා පුරුෂයන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. නාගයෝ නාගයන් සමග ද, ගුරුළෝ ගුරුළන් සමග ද, දෙවිවරු දෙවිවරුන් සමග ද, බ්රහ්මයෝ බ්රහ්මයන් සමග ද පැමිණ බෝධි මණ්ඩලය වටා එක් රොක් වූහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහ පොළොව සාක්ෂියට කැඳවීම සහ මාර පරාජය
මෙසේ ඔවුන් පලා ගිය කල්හි –
“ශ්රීමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්රහණය අත් විය. පාපී වූ මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල නාග සමූහයා බෝ මළුවෙහි සතුටු වෙමින් මහර්ෂී ඇත්තන් වහන්සේගේ ජයග්රහණය ගැන මෙසේ ඝෝෂා කළහ.”
“ශ්රීමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්රහණය අත් විය. පාපී වූ මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල ගුරුළු සමූහයා ද බෝ මළුවෙහි සතුටු වෙමින් මහර්ෂී ඇත්තන් වහන්සේගේ ජයග්රහණය ගැන මෙසේ ඝෝෂා කළහ.”
“ශ්රීමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්රහණය අත් විය. පාපී වූ මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල දේව සමූහයා ද බෝ මළුවෙහි සතුටු වෙමින් මහර්ෂී ඇත්තන් වහන්සේගේ ජයග්රහණය ගැන මෙසේ ඝෝෂා කළහ.”
“ශ්රීමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්රහණය අත් විය. පාපී වූ මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල බ්රහ්ම සමූහයා ද බෝ මළුවෙහි සතුටු වෙමින්, තාදී ගුණ ඇති බුදුරදුන්ගේ ජයග්රහණය ගැන මෙසේ ඝෝෂා කළහ.”
ඉතිරි දස දහසක් සක්වල දෙවිවරු මල්, සුවඳ සහ විලවුන්වලින් පූජා කරමින් ද, විවිධ ආකාරයේ ස්තුති ගායනා කරමින් ද රැඳී සිටියහ. මෙසේ සූර්යයා බැස යාමටත් පෙරම මහා පුරුෂයන් වහන්සේ මාර සේනාව පරාජය කොට, රතු පබළු දලු මෙන් බෝ අංකුර සිවුර මත පතිත වෙමින් තිබියදී, රාත්රියේ පළමු යාමයෙහි ‘පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය’ (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ දන්නා නුවණ) උපදවා ගත් සේක. මධ්යම යාමයෙහි ‘දිබ්බ චක්ඛු ඥානය’ (දිවැස් නුවණ) පිරිසිදු කරගත් සේක. පශ්චිම යාමයෙහි ‘පටිච්චසමුප්පාදය’ (හේතුඵල ධර්මය) පිළිබඳ ඥානය මෙහෙයවූහ. මෙසේ පද දොළසකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාදය අනුලෝම සහ ප්රතිලෝම වශයෙන් (මුල සිට අගටත්, අග සිට මුලටත්) මෙනෙහි කරන කල්හි, දස දහසක් ලෝක ධාතුව දොළොස් වරක්ම මහත් සේ කම්පා විය.
මහා පුරුෂයන් වහන්සේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා කරවමින් අරුණෝදය උදාවන වේලාවෙහි ‘සර්වඥතා ඥානය’ (සියල්ල දන්නා නුවණ) ප්රතිවේධ කළ සේක. එකෙණෙහිම මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුවම අලංකාරව සැරසුණේය.
මෙසේ අප්රමාණ වූ සිරි විභූතියෙන් පුද ලබමින්, විවිධ වූ ආශ්චර්යමත් දේ පහළ වෙද්දී, මහා පුරුෂයන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගෙන, සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලා විසින් අත් නොහරින ලද මේ ප්රීති වාක්යය (උදානය) ප්රකාශ කළ සේක.
“සසර නමැති ගෙය තනන වඩුවා සොයමින්, ඔහු සොයාගත නොහැකිව මම නොයෙක් ජාතිවල උපදිමින් මේ සංසාරයේ දිගු කලක් සැරිසැරුවෙමි. නැවත නැවත ඉපදීම මහත් දුකකි.”
“එම්බල ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පිය (තණ්හාව), දැන් මම නුඹව හඳුනා ගත්තෙමි. නැවත නුඹට මගේ ගෙය (ශරීරය) තැනිය නොහැක. නුඹේ සියලු පරාල (ක්ලේශයන්) කඩා දමන ලදී. ගෘහ කූටය (අවිද්යාව) සුනු විසුනු කරන ලදී. මාගේ සිත සංස්කාරයන්ගෙන් තොර වූ (නිවන්) තත්ත්වයට පත් විය. මම තණ්හාව ක්ෂය කිරීමට පැමිණියෙමි.”
මෙසේ තුසිත පුරයේ සිට බෝධි මණ්ඩලයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීම දක්වා වූ මේ කාල පරිච්ඡේදය ‘අවිදූරේ නිදානය’ (ළඟින්ම සම්බන්ධ වූ කතාව) යැයි දත යුතුය.
අවිදූරේ නිදාන කතාව නිමියේය.
‘සන්තිකේ නිදානය’ (ළඟ හේතුව) යනු “භාග්යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවන නම් වූ අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ආරාමයෙහි වැඩවසන සේක; විශාලා මහනුවර මහාවනයෙහි කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩවසන සේක” යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන්වල වැඩවසන කල්හි ඒ ඒ ස්ථානයන්හිදීම ලැබෙන්නකි. එසේ කියන ලද නමුත්, එය ද මුල පටන් මෙසේ දත යුතුය: බෝමැඬ දී උදාන වාක්යය පහළ කොට ජය පළඟෙහි වැඩසිටි භාග්යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් පහළ විය. “මම කල්ප ලක්ෂයක් අධික වූ සාරාසංඛ්යයක් මුළුල්ලෙහි මේ පළඟ සඳහා සසර සැරිසැරුවෙමි. ඒ කාලය තුළ මම මේ පළඟ සඳහාම අලංකාර වූ හිස බොටුවෙන් සිඳ දුනිමි; අඳුනෙන් සැරසූ ඇස් සහ හෘදය මාංශ උපුටා දුනිමි; ජාලිය කුමරු වැනි පුතුන් ද, කණ්හාජිනා කුමරිය වැනි දියණියන් ද, මද්රී දේවිය වැනි භාර්යාවන් ද අනුන්ගේ දාසභාවය සඳහා දුනිමි. මේ මාගේ ජය පළඟයි; උතුම් පළඟයි. මෙහි වැඩහුන් මාගේ අදහස් මුදුන්පත් විය. තවම මෙයින් නොනැගිටිමි” යි සිතා නොයෙක් කෝටි ලක්ෂ ගණන් සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් සත් දිනක් එහිම වැඩහුන් සේක. ඒ සඳහාම “ඉක්බිති භාග්යවතුන් වහන්සේ විමුක්ති සුව විඳිමින් සත් දිනක් එකම පර්යංකයෙන් වැඩ සිටි සේක” යි (උදාන 1; මහාවග්ග 1) වදාරන ලදී.
ඉක්බිති සමහර දෙවිවරුන්ට “තවමත් සිද්ධාර්ථයන්ට කළ යුතු කිසිවක් ඇතුවා විය හැකිය. එසේ නොවිනි නම් පළඟෙහි ආශාව අත් නොහරින්නේය” යි සැකයක් ඇති විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ දෙවිවරුන්ගේ සිතුවිල්ල දැන ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස අහසට නැඟී යමා මහ පෙළහර දැක්වූ සේක. මහා බෝධි මණ්ඩලයෙහි දී කළ පෙළහර ද, ඤාතීන් හමුවෙහි කළ පෙළහර ද, පාටිකපුත්ත සමාගමයෙහි දැක්වූ පෙළහර ද යන මේ සියල්ල ගණ්ඩම්බ රුක් මුල දී පෑ යමා මහ පෙළහර හා සමාන විය.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ප්රාතිහාර්යයෙන් දෙවියන්ගේ සැක දුරු කොට, පළඟින් බැස මඳක් නැගෙනහිරට බර වූ උතුරු දිශා භාගයෙහි සිට “මේ පළඟෙහි දී වනාහි මා විසින් සර්වඥතා ඥානය ප්රතිවේධ කරන ලදී” යි සිතමින්, සාරාසංඛ්ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි පුරන ලද පාරමිතාවන්ගේ ඵල ලැබූ ස්ථානය වූ පළඟ දෙසත්, බෝරුක දෙසත් ඇසිපිය නොහෙළන ඇසින් බලමින් සතියක් කල් ගෙවූ සේක. ඒ ස්ථානය ‘අනිමිස චේතිය’ නම් විය. අනතුරුව පළඟටත් සිටි තැනටත් අතර සක්මනක් මවා නැගෙනහිර සිට බටහිරට දිගු වූ ඒ රුවන් සක්මනෙහි සක්මන් කරමින් සතියක් ඉක්මවූ සේක. ඒ ස්ථානය ‘රතනචංකම චේතිය’ නම් විය.
සතර වැනි සතියෙහි බෝමැඬින් වයඹ දිශා භාගයෙහි (පශ්චිමෝත්තර දිශාවෙහි) දෙවිවරු රුවන් ගෙයක් මැවූහ. එහි පර්යංකයෙන් වැඩහිඳ අභිධර්ම පිටකය ද, විශේෂයෙන් එහි අනන්ත නය ඇති සමන්තපට්ඨානය ද මෙනෙහි කරමින් සතියක් කල් ගෙවූ සේක. ආභිධම්මිකයෝ (අභිධර්මය දත් අය) මෙසේ කියති: “රතනඝර නම් සප්ත රත්නයෙන් කළ ගෙයක් නොවේ. සප්ත ප්රකරණයන් මෙනෙහි කළ ස්ථානය හෙයින් ‘රතනඝර’ යැයි කියනු ලැබේ.” මේ අර්ථ දෙකම යෙදෙන බැවින්, ඒ දෙකම ගත යුතුය. එතැන් පටන් ඒ ස්ථානය ‘රතනඝර චේතිය’ නම් විය. මෙසේ බෝමළුව සමීපයෙහි ම සති හතරක් කල් යවා පස් වැනි සතියෙහි බෝ රුක් මුලින් ඉවත්ව අජපාල නුග රුක වෙත වැඩම කළ සේක. එහි දී ද ධර්මය මෙනෙහි කරමින් විමුක්ති සුව විඳිමින් වැඩහුන් සේක.
සතරවන සතියේදී බුද්ධ ශරීරයෙන් ෂඩ් වර්ණ රශ්මි මාලාවන් විහිදීම
එසමයෙහි මාර දිව්ය පුත්රයා, “මෙතෙක් කල් මොහු පසුපස ලුහු බැන්ද ද, අවස්ථාවක් බලාපොරොත්තු වුව ද මොහුගේ කිසිඳු දෝෂයක් නොදුටුවෙමි. දැන් මොහු මාගේ වසඟය ඉක්මවා ගියේය” යි දොම්නසට පත්ව මහමග හිඳ, කරුණු දහසයක් සිතමින් පොළොවෙහි ඉරි දහසයක් ඇන්දේය.
... එසේම නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව, පඤ්ඤා පාරමිතාව, වීරිය පාරමිතාව, ඛන්ති පාරමිතාව, සච්ච පාරමිතාව, අධිට්ඨාන පාරමිතාව, මෙත්තා පාරමිතාව, උපෙක්ඛා පාරමිතාව නොපිරුවෙමි; එබැවින් මම මොහු හා සමාන නොවෙමි” යි දස වැනි ඉර ඇන්දේය.
මෙසේ මේ කරුණු සිතමින් මහමග ඉරි දහසයක් අඳිමින් හුන්නේය.
එකල්හි තණ්හා, අරති, රගා යන මාර දියණියෝ තිදෙනා “අපගේ පියා නොපෙනේ; දැන් ඔහු කොහි සිටී ද?” යි සොයන්නාහු, ඔහු
දොම්නසට පත්ව බිම ඉරි අඳිමින් සිටිනු දැක පියා වෙත ගොස් “පියාණෙනි, කුමක් හෙයින් දුකට පත්ව දොම්නස්ව
සිටින්නේදැ?” යි විමසූහ.
“දියණියනි, මේ මහා ශ්රමණයා මාගේ වසඟය ඉක්මවා ගියේය. මෙතෙක් කල් බලා සිටිය ද මොහුගේ
වරදක් දකිනු නොහැකි වීමි. එබැවින් මම දුකට පත්ව දොම්නස්ව සිටිමි” යි කීය.
“පියාණෙනි, එසේ නම් ඒ ගැන නොසිතන්න.
අපි මොහු අපගේ වසඟයට ගෙන එන්නෙමු” යි කීහ.
“දියණියනි, මොහු කිසිවෙකුට වසඟයට ගත නොහැක. මේ පුරුෂයා නොසෙල්වෙන
ශ්රද්ධාවෙහි පිහිටියේ ය” යි මාරයා කීය.
“පියාණෙනි, අපි ස්ත්රීන් නම් වෙමු. දැන්ම මොහු රාග පාශාදියෙන් බැඳ
ගෙන එන්නෙමු; ඔබ නොසිතන්න” යි පවසා භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත එළැඹ “ශ්රමණයෙනි, අපි ඔබගේ පාද පරිචාරිකාවන් (පා
සේවිකාවන්) වෙමු” යි කීහ.
භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ වචනය මනසට වත් නොගත්හ. ඇස් හැර බැලීමක් ද නොකළහ.
අනුත්තර වූ උපධි ක්ෂය වීම නම් වූ නිර්වාණය අරමුණු කොට කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇතිව, විවේක සුවයම අනුභව කරමින්
වැඩ සිටි සේක.
නැවතත් මාර දියණියෝ “පුරුෂයන්ගේ අදහස් විවිධය. සමහරුන්ගේ ප්රේමය ළාබාල දැරියන් කෙරෙහි පවතී; සමහරුන්ගේ තරුණියන් කෙරෙහි ද, සමහරුන්ගේ මැදි වයසේ ස්ත්රීන් කෙරෙහි ද පවතී. එබැවින් අපි නානාප්රකාර රූප මවාගෙන මොහු පොළඹවා ගනිමු” යි සිතූහ. ඔවුහු එක් එක් දෙනා කුමරි වෙස් ආදී වශයෙන් සියය බැගින් ආත්මභාව මවාගෙන;
වශයෙන් සය වරක් භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත එළැඹ “ශ්රමණයෙනි, අපි ඔබගේ පාද පරිචාරිකාවන් වෙමු” යි කීහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ උපධිසංඛ්යයෙහි (නිවනෙහි) මිදුණු බැවින් එය ද මනසට නොගත් සේක.
සමහර ආචාර්යවරු මෙසේ කියති: “ඔවුන් මහලු ස්ත්රී වේශයෙන් පැමිණි විට භාග්යවතුන් වහන්සේ ‘මොවුන් මෙසේම කැඩුණු දත් ඇති, පැසුණු හිසකෙස් ඇති ස්ත්රීන් වේවා’ යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක” කියායි. එය පිළි නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් ශාස්තෘන් වහන්සේ එවැනි අධිෂ්ඨානයක් නොකරන බැවිනි. නමුත් භාග්යවතුන් වහන්සේ “තොපි ඉවත්ව යව්! කුමක් දැක මෙසේ උත්සාහ කරව් ද? මෙබඳු දේ රාගාදිය දුරු නොකළවුන් ඉදිරියෙහි කිරීම සුදුසුය. තථාගතයන් වහන්සේගේ රාගය ප්රහීණය; ද්වේෂය ප්රහීණය; මෝහය ප්රහීණය” යි තමන් වහන්සේගේ ක්ලේශ ප්රහාණය අරබයා මෙසේ වදාළ සේක:
“යමෙකුගේ දිනන ලද ජයග්රහණය නැවත කිසිවෙකුට පැහැර ගත නොහැකි ද (නැතහොත් කෙලෙස් ජය ගැනීම නැවත කිසිදා ආපසු නොපෙරළේ ද), ලෝකයෙහි කිසිදු ක්ලේශයක් ඔහු ලුහුබැඳ නොයේ ද, සියල්ල දන්නා වූ (අනන්ත ගෝචර වූ), තණ්හා දෘෂ්ටි ආදී කිසිදු පදයකින් සටහන් කළ නොහැකි ඒ බුදුරදුන් කවර මගකින් නම් (රාගාදී වශයෙන්) ගෙන යන්නහු ද?”
“යමෙකු හට (සසර පවත්වන) දැලක් වැනි වූ, විෂ මෙන් ඇලෙන සුළු වූ තණ්හාව කිසි තැනකට ගෙන යාම පිණිස නැත්තේ ද, සියල්ල දන්නා වූ, කිසිදු පදයකින් සටහන් කළ නොහැකි ඒ බුදුරදුන් කවර මගකින් නම් (රාගාදී වශයෙන්) ගෙන යන්නහු ද?” (ධම්මපදය 179-180)
ධම්මපදයේ බුද්ධ වර්ගයේ එන මෙම ගාථා දෙක වදාරමින් ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ මාර දියණියෝ “අපගේ පියාණන් සත්යයක් ම කීවේය. රාගයෙන් හෝ අන් ක්රමයකින් ලෝකයෙහි වසන සුගත වූ රහතන් වහන්සේව නම් තමන් වසඟයට ගත නොහැකිය” යි ආදිය පවසා පියා වෙත ගියහ.
භාග්යවතුන් වහන්සේ එහිද සතියක් කල් ගෙවා (අජපාල නුග රුකෙන් ඉවත්ව) මුචලින්ද (මිදෙල්ල) රුක් මුලට වැඩිය සේක. එහි සත් දවසක් මුළුල්ලෙහි නොකඩවා මේඝ වර්ෂාව පවතිද්දී, සීතල ආදිය වැළැක්වීම පිණිස මුචලින්ද නාග රාජයා විසින් සත් වරක් දරණ වැලින් වටකොට, පීඩාවක් නොමැති ගන්ධ කුටියක වාසය කරවන්නාක් මෙන් ආරක්ෂා කරන ලද්දාහු, විමුක්ති සුව විඳිමින් සතියක් කල් ගෙවා රාජායතනය (කිරිපලු රුක් මුල) වෙත එළඹි සේක. එහිදී ද විමුක්ති සුව විඳිමින්ම වැඩහුන් සේක. මෙපමණකින් සත් සතියක් හෙවත් දින හතළිස් නවයක් සම්පූර්ණ විය. මේ කාලය අතුරතුර මුව දෝවා ගැනීමක් හෝ, ශරීරය පිළිදැගුම් කිරීමක් හෝ, ආහාර ගැනීමේ කෘත්යයක් හෝ සිදු නොවීය. ධ්යාන සුවයෙන් හා ඵල සමාපත්ති සුවයෙන්ම කල් ගත කළ සේක.
ඉක්බිති සත් සතිය අවසානයෙහි එළැඹි හතළිස් නව වැනි දිනයෙහි එහි වැඩහුන් උන්වහන්සේට “මුව දෝවා ගන්නෙම් නම් මැනවැ” යි සිතක් උපන්නේය. ශක්ර දේවේන්ද්රයා බෙහෙත් අරළු ගෙනැවිත් දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය වැළඳූ සේක. එයින් උන්වහන්සේට ශරීර කෘත්ය (මළ පහවීම) සිදුවිය. ඉක්බිති ශක්රයාම නාගලතා දැහැටි ද, මුව දෝනා පැන් ද දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ දැහැටි වළඳා අනෝතප්ත විලෙන් ගෙන ආ පැන්වලින් මුව දෝවා එහිම රාජායතන රුක් මුල වැඩ සිටි සේක.
එසමයෙහි තපස්සු හා භල්ලික නම් වෙළඳ දෙබෑයෝ ගැල් පන්සියයක් සමඟ උක්කලා ජනපදයේ සිට මධ්ය දේශයට යන්නාහු, තමන්ගේ ලේ ඤාති වූ දේවතාවියක විසින් ගැල් නවත්වනු ලැබ, බුදුරදුන්ට දන් දීමෙහි උනන්දු කරවන ලද්දාහුය. ඔවුහු අත්සුණු හා මී පිඬු ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළැඹ “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්ස, අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මේ ආහාර පිළිගන්නා සේක්වා” යි කියා සිටියහ. කිරිපිඬු පිළිගත් දිනයෙහිම පාත්රය අතුරුදහන් වූ බැවින් “තථාගතවරු අතින් ආහාර නොපිළිගනිති; මම කුමකින් පිළිගනිම් ද?” යි භාග්යවතුන් වහන්සේ සිතූ සේක. එවිට උන්වහන්සේගේ සිත දැනගත් සතර වරම් මහරජවරු සතර දෙනා ඉඳුනිල් මැණිකෙන් කළ පාත්ර සතරක් පිරිනැමූහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඒවා ප්රතික්ෂේප කළ සේක. නැවත මුං ඇට පැහැති (මුග්ගවණ්ණ) ගල් පාත්ර සතරක් පිරිනැමූහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ දෙවිවරුන් සතර දෙනාටම අනුකම්පා පිණිස පාත්ර සතරම පිළිගෙන, එකක් මත එකක් තබා “එකක් වේවා” යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එවිට මුව විටෙහි රේඛාවන් පෙනෙන සේ මධ්යම ප්රමාණයේ එක පාත්රයක් බවට පත් විය. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඒ අගනා ශෛලමය පාත්රයෙන් ආහාර පිළිගෙන වළඳා අනුමෝදනා කළ සේක. ඒ වෙළඳ දෙබෑයෝ බුදුන් හා දහම් සරණ ගොස් ‘ද්වේවාචික’ (වචන දෙකකින් සරණ ගිය) උපාසකයෝ වූහ. ඉක්බිති ඔවුහු “ස්වාමීනි, අපට පුද සත්කාර කිරීම සඳහා යමක් දුන මැනවැ” යි ඉල්ලා සිටියහ. උන්වහන්සේ දකුණු අතින් තම සිරස පිරිමැද කේශ ධාතූන් වහන්සේලා ලබා දුන් සේක. ඔවුහු තම නුවරට ගොස් රන් කරඬුවක ඒ ධාතූන් බහා චෛත්යයක් පිහිටවූහ.
සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එතැනින් නැගිට නැවත අජපාල නුග රුක වෙත වැඩම කොට එහි වැඩහුන් සේක. එහි වැඩසිටින උන්වහන්සේට තමන් අවබෝධ කරගත් ධර්මයේ ගැඹුරු බව ප්රත්යවේක්ෂා කරන කල්හි, සියලු බුදුවරුන්ගේ ආචීර්ණ වූ පරිදි “මා විසින් මේ ධර්මය අවබෝධ කරන ලදී; (එහෙත් සත්ත්වයෝ මෙය වටහා නොගනිති)” යි සිතී අනුන්ට දහම් නොදෙසීමට නැඹුරු වූ සිතක් පහළ විය. එකල්හි සහම්පතී මහා බ්රහ්මයා “අහෝ ලෝකය විනාශ වන්නේය! අහෝ ලෝකය වැනසෙන්නේය!” යි සිතා දස දහසක් සක්වළ සක් දෙවිඳුන්, සුයාම, සන්තුසිත, සුනිම්මිත, වසවර්ති මහා බ්රහ්මයන් ද කැටුව ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළැඹ “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා” යනාදී ක්රමයෙන් දහම් දෙසීමට ආරාධනා කළේය.
සහම්පතී බ්රහ්මයා බුදුරජාණන් වහන්සේට ධර්ම දේශනාව සඳහා ආරාධනා කිරීම
ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ඇරයුම පිළිගෙන “මම කාට නම් පළමුව ධර්මය දේශනා කරම් ද?” යි සිතන සේක්, “ආළාර කාලාම පණ්ඩිතය, ඔහු මේ ධර්මය වහා දැනගන්නේය” යි සිතක් උපදවා බැලූ සේක්, ඔහු සත් දිනකට පෙර කළුරිය කළ බව දත් සේක. උද්දක රාමපුත්ත ගැන සිතූ සේක්, ඔහු ද ඊයේ සවස කළුරිය කළ බව දැනගත් සේක. “පස්වග මහණහු මට බොහෝ උපකාර කළෝය” යි පස්වග තෙරුන් සිහිපත් කොට, “දැන් ඔවුන් කොහි වසත් දැ” යි බලන සේක්, බරණැස ඉසිපතන මිගදායෙහි වෙසෙන බව දැන “එහි ගොස් දම්සක් පවත්වන්නෙමි” යි සිතා, දින කිහිපයක් බෝමැඩ අවට පිඬු සිඟා වළඳමින් වැඩසිට, ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින “බරණැසට යන්නෙමි” යි තුදුස්වක දින අලුයම රාත්රිය පහන් වෙද්දී පා සිවුරු ගෙන අටළොස් යොදුන් මගට පිළිපන් සේක. අතරමගදී උපක නම් ආජීවකයා දැක ඔහුට තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය ප්රකාශ කොට, එදිනම සවස් කාලයෙහි ඉසිපතනයට වැඩම කළ සේක.
පස්වග තෙරවරු තථාගතයන් වහන්සේ දුරින්ම වඩිනු දැක “ඇවැත්නි, මේ ශ්රමණ ගෞතමයෝ සිව්පස බහුලත්වයට පැමිණ, පිරිපුන් සිරුරු ඇතිව, පිනා ගිය ඉඳුරන් ඇතිව, රන්වන් පැහැතිව එති. මොහුට අපි වැඳීම් ආදිය නොකරමු. එහෙත් මහා කුලයක උපන් බැවින් අසුනක් පැනවීමට සුදුසුය; එබැවින් අසුනක් පමණක් පනවන්නෙමු” යි කතිකා කරගත්හ. භාග්යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ සිත් දැන ගැනීමට සමත් නුවණින් “මොවුන් කුමක් සිතුවාහු දැ?” යි විමසා ඔවුන්ගේ සිතුවිල්ල දැනගත් සේක. ඉක්බිති සියලු දෙවි මිනිසුන් කෙරෙහි සාධාරණව (අනෝදිස්සක වශයෙන්) පැතිරවීමට සමත් මෛත්රී සිත හකුළුවා, විශේෂයෙන් පස්වග තෙරුන් වෙත (ඕදිස්සක වශයෙන්) මෛත්රී සිත පැතිරවූ සේක. භාග්යවතුන් වහන්සේගේ මෛත්රී සිත වැදීමෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ ළඟට වඩින විට ඔවුහු තම කතිකාවෙහි පිහිටා සිටීමට නොහැකිව, වැඳීම්, පෙරගමන් කිරීම් ආදී සියලු කටයුතු කළහ. නමුත් උන්වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය නොදන්නා බැවින් හුදෙක් නම කියා ද, ‘ආවුසෝ’ (ඇවැත්නි) යැයි ද ආමන්ත්රණය කළහ.
එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේට නමින් හෝ ‘ආවුසෝ’ වාදයෙන් හෝ නොඅමතන්න. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ රහත්ය; සම්මා සම්බුද්ධය” යි තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය හඟවා, පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩහිඳ, උතුරුසළ නැකත යෙදී තිබියදී අටළොස් කෝටියක් බ්රහ්මයන් පිරිවරා පස්වග තෙරුන් අමතා ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්රය දේශනා කළ සේක. ඔවුන් අතරින් අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දේශනාව අනුව නුවණ මෙහෙයවා, සූත්රය අවසානයෙහි අටළොස් කෝටියක් බ්රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහිම වස් එළැඹ, පසුදා වප්ප තෙරුන්ට අවවාද දෙමින් විහාරයෙහිම වැඩහුන් සේක; සෙසු සිව් දෙනා පිඬු පිණිස හැසිරුණහ. වප්ප තෙරණුවෝ පෙරවරුවෙහිම සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. මේ උපාය මාර්ගයෙන්ම පසුදා භද්දිය තෙරුන් ද, ඊට පසුදා මහානාම තෙරුන් ද, ඊටත් පසුදා අස්සජි තෙරුන් ද වශයෙන් සියල්ලන් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා, පක්ෂයේ පස්වැනි දින (විසේනිය දා) පස්දෙනාම රැස් කරවා අනත්තලක්ඛණ සූත්රය (සං. නි. 3.59; මහාවග්ග 20) දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පස්වග තෙරවරුම රහත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ යස කුලපුත්රයාගේ උපනිශ්රය සම්පත් දැක, ඔහු රාත්රී භාගයෙහි කලකිරී ගිහි ගෙය හැර නික්මුණු විට “යස, මෙහි එන්න” යැයි අමතා, එම රාත්රියෙහිම සෝවාන් ඵලයෙහි ද, පසුදා රහත් ඵලයෙහි ද පිහිටුවා, ඔහුගේ යහළුවන් වූ පනස් හතර දෙනෙකු ද ඒහිභික්ඛු පැවිද්දෙන් පැවිදි කරවා රහත් බවට පමුණුවාලූ සේක.
ඉසිපතනාරාමයේදී පස්වග තවුසන්ට හා දෙවිවරුන්ට දම්සක් පැවතුම් සූත්රය දේශනා කිරීම
මෙසේ ලෝකයෙහි එක්සැට නමක් රහතන් වහන්සේලා පහළ වූ කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වස් කාලය නිමවා පවාරණය කොට “මහණෙනි, චාරිකාවෙහි හැසිරෙව්” යි භික්ෂූන් සැට නම දිශාවන්හි යවා, තමන් වහන්සේ උරුවේලාවට වඩින අතරමග කපු වනයෙහි (කප්පාසික වනසණ්ඩ) දී භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන් තිස් දෙනා දමනය කළ සේක. ඔවුන් අතුරින් සෝවාන් වූවෝ අවම පිරිස වූ අතර, අනාගාමී වූවෝ උසස්ම පිරිස වූහ. ඒ සියල්ලන් ද ඒහිභික්ඛු භාවයෙන් පැවිදි කරවා දිශාවන්හි පිටත් කර යවා, උරුවේලාවට ගොස් තුන් දහස් පන්සියයක් පමණ ප්රාතිහාර්යයන් දක්වා, උරුවේල කස්සප ආදී දහසක් ජටිල පිරිවර ඇති තුන් බෑ ජටිලයන් දමනය කොට, ඒහිභික්ඛු භාවයෙන් පැවිදි කරවා, ගයාසීසයෙහි හිඳුවා ආදිත්තපරියාය දේශනාවෙන් (මහාවග්ග 54) රහත් ඵලයෙහි පිහිටුවා, ඒ දහසක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා “බිම්බිසාර රජුට දුන් ප්රතිඥාව මුදන්නෙමි (ඉටු කරන්නෙමි)” යි රජගහ නුවරට ගොස් නුවර සමීපයෙහි ලට්ඨිවන (වැල්මී) උයනට වැඩි සේක. රජතුමා උයන්පල්ලාගෙන් “ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩියහ” යි අසා, එක් ලක්ෂ විසි දහසක් (දොළොස් නහුතයක්) බ්රාහ්මණ ගෘහපතියන් පිරිවරා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළැඹ, චක්ර ලක්ෂණයෙන් විචිත්ර වූ, රන් සළුවකින් කළ වියනක් මෙන් රැස් විහිදුවන තථාගතයන් වහන්සේගේ පාදයන් සිරසින් වැඳ පිරිස සමඟ එකත්පසෙක හුන්නේය.
ඉක්බිති ඒ බ්රාහ්මණ ගෘහපතියන්ට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් විය: “මහා ශ්රමණයන් වහන්සේ උරුවේල කස්සපයන් කෙරෙහි බ්රහ්මචර්යාව (ශිෂ්ය වෘත්තිය) රකිත් ද? නැතහොත් උරුවේල කස්සපයන් මහා ශ්රමණයන් වහන්සේ කෙරෙහි බ්රහ්මචර්යාව රකිත් ද?” යන්නයි. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිතුවිල්ල දැන ථේරයන් වහන්සේට ගාථාවකින් මෙසේ වදාළ සේක:
“උරුවේලාවෙහි වාසය කළ, (තම සිසුන්ට) අනුශාසනා කරන කස්සපයෙනි, කුමක් දැක ගිනි පුද හැර දැමුවෙහි ද? ඔබෙන් මේ අර්ථය විචාරමි: ඔබගේ ගිනි පූජාව කෙසේ නම් ප්රහීණ වී ද?” (මහාවග්ග 55)
තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දැන (මෙසේ පිළිතුරු දුන්හ):
“යාග හෝම පැවැත්වීමෙන් රූප, ශබ්ද, රස ද, කාමයන් හා ස්ත්රීන් ද ලැබේ යැයි කියති. (එහෙත්) මේවා කෙලෙස් මලයන් (කිලුටු දේ) බව උපධීන් (ස්කන්ධ/කෙලෙස්) තුළින් දැක, එබැවින් මම යාග කිරීමෙහි හෝ ගිනි පිදීමෙහි නොඇලුනෙමි.” (මහාවග්ග 55)
මේ ගාථාව පවසා තමන් උන්වහන්සේගේ ශ්රාවක බව ප්රකාශ කරනු පිණිස තථාගතයන් වහන්සේගේ පා පිටුපස (පා පතුල මත) හිස තබා, “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘවරයාණෝය; මම ශ්රාවක වෙමි” යි පවසා, එක් තල් ගසක් පමණ ද, තල් ගස් දෙකක් පමණ ද, තුනක් පමණ ද යනාදී වශයෙන් සත් තල් ගසක් පමණ උසට අහසට පැන නැඟී, සත් වරක් අහසට නැඟ බැස තථාගතයන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ. ඒ ප්රාතිහාර්යය දැක මහජනයා “අහෝ! බුදුවරු මහානුභාව සම්පන්නය. මෙසේ දැඩි දෘෂ්ටි ඇතිව ‘රහත්’ යැයි සිතා සිටි උරුවේල කස්සප පවා දෘෂ්ටි ජාලය බිඳ දමා තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දමනය කරන ලදී” යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කථාවම පැවැසූහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ “මා විසින් උරුවේල කස්සප දමනය කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොවේ; අතීතයෙහි ද මොහු මා විසින් දමනය කරන ලද්දේමය” යි වදාරා මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට මහානාරදකස්සප ජාතකය (ජාතක 2.22.545) දේශනා කොට චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. මගධ රජතුමා (බිම්බිසාර) එක්ලක්ෂ දසදහසක් පිරිස සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. දසදහසක් දෙනා උපාසකත්වයට (තෙරුවන් සරණට) පත්වූහ. රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත හිඳගෙනම, තමා ලැබූ අස්වැසිලි පහක් ප්රකාශ කොට, සරණ ගොස්, පසුදා දානයට ආරාධනා කර, අසුනෙන් නැගිට භාග්යවතුන් වහන්සේ පැදකුණු කොට ගියේය.
දෙවැනි දිනයෙහි භාග්යවතුන් වහන්සේ දුටුවා වූ ද, නොදුටුවා වූ ද සියලු රාජගහ නුවර වැසි දහඅට කෝටියක් මනුෂ්යයෝ තථාගතයන් වහන්සේ දැකීම පිණිස උදෑසනම රාජගහ නුවර සිට ලට්ඨිවන උද්යානයට ගියහ. ගව් තුනක් වූ මාර්ගය ප්රමාණවත් නොවීය. මුළු ලට්ඨිවන උද්යානයම අතුරු සිදුරු නැතිව පිරී ගියේය. මහජනයා දසබලයන් වහන්සේගේ රූප ශෝභාවට පත් ආත්මභාවය බලමින් තෘප්තියට පත් වීමට නොහැකි වූහ. මෙය වනාහි වර්ණනා කළ යුතු අවස්ථාවකි (වණ්ණභූමි). මෙබඳු තැන්වල දී තථාගතයන් වහන්සේගේ ලක්ෂණානුබ්යඤ්ජනාදියෙන් හෙබි සියලු රූප කාය ශ්රී විභූතිය වර්ණනා කළ යුතුය. මෙසේ රූප ශෝභාවට පත් දසබලයන් වහන්සේගේ ශරීරය බලන්නා වූ මහජනයාගෙන් උද්යානය ද මාර්ගය ද නිරන්තරයෙන් පිරී ඉතිරී ගිය කල්හි එක් භික්ෂුවකටවත් පිටත්වීමට ඉඩක් නොවීය. “එදින භාග්යවතුන් වහන්සේට ආහාර නොලැබී යාවි (ඡින්නභත්ත), එසේ නොවේවා” යි ශක්රයාගේ ආසනය උණුසුම් වීමේ සලකුණ පෙන්වීය. ඔහු කරුණු විමසා බලනුයේ එම කාරණය දැන, මානවක (තරුණ) වේශයක් මවාගෙන බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ ගුණ ඇතුළත් ස්තුති ගායනා කරමින් දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියට බැස, දේවානුභාවයෙන් ඉඩ සලසමින් (මෙසේ කීය):
“දමනය වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ), දමනය වූ පුරාණ ජටිලයන් සමඟ; (කෙලෙසුන්ගෙන්) විශේෂයෙන් මිදුණු උන්වහන්සේ, විශේෂයෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේලා සමඟ; ශෘංගී නිකප (පවිත්ර රන්) පැහැ ඇත්තා වූ භාග්යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩි සේක.”
“මිදුණා වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ), මිදුණා වූ පුරාණ ජටිලයන් සමඟ; (කෙලෙසුන්ගෙන්) විශේෂයෙන් මිදුණු උන්වහන්සේ, විශේෂයෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේලා සමඟ; ශෘංගී නිකප (පවිත්ර රන්) පැහැ ඇත්තා වූ භාග්යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩි සේක.”
“සසරින් එතෙර වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ), සසරින් එතෙර වූ පුරාණ ජටිලයන් සමඟ; (කෙලෙසුන්ගෙන්) විශේෂයෙන් මිදුණු උන්වහන්සේ, විශේෂයෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේලා සමඟ; ශෘංගී නිකප (පවිත්ර රන්) පැහැ ඇත්තා වූ භාග්යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩි සේක.”
“දස ආර්ය වාසයන් ඇත්තා වූ, දස බල ඇත්තා වූ, දස ධර්මයන් (කුසල කර්ම පථ) දන්නා වූ, දස අංගයකින් (අසේඛ අංග) යුක්ත වූ ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේ දහසක් පිරිවර ඇතිව රජගහ නුවරට පිවිසි සේක.” (මහාවග්ග 58)
මේ ගාථාවලින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වර්ණනා කරමින් ඔහු ඉදිරියෙන් ගියේය. එකල්හි මහජනයා මානවකයාගේ රූප සිරි නරඹා, “මේ මානවකයා ඉතා රූමත්ය; අප විසින් පෙර නුදුටු විරූය” යි සිතා, “මේ තරුණයා කොහි සිට ආවෙක් ද? කවරෙකුගේ කෙනෙක් ද?” යි ඇසූහ. එය අසා මානවකයා (මෙසේ) කීය:
“යම් ධීර (වීර්යවන්ත) වූ, සියලු ඉඳුරන් දමනය කළා වූ, පිරිසිදු වූ, ප්රති පුද්ගලයෙකු (සමාන අයෙකු) නැත්තා වූ, රහත් වූ, ලෝකයෙහි සුගත වූ උතුමෙක් වෙයි ද, මම ඒ උතුමාණන්ගේ සේවකයෙක් වෙමි.” (මහාවග්ග 58)
ශාස්තෘන් වහන්සේ ශක්රයා විසින් ඉඩ සලසන ලද මාර්ගයෙන් පැමිණ භික්ෂු දහසක් පිරිවරා රජගහ නුවරට පිවිසි සේක. රජතුමා බුදුන් ප්රමුඛ මහා සංඝයාට මහ දන් දී, “ස්වාමීනි, මම තෙරුවන් හැර විසීමට නොහැක්කෙමි; වේලාවෙහි හෝ අවේලාවෙහි හෝ භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත (දැකීමට) එන්නෙමි. ලට්ඨිවන උද්යානය ඉතා දුරය. නමුත් අපගේ මේ වේළුවන නම් උද්යානය ඉතා දුරත් නොවේ; ඉතා ළඟත් නොවේ; යාම් ඊම් පහසුය; බුදුවරුන්ට සුදුසු සෙනසුනකි. භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙය පිළිගන්නා සේක්වා” යි සිතුවේය. ඉක්බිති රන් කෙණ්ඩියෙන් මල් ගඳින් සුවඳවත් කළ, මැණික් පැහැති ජලය ගෙන වේළුවන උද්යානය පූජා කරමින් දසබලයන් වහන්සේගේ අතෙහි පැන් හෙළීය. ඒ ආරාමය පිළිගැනීමේ දී “බුද්ධ ශාසනයේ මුල් බැසගත්තේ ය” යි මහා පොළොව කම්පා විය. දඹදිව වේළුවනය හැර මහා පොළොව කම්පා කරවා ගත් වෙනත් සෙනසුනක් නැත. (ශ්රී ලංකා) තාම්බපණ්ණි දීපයේ ද මහා විහාරය හැර පොළොව කම්පා කරවා ගත් වෙනත් සෙනසුනක් නැත. ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනාරාමය පිළිගෙන රජුට අනුමෝදනා කොට, අසුනෙන් නැගිට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වේළුවනයට වැඩි සේක.
බිම්බිසාර රජතුමා විසින් වේළුවනාරාමය බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කිරීම
එකල්හි සාරිපුත්ත හා මොග්ගල්ලාන යන පරිබ්රාජකයෝ දෙදෙනා අමා මහ නිවන් සොයමින් රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වාසය කරති. ඔවුන් අතුරින් සාරිපුත්ත පරිබ්රාජකයා පිඬු පිණිස හැසිරෙන අස්සජි තෙරුන් දැක, පහන් සිත් ඇතිව උන්වහන්සේ වෙත එළැඹ, “යේ ධම්මා හේතුප්පභවා” (හේතුවකින් හටගන්නා යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද...) යන ගාථාව අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, තම යහළුවා වූ මොග්ගල්ලාන පරිබ්රාජකයාට ද එම ගාථාවම කීවේය. ඔහු ද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඒ දෙදෙනාම සංජය පරිබ්රාජකයා දෙස බලා (ඔහු අත්හැර), තමන්ගේ පිරිස ද සමඟ භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පැවිදි වූහ. ඔවුන් අතුරින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ සත් දිනකින් රහත් බවට පත් වූහ; සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ අඩ මසකින් (දෙසතියකින්) රහත් බවට පත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ දෙදෙනාම අග්රශ්රාවක තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක. සාරිපුත්ත තෙරණුවන් රහත් වූ දිනයෙහිම ශ්රාවක සන්නිපාතය (රහතුන්ගේ රැස්වීම) පැවැත්වූ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන කල්හි සුද්ධෝදන මහරජතුමා, “මාගේ පුත්රයා සය වසක් දුෂ්කර ක්රියා කොට බුද්ධත්වයට පැමිණ, දම්සක් පවත්වා, රජගහ නුවර ඇසුරු කොට වේළුවනයෙහි වැඩ වසති” යි අසා එක් ඇමැතියෙකු අමතා, “එව, යහළුව, ඔබ දහසක් පුරුෂයන් පිරිවරා ගොස් ‘ඔබගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන මහරජතුමා ඔබ වහන්සේව දැකීමට කැමැත්තේය’ යි මාගේ වචනයෙන් පවසා මාගේ පුතණුවන් කැඳවාගෙන එන්නැ” යි පවසා යැවීය. ඒ ඇමැතියා ද “එසේය, දේවයන් වහන්ස” යි රජුගේ අණ සිරසින් පිළිගෙන, දහසක් පිරිවර සමඟ වහාම සැට යොදුන් මඟ ගෙවා ගොස්, දසබලයන් වහන්සේ සිව් පිරිස් මැද දම් දෙසන වේලෙහි විහාරයට පැමිණියේය. ඔහු “රජුගේ හසුන පසුව කියමි” යි පිරිස් කෙළවර සිට දහම් ඇසීය. සිටගෙන සිටියදීම ඔහු ඇතුළු පිරිස රහත් බවට පත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහණෙනි, මෙහි එන්න” යි අත දිගු කළහ. එකෙණෙහිම සියල්ලෝම ඍද්ධිමය පාත්ර සිවුරු දරමින් වසර හැටක් මහණ දම් පිරූ තෙරවරුන් මෙන් වූහ. රහත් බවට පත් වූ තැන් පටන් ආර්යයන් වහන්සේලා මැදහත් ගති ඇත්තෝ වෙති. එබැවින් හෙතෙම රජුගේ හසුන දසබලයන් වහන්සේට නොකීවේය. රජතුමා “ගිය කෙනා එන්නේත් නැත, පණිවිඩයක් ද නැත” යි සිතා, “එව, යහළුව, දැන් ඔබ යන්නැ” යි පවසා එම නියමයෙන්ම වෙනත් ඇමැතියෙකු යැවීය. ඔහු ද ගොස් පෙර පරිදිම පිරිස සමඟ රහත් වී නිහඬ විය. මේ ආකාරයෙන් රජතුමා දහස බැගින් පිරිවර දී ඇමැතිවරුන් නව දෙනෙකු යැවීය. ඒ සියල්ලෝම තම කටයුත්ත (රහත් වීම) නිමවා නිහඬව එහිම වැඩ සිටියහ.
හසුන් මාත්රයක්වත් නොලැබූ රජු “මේ තරම් දෙනා මා කෙරෙහි සෙනෙහසක් නැතිකම නිසා පණිවිඩයක්වත් නොඑවූහ. කවරෙක් නම් මාගේ වචනය ඉටු කරන්නේ ද?” යි මුළු රාජ සභාව දෙසම බලද්දී කාළුදායී ඇමැතියා දුටුවේය. ඔහු රජුගේ සියලු කටයුතු සාදන, අන්තඃපුරයේ විශ්වාසවන්ත, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමඟ එකම දින උපන්, වැලි කෙළියේ පටන් මිතුරෙකි. ඉක්බිති රජු ඔහු අමතා, “දරුව කාළුදායී, මම මාගේ පුතණුවන් දකිනු කැමැත්තෙන් දහස බැගින් පිරිවර දී නව දෙනෙකු යැවීමි. එක් අයෙකු හෝ අවුත් පණිවිඩයක් පමණකුදු කීවේ නැත. ජීවිත අන්තරාය දැනගත නොහැකිය. මම ජීවත්ව සිටියදීම පුතු දකිනු කැමැත්තෙමි. ඔබට මාගේ පුතු පෙන්වීමට හැකි දැ?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මට පැවිදි වීමට අවසර ලැබෙන්නේ නම් හැකි වෙමි” යි හෙතෙම කීය. “දරුව, පැවිදි වී හෝ නො වී හෝ මාගේ පුතු පෙන්වව” යි රජු කීය. ඔහු “යහපති දේවයන් වහන්ස” යි රජුගේ හසුන ගෙන රජගහ නුවරට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ දම් දෙසන වේලාවෙහි පිරිස් කෙළවර සිට දහම් අසා පිරිවර සහිතව රහත් ඵලයට පත් වී ‘ඒහි භික්ඛු’ භාවයෙන් පැවිදි බව ලැබීය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව පළමු වස් කාලය ඉසිපතනයේ ගත කොට, වස් පවාරණය කර උරුවෙලාවට වැඩමවා, එහි තෙමසක් වසමින් තුන් බෑ ජටිලයන් දමනය කොට, භික්ෂූන් දහසක් පිරිවරා දුරුතු මස පුන් පොහෝ දින රජගහ නුවරට වැඩමවා එහි දෙමසක් විසූහ. මේ වන විට බරණැසින් නික්මී පස් මසක් ගත වී තිබිණි. මුළු හේමන්ත ඍතුවම ඉක්ම ගියේය. කාළුදායී තෙරුන් පැමිණ දින හත අටක් ගත වී ඇත. උන්වහන්සේ මැදින් මස පුන් පොහෝ දින මෙසේ සිතූහ: “හේමන්තය ඉක්ම ගියේය. වසන්ත කාලය එළැඹියේය. මිනිසුන් අස්වනු නෙළා අවසන්ය. තැනින් තැන මාර්ග එළිපෙහෙළි වී ඇත. පොළොව නිල් තණින් වැසී ඇත. වනාන්තර මලින් බර වී ඇත. මාර්ගය ගමනට සුදුසුය. දසබලයන් වහන්සේට ඤාතීන්ට සංග්රහ කිරීමට සුදුසු කාලයයි”. ඉක්බිති උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළැඹ ගාථා සැටකින් කිඹුල්වත් පුර වැඩීම සඳහා ගමන් මග වර්ණනා කළහ.
“ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්ස, මේ වසන්ත කාලයෙහි වෘක්ෂයෝ පැරණි පත් හැර, ඵල හට ගැනීමට සුදුසුව ළා දළු පත් දැරූ හෙයින් දැවෙන අඟුරු රැසක් මෙනි. ඒ ගස් ගිනි දැල් හටගන්නාක් මෙන් බබළයි. මහා වීරයන් වහන්ස, මේ අංගීරසයන් වහන්සේට (ශාක්යය ඤාතීන්) දැකීමට සුදුසු කාලයයි.”
“යන මඟ වඩා ශීත නොවේ. වඩා උණුසුම් ද නොවේ. ආහාර පාන දුලබ නොවේ (දුර්භික්ෂ නැත). භූමිය ඊතණින් නිල්වන්ව ඇත. මහා මුනීන්ද්රයන් වහන්ස, මේ ඤාතීන් දැකීමට සුදුසු කාලයයි.”
මෙසේ ගාථා සැටකින් පමණ දසබලයන් වහන්සේගේ නෑයන් වසන නුවරට වැඩීමේ ගමන වර්ණනා කළේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උදායි, කුමක් හෙයින් ඔබ මිහිරි ස්වරයෙන් ගමන් මඟ වර්ණනා කරන්නේ දැ?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන මහරජතුමා ඔබ දකිනු කැමැත්තේ වෙයි. ඤාතීන්ට සංග්රහ කළ මැනවි.” “උදායි, යහපති. ඤාතීන්ට සංග්රහ කරමි. භික්ෂු සංඝයාට ගමනට සූදානම් වන ලෙස දන්වන්න.” තෙරණුවෝ “එසේය, ස්වාමීනි” යි භික්ෂූන්ට දැන්වූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසි දහසක් මහරහතුන් පිරිවරා කිඹුල්වත්පුරයට වැඩමවීම.
භාග්යවතුන් වහන්සේ අංග-මගධ දෙරට වැසි කුල පුත්රයන් වූ දස දහසක් ද, කිඹුල්වත්පුර වැසි දස දහසක් ද යන සියලු විසි දහසක් වූ රහතන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන රජගහ නුවරින් නික්ම දිනපතා යොදුනක් දුර වඩිති. “රජගහ නුවර සිට කිඹුල්වත් නුවරට ඇති යොදුන් සැටක් වූ මග මාස දෙකකින් පැමිණෙන්නෙමි” යි නොඉක්මන් ගමනින් වැඩි සේක. කාලුදායී තෙරණුවෝ ද, “භාග්යවතුන් වහන්සේගේ නික්මීම රජුට දන්වන්නෙමි” යි අහසට පැන නැඟී රජ මැදුරෙහි පෙනී සිටියහ. රජතුමා තෙරුන් දැක සතුටු සිත් ඇතිව, ඉතා වටිනා ආසනයක වඩා හිඳුවා, තමා උදෙසා පිළියෙල කළ නොයෙක් අග්ර රසයෙන් යුත් භෝජනයෙන් පාත්රය පුරවා පිළිගැන්වීය. තෙරණුවෝ නැඟිට යා යුතු ආකාරය (ඉරියව්ව) දැක්වූහ. “දරුව, හිඳගෙන වැළඳුව මැනවැ” යි රජ කීය. “මහරජ, ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වළඳන්නෙමි” යි තෙරණුවෝ කීහ. “දරුව, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහි ද?” “මහරජ, විසි දහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා ඔබ දැකීම පිණිස චාරිකාවට නික්මුණාහ.” රජතුමා සතුටු සිතින්, “ඔබ වහන්සේ මෙය වැළඳුව මැනවි. මාගේ පුතණුවන් මේ නගරයට පැමිණෙන තෙක් මෙතැන් සිටම උන්වහන්සේට පිණ්ඩපාතය ගෙන යනු මැනවි” යි කීය. තෙරණුවෝ එය ඉවසා වදාළහ. රජතුමා තෙරණුවන් වළඳවා පාත්රය සුවඳ විලවුන් ගල්වා (පිරිසිදු කර) උත්තම භෝජනයෙන් පුරවා, “තථාගතයන් වහන්සේට දුන මැනවැ” යි තෙරුන් අත තැබීය. තෙරණුවෝ සියල්ලන් බලා සිටියදීම පාත්රය අහසට දමා තමන් ද අහසට පැන නැඟී පිණ්ඩපාතය ගෙන ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අතෙහි තැබූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය වැළඳූහ. මේ උපායෙන් තෙරණුවෝ දිනපතා ආහාර ගෙන ආහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද අතරමගදී රජුගේම පිණ්ඩපාතය වැළඳූහ. තෙරණුවෝ ද බත් කිස අවසානයේ දිනපතා “අද භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙපමණ දුරක් වැඩි සේක, අද මෙපමණ දුරක් වැඩි සේක” යි බුදුගුණ හා සැසඳුණු කථාවෙන් මුළු රාජ කුලයම ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකීමටත් පෙරම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පහදින ලෙස කළහ. එබැවින් භාග්යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කුලයන් පහදවන්නා වූ මාගේ ශ්රාවක භික්ෂූන් අතුරින් මේ කාළුදායී අග්ර වන්නේය” යි එතදග්ග තනතුරෙහි තැබූහ.
කාළුදායි තෙරුන් වහන්සේ අහසින් පාත්රය ගෙන වැඩමවීම.
ශාක්යයෝ ද “භාග්යවතුන් වහන්සේ පැමිණි කල්හි අපගේ ශ්රේෂ්ඨ ඤාතියා දකින්නෙමු” යි රැස්ව, භාග්යවතුන් වහන්සේට වැඩ සිටීමට තැනක් විමසන්නාහු, “නිග්රෝධ ශාක්යයාගේ ආරාමය රමණීයය” යි සලකා එහි සියලු පිළිසැකර කටයුතු කරවා, අතේ ගත් මල් සුවඳ ඇත්තාහු පෙරගමන් කරන්නෝ, සියලු අබරණින් සැරසුණු කුඩා නගරවාසී කුමර කුමරියන් පළමුව යැවූහ. ඉන්පසු රාජ කුමර කුමරියන් යැවූහ. ඔවුන්ට පසුව තමන්ම සුවඳ මල් කුඩු ආදියෙන් පුදමින් භාග්යවතුන් වහන්සේව කැඳවාගෙන නිග්රෝධාරාමයටම ගියහ. එහි භාග්යවතුන් වහන්සේ විසි දහසක් රහතුන් පිරිවරා පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩ සිටියහ. ශාක්යයෝ නම් ස්වභාවයෙන්ම මානයෙන් යුතු ජාතියකි. මානයෙන් දරදඬු වූ ඔවුහු, “සිද්ධාර්ථ කුමාරයා අපට වඩා වයසින් බාලය, අපගේ මලණුවන්ය, බෑණනුවන්ය, පුතෙකි, මුනුපුරෙකි” යි සිතා, කුඩා රාජ කුමාරවරුන් ඉදිරියට කොට, “ඔබලා වඳින්න, අපි ඔබලාට පිටුපසින් වාඩි වන්නෙමු” යි කියා (නොවැඳ) සිටියහ.
ඔවුන් එසේ නොවැඳ හිඳිනා කල්හි භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අදහස දැන, “මාගේ ඤාතීහු මට නොවඳිති. දැන් මම මොවුන් ලවා වැන්දවන්නෙමි” යි අභිඥාපාදක චතුර්ථ ධ්යානයට සමවැදී, එයින් නැඟී අහසට පැන නැඟී, ඔවුන්ගේ හිසෙහි පාද දූවිලි හෙළන්නාක් මෙන් ගණ්ඩ නම් අඹ රුක් මුල කළ යමක මහා ප්රාතිහාර්යයට සමාන ප්රාතිහාර්යයක් කළ සේක. රජතුමා ඒ අසිරිය දැක මෙසේ කීය: “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ උපන් දිනයෙහි කාලදේවල තවුසාණන් වැන්දවීම සඳහා ඉදිරිපත් කළ කල්හි ඔබගේ පා යුවළ පෙරළී ගොස් බමුණු තවුසාගේ හිස මත පිහිටනු දැක ද මම ඔබ වහන්සේට වැන්දෙමි. මේ මාගේ පළමු වැඳීමයි. වප්මඟුල් දිනයෙහි දඹ ගස් සෙවනෙහි සිරි යහනෙහි වැඩ සිටි ඔබ වහන්සේගේ (සෙවනැල්ල) ඉර හැරුණ ද දඹ සෙවන නොහැරී (නොවෙනස්ව) තිබෙනු දැක ද පා වැන්දෙමි. මේ මාගේ දෙවැනි වැඳීමයි. දැන් පෙර නුදුටු විරූ මේ ප්රාතිහාර්යය දැක ද මම ඔබ වහන්සේගේ පා වඳිමි. මේ මාගේ තෙවැනි වැඳීමයි.” රජතුමා විසින් වැඳි කල්හි, භාග්යවතුන් වහන්සේට නොවැඳ සිටීමට සමත් එකද ශාක්යයකු හෝ නොවීය. සියල්ලෝම වැන්දාහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ අහසෙහි රුවන් සක්මනක යමක මහා ප්රාතිහාර්යය දැක්වීම.
මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ ඤාතීන් ලවා වැන්දවා අහසින් බැස පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩ සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටි කල්හි ඤාති සමාගමය ඉතා සමගි සම්පන්න විය. සියල්ලෝ එකඟ සිත් ඇත්තෝ වී හුන්හ. එකල්හි මහා මේඝයක් නැඟී පොකුරු වැස්සක් වැස්සේය. (එම වැස්සේ) තඹ පැහැති ජලය පොළොව මතුපිටින් ගලා යයි. (එය) තෙමෙනු කැමැත්තන් තෙමයි. නොතෙමෙනු කැමැත්තන්ගේ සිරුරෙහි එක දිය බින්දුවක් වත් නොවැටේ. එය දැක සියල්ලෝ ආශ්චර්ය අද්භූත සිත් ඇත්තෝ වී, “අහෝ පුදුමයි! අහෝ ආශ්චර්යයි!” කියා කතාබස් ඇති කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ “මාගේ ඤාති සමාගමයෙහි පොකුරු වැසි වැස්සේ දැන් පමණක් නොවේ, අතීතයේ ද වැස්සේය” යි මේ කාරණය නිමිති කොට වෙස්සන්තර ජාතකය දේශනා කළහ. ධර්ම දේශනාව අසා සියල්ලෝ නැඟිට වැඳ පිටව ගියහ. එකදු රජෙක් හෝ රාජ මහාමාත්යයෙක් හෝ “හෙට අපගේ දානය පිළිගත මැනවැ” යි කියා ගිය කෙනෙක් නම් නොවූහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු දින විසි දහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා කිඹුල්වත් නුවරට පිඬු පිණිස පිවිසි සේක. එහි කිසිවෙක් පැමිණ ආරාධනා කළේ වත්, පාත්රය ගත්තේ වත් නැත. භාග්යවතුන් වහන්සේ නගර දොරටුවේ සිටම ආවර්ජනය කළ සේක: “කෙසේ නම් පෙර බුදුවරු තමන්ගේ ඤාතීන් වසන නුවර පිඬු පිණිස හැසිරුණාහු ද? කුල පිළිවෙළක් නැතිව ධනවතුන්ගේ නිවෙස්වලටම ගියෝ ද? නැතහොත් ගෙපිළිවෙළින් (සපදාන චාරිකාවේ) හැසිරුණෝ දැ?” යි විමසූහ. එවිට එක ද බුදුවරයෙකුත් ගෙවල් මඟහරිමින් ගිය බවක් නොදැක, “මා විසින් ද දැන් මේ බුද්ධ වංශයම, මේ චාරිත්රයම ගරු කළ යුතුය. අනාගතයෙහි මාගේ ශ්රාවකයෝ ද මා අනුව යමින් පිණ්ඩපාත චාරිකා වත පුරන්නාහ” යි සිතා නගර කෙළවර පිහිටි ගෙයි පටන් ගෙපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩියහ. “අපගේ සිද්ධාර්ථ කුමාරයා පිඬු සිඟා යන්නේලු” යි මහජනයා දෙමහල්, තෙමහල් ආදී ප්රාසාදවල සිව්මැදුරු කවුළු හැර බැලීමට උනන්දු වූහ.
රාහුල මාතාව (යශෝධරා දේවිය) ද “මාගේ ස්වාමි පුත්රයා පෙර මේ නගරයේම මහත් රාජ තේජසින් රන් සිවි ගෙවල් ආදියෙන් හැසිර, දැන් කෙස් රැවුල් කපා දමා කහ වස්ත්ර හැඳ මැටි පාත්රයක් අතින් ගෙන පිඬු පිණිස හැසිරෙයි. එය උන්වහන්සේට හොබනේ ද?” යි සිව්මැදුරු කවුළුව හැර බලන්නී, නානා වර්ණයෙන් බබළන ශරීර ප්රභාවෙන් නගර වීථි ආලෝකමත් කරමින්, බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස් වළල්ලෙන් යුක්ත වූ, අසූවක් අනුව්යඤ්ජනයන්ගෙන් බබළන, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණු, උපමා රහිත බුද්ධ ශ්රීයෙන් විරාජමාන වන බුදුරජුන් දැක, නළල් තලයේ සිට සිරිපතුල දක්වා (වර්ණනා කරමින්) -
යශෝධරා දේවිය සිංහ පඤ්ජරයෙන් බුදුරදුන් දෙස බලා සිටීම.
“සිනිඳු වූ, නිල් වූ, මෘදු වූ, දකුණට කැරලි ගැසුණු කෙස් ඇත්තේය. සූර්යයා මෙන් ද, පිරිසිදු රන් තලයක් මෙන් ද බබළන නළල් තලයක් ඇත්තේය. මුහුණට ගැළපෙන උස් වූ මෘදු දිගු නාසයක් ඇත්තේය. රැස් දැලින් වට වූ ඒ මේ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“උතුම් වූ චක්ර ලක්ෂණයෙන් ලකුණු වූ රත් පැහැති මනරම් පාද ඇත්තේය. ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණු දිගු පාර්ෂ්ණි (විලුඹ) ඇත්තේය. සෙමර වලිගයක් (පෙඳක්) මෙන් අලංකාර වූ පා ඇත්තේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“ශාක්ය කුමාරයෙකි. වර දෙන්නේය. ඉතා සියුම් (සුකුමාල) සිරුරක් ඇත්තේය. මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් විසිතුරු වූ පැහැපත් ශරීරයක් ඇත්තේය. ලෝකයාට හිත පිණිස පැමිණි නර වීරයෙකි. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“මුහුණට ගැළපෙන, මනා කොට පිහිටි දිගු කන් ඇත්තේය. බඳු වද මල් පැහැති ඇස් ඇත්තේය. දේදුන්නක් වැනි වූ ඉතා නිල් පැහැති බැම ඇත්තේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“පුන් සඳ මෙන් බබළන මුහුණක් ඇත්තේය. දෙව් මිනිසුන්ට ප්රිය වූ උතුම් පුරුෂයෙකි. මද කිපුණු ඇත් රජෙකු මෙන් විලාස ඇතිව ගමන් කරන්නේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“සිනිඳු වූ, ඉතා ගැඹුරු වූ, මිහිරි කටහඬක් ඇත්තේය. හිඟුල් පැහැති රත් වූ මනා දිවක් ඇත්තේය. (උඩු ඇන්දේ) විස්සක් හා (යට ඇන්දේ) විස්සක් වූ සුදු පැහැති දත් ඇත්තේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“ක්ෂත්රිය කුලයේ උපන් අග්ර වූ කුල ප්රධානියෙකි. දෙවියන් හා මිනිසුන් විසින් නමස්කාර කරන ලද පාද ඇත්තේය. සීලයෙහි හා සමාධියෙහි පිහිටි සිතක් ඇත්තේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“වට වූ, මනාව පිහිටි ගෙලක් ඇත්තේය. සිංහයෙකුගේ වැනි හකු ඇත්තේය. මෘගරාජයෙකු (සිංහයෙකු) වැනි සිරුරක් ඇත්තේය. රන්වන් වූ උතුම් සමක් ඇත්තේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“අඳුන් පැහැති ඉතා නිල් වූ කෙස් ඇත්තේය. රන් පටක් වැනි වූ පිරිසිදු නළලක් ඇත්තේය. ඔසධී තාරකාව මෙන් බබළන සුදු වූ ඌර්ණ රෝමයක් ඇත්තේය. මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
“අහස් තලයෙහි යන චන්ද්රයා මෙන් ද, තාරකා සමූහයා පිරිවරා ගත් රූප ඇත්තාක් මෙන් ද, ශ්රාවක මැදට පැමිණි ශ්රමණේන්ද්රයන් වහන්සේ යමෙක් ද, මේ තොපගේ පියාණන් වූ ඒ නරසීහයන් වහන්සේය.”
මෙසේ මේ නරසීහ ගාථා දහයකින් වර්ණනා කොට (යශෝධරාව) “ඔබගේ පුත්රයා දැන් පිඬු පිණිස හැසිරෙයි” යි රජුට දැන්වූවාය. රජතුමා සංවේගයට පත් හදවතින් යුතුව, අතින් වස්ත්රය සකස් කරගනිමින්, ඉතා ඉක්මනින් පිටත්ව වේගයෙන් ගොස් භාග්යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිට මෙසේ ඇසීය: “ස්වාමීනි, ඇයි අපව ලැජ්ජාවට පත් කරන්නේ? කුමක් සඳහා පිඬු සිඟා යන්නෙහි ද? (මා හට) ‘මේ සා විශාල භික්ෂූන් පිරිසකට ආහාර දිය නොහැකිය’ යි සිතුවෙහි ද?” “මහරජ, මෙය අපගේ වංශ චාරිත්රයයි” (බුදුරජුන් වදාළහ). “ස්වාමීනි, අපගේ වංශය නම් මහාසම්මත ක්ෂත්රිය වංශයයි. එහි එකදු ක්ෂත්රියයෙක් වත් පිඬු සිඟා ගිය බවක් නැත.” “මහරජ, ඒ රාජ වංශය ඔබගේ වංශයයි. නමුත් අපගේ වංශය නම් දීපංකර, කොණ්ඩඤ්ඤ... කාශ්යප ආදී බුද්ධ වංශයයි. ඒ මේ බුදුවරු ද, තවත් අනෙක් දහස් ගණන් බුදුවරු ද පිඬු සිඟා වැඩියහ. පිණ්ඩපාතයෙන්ම ජීවිකාව කළහ” යි පවසා වීථිය මැද සිටම (මෙසේ වදාළහ).
“පිණ්ඩපාතයේ යාමෙහි පමා නොවිය යුතුය. සුචරිත ධර්මයෙහි (පිණ්ඩපාත වතෙහි) හැසිරිය යුතුය. ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා මෙලොව ද පරලොව ද සුවසේ වෙසෙයි.”
මේ ගාථාව වදාළහ. ගාථාව අවසානයෙහි රජතුමා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
“සුචරිත ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේය. දුෂ්චරිතයෙහි (පාපයෙහි) නොහැසිරෙන්නේය. ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා මෙලොව ද පරලොව ද සුවසේ වෙසෙයි.”
මේ ගාථාව අසා (රජතුමා) සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. මහාධම්මපාල ජාතකය අසා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. මරණ අවස්ථාවෙහි ශ්වේත ඡත්රය යට සිරි යහනෙහි සැතපී සිටියදීම රහත් බවට පැමිණියේය. (එනිසා) ආරණ්යවාසීව කරන වීර්යය වැඩීමේ කෘත්යයක් රජුට නොවීය. සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරගෙනම භාග්යවතුන් වහන්සේගේ පාත්රය ගෙන, පිරිස සහිත භාග්යවතුන් වහන්සේව මහා ප්රාසාදයට වැඩමවා ප්රණීත වූ ඛාද්ය භෝජ්යයෙන් වැළඳවීය. බත් කිස අවසානයෙහි රාහුල මාතාව හැර සියලු අන්තඃපුර ස්ත්රීහු අවුත් භාග්යවතුන් වහන්සේට වැන්දාහ. ඇය (යශෝධරාව) නම්, “යන්න, ආර්ය පුත්රයන්ට වඳින්න” යි පරිවාර ජනයා විසින් කියනු ලැබූවත්, “ඉදින් මාගේ ගුණයක් ඇත්නම් ස්වාමි පුත්රයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම මා වෙත වඩිනු ඇත. පැමිණි කල උන්වහන්සේට වඳින්නෙමි” යි පවසා නොගියාය.
භාග්යවතුන් වහන්සේ රජු අතට පාත්රය දී, අග්ර ශ්රාවකයන් දෙනම සමඟ රාජ දියණියගේ සිරි යහන් ගැබට වැඩමවා, “රාජ දියණිය කැමති පරිදි වඳින කල්හි (ඇයට) කිසිවක් නොකියන්න” යි වදාරා පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩ සිටියහ. ඇය වෙගයෙන් අවුත් (බුදුරජුන්ගේ) වලලුකරින් අල්ලාගෙන පතුල් පිටෙහි හිස තබා තමාගේ අදහස පරිදිම වැන්දාය. රජතුමා රාජ දියණියට භාග්යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ස්නේහය, ගෞරවය ආදී ගුණ සම්පත් ගැන පැවසීය: “ස්වාමීනි, මාගේ දියණිය ‘ඔබ වහන්සේ කසාවත් හැඳියහ’ යි අසා එතැන් පටන් කසාවත් හැන්දාය. ඔබ වහන්සේ එක වේලක් වළඳන බව අසා එක වේලක්ම කෑවාය. ඔබ වහන්සේ මහා ආසන අත්හළ බව අසා පටු ඇඳකම (පලසක) නිදා ගත්තාය. ඔබ වහන්සේ මල් ගන්ධ ආදියෙන් වැළකුණු බව දැන මල් ගන්ධ ආදියෙන් වැළකුණාය. තමන්ගේ නෑයන් ‘අපි රැකබලා ගන්නෙමු’ යි හසුන් එවූ විට එක් නෑයෙකු දෙසවත් නොබැලුවාය. භාග්යවතුන් වහන්ස, මාගේ දියණිය මෙසේ ගුණ සම්පන්න වූවාය.” (එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ) “මහරජ, දැන් ඔබ විසින් රකිනු ලබන මේ රාජ දියණිය මේරි ගිය නුවණ ඇති කල්හි තමන්ව රකින බව පුදුමයක් නොවේ. මැය පෙර කිසිදු ආරක්ෂාවක් නැතිව පර්වත පාමුල හැසිරෙන විට, මෝරා නොගිය නුවණ ඇතිව ද තමන්ව රැක ගත්තාය” යි වදාරා චන්දකින්නරී ජාතකය දේශනා කොට ආසනයෙන් නැඟී නික්ම ගියහ.
යශෝධරා දේවිය බුදුරදුන්ගේ පාමුල වැඳ වැටීම.
දෙවැනි දින නන්ද කුමාරයාගේ අභිෂේකය, ගෙට පිවිසීම, විවාහය යන මංගල කරුණු පවතිද්දී, (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ඔහුගේ නිවසට ගොස් කුමාරයා අතට පාත්රය දී, (ඔහුව) පැවිදි කරනු කැමතිව මංගල්යයට සෙත් පතා ආසනයෙන් නැඟී පිටත්ව ගියහ. ජනපද කල්යාණී කුමරිය (නන්ද) කුමාරයා (බුදුරජුන් පසුපස) යනු දැක, “ආර්ය පුත්රය, වහාම ආපසු එන්න” යි කියා ගෙල දිගු කොට බලා සිටියාය. ඔහු ද භාග්යවතුන් වහන්සේට “පාත්රය ගන්න” යි කීමට නොහැකිව විහාරයටම ගියේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ අකමැත්තෙන් සිටි ඔහුව පැවිදි කරවූහ. මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වතට පැමිණ තුන්වැනි දිනයෙහි නන්ද කුමරු පැවිදි කළහ.
නන්ද කුමරු ජනපද කල්යාණිය දෙස ආපසු හැරී බලමින් බුදුරදුන් පසුපස යෑම.
සත්වැනි දිනයෙහි රාහුල මාතාව කුමාරයා සරසා භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත යැවූහ. “පුතණුවනි, විසි දහසක් ශ්රමණයන් පිරිවරා සිටින, රන්වන් පැහැති, බ්රහ්ම රාජයෙකු වැනි වූ අර ශ්රමණයාණන් දෙස බලන්න. ඒ ඔබගේ පියාණෝය. උන්වහන්සේට විශාල නිධානයන් තිබිණි. උන්වහන්සේ නික්ම ගිය තැන් පටන් අපි ඒවා නොදකිමු. ගොස් උන්වහන්සේගෙන් දායාද ඉල්ලන්න. ‘පියාණෙනි, මම රාජ කුමාරයෙක්මි. අභිෂේක ලබා සක්විති රජ වන්නෙමි. මට ධනයෙන් ප්රයෝජන ඇත. මට ධනය දුන මැනවි. මක්නිසාද යත් පියා සතු දෙයට පුතා උරුමක්කාරයා වේ’ යි කියන්න.” කුමාරයා ද භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් පිය සෙනෙහස ලබා සතුටු සිත් ඇතිව, “ශ්රමණයන් වහන්ස, ඔබගේ සෙවනැල්ල මට සුවදායකය” යි පවසා තවත් බොහෝ තමාට ගැළපෙන දේ කියමින් සිටියේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ බත් කිස නිමවා අනුමෝදනා කොට ආසනයෙන් නැඟී නික්ම ගියහ. කුමාරයා ද “ශ්රමණයන් වහන්ස, මට දායාද දුන මැනවි, ශ්රමණයන් වහන්ස, මට දායාද දුන මැනවි” යි කියමින් භාග්යවතුන් වහන්සේ පසුපස ගියේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ කුමාරයා ආපසු නොහරවා යැවූහ. පිරිවර ජනයා ද භාග්යවතුන් වහන්සේ සමඟ යන කුමරු නැවැත්වීමට නොහැකි වූහ. මෙසේ හෙතෙම භාග්යවතුන් වහන්සේ සමඟ ආරාමයටම ගියේය.
රාහුල කුමරු දායාද ඉල්ලා බුදුරදුන් පසුපස යෑම.
ඉක්බිති භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මේ කුමරු යම් පිය උරුමයක් වූ ධනයක් පතයි ද, එය සසර ගමනට අනුකූල වූ, දුක් සහිත දෙයකි. එබැවින් මොහුට මා විසින් බෝමැඩ දී ලබන ලද සත් වැදෑරුම් ආර්ය ධනය දෙන්නෙමි. ලෝකෝත්තර දායාදයට මොහු හිමිකාරයෙකු කරන්නෙමි.” ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන් අමතා, “එසේ නම්, සැරියුත්, ඔබ රාහුල කුමරු පැවිදි කරන්න” යි වදාළහ. තෙරණුවෝ ඔහු පැවිදි කළහ. කුමාරයා පැවිදි වූ කල්හි රජුට බලවත් දුකක් උපන්නේය. එය ඉවසාගත නොහැකි වූ රජතුමා භාග්යවතුන් වහන්සේට මේ බව දන්වා, “ස්වාමීනි, ආර්යයන් වහන්සේලා මවුපියන් විසින් අවසර නොදුන් දරුවකු පැවිදි නොකරන්නේ නම් යහපති” යි වරයක් ඉල්ලීය. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ඒ වරය දී, පසුදින රජ මැදුරේ දානය වැළඳූ පසු එකත්පසෙක සිටි රජු විසින්, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දුෂ්කර ක්රියා කරන කාලයෙහි එක් දේවතාවෙක් මා වෙත අවුත් ‘ඔබගේ පුතා මිය ගියේය’ යි කීය. ඇගේ වචනය නොඇදහූ මම, ‘මාගේ පුතා බුදු නොවී නම් නොමැරෙන්නේය’ යි එය ප්රතික්ෂේප කළෙමි” යි කී කල්හි, “දැන් ඔබ කෙසේ නම් (එබඳු දෙයක්) විශ්වාස කරන්නේ ද? ඔබ පෙර භවයේ දී ඇටකටු පෙන්වා ‘ඔබගේ පුතා මළේය’ යි කියූ විටත් එය විශ්වාස නොකළෙහි නොවේ ද?” යි වදාරා, මේ කාරණය නිමිති කොට මහාධම්මපාල ජාතකය දේශනා කළහ. කථාව අවසානයෙහි රජතුමා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය.
මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ පියාණන් වහන්සේව (මාර්ග) ඵල තුනෙහි පිහිටුවා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නැවතත් රජගහ නුවරට ගොස් වේළුවනයෙහි වැඩ විසූහ. එම කාලයෙහි අනාථපිණ්ඩික ගෘහපති තෙම කරත්ත පන්සියයකින් බඩු රැගෙන රජගහ නුවර සිටින තම මිත්ර සිටුවරයාගේ නිවසට ගොස්, එහිදී ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇතැ’ යි අසා, ඉතා අලුයම් වේලෙහි දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් විවෘත වූ දොරින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළැඹ, දහම් අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. දෙවැනි දිනයෙහි බුදුරජුන් ප්රමුඛ මහා භික්ෂු සංඝයාට මහා දානයක් දී, සැවැත් නුවරට වැඩමවීම සඳහා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පොරොන්දුව ගත්තේය. අතරමග යොදුන් හතළිස් පහක් වූ තැන්වල ලක්ෂය බැගින් වියදම් කොට යොදුනෙන් යොදුන විහාර කරවා, ජේතවන උයන රන් කහවණු අතුරා දහඅට කෝටියකට මිලදී ගෙන විහාර කර්මාන්තය ඇරඹීය. හෙතෙම එහි මැද දසබලයන් වහන්සේට ගන්ධ කුටියක් කරවීය. එය පිරිවරා අසූ මහා තෙරවරුන්ට වෙන වෙනම නිවාස, ආවාස, එක් කූටාගාර, ද්වි කූටාගාර, හංස වට්ටක (හස් වළලු හැඩැති ගෙවල්), දිගු ශාලා, මණ්ඩප ආදී වශයෙන් සෙසු සෙනසුන් ද, පොකුණු, සක්මන් මළු, රාත්රී ස්ථාන හා දිවා ස්ථාන ද යනාදී වශයෙන් දහඅට කෝටියක ධනයක් වියදම් කොට රමණීය භූමි භාගයක මනරම් විහාරයක් කරවා, දසබලයන් වහන්සේට වැඩමවීම පිණිස දූතයෙකු යැවීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ දූතයාගේ වචනය අසා මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා රජගහ නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණි සේක.
අනේපිඬු සිටුතුමා ජේතවන උයන රන් කහවනුවලින් වසා මිලදී ගැනීම
මහා සිටුවරයා ද විහාර පූජා උත්සවය සූදානම් කොට, තථාගතයන් වහන්සේ ජේතවනයට පිවිසෙන දිනයෙහි තම පුත්රයා සියලු ආභරණයෙන් සරසා, අලංකාර ලෙස සැරසුණු පන්සියයක් කුමාරවරුන් සමඟ (පෙරගමන්) යැවීය. ඔහු පිරිවර සහිතව පස් පැහැති වස්ත්රවලින් බබළන කොඩි පන්සියයක් රැගෙන දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ගමන් ගත්තේය. ඔවුන්ට පිටුපසින් මහා සුභද්රා සහ චූළ සුභද්රා යන සිටු දියණියන් දෙදෙනා පන්සියයක් කුමාරිකාවන් සමඟ පිරුණු කළ (පූර්ණ ඝට) රැගෙන නික්මුණාහ. ඔවුන්ට පිටුපසින් සිටු බිරිඳ සියලු ආභරණයෙන් සැරසී පන්සියයක් කාන්තාවන් සමඟ පිරුණු තැටි රැගෙන නික්මුණාය. සියල්ලන්ටම පිටුපසින් මහා සිටුවරයාම අලුත් වස්ත්ර හැඳ, අලුත් වස්ත්ර හැඳි පන්සියයක් සිටුවරුන් සමඟ භාග්යවතුන් වහන්සේට පෙරගමන් ගියේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ මේ උපාසක පිරිස ඉදිරියෙන් යවා, මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන, තම ශරීර ප්රභාවෙන් අවට වනාන්තර රන් දියර ඉසින ලද්දක් මෙන් කරමින්, අනන්ත වූ බුද්ධ ලීලාවෙන් හා අසමසම වූ බුද්ධ ශ්රීයෙන් ජේතවන විහාරයට පිවිසි සේක.
අනේපිඬු සිටුතුමා විසින් ජේතවනාරාමය බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කිරීම
ඉක්බිති අනාථපිණ්ඩික තෙම, “ස්වාමීනි, මම මේ විහාරය සම්බන්ධයෙන් කෙසේ පිළිපදින්න ද?” යි ඇසීය. “එසේ නම් ගෘහපතිය, මේ විහාරය පැමිණියා වූ ද නොපැමිණියා වූ ද සිව් දෙසින් වඩින භික්ෂු සංඝයාට පූජා කරන්න” යි (බුදුරජුන් වදාළහ). “එසේය, ස්වාමීනි” යි මහා සිටුතුමා රන් කෙණ්ඩිය ගෙන දසබලයන් වහන්සේගේ අතෙහි පැන් වත් කොට, “මේ ජේතවන විහාරය පැමිණියා වූ ද නොපැමිණියා වූ ද සිව් දෙසින් වඩින භික්ෂු සංඝයාට පූජා කරමි” යි පූජා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ විහාරය පිළිගෙන අනුමෝදනා කරන්නාහු (මෙසේ වදාළහ).
“විහාරය (කුටිය) සීතල ද, උෂ්ණය ද වළකාලයි. එසේම රුදුරු මෘගයන්ගෙන් ද, සර්පයන්ගෙන් ද, මැසි මදුරුවන්ගෙන් ද, සිසිර ඍතුවේ වැස්සෙන් ද වන පීඩා දුරු කරයි.”
“තවද තද සුළං සහ අව්ව ඇති වූ කල ඒවා වළකාලයි. වාසය කිරීම පිණිස ද, සුව පහසුව පිණිස ද, ධ්යාන වැඩීම පිණිස ද, විදසුන් වැඩීම පිණිස ද (විහාරය උපකාරී වේ).”
“සංඝයාට විහාර දන්දීම අග්ර යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වර්ණනා කළහ. එබැවින් නුවණැති මිනිසා තමාගේ යහපත දකින්නේ,”
“රමණීය විහාර කරවන්නේය. එහි බහුශ්රැත භික්ෂූන් වස්සවන්නේය. උන්වහන්සේලාට ආහාරපාන ද, වස්ත්ර ද, සෙනසුන් ද පූජා කළ යුතුය.”
“සෘජු සිත් ඇත්තවුන්ට (මහා සංඝයාට) පැහැදුණු සිතින් යුතුව දන් දිය යුතුය. උන්වහන්සේලා සියලු දුක් දුරු කරන ධර්මය ඔහුට දේශනා කරති. යම් ධර්මයක් දැනගෙන හෙතෙම මෙලොවදීම ආශ්රව රහිතව පිරිනිවන් පායි.”
(බුදුරජාණන් වහන්සේ) විහාර පූජාවේ ආනිශංස දේශනා කළහ. අනාථපිණ්ඩික සිටු තෙම දෙවැනි දින පටන් විහාර පූජා උත්සවය ඇරඹීය. විශාඛාවගේ ප්රාසාද පූජා උත්සවය මාස හතරකින් නිම විය. නමුත් අනාථපිණ්ඩිකගේ විහාර පූජා උත්සවය නිම වීමට මාස නවයක් ගත විය. විහාර පූජා උත්සවයේදී ද දහඅට කෝටියක ධනයක් වියදම් විය. මෙසේ එක් විහාරයක් සඳහාම (භූමියට, ගොඩනැගිලිවලට සහ පූජා උත්සවයට 18 බැගින්) පනස් හාර කෝටියක් ධනය පරිත්යාග කළේය.
අතීතයෙහි විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පුනබ්බසුමිත්ත නම් සිටුවරයා රන් ගඩොල් අතුරා (භූමිය) මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම යොදුනක් පමණ විශාල සංඝාරාමයක් කරවීය. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සිරිවඩ්ඪ නම් සිටුවරයා රන් හීවැල් (phala) අතුරා මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම ගව් තුනක් පමණ සංඝාරාමයක් කරවීය. වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සොත්ථිජ නම් සිටුවරයා රන් ඇත් පිය (හැඩැති කැබලි) අතුරා මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම අඩ යොදුනක් පමණ සංඝාරාමයක් කරවීය. කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අච්චුත නම් සිටුවරයා රන් ගඩොල් අතුරා මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම ගව්වක් පමණ සංඝාරාමයක් කරවීය. කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි උග්ග නම් සිටුවරයා රන් ඉදිබුවන් අතුරා මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම අඩ ගව්වක් පමණ සංඝාරාමයක් කරවීය. කාශ්යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සුමංගල නම් සිටුවරයා රන් ගඩොල් අතුරා මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම සොළොස් කිරියක් (අක්කර 64ක් පමණ) වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. අපගේ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අනාථපිණ්ඩික නම් සිටුවරයා කහවණු කෝටි ගණන් අතුරා මිලට ගෙන එම ස්ථානයෙහිම අට කිරියක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. සැබවින්ම මේ ස්ථානය සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලා විසින් අත් නොහරින ලද ස්ථානයකි.
මෙසේ මහා බෝධි මණ්ඩපයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබූ තැන් පටන් මහා පරිනිර්වාණ මඤ්චකය දක්වා යම් යම් තැනක භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඩ විසූ සේක ද, මේ (කාල පරාසය) සන්තිකේ නිදානය (සමීප නිදානය) නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. එයට අනුව සියලු ජාතක කථා වර්ණනා කරන්නෙමු.
සන්තිකේ නිදානය නිමි.
(ජාතකට්ඨකථාවේ) නිදාන කථාව නිමියේය.
තවද අප භාග්යවත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතිරි ජීවිතය පසු කළ පරිදි පූජාවලිය, ශ්රී සද්ධර්මාවාද සංග්රහය ආදී ධර්ම ප්රකරණයන්හි විස්තරව ආයේ වී නමුදු, ඒ සියල්ල මෙයට අන්තර්ගත කිරීමෙන් ග්රන්ථ බාහුල්ය වන බැවින් මෙතැන් සිට ඉතා සංක්ෂේපයෙන් දක්වනු ලැබේ.
මේ කපට ලක්ෂයක් වන කපින් මත්තෙහි ලොව පහළ වූ පියුමතුරා නම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි එක් උපාසිකාවක් ඒ බුදුන් ප්රමුඛ මහ සඟනට මහ දන් පවත්වා, ඒ බුදුන් පාමුලෙහි වැඳ වැටී, “මතු නුඹ වහන්සේ වැනි බුදු කෙනෙකු හට අග්ර උපස්ථායිකාව වෙම්වා” යි ප්රාර්ථනා කොට, එතැන් පටන් කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි දෙව් මිනිස් සැප අනුභව කොට අවුත්, අප භාග්යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භද්දිය නුවර මෙන්ඩක මහා සිටුතුමාගේ පුත් ධනඤ්ජය සිටුතුමා නිසා සුමනා දේවීන් කුස පිළිසිඳ දස එකඩ මස් ඇවෑමෙන් මව් කුසින් බිහි වූ කල “විශාඛාවෝ ය” යි නම් තැබූහ.
ඒ සිටු කුමාරිකාව සත් හැවිරිදි කල එම නුවරට බුදුන් වැඩි පුවත අසා, බුදුන් දකිනු පිණිස පන්සියයක් කුමාරිකාවන් හා පෙර මගට ගොස් බුදුන් දැක වැඳ බණ අසා සහපිරිවරින් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, එයින් මෑත භාගයෙහි සැවැත් නුවර මිගාර සිටුතුමාගේ පුත් පූර්ණ වර්ධන කුමාරයන් හා විවාහ මඟුල් බන්ධනයෙන් බැඳී, තමන් සතු මේඝලතා පලඳනාව විකුණා මුදල් කොට, එයින් කෝටි විසි හතක් ධන සම්පත් වියදම් කොට සැවැත් නුවරට නැගෙනහිර දික් භාගයෙහි දහසක් ගබඩාවලින් යුක්තව රන් තොරන් පලඳවා කරවන ලද ‘පූර්වාරාම’ නම් වූ මහා විහාරය, අසූ මහා ශ්රාවකයන් ඇතුළු වූ සතළිස් දහස් පන්සිය අසූ එක් නමක් පමණ බුදු පාමොක් මහ සඟනට, බුදුන් අත පැන් වත්කොට පූජා කළාහුය.
විශාඛා මහා උපාසිකාව විසින් පූර්වාරාම විහාරය පූජා කිරීම
මෙසේ මාගේ ස්වාමිදරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමය හා පූර්වාරාමය පිළිගෙන, සියලු දිව්ය බ්රහ්මාදීන් හා අඟු මගධ දෙරට වාසී වූ ද, කාසී කොසොල් දෙරට වාසී වූ ද මිනිසුන්ට මෙලොව පරලොව වැඩ දක්වා අනුශාසනා කරමින් වැඩවසන සමයෙහි, දඹදිව මිනිසුන් අතුරෙන් නොයෙක් සිය ගණන් පවිටු මිනිසුන් එකතු කොට ගෙන “අපි බුදුවරු ය” යි කිය කියා නොයෙක් විරූප දෘෂ්ටි ගෙන ලාභ සත්කාර පිණිස ලොව මුළා කරමින් ඇවිදිනා වූ පූර්ණ කාශ්යප ය, මක්ඛලී ගෝසාල ය, අජිත කේශකම්බල ය, කකුද කාත්යායන ය, සංජය බෙල්ලට්ඨි පුත්ර ය, නිගණ්ඨ නාථ පුත්ර යැයි කියා පන්සියයක් පිරිස් ඇති මිථ්යා දෘෂ්ටිකයෝ සදෙනෙක් විසුවාහුය.
ඔවුන් සදෙනා මැඩ පැවැත්වීම පිණිස බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදු වූ සත්වෙනි අවුරුද්දෙහි ඇසළ මස මැදි පොහොය ලත් උතුරුසල නැකතින්, අනන්ත අපරිමාණ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ වංශානුගත චාරිත්ර වූ පරිද්දෙන් පූජාවලියෙහි ආ ලෙස ‘යමා මහ පෙළහර’ දක්වා, ඒ ප්රාතිහාර්යය දැකීම පිණිස සතිස් යොදුනෙක පැතිර සිටි ශ්රමණ බ්රාහ්මණාදී මහ පිරිස් බල බලා සිටියදී තුන් පියවරින් තව්තිසා භවනයට වැඩ, ශක්රයාගේ පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි වස් එළඹ, එහි රැස්වූ මාතෘ දිව්ය පුත්රයා ප්රමුඛ වූ දස දහසක් සක්වළ සියලු බ්රහ්මයන්ට “කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අව්යාකතා ධම්මා” යනාදී සප්ත ප්රකරණයකින් යුක්ත වූ විජම් පිටකය දිග හැර, මනුෂ්ය ගණනයෙන් තුන් මාසයක් මුළුල්ලෙහි අභිධර්ම දේශනාව කොට, මාතෘ දිව්ය පුත්රයා ප්රධාන කොට ඇති අසූ කෙළ දහසක් පමණ දිව්ය බ්රහ්මයන් නිවන් දැක්වූ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොව පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි වැඩහිඳ අභිධර්මය දේශනා
කිරීම
මෙසේ අප බුදුහු ශක්රයාගේ පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි වැඩහිඳ සවෙනි වස් කාලයෙහි වස් වසා, මහා පවාරණයට සත් දවසක් ඉතිරිව තිබියදී යට කී යමා මහ පෙළහර දක්නට රැස්ව සිටි මහ පිරිස බලා සිටියදීම, පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙන් නැගිට මිනිස් ලොවට වඩිනු කැමතිව දෙදෙව්ලොවට අධිපති ශක්ර දේවේන්ද්රයාට ඒ බව වදාළ කල්හි, ශක්ර දේවේන්ද්ර තෙමේ සිතනුයේ, “දැන් මාගේ පුරයෙන් මනුෂ්ය ලෝකයට වඩිනා සර්වඥයන් වහන්සේගේ ගමන දිව්යානුභාවයෙන් මහත් පූජා පෙළහරින් වැඩුව මනාමය. එහෙයින් සත්ත්වයන් සිත් සේ දෙව්ලොව බඹලොව නිවන්පුර වැදීමට උතුම් සද්ධර්මානුශාසනා නැමැති සෝපානය (ඉණිමග) සැදූ මාගේ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම ද මේ දෙව්ලොව සිට වඩනා පරිද්දෙන් දිව්ය සෝපානයක් සාදමි” යි සිතා මහමෙර මුදුනේ පටන් සංකස්ස පුර දොරටුව දක්වා විසිතුරු මාණික්යමය වූ සෝපානයක් හා එහි දෙපස ස්වර්ණමය වූ සෝපාන දෙකක් මැවූයේය.
එවේලෙහි මාගේ ස්වාමිදරු වූ අප භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බණ අස අසා සිටි සියලු දිව්ය බ්රහ්ම සේනාවට පින් දී, ඉන්ද්රචාපයක් (දේදුන්නක්) සේ සියලු මනුෂ්යයන්ට දෘශ්යමාන වූ සෝපාන තුන අතරෙන් දෙපසෙහි වූ සෝපාන දෙක දිව්ය බ්රහ්මයන්ට හැර, මධ්යයෙහි වූ මාණික්යමය සෝපානයෙන් දස දහසක් සක්වළ සියලු දිව්ය බ්රහ්මයන් විසින් කරන ලද පූජාවන් විඳ, සංකස්ස පුර දොරටුව අසල සැම බුදුවරුන් විසින් අත් නොහරින ලද ස්ථාන වූ ගල්තලා මස්තකයට බැස, එහි සතිස් යොදුනෙක රැස්ව සිටියා වූ මනුෂ්ය පිරිස හා දිව්ය බ්රහ්ම පිරිසට බණ වදාරා, බුදුන් ඇසූ ප්රශ්නයක් විසඳූ ශාරිපුත්ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ සියලු ඥානවතුන් කෙරෙහි අග තැන්පත් කොට වදාළ සේක.
සංකස්ස පුරයට දෙව්ලොව සිට මිණි මුවා ඉණිමගින් වැඩම කිරීම
මෙසේ සත්ත්වයා කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතා ඉක්මන් වූ චාරිකා වශයෙන් දෙව්ලොව ද බඹ ලොව ද හැසිරෙමින් මහා කාශ්යප, අංගුලිමාල, ආලවක, මහා කප්පින, ධනිය ස්ථවිර ආදීන් නිසා ඇසිල්ලකින් තුන් ගවු, එකසිය විසි ගවු, සාරසිය ගවු, දෙදාස් අටසියයක් ගවු වඩමින් ඒ උත්තමයන් නිවන් දැක්වූවා පමණක් නොව, බුදුව වැඩ උන් පන්සාළිස් අවුරුද්දෙන් පළමු වන අවුරුද්ද බරණැස් නුවර ඉසිපතනාරාමයෙහි ද, දෙවන තුන්වන සතරවන අවුරුදු පිළිවෙළින්ම රජගහ නුවර වේළුවනාරාමයෙහි ද, පස්වන අවුරුද්ද විශාලා මහනුවර කූටාගාර ශාලාවෙහි ද, සවන අවුරුද්ද කොසඹෑ නුවර ඝෝෂිතාරාමයෙහි ද, සත්වන අවුරුද්ද පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි ද, අටවන අවුරුද්ද සුංසුමාරගිරි නම් නගරයෙහි ද, නවවන අවුරුද්ද කොසඹෑ නුවර ඝෝෂිතාරාමයෙහි ද, දසවන අවුරුද්ද පාරිලෙය්ය නම් වනයෙහි සල් රුක මුල ද, එකොළොස් වන අවුරුද්ද වේරංජා නුවර නලේරු නම් කොසඹ ගස මුල ශාලාවෙක ද, තෙළෙස්වන අවුරුද්ද චාලිය නම් පර්වතයෙහි ද, තුදුස්වන අවුරුද්ද දෙව්රම් වෙහෙර ද, පසළොස්වන අවුරුද්ද නිග්රෝධාරාමයෙහි ද, සොළොස්වන අවුරුද්ද අලව් නුවර ද, සතළොස් වන අවුරුද්ද වේළුවනාරාමයෙහි ද, පිට පිට දහනව අවුරුද්දක් නැවත දෙව්රම් වෙහෙර ද, එසේම පිළිවෙළින් සාවුරුද්දක් පූර්වාරාමයෙහි ද වස් වසා වදාළ සේක.
ඉතිරි තුන් අවුරුද්දෙහි නිශ්චිත වාසස්ථානයක් නොමැතිව ඒ ඒ තැන්වල වැඩ උන් පන්සාළිස් අවුරුද්ද ඇතුළත දවස එකෙක, දෙකෙක, දසයෙක, සියයෙක, දහසෙක, ලක්ෂයෙක, කෝටියක යන ආදී වශයෙන් නොයෙක් දේශනාවෙන් සසරින් ගොඩනැගූ සත්ත්වයන් හැර, සුමන මාලාකාර ආදී සූවිසි සමාගමයෙහි සූවිසි තැනක වැඩහිඳ සූවිසි වාරයක වදාළා වූ සූවිසි ධර්ම දේශනාවකින් සූවිසි අසංඛ්යයක් සත්ත්වයන් සකෘදාගාමී කොට, සූවිසි අසංඛ්යයක් සත්ත්වයන් අනාගාමී කොට, සූවිසි අසංඛ්යයක් සත්ත්වයන් රහත් කොට අමා මහ නිවන් දක්වා වදාළ සේක.
මෙසේ ලෝ වැඩ කළා වූ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමට දස මාසයක් කල් ඉතිරිව තිබියදී, යට කියන ලද නිශ්චිත වාසයක් නොමැතිව වැඩ සිටි අන්තිම තුන් අවුරුද්ද අතුරෙන් කෙළවර පන්සාළිස් වන වස විශාලා මහනුවර සමීපයෙහි වූ බෙලුවගම වස් වසා වැඩ වාසය කරන ලදී. එහි දී උපන් රෝගාබාධය සමාපත්ති බලයෙන් නවත්වා වස් අවසානයෙහි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයට වැඩ, එහි දී අග්ර ශ්රාවක සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා වහන්සේට පිරිනිවන් පෑමට අවසර දී, ඒ දෙදෙනා වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය පිළිබඳ වූ ධර්ම දේශනා කොට, එයින් නික්ම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නැවත විශාලා මහනුවරටම වැඩ, චාපාල චෛත්යය නම් විහාරයෙහි දී ආයු සංස්කාරය අත්හැරි ක්ෂණයෙහිම මහා පෘථිවිය කම්පා විය.
එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ බුදුන් සමීපයට පැමිණ එකත්පස්ව හිඳ, “ස්වාමීනි, දැන් මේ භයානක වූ පෘථිවි කම්පාව වීමට කාරණා කවරේද? ඒ මට වදාළ මැනවැ” යි ආරාධනා කළ කල්හි, බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ආනන්දය, ධාතු ක්ෂෝභයෙන් ද, පින්වතුන්ගේ සෘද්ධ්යානුභාවයෙන් ද, මහ බෝසතාණන්ගේ මව් කුස ඉපදීමෙහි ද, එයින් නික්මීමෙහි ද, බුදුවීමෙහි ද, මංගල ධර්ම දේශනාවෙහි ද, සර්වඥවරයන්ගේ ආයු සංස්කාරය හැරීමෙහි ද, සර්වඥවරයන්ගේ පිරිනිවන් පෑමෙහි දැ” යි යන මේ අට කාරණයෙන් පෘථිවිය කම්පා වන්නේ යැයි වදාළ සේක. එපමණින් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයු සංස්කාර හැරීම යැයි” මහත් ඛේදයට පැමිණ, “ස්වාමීනි, ලෝකානුකම්පාවෙන් ආයුෂ් කල්පය මුළුල්ලෙහි වැඩ සිට වදාළ මැනවැ” යි ආරාධනා කළ සේක.
එවේලෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරණ සේක්, “ආනන්දය, දැන් ඊට කල් නොවේ යැ” යි ප්රතික්ෂේප කොට, එයින් නික්ම මහාවන කූටාගාර ශාලාවට වැඩ, විශාලා මහනුවර වසන සියලු භික්ෂූන් එහි රැස් කරවා, පනවන ලද බුද්ධාසන මස්තකයෙහි වැඩහිඳ, “හන්දදානි භික්ඛවේ ආමන්තයාමි” යනාදියෙන්, “මහණෙනි, සියලු සංස්කාරයෝම නස්නා ස්වභාවය ඇත්තාහ. එහෙයින් තෙපි අප්රමාද වව්. මෙයින් තුන් මසක් ගිය කල තථාගත පරිනිර්වාණය වන්නේය” යි වදාළ සේක. එකල්හි එහි රැස් වූ පෘථග්ජන භික්ෂූහු හඬන්නට වූහ. ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේලා ධර්ම සංවේගයට පැමිණියාහුය.
එදින සවස බුදුරජාණන් වහන්සේ එයින් නික්ම ඒ නුවර වාසල් දොරටුවට පැමිණ, එහි වැඩ සිට ‘නාගාපලෝකන’ (ඇතුන් බලන්නාක් වැනි බැල්මෙන්) වශයෙන් නුවර දෙස බලා ගන්ධමාලයට වැඩ, එහි දී බොහෝ භික්ෂූන්ට සද්ධර්මානුශාසනා කොට, එයින් නික්ම හස්ති ග්රාමය, අම්බ ග්රාමය, ජම්බු ග්රාමය යන ග්රාමයන් පිළිවෙළින් පසු කොට, නැවත භෝග ග්රාමය යම් තැනෙක්හි ද එතැන්හි ආනන්ද චෛත්යයෙහි කැමති කාලයක් වාසය කොට, එයින් නික්ම පාවා නුවරට වැඩ, එහි දී චුන්ද නම් කර්මාර පුත්රයා විසින් බුදු පාමොක් මහ සඟනට දෙන ලද අන්තිම දානය වළඳා, ධ්යාන බලයෙන් නවතාගෙන සිටි ආබාධය නැවත හටගත් හෙයින් සපිරිවරින් කුසිනාරා නුවරට වඩනා සේක්, අතරමග දී ඉදිරියට පැමිණි ආලාර කාලාමයන්ගේ ශ්රාවක වූ පුක්කුස නම් මල්ල පුත්රයාට බණ වදාරා, සරණ සීලයෙහි පිහිටුවා, ඔහු විසින් පුදන ලද රන්වන් වූ වස්ත්ර යුගලය පිළිගෙන හැඳ පෙරවා, කුක්කුට නදිය කරා පැමිණ ඒ ගඟින් ජල ස්නානය කොට පැන් වළඳා, එම ගඟ තීරයෙහි අඹ උයනට වැඩ එහි මඳක් සැතපී හුන් සේක.
එකල්හි බුදුන්ගේ ශ්රී පාද සමීපයෙහි හුන් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට වදාරණ සේක්, “ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ යම් පිණ්ඩපාතයක් වළඳා අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පානා සේක් ද, මේ පිණ්ඩපාත දෙකම සම සම වූ ඵල විපාක ඇත්තාහ. සෙසු පිණ්ඩපාතයන්ට වඩා මහත් ඵල මහානිසංස වන්නාහුය” යි ධර්ම දේශනා කොට, එයින් නැගිට පාවා නුවර පටන් කුසිනාරා නුවර දක්වා තුන් ගවු පමණ මාර්ගයෙහි සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ අනිත්ය ස්වභාව දක්වනු පිණිස විසිපස් තැනක වැඩහිඳ, සෘද්ධියෙන් නොවැඩ මහත් උත්සාහයෙන් ශ්රී පාදයෙන්ම වැඩ, හිරඤ්ඤවතී නම් ගඟින් එතෙරව කුසිනාරා නුවර මල්ල රජ දරුවන්ගේ උපවර්තන නම් සල් උයනට සන්ධ්යා කාලයෙහි ප්රවිෂ්ටව, එහි යුග්ම (නිවුන්) සල් වෘක්ෂයන් අතුරෙහි උතුරට හිස දමා පනවන ලද සයන මංචකයෙහි නැවත නැගී නොසිටින සංඥාවෙන් සිංහ සෙය්යාවෙන් සැතපුණු සේක.
කුසිනාරා නුවර උපවර්තන සල් උයනෙහි පිරිනිවන් මංචකයෙහි වැඩ සිටීම
එකල්හි දස දහසක් සක්වළ සියලු දිව්ය බ්රහ්ම සමූහයෝ නොයෙක් දිව්යමය වූ සුගන්ධ කුසුම් ආදිය ගෙන අහස් කුස පිරී සිට බුදුන්ගේ ශ්රී ශරීරයෙහි සුගන්ධ කුසුම් ආදිය වගුරුවාලීමෙන් බුද්ධ පූජා කළහ. මෙසේ අනන්ත වූ පූජා විඳ විඳ යමක සාලයන් අතුරෙහි වැදහොත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ සියල්ල දැක වදාරා, ආනන්ද ස්ථවිරයන් කැඳවා, “ආනන්දය, මෙසේ ආමිස පූජා පැවැත්වූ පමණකින්ම තථාගත වූ බුදුන් පිදූයේ නොවෙයි. යම්කිසි භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසකාදී කෙනෙක් ධර්මානුධර්ම ප්රතිපත්තියෙහි යෙදී වාසය කරද්ද, එසේ වූ තැනැත්තා උතුම් පූජාවෙන් මා පිදූයේ නම් වෙයි. ආනන්දය, මෙසේ උතුම් පූජාවෙන් පුදන්නාහු මාගේ ශාසන නමැති අහස් මුදුනෙහි බබළන පූර්ණ චන්ද්ර මණ්ඩලයක් මෙන් දෘශ්යමාන වන්නාහ” යි ප්රශංසා කොට දක්වා වදාළ සේක.
එසමයෙහි බුදුන් දකිනු පිණිස එහි රැස් වූ දේව සමූහයාගේ අදහස් දුටු බුදුරජාණන් වහන්සේ, මහත් ශරීරයකින් යුක්තව පාංශුකූල චීවරයක් දරා තමන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පවන් සලසලා සිටි උපවාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ එතනින් ඉවත් කරවූ සේක. ඒ දැක අනඳ මහ තෙරුන් වහන්සේ, “මේ උපවාන ස්ථවිර තෙම ප්රථම බෝධියෙහි පටන් උපස්ථායකව ස්වාමිදරුවන් වහන්සේගේ සමීපයෙහිම හැසුරුණු කෙනෙකි. දැන් කුමක් පිණිස තමන් වහන්සේගේ අභිමුඛයෙන් දුරු කළ සේක් ද?” යි විචාළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරණ සේක්, “ආනන්දය, අද රාත්රියගේ පශ්චිම යාමයෙහි මාගේ පිරිනිවන් පෑම වන නිසා, තථාගත වූ මා දක්නා පිණිස දස දහසක් සක්වළින් මේ සක්වළට රැස් වූ දේවතාවෝ ඉතා බොහෝය. මේ සල් වනයට හාත්පසින් දොළොස් යොදුන් පමණ තැනින් මහේශාක්ය දේවතාවන් විසින් ස්පර්ශ නුවූ ලොම් අගක් අණින පමණ තැන සියුම් වෙස් ගෙන සැට සැත්තෑ ගණන් මහේශාක්ය දේවතාවෝ පිරී සිටිනාහ. මා අභිමුඛයෙහි සිටි උපවාන ස්ථවිරතෙමේ ක්ෂීණාශ්රවයෙක් වූ හෙයින් ද, පෙර කාශ්යප බුදුන්ගේ ධාතු චෛත්යය රක්ෂාවෙහි නියුක්ත මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවෙක් වූ හෙයින් ද, පෘථග්ජනයන්ගේ ශරීර විනිවිද දක්නා මුන්ගේ ශරීරය විනිවිද මා සිත් සේ දකින්ට නුපුළුවන් දේව සමූහයාට කරුණාවෙන් උපවාන ස්ථවිරයන් මා අභිමුඛයෙන් ඉවත් කෙළෙමි. මාගේ පුත්රයාගේ අන් කිසි දෝෂයක් නැතැ” යි වදාළ සේක.
ඉක්බිත්තෙන් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ අසන සේක්, “ස්වාමීනි බුදුරජාණන් වහන්ස, සර්වඥයන්ගේ පිරිනිවීමෙන් පසු ඒ තථාගත ශරීරයෙහි අපි කෙසේ පිළිපදිමෝදැයි” යි ඇසූ සේක. එවේලෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ආනන්දය, චක්රවර්ති රජ්ජුරුවන්ගේ ශරීරයෙහි පිළිපදිනා පරිද්දෙන් තථාගත ශරීරයෙහි පිළිපැද්ද යුතුය” යි කියා චෛත්යය කළ යුතු වූ බුදු, පසේ බුදු, මහ රහත් ආදී උත්තම පුද්ගලයන්ගේ ධාතු තබා චෛත්යය කරන ආකාරය ද, ඒ ඒ චෛත්යයන්ට මල් පහන් ආදියෙන් පූජා පවත්වන අයට ලැබෙන ආනිසංසයන් ද විස්තර කොට වදාළ සේක.
ඉක්බිත්තෙන් ප්රථම යාමයෙහි එහි පැමිණි සැටදහසක් පමණ මල්ල රජ දරුවන්ට අනිත්යතා ප්රතිසංයුක්තව ධර්ම දේශනා කොට අවසර දී යවා, නැවත බුදුන් දැකීමට පැමිණි සුභද්ද නම් පරිබ්රාජකයා හට ධර්ම දේශනා කොට පැවිදි උපසම්පදා කරවූ සේක. පශ්චිම ශ්රාවක වූ හෙතෙම එම සල් උයනෙහි එක් පර්ශ්වයක සක්මන් කරමින් විදර්ශනා වඩා, එකෙණෙහි සිව් පිළිසිඹියා හා සමඟ රහත් ඵලයට පැමිණ බුදුන් වැඳ වැඩහුන් සේක.
එදිනම මධ්යම යාමය ඉක්මවා පශ්චිම යාමය පැමිණි කල්හි භික්ෂු සංඝයාට අවවාද කරන සේක්, “ආනන්දය, අභිසම්බෝධියෙහි පටන් පිරිනිවන් පෑම දක්වා පන්සාළිස් අවුරුද්දක් ඇතුළත මා විසින් දෙසන ලද අසූසාරදහස් ධර්මස්කන්ධය තොපට අනුශාසනා පිණිස සිටිනාහුය. මම එකලාව පිරිනිවන් පාමි. මා පිරිනිවී කල්හි ඒ අසූසාර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ තොපට අනුශාසනා කරන්නාහුය” යි මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ බොහෝ කාරණයෙන් දක්වා වදාළ සේක.
ඉක්බිත්තෙන් සර්ව ලෝක පූජ්ය පූජනීය වූ මාගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට අඬගා වදාරා, “හන්දදානි භික්ඛවෙ ආමන්තයාමි වෝ වයධම්මා සංඛාරා අප්පමාදේන සම්පාදේථ” යනු බුදුව වැඩ සිටි පන්සාළිස් අවුරුද්ද මුළුල්ලෙහි වදාළ සියලු බුද්ධාවවාදයන් මේ එකම අප්රමාද පදයෙහි ඇතුළත් කොට, මේ අන්තිම බුද්ධ වචනයෙන් මුළු ලෝ වැසියන්ට අවවාද කොට, නිහඬ වීමෙන් ප්රථම ධ්යානය, ද්විතීය ධ්යානය, තෘතීය ධ්යානය, චතුර්ථ ධ්යානය යන රූප ධ්යාන සමාපත්ති සතරට පිළිවෙළින් සමවැදී, එයින් නැගිට ආකාසානඤ්චායතනය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යන අරූප ධ්යාන සමාපත්ති සතරට සමවැදුණු සේක.
එකල්හි භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ආශ්වාස ප්රශ්වාස දෙක සංහිඳුනු බව දුටු ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශෛක්ෂ (රහත් නොවූ) හෙයින් අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන්, “බුදුන් පිරිනිවී සේක් දැ?” යි ඇසූ සේක. එකල අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “ඇවැත් වූ ආනන්ද ස්ථවිරය, භාග්යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක් නොවෙයි. සඤ්ඤා වේදයිත නිරෝධ සමාපත්තියට සම වන් සේකැ” යි දැන්වූ සේක. අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ බුදුන් සේම ප්රථම ධ්යාන සමාපත්තියෙහි පටන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය දක්වා සමවැද ගිය හෙයින්, දැන් නිරෝධ සමාපත්තිය තුළ චිත්තය පවතිමින් සිටි කල්හි කාල ක්රියා කිරීමක් නැතැයි දැනගත් හෙයින් ද මෙසේ වදාළ සේක.
ඉක්බිත්තෙන් භාග්යවතුන් වහන්සේ ප්රතිලෝම වශයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි පටන් ප්රථම ධ්යානය දක්වා සමවැද, නැවත අනුලෝම වශයෙන් ප්රථම ධ්යානයෙහි පටන් චතුර්ථ ධ්යානය දක්වා සමවැද, නිවන්පුර වඩනා වූ සද්ධර්ම චක්රවර්තී වූ භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ සූවිසි කෙළ ලක්ෂයක් පමණ සමවත් වැදීමෙන් සියලු සමාපත්ති සැප අනුභව කොට පැමිණ, චතුර්ථ ධ්යානයෙන් නැගී ධ්යාන සමනන්තරව ධ්යානාංගයන් ප්රත්යක්ෂ කොට, ඊට අනතුරුව භවාංගයට පැමිණ දුක්ඛ සත්ය ගත අව්යාකෘත චිත්තයෙන් එදින අරුණට පළමුව බලවත් පච්චූස (අලුයම්) කාලයෙහි පිරිනිවන් පා වදාළ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා පරිනිර්වාණය සිදුවූ මොහොත
මෙතෙකින් මේ බුද්ධ වංශයෙහි හෙවත් බුදුන්ගේ ජීවිත කථාවෙහි පූර්වාරාම පූජා කථාවෙහි පටන් පිරිනිවන් පෑම දක්වා සඳහන් වූ සන්තිකේ නිදානයෙහි දෙවෙනි භාගය නිමි.
මෙසේ දෙවියන්ට ද දෙවියෙක් වූ අප භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වදාළ කල්හි මහ පොළොව කම්පා වීම් ආදී අනන්ත අප්රමාණ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයෝ පහළ වූහ.
එකෙණෙහි සහම්පතී මහා බ්රහ්මයා ආදීන් විසින් “සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති” යනාදී ගාථාවෝ කියන ලදහ.
තවද අනන්ත අප්රමාණ දිව්ය බ්රහ්මයන්ට ද, සෝවාන් සකෘදාගාමීන් හා පෘථග්ජන සත්ත්වයින්ට ද ස්වකීය ස්වභාවයෙන් එහි සිටගත නොහැකිව, නා නා විරූප වෙස් ගෙන, “අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතා ඉක්මනින් පිරිනිවී සේකැ” යි යනාදී අඳෝනා වදන් කියමින් හඬන්නට වූහ.
එකල්හි තුන් ලොවට නැඟූ පහන් රුකක් වැනි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවී බව ඇසූ කුසිනාරා නුවර සැට දහසක් පමණ මල්ල රජ දරුවන් හා ඒ නුවර බ්රාහ්මණ ගෘහපති ආදී සංඛ්යාව ඉක්මවූ සේනාවෝ විලාප දෙමින් පැමිණ, සියලු පූජා විධි සාදාගෙන උපවර්තන නම් සල් උයනට පැමිණ, සියලු පූජා පැවැත්වීමෙන් ම සත් දවසක් ගත කළහ.
සත්වෙනි දින බුදුන්ගේ ශ්රී ශරීරය පන්සියයක් සළුපටින් වෙලා, සුවඳ තෙල් පිරූ රන් දෙනක වඩා, අනික් රන් දෙනකින් වසා, දිගින් එකසිය විසි රියන් පමණ වූ ද උසින් සත් විසි රියන් ඇත්තා වූ ද සර්ව සුගන්ධ සම්මිශ්ර වූ චන්දන චිතකයක් කරවා, මහත් පෙරහැරින් එයට වඩා ආදාහනය කළහ.
එකල්හි අප භාග්යවතුන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨානය ලෙස “සතර දන්ත ධාතුව ය, දෙ අකු ධාතු ය, ලලාට ධාතු ය” යි යන මේ සත් ධාතූහු විසිර නොගියාහු ය.
සෙසු ධාතූහු අබ ඇට ප්රමාණයට ද, කඩ සහල් ප්රමාණයට ද, මුං පියලි ප්රමාණයට ද විසිර ගියාහු ය.
ඉක්බිත්තෙන් මල්ල රජ දරුවෝ ධාතු සහිත රන් දෙන මහත් පෙරහැරින් වැඩමවා ගෙනවුත්, නුවර මැද සන්ථාගාර ශාලාවෙහි මහා අනර්ඝ පර්යංකයක තබා, රැකවල් ලවා ධාතු පූජාවට පටන් ගත්තාහු ය.
එවේලෙහි රජගහ නුවර ය, විශාලා මහ නුවර ය, කිඹුල්වත්පුර නුවර ය, අල්ලකප්ප නුවර ය, රාමගම් නුවර ය, වෙඨදීප නුවර ය, පාවෙය්යක නුවර ය යන සත් රාජ්යයක රජවරුන් හා මහ සෙනඟ දුව ගොස් කුසිනාරා නුවර වට කරගෙන, “ධාතු හෝ අපට දෙව, නැතහොත් යුද්ධ කරන්නෙමු ය” යි ඔවුනොවුන් වහසි බස් කිය කියා සිටියාහු ය.
ඒ බස් ඇසූ මල්ල රජ දරුවෝ කියන්නාහු, “අපගේ ගම් කෙතක යම් රුවනක් උපන්නේ නම් එය අපට ම අයිතිය. තොපි කිරි බොන දා අපි මෝරු නොබිව්වෙමු. අපි ධාතු නොදෙමු. අපි ධාතු නොදෙමු යි තොපි යුද්ධ කරනු කැමති නම් අපිත් කැමතිය” යි මාන්නය වඩන්නා වූ වහසි බස් කියා කලහය වැඩි කළහ.
ඉදින් යුද්ධ වී නම් එක නුවරක් තබා දඹදිව තෙසැට දහසක් රාජධානිවල සියලු රජ සෙනඟ ආවේ වී නමුත් මල්ල රජවරු ජය ගනිති ම ය.
එසමයෙහි දඹදිව සියලු රජ දරුවන්ට ආචාර්ය වූ ද්රෝණ නම් බමුණු තෙම, “භාග්යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ තැන දී කලහ කර ගත්තාහු නම් සුදුසු නොවේ” යි සිතා, ‘ද්රෝණ ගර්ජනා’ නම් අවවාදයක් කොට ඒ රජ දරුවන් සමගි කරවා, ධාතු බෙදීමට පටන් ගෙන, රජ දරුවන්ගේ යම් ප්රමාදයක් බලා දකුණු දළදා වහන්සේ සොරකම් කොට හිස් වෙළුමෙහි සඟවා තැබුවේ ය.
ඒ බව දුටු ශක්ර දේවේන්ද්ර තෙම, “දකුණු දළදා වහන්සේට පුදන්නට මොහු සුදුස්සෙක් නොවේ” යි සිතා, සියුම් අතක් මවා එයින් ගෙන සත් රුවන් කරඬුවක දමා ශක්ර පුරයට ගෙන ගොස් සිළුමිණි සෑය නම් වූ ධාතු චෛත්යයට වඩා අද දක්වා පූජා කරන්නේ ය.
ඉක්බිත්තෙන් බමුණු තෙම මගධ නැළියෙන් දෙ නැළිය බැගින් ධාතු අට කොටසක් කොට රජ දරුවන්ට බෙදා දී, පසුව හිස අතගා බලා දකුණු දළදාව නොදැක ශෝකයෙන්, ධාතු බෙදූ ලාස්ස (මිනුම් භාජනය) රජ දරුවන්ගෙන් ඉල්ලා ගත්තේ ය.
එකල පිප්ඵලි නුවර මෝරිය රජ දරුවෝ බුදුන් පිරිනිවී බව අසා පසුව අවුත් ආදාහන ස්ථානයෙන් අඟුරු ගෙන ගියාහු ය.
මෙසේ ධාතු බෙදූ ඉක්බිත්තෙන් අජාසත් රජ්ජුරුවෝ තමන්ගේ ධාතු කොටස ගෙන කුසිනාරා නුවර පටන් රජගහ නුවර දක්වා පස් විසි යොදුන් මාර්ගයෙහි ඒ ඒ තැන සිට, මහත් පුද සිරිත් පවත්ව පවත්වා මහත් පෙරහැරින් සත් අවුරුදු සත් මස් සත් දවසකින් රජගහ නුවරට පැමිණ, එහි මහත් වූ දාගැබක් බඳවා ධාතු නිදන් කොට ශක්ති පමණින් පූජා කළාහු ය.
සෙසු රජ දරුවෝ තමන් ලත් ලත් ධාතු කොට්ඨාසයන් යථා ශක්තියෙන් පුද පුදා තම තමන්ගේ නුවරවලට ගෙන ගොස් දාගැබ් බඳවා මහත් වූ පූජා කළාහු ය.
ද්රෝණ නම් බමුණු තෙම තමන් ලත් ලාස්ස ගෙන තමන්ගේ නුවර කුම්භ නම් චෛත්යයක් ද, පිප්ඵලි මෝරිය රජ දරුවෝ තමන් ලත් අඟුරු තබා අංගාර නම් චෛත්යයක් ද බඳවා යථා ශක්තියෙන් පූජා කළාහු ය.
මෙසේ දස ථූපයන් පිහිටියායින් පසු මහා කාශ්යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ධාතුවලට වන අන්තරාවක් දැක අජාසත් මහරජහට දැන්වූ කල්හි ඒ රජු විසින් ධාතු නිධානයක් කළහ.
එහි විස්තර ද, ධර්මාශෝක මහ රජ විසින් කළ අසූ හාර දහසක් චෛත්යයන්ගේ විස්තර ද, දෙවෙනි පෑතිස් රජ, දුටුගැමුණු රජ ආදී නරේන්ද්රයන් විසින් කළ මහා චෛත්ය ආදී සුවහස් ගණන් චෛත්යයන්ගේ විස්තර ද ථූපවංශයෙහි ප්රකාශ ක්රමයෙන් බලා දැනගත යුතු ය.
මෙසේ ලෝ වැඩ කළා වූ අප භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පර්යාප්ති, ප්රතිපත්ති, ප්රතිවේධ යන ත්රිවිධ ශාසනය අන්තර්ධාන වූවායින් පසු, බුදුන් පිරිනිවී පන්දහසක් වස් ඉකුත්ව ගිය කල්හි වෙසක් මස පුර පසළොස්වක් දිනයෙහි මෙම ශ්රී ලංකාද්වීපයෙහි වූ මහියංගනාදී සියලු චෛත්යයන්හි පිහිටි සියලු ධාතු ආකාශයට පැන නැඟී, අහසින් වැඩ අනුරාධපුරයෙහි මහා චෛත්යයෙහි (රුවන්වැලිසෑයෙහි) ධාතු ගර්භයට වැඩ, එහි පිහිටි සියලු ධාතූන් හා එයිනුත් අහසට පැන නැඟී එක හුයක අමුණන ලද මුතු පෙළක් සේ ඔවුනොවුන් පසුපස්සෙහි නික්ම, මිණිනාග දිවයින දෙමයිල් නා රජුන්ගෙන් පිළිගෙන අප බුදුන් වැඩහිඳ බණ දෙසූ මිණි පළඟ මතුයෙහි රැස්වන සේක.
නැවත ඒ මිණිපළඟ හා සියලු ධාතු ආකාශයෙන් වැඩ අප බුදුන් මරසෙන් බිඳ බුදු වූ අපරාජිත භූමියට (බෝධි මණ්ඩලයට) බස්නා සේක.
එකෙණෙහි දිව්ය ලෝක, බ්රහ්ම ලෝක, නාග ලෝකාදී සියලු තන්හි පිහිටි ධාතූන් වහන්සේ ද බෝමැඩ එම ධාතූන් වහන්සේ හා සමඟ එක්ව එයින් ජීවමාන බුදුන් සේ බුදු රුවක් නිර්මිත වෙයි.
ඒ නිර්මිත බුදුහු එහි පැමිණ දස දහසක් සක්වළ සියලු දිව්ය බ්රහ්මයන් බල බලා සිටිය දී ආකාශයට පැන නැඟී යමක ප්රාතිහාර්ය කොට බෝමැඩට බැස වැඩ හිඳින සේක.
එවේලෙහි ධාතු ස්කන්ධයෙන් පැන නැඟි තේජස්කන්ධය බඹලොව දක්වා පැන නැඟී එයින් ධාතු අන්තර්ධානය වන සේක.
ධාතූන් වහන්සේලා ඒකරාශී වී බුදු රුවක් මවා පාන අයුරු
මෙතෙකින් මේ බුද්ධ වංශයෙහි පරිනිර්වාණ කථාව හා ධාතු පරිනිර්වාණ කථාව නිමි.
මෙසේ දක්වන ලද ක්රමයෙන් බුද්ධත්වයට පැමිණ පිරිනිවියා වූ ධර්මාධිරාජ වූ අප භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදුව වැඩ සිටි පන්සාළිස් අවුරුද්දක් ඇතුළත දිව්ය මනුෂ්යාදීන්ට අනුශාසනා කළා වූ යම් යම් ධර්මයෙක් ඇද්ද, ඒ ධර්මය මහා කාශ්යප ස්ථවිරාදී සිවුපිළිසිඹියාපත් මහ රහතුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම සංගායනා කොට, විනය සූත්ර අභිධර්ම යැයි කියා පිටක වශයෙන් ද නිකායාදී වශයෙන් ද බෙදා තැබුවාහු ය.
අප බුදුන් පිරිනිවී වර්ෂයෙහි අජාසත් රජුගෙන් සහාය ලැබ රජගහ නුවර දී කළ මේ පළමුවෙනි ධර්ම සංගායනාවෙහි ද, එසේම එකසිය දසවෙනි වර්ෂයෙහි යස ස්ථවිරාදී සත්සියයක් මහ රහතුන් විසින් විශාලා මහ නුවර දී කළ දෙවෙනි ධර්ම සංගායනාවෙහි ද, දෙසිය දහඅටවෙනි වර්ෂයෙහි මොග්ගලී පුත්ර ස්ථවිර ප්රමුඛ දහසක් මහරහතුන් විසින් පැළලුප් නුවර දී කළ තුන්වෙනි ධර්ම සංගායනාවෙහි ද, දෙසිය තිස් අටවෙනි වර්ෂයෙහි මෙම සිරිලක අනුරාධපුර නුවර දී අරිට්ඨ ථෙර මහා මහින්ද ස්ථවිරාදී අටසැට නමක් පමණ ත්රිවිද්යාදී ගුණ සම්පන්න මහා ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේ ප්රධාන කොට දහසක් භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ථූපාරාම විහාරයට රැස්ව කළ සතරවෙනි ධර්ම සංගායනාවෙහි ද විස්තර ශ්රී ධර්මෝවාද සංග්රහය ආදී ධර්ම ප්රකරණයන් බලා දැනගත යුතු ය.
මෙහි කියන ලද සංගායනාවලට ඇතුළත් පිටකත්රයෙන් විනය පිටකයට පාරාජික, පචිති, චුල්ලවග්ග, මහාවග්ග, පරිවාර පාළි කියා පොත් පහ ද, සූත්ර පිටකයට – තිස් හතරක් සූත්රයකින් ප්රතිමණ්ඩිත වූ දීඝ නිකාය ද, එකසිය පණස් දෙකක් සූත්රයන්ගෙන් යුක්ත වූ මජ්ඣිම නිකාය ද, සත් දහස් සත්සිය දෙසැටක් සූත්රයන්ගෙන් හෙබියා වූ සංයුක්ත නිකාය ද, නව දහස් පන්සිය පනස් හතක් සූත්රයන්ගෙන් සමලංකෘත වූ අංගුත්තර නිකාය ද, ඛුද්දක පාඨ, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, සුත්ත නිපාත, විමාන වත්ථු, පේත වත්ථු, ථෙර ගාථා, ථෙරී ගාථා, ජාතක, නිද්දේස, පටිසම්භිදා, අපදාන, බුද්ධවංස, චරියාපිටක යන පසළොස් ප්රකරණයකින් යුක්ත වූ ඛුද්දක නිකාය ද යන සඟි පහක් ද, අභිධර්ම පිටකයට ධම්මසංගණී, විභංග, ධාතු කථා, පුග්ගල පඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු, යමක, පට්ඨාන යන සප්ත ප්රකරණයක් ද ඇතුළත් වන්නේ ය.
මේ කියන ලද පිටකත්රය ධර්මයන් අතුරෙන් විනය පිටකයෙහි ධර්මස්කන්ධයෝ විසි එක් දහසෙක, සූත්ර පිටකයෙහි ධර්මස්කන්ධයෝ විසි එක් දහසෙක, අභිධර්ම පිටකයෙහි ධර්මස්කන්ධයෝ සතළිස් දෙදහසෙකැ යි කියා අසූ හාර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ වන්නාහු ය.
මෙසේ දක්වන ලද ත්රිපිටක ධර්මයන් හා සියලු අර්ථ කථාවන්, ත්රිපිටක පර්යාප්තිධර සිවුපිළිසිඹියාපත් මහ රහතුන් විසින් අක්ෂර පදාදී කිසිවක් නොපිරිහෙළා මුඛ පාඨ වශයෙන් පවත්වාගෙන අවුත්, බුදුන් පිරිනිවී හාරසිය තෙතිස් වන වර්ෂයෙහි මෙම ශ්රී ලංකාද්වීපයෙහි රජ පැමිණි වළගම් අබා මහරජ තුමාගේ ආධාර ඇතිව එබඳු මහෝත්තම මහ රහතුන් විසින් බොහෝ කාලයක් බුද්ධ ශාසනය පවත්නා පිණිස මාතලේ දනව්වෙහි අළුලෙන වැඩ හිඳ පොත්වල ලියා අවුරුද්දකින් කෙළවර කරන ලදී.
එතැන් පටන් පන්සිය සොළොස් වර්ෂයක් අතික්රාන්තව ගිය කල දඹදිව මධ්ය දේශයෙහි මහ බෝ මැඩට නුදුරු වූ එක්තරා ගමක උතුම් වූ බ්රාහ්මණ කුලයක උපන් වේදත්රයයෙහි කෙළ පැමිණි බ්රාහ්මණෝත්තම කෙනෙක් බුදු සස්නෙහි පැහැද ආයුෂ්මත් රේවත නම් ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේ සමීපයෙහි මහණ ව සියලු පිටකත්රය ධර්මය ඉගෙන, බුද්ධඝෝෂ යැයි ප්රසිද්ධ ව දඹදිවින් මේ ලක්දිවට පැමිණ, එකල අනුරාධපුරයෙහි මහා විහාරවාසී නොයෙක් දහස් ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ප්රධාන වූ ආයුෂ්මත් සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ කරා ගොස්, සියලු සිංහල අටුවා කථාව ද ථෙරවාද ද අසා “ධර්මස්වාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්රාය මේ ය” යි නියම කොට දැන ඒ විහාරයෙහි සංඝ සන්නිපාත කරවා (රැස් කරවා) මෙසේ දැක්වූ සේක.
“ස්වාමීනි, මහා සංඝයා වහන්ස, පිටකත්රය අටුවා කරන්නට මට පොත් දෙවා වදාළ මැනව” යි යාච්ඤා කළ සේක.
එකල්හි භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ඔවුන්ගේ සමර්ථ භාවය විමසනු පිණිස ‘සීලේ පතිට්ඨාය නරෝ සපඤ්ඤෝ’ යන ආදී ගාථාද්වයක් දී “මෙයට අටුවා කළ මැනව. එයින් තොපගේ සමර්ථ භාවය දැන පොත් දෙමු” යි කී සේක.
එකල්හි ආයුෂ්මත් බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිටකත්රය පාළිය ද අටුවා කථා ද ඒ ගාථාර්ථයෙහි සංග්රහ කොට විශුද්ධි මාර්ග නම් ප්රකරණය කළ සේක.
එකල්හි පෘථිවිය කම්පා වීම් ආදී බොහෝ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයෝ පහළ වූහ. ඒ දුටු මහා විහාරවාසී භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ සිංහල අටුවා හා පිටකත්රය පාළි පොත් දුන් සේක.
එකල්හි ආයුෂ්මත් බුද්ධඝෝෂ ස්වාමීන් වහන්සේ මහානාම රජුගෙන් ලබන ලද ආධාර ඇතුව මහා විහාරයට දක්ෂිණ දිශා භාගයෙහි වූ ප්රධානඝර නම් වූ ප්රාසාදයෙහි වෙසෙමින් සිංහල භාෂාවෙන් තිබූ ත්රිවිධ අටුවා මූල භාෂාව වූ මාගධික භාෂාවට පෙරළා පිටකත්රයට අටුවා කළ සේක.
ඒ සිංහල අටුවා නම් බුදුන්ගේ විස්තර දේශනාව ය. එය වනාහි සංගීති කථාවෙහි ආ නයින් කරන ලද ත්රිවිධ සංගායනාවට ඇතුළත් වූ මෙම ශ්රී ලංකාද්වීපයෙහි සර්වඥ ශාසනය ප්රථම කොට පිහිටවූ මහා මහින්ද නම් ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහ රහතන් විසින් ලංකා ශාසනාභිවෘද්ධිය පිණිස සිංහල භාෂාවෙන් කළා වූ මහා අටුවාව ද, කුරුන්දට්ඨ කථාව හා මහා පච්චරි අටුවාව ද යන අටුවාත්රයෙන් කුරුන්දට්ඨ කථාව පාළි භාෂාවට පෙරළා කරන ලද සත් විසි දහසක් පමණ ග්රන්ථයන්ගෙන් යුක්ත වූවෙන් තිබූ මහා අටුවාව පාළි භාෂාවට පෙරළා කරන ලද සුමංගල විලාසිනී නම් වූ දික්සඟි අටුවාව ද, එසේම පපඤ්චසූදනී නම් මැදුම් සඟි අටුවාව ද, සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත් සඟි අටුවාව ද, එසේම මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර සඟි අටුවාව ද, කුදු ගොත් සඟියට ඇතුළත් පඤ්ච දශ ප්රකරණයන්ට පිළිවෙළින් ම පරමත්ථජෝතිකා නම් ඛුද්දක පාඨ අටුවාව ද, ඉතිවුත්තක අටුවාව ද, සුත්ත නිපාත අටුවාව ද, විමාන වත්ථු අටුවාව ද, පේත වත්ථු අටුවාව ද, ථෙර ගාථා අටුවාව ද, ථෙරී ගාථා අටුවාව ද, නිද්දේස අටුවාව ද, පටිසම්භිදා අටුවාව ද, අපදාන අටුවාව ද, බුද්ධවංශ අටුවාව ද, නෙත්තිප්පකරණ අටුවාව ද, ඊට අනතුරුව මහා පච්චරි අටුවා කථාව ද පාළි භාෂාවට පෙරළා කරන ලද අත්ථසාලිනී නම් ධම්මසංගණී අටුවාව ද, එසේම සම්මෝහවිනෝදනී නම් විභංග ප්රකරණ අටුවාව ද, පරමත්ථදීපනී නම් පඤ්ච ප්රකරණ අටුවාව ද යන මේ ආදී ත්රිපිටක අර්ථ කථාවන් යථෝක්ත ක්රමයෙන් පාළියට නඟා කළ සේක.
මෙසේ බුද්ධඝෝෂ ස්වාමීන් විසින් සියලු දේශාන්තර වාසීන්ට හිත වැඩ පිණිස උපදවා ලූ පිටකත්රය අටුවා කථාවන් කෙළවර වූ කල්හි මෙසේ ම මහා පෘථිවිය කම්පා විය. මේ පිටකත්රය අටුවා කථා කිරීම එක් අවුරුද්දකින් නිම වූ සේක.
ඉක්බිත්තෙන් ආයුෂ්මත් බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලක්දිව තමන් වහන්සේ විසින් කළමනා කටයුතු නිමවා මධ්ය මණ්ඩලයෙහි මහා බෝධීන් වහන්සේ වඳිනා කැමති ව භික්ෂු සංඝයා වැඳ අවසර ගෙන නැවත දඹදිවට වැඩි සේක.
මෙසේ අටුවා කථා ලිවූ තැන් පටන් සසිය අසූ තුන් වර්ෂයක් අතික්රාන්ත ව ගිය කල්හි පරාක්රමබාහු නම් මහ රජාණන්ගේ සහාය ලැබ දිඹුලාගල වනවාසී මහා කාශ්යප ස්ථවිර ප්රමුඛ පිටකත්රයධර බොහෝ භික්ෂූන් විසින් බුද්ධඝෝෂ ස්වාමීන් කළ අර්ථ කථාවල ප්රකාශ නොවී සැඟවී තිබූ ලීනාර්ථ දහසක් ග්රන්ථයන්ගෙන් යුත් සාරත්ථදීපනී නම් වූ විනය ටීකාව ද, සූත්ර පිටකයෙහි සුමංගල විලාසිනී නම් අටුවාවට දුතිය සාරත්ථ මඤ්ජුසා නම් ටීකාව ද, සාරත්ථප්පකාසිනී නම් අටුවාවට තතිය සාරත්ථ මඤ්ජුසා නම් ටීකාව ද, මනෝරථපූරණී නම් අටුවාවට චතුත්ථ සාරත්ථ මඤ්ජුසා නම් ටීකාව ද, අභිධර්ම පිටකයෙහි අත්ථසාලිනී නම් අටුවාවට ප්රථම පරමත්ථප්පකාසිනී නම් ටීකාවක් ද අනුටීකාවක් ද, සම්මෝහවිනෝදනී නම් අටුවාවට දුතිය පරමත්ථප්පකාසිනී නම් ටීකාවක් ද අනුටීකාවක් ද, පරමත්ථදීපනී නම් අටුවාවට තෘතිය පරමත්ථප්පකාසිනී නම් මූල ටීකාවක් ද අනුටීකාවක් ද කොට අවුරුද්දකින් නිම කළාහු ය. මෙහි දී ද පෘථිවිය කම්පා විය.
මින් පසු ධර්මපාල තෙරුන් විසින් කරන ලද සාරත්ථ මඤ්ජුසා නම් විසුද්ධි මාර්ග ටීකාව ද, අනුරුද්ධ නම් තෙරුන් විසින් කරන ලද අභිධම්මත්ථසංගහයෙහි ලීනාර්ථයන් ප්රකාශ කොට ශාරිපුත්ර ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශිෂ්ය ස්වාමීන් විසින් කරන ලද අභිධම්මත්ථ විභාවිනී නම් ටීකාව ද, ආනන්ද තෙරුන් විසින් කරන ලද සච්චසංඛේපය ද, ඛේම නම් තෙරුන් විසින් කරන ලද ඛේම නම් ප්රකරණය ද, කාත්යායන තෙරුන් විසින් කරන ලද සංගනන්දී පවුත්තිකා නම් ටීකාව ද, එසේම විමලබෝධි ටීකාව ද, බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් විසින් කරන ලද ජිනාලංකාරය ද, සච්චසංඛේප වර්ණනාව ද, එසේම පරමත්ථ විනිශ්චය වර්ණනාව ද, ශාරිපුත්ර ස්ථවිරයන්ගේ ශිෂ්ය ස්වාමීන් විසින් කරන ලද අත්ථසාලිනී නම් සච්චසංඛේප වර්ණනාව හා නොයෙක් ක්ෂුද්ර ප්රකරණය ද, කාත්යායන තෙරුන් විසින් කරන ලද නෙත්තිප්පකරණය ද, ධර්මපාල තෙරුන් විසින් කරන ලද ථෙර ගාථා ථෙරී ගාථා අර්ථ කථා නම් වූ අපර ටීකාව ද, එසේම පරමත්ථදීපනී නම් වූ විමාන වත්ථු පේත වත්ථු වර්ණනාද්වය ද, ධම්මසිරි තෙරුන් විසින් කරන ලද කුදුසික ද, සංඝරක්ඛිත තෙරුන් විසින් කරන ලද සුබෝධාලංකාර, වුත්තෝදය, කුදුසික ටීකාව ය, සම්බුද්ධ ගුණ වර්ණනාව ය යන පොත් සතර ද, බුද්ධදත්ත නම් තෙරුන් විසින් කරන ලද විනය විනිශ්චය ද, බුද්ධනාග තෙරුන් විසින් කරන ලද කංඛාවිතරණී ටීකාව ද, සාගරමති නම් තෙරුන් විසින් කරන ලද විනය සංග්රහය ද යන මේ ආදී පාළි භාෂාවෙන් කරන ලද නොයෙක් ප්රකරණයන් ඇත්තේ ය.
තවද බුද්ධදත්ත තෙරුන් විසින් මධුරාත්ථවිලාසිනිය ද, මහානාම තෙරුන් විසින් පටිසම්භිදාර්ථ වර්ණනාව ද, උපසේන තෙරුන් විසින් මහා නිද්දේසාර්ථ කථාව ද, වජිරබුද්ධි තෙරුන් විසින් වජිරබුද්ධි ටීකාව ද, චන්දගෝමී විසින් විනය සංග්රහය හා අංගුත්තර ටීකාව ද, ශාරිපුත්ර තෙරුන් විසින් පඤ්චිකා ප්රදීප ටීකාව ද, කාශ්යප තෙරුන් විසින් විමතිවිනෝදනිය ද, රේවත තෙරුන් විසින් විනය විනිශ්චය ටීකාව ද, බුද්ධනාග තෙරුන් විසින් විනයාත්ථ මඤ්ජුසාව ද, වාචිස්සර තෙරුන් විසින් සීමාලංකාර සංග්රහය ද, තිපිටකාලංකාර තෙරුන් විසින් විනයාලංකාරය ද, ඤාණාභිවාස ධර්මසේනාපති සංඝරාජ තෙරුන් විසින් නෙත්ති ටීකාව ආදී ප්රකරණයන් ද, ආනන්ද තෙරුන් විසින් අභිධම්ම මූල ටීකාව ද, කාශ්යප තෙරුන් විසින් මෝහවිච්ඡේදනිය ද, විමලබුද්ධි තෙරුන් විසින් අභිධම්මත්ථසංගහ පුරාණ ටීකා යන මේ ආදී ප්රකරණයන් ද, වාචිස්සර සාමිපාදයන් විසින් සච්චසංඛේප පුරාණ ටීකාව ද, මහාබෝධි තෙරුන් විසින් පරමත්ථවිනිශ්චය නම් පුරාණ ටීකාව ද, සුමංගල තෙරුන් විසින් අභිධම්මාවතාර අභිධම්මත්ථසංගහ යන පුස්තකද්වයට අභිනව ටීකාවක් ද, මහා සාමි තෙරුන් විසින් අභිනව නාමරූප පරිච්ඡේදය ද, මහා ශ්රාවක භූත කාත්යායන ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේ විසින් මහා නිරුත්තිය ආදී නිරුත්ති ප්රකරණයන් ද, ධර්මකීර්ති තෙරුන් විසින් බාලාවතාරය ද, අග්ගවංසාචරිය තෙරුන් විසින් සද්දනීතිය ද, බුද්ධප්පිය තෙරුන් විසින් රූපසිද්ධිය ද, අරිමද්දනපුර ආමාත්යයෙකු විසින් න්යාය ප්රදීප ටීකාව ද, දාඨානාග තෙරුන් විසින් නිරුත්තිසාර මඤ්ජුසාව ද, විජිතාවී තෙරුන් විසින් කාත්යායන වර්ණනාව ද, යමක තෙරුන් විසින් චුල්ල නිරුත්තිය ද, සබ්බගුණ තෙරුන් විසින් සද්දකලිකය ද, රතනසිරි තෙරුන් විසින් සද්දත්ථචින්තාව ද, ඡප්පට තෙරුන් විසින් සංක්ෂේප වර්ණනාව හා සූත්ර නිර්දේශය ආදී ප්රකරණයන් ද, නාගිත තෙරුන් විසින් සද්දසාරත්ථජාලිනී ආදී ප්රකරණයන් ද, මොග්ගල්ලායන තෙරුන් විසින් මොග්ගල්ලායනය හා අභිධානප්පදීපිකාව ද, පියදස්සී තෙරුන් විසින් පද සාධනය ද, වනරතන තෙරුන් විසින් පයෝග සිද්ධිය ද, තොටගමුවේ ශ්රී රාහුල සංඝරාජ තෙරුන් විසින් පඤ්චිකා ප්රදීපය ද, ධර්මකීර්ති තෙරුන් විසින් දාඨාවංශය ද, උපතිස්ස තෙරුන් විසින් සමන්තකූට වර්ණනාව හා රසවාහිනිය ද කරන ලද්දේ ය.
තවද මෙහි සඳහන් නොවූවා වූ ශබ්ද ශාස්ත්රඥ ධර්ම විනය දත් පණ්ඩිතයන් විසින් කරන ලද්දා වූ නොයෙක් ප්රකරණයෝ ඇත්තාහු ය. මේ කියන ලද අර්ථ කථා ටීකා වෙය්යාකරණාදී පාළි පොත් හැර පරාක්රමබාහු නම් නරපතීන් විසින් කරන ලද විසුද්ධි මාර්ග සන්නය ද, පූර්වෝක්ත චන්දගෝමීන් විසින් කරන ලද අභිධම්මත්ථසංගහ සන්නය ද, පරාක්රම නම් අමාත්යෝත්තමයන් විසින් සිංහල භාෂාවට නඟන ලද පන්සිය පණස් ජාතක පොත ද, තවත් ඒ ඒ කාලවල දී නොයෙක් පණ්ඩිතයන් විසින් හෙළ බසින් රචනා කොට ඇසුවා වූ පූජාවලිය, රත්නාවලිය, සද්ධර්මාලංකාරය, බෝධිවංශය, සද්ධර්ම රත්නාකරය, ප්රදීපිකා, සාරාර්ථ සංග්රහ, ශ්රී සද්ධර්මෝවාද සංග්රහ ආදී ප්රකරණයෝ ද ඇත්තාහු ය.
තවද ශ්රී සද්ධර්මෝවාද සංග්රහාදී ධර්ම ප්රකරණයන්හි ආ නයින් “බුද්ධඝෝෂ ස්වාමීන් විසින් මේ මේ අටුවා කළේය” යි මීට ප්රථම දැක්වූයේ වී නමුත් කුදු ගොත් සඟියට ඇතුළත් පොත්වලින් සමහරකට කරන ලද අර්ථ වර්ණනාවෝ “ධර්මපාල තෙරුන් විසින් කරන ලද්දෝය” යි ඒ ඒ අර්ථකථාදීන්ගේ හා වෙනත් ධර්ම ප්රකරණයන්හි ප්රකාශ වන්නේ ය. එය පණ්ඩිතයන් විසින් විනිශ්චය කටයුතු ය.
මෙතෙකින් මේ බුද්ධ වංශයෙහි ධර්ම සංගායනා කථාවන් හා දේශනාර්ථ කථාදී පුස්තක ලේඛන කථාව නිමි.
පළමුව මෙම අපණ්ණක ධර්ම දේශනාව භාග්යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි දේශනා කළ සේක. කවරකු අරබයා මෙම කථාව පැන නැඟුනේ ද යත්, අනේපිඬු මහා සිටුහුගේ යහළු වූ පන්සියයක් තීර්ථක ශ්රාවකයන් අරබයාය. එක් දවසක් අනේපිඬු සිටුතුමා තමාගේ යහළු වූ පන්සියයක් අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයන් කැඳවාගෙන,
ආදිය ගෙන්වා ගෙන ජේතවනාරාමයට ගොස් බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඳ, මල් සුවඳ ආදියෙන් පුදා, බෙහෙත් හා වස්ත්ර භික්ෂු සංඝයාට පිළිගන්වා, හිඳීමේ දෝෂ හය මගහැර එක්පසෙක වාඩි විය. ඒ අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ ද තථාගතයන් වහන්සේ වැඳ, පුන් සඳ මඬල වැනි වූ බුදුරදුන්ගේ මුහුණ ද, මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සහ අනු ව්යංජනවලින් සැදුම් ලත්, බඹයක් පමණ රස්මි මාලාවෙන් වට වූ උතුම් රූප කාය ද, යුගල වශයෙන් විහිදෙන ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාව ද බලමින් අනේපිඬු සිටුහුගේ ළඟින් ම හිඳගත්හ.
ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට රන් ගල් තලාවක සිට සිංහනාද කරන තරුණ සිංහයෙකු මෙන් ද, ගිගුරුම් සහිත වැසි වලාකුළක් මෙන් ද, අහස් ගඟ පහළට බස්වන්නාක් මෙන් ද, රුවන් දමක් ගොතන්නාක් මෙන් ද, අංග අටකින් යුත් කණට මිහිරි වූ, සිත් ඇදගන්නාසුලු වූ බ්රහ්මස්වරයෙන් නොයෙක් අයුරින් විසිතුරු වූ මිහිරි දම් දෙසුමක් කළ සේක. ඔවුහු බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා පහන් සිතින් නැඟී සිට, දසබලධාරීන් වහන්සේ වැඳ, අන්ය තීර්ථක සරණ අත්හැර බුදු රජාණන් වහන්සේ සරණ ගියහ. ඔවුහු එතැන් සිට නිතර අනේපිඬු සිටුතුමා සමඟ සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව විහාරයට ගොස් බණ අසති; දන් දෙති; සිල් රකිති; පෙහෙවස් සමාදන් වෙති.
පසු කලෙක භාග්යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සිට නැවත රජගහ නුවරට වැඩි සේක. තථාගතයන් වහන්සේ වැඩි කල්හි, ඔවුහු එම බුදු සරණ අත්හැර නැවත අන්ය තීර්ථකයන් සරණ ගොස් තමන්ගේ මුල් පිළිවෙතෙහි ම පිහිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ ද සත් අට මසක් ගත කොට නැවතත් ජේතවනාරාමයට වැඩි සේක. අනේපිඬු සිටුතුමා නැවතත් ඔවුන් කැඳවාගෙන බුදු රජාණන් වහන්සේ වෙත එළැඹ, සුවඳ ආදියෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ පුදා, වැඳ එක්පසෙක වාඩි විය. ඔවුහු ද භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඳ එක්පසෙක වාඩි වූහ. ඉක්බිති තථාගතයන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වැඩි කල්හි ඔවුන් තමන් ගත් බුදුසරණ හැර නැවත අන්ය තීර්ථක සරණ ගෙන මුල් පිළිවෙතෙහි පිහිටි බව අනේපිඬු සිටුතුමා විසින් භාග්යවතුන් වහන්සේට දන්වන ලදී.
බුදුරජාණන් වහන්සේ අප්රමාණ කල්ප කෝටි ගණනක් නිරතුරු ව පුරුදු කළ වාක් සුචරිතයෙහි බලයෙන් දිව්යමය සුවඳින් සුවඳවත් වූ, නොයෙක් සුවඳින් පිරුණු රන් කරඬුවක් විවර කරන්නාක් මෙන් මුව පියුම විවර කොට, මිහිරි හඬ නිකුත් කරමින්, “උපාසකවරුනි, ඔබ තෙරුවන් සරණ හැර අන්ය තීර්ථකයන් සරණ ගිය බව සත්යයක් දැ?” යි විචාළ සේක. ඔවුන්ට එය සැඟවීමට නොහැකි වී “එසේය, භාග්යවතුන් වහන්ස” යැයි පැවසූ කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “උපාසකවරුනි, යටින් අවීචි නිරයත්, උඩින් භවාග්රයත් සීමා කොට, තිරස් අතට අපරිමාණ ලෝකධාතූන්හි ශීලාදී ගුණයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වූවෙක් පවා නැත. එසේ නම් ඊට වඩා උසස් කෙනෙක් කොයින් ද? “යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා -පෙ- තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යං කිඤ්චි විත්තං ඉධවා හුරං වා -පෙ- අග්ගතො වෙ පසන්නානන්ති.” (මහණෙනි, පාද රහිත වූ හෝ, දෙපා ඇත්තා වූ හෝ යම් තාක් සත්ත්වයෝ වෙත් ද... තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන්ට අග්ර යැයි කියනු ලැබේ... මෙලොව හෝ පරලොව හෝ යම් වස්තුවක් වේ ද... අග්ර වූ රත්නත්රය කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට...) මේ ආදී සූත්රවලින් ප්රකාශිත පරිදි, මෙසේ උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුත් රත්නත්රය සරණ ගිය උපාසක උපාසිකාවෝ නිරයාදී අපායයන්හි උපදින්නෝ නොවෙති. ඔවුහු අපාය උප්පත්තියෙන් මිදී දෙව්ලොව ඉපිද මහත් සම්පත් විඳිති. එම නිසා මෙබඳු වූ සරණ හැර අන්ය තීර්ථකයන් සරණ යාමෙන් ඔබ විසින් නුසුදුසු ක්රියාවක් කරන ලද්දේය”.
මෙහි තෙරුවන් ප්රධාන වශයෙන් හා උසස් වශයෙන් සලකා සරණ ගිය අයගේ අපායන්හි ඉපදීමක් නැති බව දැක්වීම පිණිස මෙම සූත්ර දේශනා ඉදිරිපත් කළ යුතුය.
“යම්කිසි කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගියාහු නම්, ඔවුහු අපායෙහි නො උපදිති. මිනිසත් බව අතහැර දෙව් ලොවට යති.”
“යම්කිසි කෙනෙක් ධර්මය සරණ ගියාහු නම්, ඔවුහු අපායෙහි නො උපදිති. මිනිසත් බව අතහැර දෙව් ලොවට යති.”
“යම්කිසි කෙනෙක් සංඝයා සරණ ගියාහු නම්, ඔවුහු අපායෙහි නො උපදිති. මිනිස් බව අතහැර දෙව් ලොවට යති.”
“බියෙන් තැතිගත් මිනිස්සු පර්වත, වනාන්තර, ආරාම, වෘක්ෂ සහ චෛත්යයන් බොහෝ කොට සරණ යති.”
“එම සරණ යාම නිර්බය එකක් නොවේ. එම සරණ යාම උතුම් ද නොවේ. එම සරණට පැමිණීමෙන් සියලු දුකින් නොමිදෙති.”
“යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, ධර්මය ද, සංඝයා ද සරණ ගියෝ වෙත් ද, ඔවුහු චතුරාර්ය සත්යය ප්රඥාවෙන් දකිති.”
“(එනම්:) දුක ද, දුක හට ගැනීම ද, දුක නැති කිරීම ද, දුක නැති කිරීමේ මාර්ගය වූ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද (යන සතර සත්යයයි).”
“මේ සරණය බිය රහිතය (ඛේම). මේ සරණය උතුම්ය. මේ සරණට පැමිණීමෙන් සියලු දුකින් මිදෙති.”
බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට දේශනා කළ ධර්මය මෙපමණක් ම නොවේ. තවදුරටත් උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “උපාසකවරුනි, බුද්ධානුස්සති කමටහන (බුදුරජුන් පිළිබඳ නැවත නැවත සිහි කිරීම), ධර්මානුස්සති කමටහන, සංඝානුස්සති කමටහන යන මේවා සෝවාන් මාර්ගය ලබා දෙයි; සෝවාන් ඵලය ලබා දෙයි; සකෘදාගාමී මාර්ගය ලබා දෙයි; සකෘදාගාමී ඵලය ලබා දෙයි; අනාගාමී මාර්ගය ලබා දෙයි; අනාගාමී ඵලය ලබා දෙයි; අරහත් මාර්ගය ලබා දෙයි; අරහත් ඵලය ලබා දෙයි.” මේ ආදී ක්රමයෙන් ධර්මය දේශනා කොට, “මෙබඳු වූ සරණක් අත්හළ ඔබ විසින් නුසුදුසු දෙයක් කරන ලද්දේයැ” යි වදාළ සේක. මෙහි බුද්ධානුස්සති කමටහන ආදිය සෝවාන් මාර්ගය ආදිය ලබා දෙන බව, “මහණෙනි, එක් ධර්මයක් වඩන ලද්දේ, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද්දේ, ඒකාන්තයෙන් කලකිරීම පිණිස, නොඇලීම පිණිස, නිරෝධය පිණිස, සන්සිඳීම පිණිස, විශිෂ්ට ඤාණය පිණිස, අවබෝධය පිණිස, නිවන පිණිස පවතී. කවර නම් එක් ධර්මයක් ද? එනම් බුද්ධානුස්සතියයි,” යන මේ ආදී සූත්රවලින් පැහැදිලි කළ යුතුය.
මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ නොයෙක් අයුරින් උපාසකවරුන්ට අවවාද කොට, “උපාසකවරුනි, පෙර ද සමහර මිනිස්සු සරණ නොවන දෙය
‘සරණ’ යැයි සිතා, තර්ක ග්රහණයෙන් හා විපරීත ග්රහණයෙන් යුක්තව ගෙන, අමනුෂ්යයන් අරක්ගත් කාන්තාරයක දී
යක්ෂයින්ට ගොදුරු වී මහත් විනාශයකට පැමිණියහ. පරම සත්ය වූ (අපණ්ණක) ග්රහණය හෙවත් ඒකාන්ත ග්රහණය, අවිරුද්ධ
ග්රහණය ගත් මිනිස්සු එම කාන්තාරයේ දී ම සුවපත් බවට පැමිණියාහ” යි වදාරා නිශ්ශබ්ද වූ සේක.
ඉක්බිති අනේපිඬු
ගෘහපතියා ආසනයෙන් නැගිට භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඳ, ස්තුති කොට, දොහොත් මුදුනේ තබා මෙසේ පැවසීය: “ස්වාමීනි, දැන් මේ
උපාසකවරුන් උතුම් සරණ අත්හැර තර්කය ග්රහණය කර ගැනීම අපට පැහැදිලිය. නමුත් පෙර අමනුෂ්යයන් අරක්ගත් කාන්තාරයේ දී
තර්ක දෘෂ්ටිකයන්ට වූ විනාශයත්, සත්ය ග්රහණය ගත් මිනිසුන්ට වූ යහපතත් අපට රහසකි; අපෙන් වැසී ඇත. එය ඔබ වහන්සේට
පමණක් පැහැදිලිය. එබැවින් භාග්යවතුන් වහන්ස, අහසෙහි පුන් සඳ මඬල මතු කොට පෙන්වන්නාක් මෙන් මේ කරුණු ප්රකට කරන
සේක්වා!”
ඉක්බිති භාග්යවතුන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මා විසින් අපරිමිත කාලයක් දස පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට
ලෝකයාගේ සැක දුරු කිරීම පිණිස ම සර්වඥතා ඤාණය ලබා ගන්නා ලදී. සිංහ තෙලින් රන් බඳුනක් පුරවන්නාක් මෙන් මැනවින්
කන් යොමා අසන්න” යයි සිටුතුමාගේ සිතෙහි උනන්දුව උපදවා, හිම වලාකුළු ගැබ දෙබෑ කොට පුන් සඳ එළියට ගන්නාක් මෙන්,
භවයෙන් වැසුණු අතීත කරුණු හෙළි කළ සේක.
අතීතයෙහි කාසි රට බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත නම් රජකෙනෙක් විය. එකල අප මහා බෝසතාණෝ වෙළෙඳ කුලයෙහි පිළිසිඳ ගෙන, දස මසක් ඇවෑමෙන් මව් කුසින් බිහි වී, ක්රමයෙන් වියපත් ව ගැල් පන්සියයකින් වෙළෙඳාම් කරමින් හැසිරෙති. ඔහු සමහර විටෙක නැගෙනහිර දෙස සිට බටහිර දෙසට ද, සමහර විටෙක බටහිර දෙස සිට නැගෙනහිර දෙසට ද වෙළෙඳාම් පිණිස යති. එම බරණැස් නුවර ම නුවණ මඳ වූ, දක්ෂ නොවූ, උපායෙහි අදක්ෂ වූ තවත් වෙළෙඳ පුත්රයෙක් සිටියේය. එකල බෝසතාණෝ බරණැස් නුවරින් මහා වටිනාකම් ඇති වෙළෙඳ බඩු ගෙන ගැල් පන්සියයක් පුරවා ගමනට සූදානම් කොට තැබූහ. ඒ මෝඩ වෙළෙඳ පුත්රයා ද එසේම ගැල් පන්සියයක් පුරවා ගමනට සූදානම් කොට තැබීය.
එකල බෝසතාණෝ මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මේ මෝඩ වෙළෙඳ පුත්රයා මා සමඟ එකවර යන්නේ නම්, ගැල් දහසකට මඟ ප්රමාණවත් නොවනු
ඇත. මිනිසුන්ට දර හා දිය ද, ගොනුන් හට තණ ද දුර්ලභ වනු ඇත. ඔහු හෝ මා හෝ පළමුවෙන් යාම වටී.” ඔහු ඒ වෙළෙඳ
පුත්රයා කැඳවා මේ බව පැහැදිලි කොට, “අප දෙදෙනාටම එකවර යා නොහැක. ඔබ පළමුවෙන් යන්නෙහි ද? නැතිනම් පසුව යන්නෙහි
දැ?” යි විමසූහ.
ඒ මෝඩ වෙළෙඳා මෙසේ සිතීය: “මා ඉදිරියෙන් යාමෙහි බොහෝ ආනිශංස ඇත. මම කැඩී බිඳී නොගිය
මාර්ගයෙන් යන්නෙමි. මාගේ ගොනුන් අන් අය විසින් නොකෑ තණකොළ කනු ඇත. මාගේ මිනිසුන්ට අනුන් අත නොගෑ පළා කොළ වෑංජන
සඳහා ලැබෙනු ඇත. බොර නොවූ පිරිසිදු ජලය ලැබෙනු ඇත. මා කැමති මිලක් නියම කොට බඩු විකුණා ගත හැකි වනු ඇත.” මෙසේ
සිතූ ඔහු, “යහළුව, මම පෙරටුව යන්නෙමි” යි කීය.
බෝසතාණෝ ද පසුපසින් යාමෙහි බොහෝ ආනිශංස දුටහ. ඔහුට මෙසේ
සිතුණි: “පෙරටුව යන්නෝ මඟෙහි ඇති විෂම තැන් සම කරති; මම ඔවුන් ගිය මඟෙහි යන්නෙමි. පෙරටුව ගිය ගොනුන් පැරණි වී
මෝරා ගිය තණ කෑ කල්හි, මගේ ගොනුන්ට නැවත අලුතින් හටගත් මිහිරි තණ කෑමට ලැබෙන්නේය. පෙරටුව ගියවුන් විසින් පළා කොළ
කැඩූ තැන්වල අලුතින් හටගත් පඳුරු මාගේ මිනිසුන්ට වෑංජන පිණිස මිහිරි වනු ඇත. ජලය නැති තැන්වල ඔවුන් විසින් වළවල්
කනිනු ලබන අතර, ඔවුන් තැනූ ඒ වළවල්වලින් අපි ජලය බොන්නෙමු. බඩු මිල නියම කිරීම වනාහි මිනිසුන්ගේ දිවි තොර
කිරීමක් වැනිය (ජනප්රිය නොවන්නකි). මම පසුව ගොස් ඔවුන් නියම කළ මිලට ම මාගේ බඩු විකුණන්නෙමි.”
බෝසතාණෝ මේ
ආනිශංස දැක, “යහළුව, එසේනම් ඔබ පෙරටුව යන්නැ” යි කීහ. “ඉතා මැනවි යහළුව” යයි පැවසූ මෝඩ වෙළෙඳා ගැල් යොදා ගෙන
පිටත්වී, පිළිවෙළින් මිනිස් වාසය ඉක්මවා කාන්තාරයට පිවිසෙන තැනට පැමිණියේය.
කාන්තාරය වනාහි පස් ආකාර වේ:
එහි සොරුන් විසින් අරක් ගත් මාර්ගය ‘චෝර කාන්තාරය’ නම් වේ. සිංහාදීන් විසින් අරක් ගත් මාර්ගය ‘වාළ කාන්තාරය’ නම් වේ. යම් තැනක නෑමට හෝ බීමට ජලය නැත්තේ ද, එය ‘නිරුදක කාන්තාරය’ නම් වේ. අමනුෂ්යයින් විසින් අරක්ගන්නා ලද්දේ ‘අමනුෂ්ය කාන්තාරය’ නම් වේ. අල මුල් ආදී ආහාරයට සුදුසු දේ රහිත වූයේ ‘අප්පභක්ඛ කාන්තාරය’ නම් වේ. මේ පස් ආකාර කාන්තාර අතුරින් මෙම කාන්තාරය නිරුදක කාන්තාරයක් සහ අමනුෂ්ය කාන්තාරයක් විය. එබැවින් ඒ මෝඩ වෙළෙඳ පුත්රයා ගැල්වල විශාල කළ ගෙඩි තබා ජලය පුරවාගෙන සැට යොදුනක් පමණ වූ ඒ කාන්තාර මාර්ගයට පිවිසියේය.
ඔහු කාන්තාරය මැදට පැමිණි කල්හි, එහි අරක්ගත් යක්ෂයා, “මොවුන් විසින් ගෙනෙන ලද ජලය ඉවත දැම්මවා, මොවුන් දුබල
කොට, සියල්ලන් ම මරා කන්නෙමි” යි සිතීය. ඔහු සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු පැහැති තරුණ ගොනුන් යෙදූ මනරම් යානාවක් මවාගෙන,
දුනු, ඊතල, පලිස් ආදි ආයුධ අතැති දස දොළොස් දෙනෙක් පමණ අමනුෂ්යයන් පිරිවරාගෙන, නිල් මහනෙල් හා කුමුදු මල් පැළඳ,
තෙත් වූ හිසින් හා තෙත් වූ වස්ත්ර ඇති ව, අධිපතියකු මෙන් ඒ යානාවෙහි හිඳ, මඩ තැවරුණු රෝද සහිත ව පෙරළා එන
ගමනින් ඉදිරියට පැමිණියේය.
ඔහුගේ පිරිවර අමනුෂ්යයෝ ද පෙරටුව හා පසුපසින් තෙත් කෙස් හා තෙත් වස්ත්ර ඇති ව,
මහනෙල් හා කුමුදු මල් දම් පැළඳ, සුදු නෙළුම් මිටි අතැති ව, නෙළුම් අල කමින්, දිය බිඳු හා මඩ වගුරුවමින් ගමන්
කළහ.
වෙළෙඳ සාත්තු නායකයෝ සාමාන්යයෙන් යම් කලෙක ඉදිරිපසින් සුළඟ හමයි ද, එවිට යානාවක හිඳ සේවකයින් පිරිවරා
ගෙන දූවිලි මග හැරීම පිණිස පෙරටුව යති. යම් කලෙක පසුපසින් සුළඟ හමයි ද, එවිට එම ක්රමයෙන් ම පසුපසින් යති. එදින
ඉදිරියෙන් සුළඟ හැමීය; එබැවින් ඒ වෙළෙඳ පුත්රයා පෙරටුව ගමන් කළේය.
යක්ෂයා ඔහු එනු දැක තම රථය පාරෙන් ඉවතට ගෙන ‘කොහි යන්නහුදැ’යි අසමින් ඔහු සමඟ පිළිසඳර කතා කළේය. ගැල් නායකයාද තම රථය පාරෙන් ඉවතට ගෙන, අන් ගැල්වලට යන්නට ඉඩ දී, පසෙක සිටි යක්ෂයාට මෙසේ කීවේය: “පින්වත, අපි මේ බරණැස් නුවර සිට එන්නෙමු.” එවිට යක්ෂයා, “ඔබලා වනාහි උපුල් හා කුමුදු මල් පැළඳ, රත් හා සුදු නෙළුම් අතැතිව, නෙළුම් අල කමින්, මඩ තැවරුණු සිරුරින් යුතුව, දිය බිඳු වගුරුවමින් එන්නාහුය. කිම, ඔබලා ආ මග වැසි වසීද? උපුල් ආදියෙන් සැදුම්ලත් විල් ඇත්තේදැ”යි විචාළේය. යක්ෂයා ඔහුගේ බස් අසා, “මිතුර, ඔබ කුමක් කියන්නෙහිද? අර පෙනෙන්නේ නිල් වන රොදයි. එතැන් සිට මුළු වනයම එකම ජලයෙන් පිරී ඇත. නිබඳව වැසි වසී. දිය කඳුරු පිරී පවතී. තැනින් තැන නෙළුම් ආදිය පිපුණු විල් ඇතැ”යි කීවේය. මෙසේ කියා යක්ෂයා, පිළිවෙළින් ගැල් යන කල්හි “කොහි යන්නහුදැ”යි ඇසූ විට “අසවල් දනව්වට යමු”යි කීහ. “මේ ගැලෙහි සහ මේ ගැලෙහි කුමන බඩුදැ”යි ඇසූ විට “අසවල් අසවල් බඩුය”යි කීහ. “පසුපසින්ම එන ගැල ඉතා බරව එයි. එහි ඇත්තේ කුමන බඩුදැ”යි ඇසූ විට “එහි ඇත්තේ ජලයයි” කීහ. එවිට යක්ෂයා “මෙතෙක් දුර එන ඔබලා ජලය රැගෙන ඒම ඉතා හොඳයි. එහෙත් මෙතැන් සිට ජලය රැගෙන යාම අවශ්ය නොවේ. ඉදිරියෙහි ජලය සුලභය. සැළි බිඳ දමා ජලය ඉවත් කොට සැහැල්ලුවෙන් යනු මැනවැ”යි කීවේය. තවද “ඔබලා යන්න. අපට පමා වේ”යැයි කියා මඳ දුරක් ගොස්, ඔවුන්ට නොපෙනී ගිය පසු යක්ෂ නගරයටම ගියේය.
ඒ අනුවණ ගැල් නායකයාද තමාගේ මෝඩකම නිසා යක්ෂයාගේ වචනය පිළිගෙන, දිය පිරි සැළි බිඳ දමා, පතක් පමණවත් ජලය ඉතිරි නොකොට සියලු ජලය බැහැර කරවා ගැල් පැදවීය. එහෙත් ඉදිරියෙහි ජලය බිඳක්වත් නොවීය. ජලය නොලත් මිනිස්සු ක්ලාන්ත වූහ. හිරු බැස යන තුරු ගමන් කළ ඔවුහු, ගැල් මුදා රවුමට තබා, ගොනුන් රිය සක්වල බැන්දහ. ගොනුන්ටද ජලය නොවීය. මිනිසුන්ට කැඳ බතක්වත් නොවීය. දුබල වූ මිනිස්සු ඒ ඒ තැන වැටී නිදා ගත්හ. රාත්රී කාලයෙහි යක්ෂ නගරයෙන් ආ යක්ෂයෝ සියලු ගොනුන්ද මිනිසුන්ද මරා, මස් කා, ඇට පමණක් ඉතිරි කොට ගියහ. මෙසේ නුවණ මද වෙළෙඳ නායකයකු නිසා ඒ සියල්ලෝම විනාශ වූහ. අත් පා ඇට ආදිය ඒ ඒ තැන විසිරී තිබුණි. ගැල් පන්සියය බඩු පිරවූ පරිදිම තිබිණි.
බෝසත් වෙළෙඳ නායකයාද, ඒ අනුවණ වෙළෙඳ පුත්රයා නික්මී මසකුත් අඩ මසක් ගිය තැන ගැල් පන්සියයක් සමඟ සිය නුවරින් නික්ම, පිළිවෙළින් කාන්තාරය අසලට පැමිණියේය. එහිදී දිය සැළි ජලයෙන් පුරවා, බොහෝ ජලය ගෙන, කඳවුරෙහි අණ බෙර යවා මිනිසුන් රැස් කරවා මෙසේ අවවාද කළේය: “මාගෙන් නොවිමසා දිය පතක් පමණවත් පරිභෝජනය නොකරන්න. කාන්තාරයේ විෂ ගස් ඇත. එබැවින් මින් පෙර ඔබලා නොකෑ කොළ, මල්, ගෙඩි ආදී කිසිවක් මාගෙන් නොවිමසා නොකන්න.” මෙසේ පිරිවර ජනයාට අවවාද දී කාන්තාරයට ඇතුළු වූහ. බෝසතාණෝ කතර මැදට පිවිසි කල්හි, ඒ යක්ෂයා පෙර පරිදිම බෝසතාණන් ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. බෝසතාණෝ දුටු විගසම ඔහු යක්ෂයකු බව හඳුනා ගත්හ. “මේ කාන්තාරයේ ජලය නැත. මෙය ජලය රහිත කාන්තාරයකි. මොහු බිය රහිතය. රතු නෙත් ඇත්තේය. මොහුගේ සෙවණැල්ලද නොපෙනේ. නිසැකවම මොහු විසින් මීට පෙර ගිය අනුවණ වෙළෙඳ පුත්රයා ඇතුළු පිරිස, සියලු ජලය ඉවත් කරවා, ක්ලාන්ත කරවා, අනුභව කරන ලද්දේ විය යුතුය. මොහු මාගේ නුවණැති බව හා උපාය දක්ෂ බව නොදන්නවා විය හැක”යි සිතා, “තොපි යවු, අපි වෙළෙන්දෝ වෙමු. වෙනත් ජලයක් නොදැක ගෙන ආ ජලය ඉවත නොදමමු. ජලය ඇති තැනක් දුටු විට, පැරණි ජලය ඉවත් කොට ගැල් සැහැල්ලු කරගෙන යන්නෙමු”යි කීවේය. යක්ෂයා මඳ දුරක් ගොස් නොපෙනී ගොස් යක්ෂ නගරයටම ගියේය.
[බෝධිසත්ව වෙළඳ නායකයා කාන්තාරයේදී වෙස්වලාගත් යක්ෂයා හමුවන අවස්ථාව]
යක්ෂයා ගිය පසු පිරිවර ජනයා බෝසතුන්ට මෙසේ කීහ: “ස්වාමීනි, මේ මිනිසුන් කීවේ පෙනෙන නිල් වන රොදින් එහා නිබඳව වැසි වසින බවය. ඔවුහු උපුල් හා කුමුදු මල් මාලා පැළඳ, නෙළුම් මල් මිටි ගෙන, නෙළුම් අල කමින්, දිය බිඳු වෑහෙන තෙත් වස්ත්ර හා තෙත් හිස් ඇතිව පැමිණියහ. එබැවින් ජලය බැහැර කොට, ගැල් සැහැල්ලු කරගෙන ඉක්මනින් යමු.” බෝසතාණෝ ඔවුන්ගේ කතාව අසා ගැල් නවත්වා, සියලුම මිනිසුන් රැස් කරවා මෙසේ ප්රශ්න කළහ:
“මොවුන් මිනිස්සු නොවෙති; යක්ෂයෝය. මොවුන් පැමිණියේ අප ලවා ජලය බැහැර කරවා, අපව දුබල කොට අනුභව කිරීම පිණිසය. අපට පෙර ගිය අනුවණ වෙළෙඳ පුත්රයා උපාය දක්ෂයෙක් නොවේ. නිසැකවම මොවුන් විසින් ඔවුන් ලවා ජලය බැහැර කරවා, ක්ලාන්ත වූ පසු ඔවුන්ව අනුභව කරන්නට ඇත. බඩු පුරවන ලද ගැල් පන්සියය තිබූ පරිදිම අද අපට දැකගත හැකි වනු ඇත. එබැවින් දිය පතක්වත් අපතේ නොයවා වහා ගැල් පදවන්න” යැයි අණ කළේය.
ඔහු ඉදිරියට යන විට, බඩු පුරවන ලද ගැල් පන්සියයද, ඒ ඒ තැන විසිරුණු ගොනුන්ගේ හා මිනිසුන්ගේ අත් පා ඇට ආදියද දැක, සියලුම ගැල් මුදවා කඳවුරු පවුරක් සේ වටට තැබවීය. කල් තියාම මිනිසුන්ට හා ගොනුන්ට රාත්රී ආහාරය කවයි, මිනිසුන්ට මැදි වන සේ ගොනුන් ලගිනු ලැබීය. තමන්ම නායකයා වී, කඩු ගත් අත් ඇතිව, තුන් යමෙහිම ආරක්ෂාව සපයමින් සිට පහන් කළේය. පසු දින අලුයම සියලු කටයුතු නිමවා, ගොනුන්ට කවා, තමන්ගේ ගැල් අතරින් දුබල වූ ගැල් අත්හැර, මියගිය පිරිසගේ ශක්තිමත් ගැල් ගත්තාහුය. අඩු වටිනාකම් ඇති භාණ්ඩ අත්හැර, වැඩි වටිනාකම් ඇති භාණ්ඩ පටවා ගත්තාහුය. ඉන්පසු බලාපොරොත්තු වූ ස්ථානයට ගොස්, දෙගුණ තෙගුණ මිලට භාණ්ඩ විකුණා, සියලු පිරිස සමඟ නැවත තම නගරයටම යහතින් පැමිණියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම කථාව දේශනා කොට, “ගෘහපතිය, මේ ආකාරයට පෙර තර්ක ග්රාහය (තර්කය මත පමණක් පිහිටා තීරණ ගැනීම) ගත් අය මහා විනාශයට පත් වූහ. අපණ්ණක ග්රාහය (නිවැරදි, අවිවාදිත පිළිවෙත) ගත් අය අමනුෂ්යයන්ගෙන් මිදී, යහතින් කැමති තැනට ගොස් නැවත තම රටටම පැමිණියාහුය”යි වදාරා, අතීත හා වර්තමාන කථා දෙක ගළපා, බුද්ධත්වයට පැමිණ මෙම අපණ්ණක ධර්ම දේශනාවෙහි එන මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“ඇතැම් තාර්කිකයෝ ඒකාන්ත සත්යය (අපණ්ණක ඨානය) දෙවන තැනට දමති. නුවණැත්තා මේ බව දැන, යමක් ඒකාන්ත සත්ය වේද, එයම ගත යුතුය.”
එහි “අපණ්ණකං” යනු ඒකාන්ත වූ, නිවැරදි වූ, නිවනට යොමු වූ යන අර්ථයයි. “ඨානං” යනු කාරණයයි. කාරණය වනාහි යම් හෙයකින් ඊට අයත් ඵලය පවත්වයිද, එබැවින් “ඨාන” (ස්ථානය/හේතුව) යැයි කියනු ලැබේ. “හේතුව හේතුව වශයෙන්ද, අහේතුව අහේතුව වශයෙන්ද” (ඨානඤ්ච ඨානතො...) ආදියෙහිද මෙම අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ “අපණ්ණකං ඨානං” යන පද දෙකෙන්ම අදහස් කරන්නේ, ඒකාන්තයෙන්ම හිත සුව එළවන බැවින් නුවණැත්තන් විසින් අනුගමනය කරන ලද, ඒකාන්ත වූ, නොවදින, නිවන පිණිස පවතින හේතුව මෙය බවයි. මේ එහි කෙටි අර්ථයයි. ප්රභේද වශයෙන් ගත් කල:
යන මේ සියල්ලම නිවැරදි “අපණ්ණක ඨාන” හෙවත් නිවන් මඟ ප්රතිපදාව බව දත යුතුය.
යම් හෙයකින් මෙය “නෛර්යාණික ප්රතිපදාව” (සසරින් එතෙර කරවන පිළිවෙත) නම් වේද, එබැවින්ම භාග්යවතුන් වහන්සේ එම අපණ්ණක ප්රතිපදාව දක්වනු පිණිස මෙම සූත්රය දේශනා කළ සේක.
“මහණෙනි, කරුණු තුනකින් යුක්ත වූ භික්ෂුව අපණ්ණක (නිවැරදි) ප්රතිපදාවට පිළිපන්නේ වෙයි. ආශ්රවයන් නැති කිරීම සඳහා ඔහුගේ නුවණ යොමු වී ඇත. කවර නම් කරුණු තුනකින්ද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුව:
මහණෙනි, භික්ෂුව කෙසේ නම් ඉන්ද්රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇත්තේ වෙයිද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුව ඇසින් රූපයක් දැක එහි නිමිති (මුළු රූපය) නොගනී... (පෙ)... මහණෙනි, භික්ෂුව මෙසේ ඉන්ද්රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇත්තේ වෙයි.”
“මහණෙනි, භික්ෂුව කෙසේ නම් ආහාරයෙහි පමණ දන්නේ වෙයිද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුව නුවණින් සලකා ආහාර වළඳයි; ඒ ක්රීඩා පිණිස නොවේ, මත්වීම පිණිස නොවේ... (පෙ)... මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව ආහාරයෙහි පමණ දන්නේ වෙයි.”
“මහණෙනි, භික්ෂුව කෙසේ නම් නිදි වැරීමෙහි යෙදුණේ වෙයිද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුව දහවල් කාලයේ සක්මනින් සහ හිඳීමෙන් (නොනිදා)... (පෙ)... මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව නිදි වැරීමෙහි යෙදුණේ වෙයි.” (අංගුත්තර නිකාය 3.16)
මේ සූත්රයෙහිද ධර්ම කරුණු තුනක්ම කියන ලදී. මේ අපණ්ණක ප්රතිපදාව රහත් ඵලය දක්වාම පවතී. එහි රහත් ඵලය යනු, ඵල සමාපත්තියෙන් විසීමටද, අනුපාදිශේෂ පරිනිර්වාණයටද (පිරිනිවීමට) ඇති එකම ප්රතිපදාවයි.
“එකෙ” (ඇතැම්හු) යනු සමහර නුවණැති මනුෂ්යයෝය. එහි “අසුවලා අසුවලා” යැයි නියමයක් නැතත්, මෙය පිරිවර සහිත බෝසතුන් අරමුණු කොට කියන ලද්දක් බව දත යුතුය. “දුතියං ආහු තක්කිකා” යන්නෙහි, “දුතියං” (දෙවැන්න) යනු පළමුව පැවසූ “අපණ්ණක ඨානය” හෙවත් “නෛර්යාණික කාරණයට” දෙවැනි වූ, තර්කයෙන් ගත් කාරණයයි; අනෛර්යාණික (නිවන් නොදෙන) කාරණයයි. “ආහු තක්කිකා” යන්න කලින් පදය සමඟ මෙසේ ගැළපේ: බෝසතුන් ප්රමුඛ නුවණැති මනුෂ්යයෝ “අපණ්ණක ඨානය” හෙවත් ඒකාන්ත, නිවැරදි, නෛර්යාණික කාරණය ගත්හ. එහෙත් බාල (අනුවණ) සාත්තු නායකයා ප්රමුඛ තාර්කිකයෝ යමක් කීවාහුද, ඔවුහු “දුතියං” (දෙවැන්න) වූ සාපරාධී, ඒකාන්ත නොවන, වැරදි සහගත, අනෛර්යාණික කාරණය ගත්හ. ඔවුන් අතුරෙන් යමෙක් “අපණ්ණක ඨානය” ගත්තාහුද, ඔවුහු ශුක්ල ප්රතිපදාවට (නිවැරදි පිළිවෙතට) පිළිපන්නාහුය. යමෙක් “ඉදිරියෙහි ජලය තිබිය යුතුය” යනුවෙන් තර්කය මත පිහිටා (තක්කග්ගාහ) දෙවැනි වූ අනෛර්යාණික කාරණය ගත්තාහුද, ඔවුහු කෘෂ්ණ ප්රතිපදාවට (වැරදි පිළිවෙතට) පිළිපන්නාහුය.
එහි ශුක්ල ප්රතිපදාව යනු නොපිරිහෙන ප්රතිපදාවයි; කෘෂ්ණ ප්රතිපදාව යනු පිරිහෙන ප්රතිපදාවයි. එබැවින් යමෙක් ශුක්ල ප්රතිපදාවට පිළිපන්නාහුද, ඔවුහු නොපිරිහී යහපත් බවට (ක්ෂේමයට) පත් වූහ. යමෙක් කෘෂ්ණ ප්රතිපදාවට පිළිපන්නාහුද, ඔවුහු පිරිහී මහා ව්යසනයකට පත් වූහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාට මෙම අර්ථය වදාරා, තවදුරටත් “එතදඤ්ඤාය මෙධාවී, තං ගණ්හෙ යදපණ්ණකං” යන පාදය වදාළ සේක.
එහි “එතදඤ්ඤාය මෙධාවී” යන්නෙහි අර්ථය නම්: “මේධා” නම් වූ විපුල, විශුද්ධ, උසස් ප්රඥාවෙන් යුක්ත වූ කුල පුත්රයා, “අපණ්ණක” (නිවැරදි) සහ “සපණ්ණක” (සැක සහිත) යන කරුණු දෙකෙහි, එනම් තර්කයෙන් නොගැනීම සහ තර්කයෙන් ගැනීම යන කරුණු දෙකෙහි ගුණ-දොස්, දියුණුව-පිරිහීම සහ යහපත-අයහපත දැන යන්නයි. “තං ගණ්හෙ යදපණ්ණකං” යනු: යමක් “අපණ්ණක” වේද, ඒකාන්ත වේද, ශුක්ල ප්රතිපදා සහ අපරිහානිය ප්රතිපදා නම් වූ නෛර්යාණික කාරණය වේද, එයම ගත යුතුය. ඒ මක්නිසාද යත්? එය ඒකාන්තයෙන්ම නිවැරදි හෙයිනි. අනෙක් කරුණ නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත්? එය ඒකාන්ත නොවන හෙයිනි. මේ අපණ්ණක ප්රතිපදාව වනාහි සියලු බුදු, පසේබුදු සහ බුද්ධ පුත්රයන්ගේ ප්රතිපදාවයි. සියලු බුදුවරයෝ වනාහි අපණ්ණක ප්රතිපදාවෙහිම පිහිටා, දැඩි වීර්යයෙන් පාරමී ධර්ම පුරා, බෝ මැඩදී බුදු බව ලබති. පසේබුදුවරයෝ පච්චේක බෝධිය උපදවති. බුද්ධ පුත්රයෝ ශ්රාවක පාරමී ඤාණය අවබෝධ කරති.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ උපාසකවරුන්ට ත්රිවිධ කුල සම්පත්තියද, සවැදෑරුම් දිව්ය ලෝක සහ බ්රහ්ම ලෝක සම්පත්තියද පෙන්වා දී, අවසානයේ රහත් මඟ ඵල ලබා දෙන “අපණ්ණක ප්රතිපදාව” ගැනත්, සතර අපායෙහි සහ පස් වැදෑරුම් නීච කුලයන්හි උපත ලබා දෙන “සපණ්ණක ප්රතිපදාව” ගැනත් පෙන්වා දී මෙම අපණ්ණක ධර්ම දේශනාව සිදු කළ සේක. තවදුරටත් චතුරාර්ය සත්යය සොළොස් ආකාරයකින් ප්රකාශ කළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ පන්සියයක් උපාසකවරු සියල්ලෝම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, කථා වස්තූන් දෙක ගළපා, ජාතක කතාව සමාධාන කොට (චරිත හඳුන්වා දී) වදාළ සේක: “එකල නුවණ මද වෙළෙඳ පුත්රයා වූයේ දේවදත්තය. ඔහුගේ පිරිස වූයේ දේවදත්ත පිරිසය. නුවණැති වෙළෙඳ පුත්රයාගේ පිරිස වූයේ බුදු පිරිසය. නුවණැති වෙළෙඳ පුත්රයා වූයේ මමම වෙමි”යි දේශනාව නිම කළ සේක.
පළමු වන අපණ්ණක ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“අකිලාසුනො” යන මේ ධර්ම දේශනාව භාග්යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සමයෙහි වදාළ සේක. කවරෙකු අරබයා ද යත්? වීර්යය අත්හළ එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි, සැවැත් නුවර එක් කුල පුත්රයෙක් ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් දහම් අසා, පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ, කාමයන්හි ආදීනව දැක පැවිදි විය. ඔහු උපසම්පදාව ලබා පස් වසරක් ගත වූ පසු, මාතෘකා දෙකම ඉගෙන, විදර්ශනා ක්රමය ද ප්රගුණ කොට, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් තමාගේ සිතට ගැළපෙන කමටහනක් ගෙන එක් ආරණ්යයකට පිවිසියේ ය. එහි වස් එළඹ තෙමසක් මුළුල්ලේ වීර්යය කළ ද, ආලෝක මාත්රයක් හෝ නිමිති මාත්රයක් හෝ උපදවා ගැනීමට ඔහුට නොහැකි විය.
ඉක්බිති ඔහුට මෙබඳු සිතක් පහළ විය: “ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකු ගැන දේශනා කරන ලදී. ඒ අතුරින් මා ‘පදපරම’ (ධර්මය කොතෙක් ඇසුවත් මේ ආත්මයේදී මගඵල නොලබන) පුද්ගලයෙකු විය යුතු ය. මේ ආත්මභාවයේදී මට මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් නැතැයි සිතමි. එසේ නම් ආරණ්යයේ වාසය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිම? ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් රූප ශෝභාවෙන් අග තැන්පත් බුද්ධ ශරීරය දෙස බලමින්, මිහිරි වූ ධර්ම දේශනා අසමින් වාසය කරමි” යි සිතා නැවත ජේතවනයට ම පැමිණියේ ය. එවිට ඔහුගේ හිතවත් මිත්ර භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි, ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන ‘ශ්රමණ ධර්මය පුරන්නෙමි’ යි කියා ගියේ ය. දැන් නැවත පැමිණ පිරිස් සමඟ ඇලෙමින් හැසිරෙන්නෙහි ය. කුමක් ද? ඔබගේ පැවිදි කෘත්යය මුදුන් පත් වූයේ ද? නැවත උපතක් නැත්තෙක් වූයේ දැ?” යි විමසූහ. “ඇවැත්නි, මම මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් නොලැබ, ‘මා අභව්ය පුද්ගලයෙකැ’යි සිතා වීර්යය අත්හැර පැමිණියෙමි” යි ඔහු පැවසී ය. “ඇවැත්නි, දැඩි වීර්යය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයේ පැවිදි වී, වීර්යය අත්හැරීමෙන් ඔබ විසින් නුසුදුස්සක් කරන ලදී. එන්න, තථාගතයන් වහන්සේට ඔබව දක්වන්නෙමු” යි කියා, ඔවුහු ඒ භික්ෂුව කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහු දැක, “මහණෙනි, ඔබලා මේ භික්ෂුව අකමැත්තෙන් මෙන් කැඳවාගෙන ආවේ ය. මොහු විසින් කුමක් කරන ලද ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව මෙබඳු වූ නිර්වාණගාමී ශාසනයක පැවිදි ව, ශ්රමණ ධර්මය පුරමින් සිට වීර්යය අත්හැර පැමිණියේ ය” යි ඔවුහු පැවසූහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ වීර්යය අත්හැර දැමූ බව සැබෑ ද?” යි ඔහුගෙන් ඇසූ සේක. “එසේ ය, භාග්යවතුන් වහන්ස” යි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේ ය. “මහණ, මෙබඳු වූ මාගේ ශාසනයේ පැවිදි ව, ‘අල්පේච්ඡ ය’, ‘සන්තුෂ්ටිමත් ය’, ‘හුදෙකලා වූවෙක් ය’, ‘ආරද්ධ වීර්යය ඇත්තෙක් ය’ කියා තමා හඳුන්වා නොදී, ‘වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක්’ යැයි හඳුන්වා දෙන්නෙහි ද? ඔබ පෙර වීර්යයවන්තයෙක් වී ය. එදා ඔබ එකලාව කළ වීර්යය නිසා මරු කතරක දී කරත්ත පන්සියයක සිටි මිනිස්සු ද ගවයෝ ද පැන් ලැබ සුවපත් වූහ. දැන් කුමක් නිසා වීර්යය අත්හරින්නෙහි ද?” යි වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව මේ වචන මාත්රයෙන් ම මහත් වූ චිත්ත ධෛර්යයක් ලැබුවේ ය.
ඒ කතාව අසා භික්ෂූහු භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඉල්ලා සිටියහ. “ස්වාමීනි, දැන් මේ භික්ෂුව වීර්යය අත්හළ බව අපට පැහැදිලි ය. නමුත් පෙර මොහුගේ එකම වීර්යය නිසා මරු කතරක දී මිනිසුන් සහ ගවයන් පැන් ලබා සුවපත් වූ බව අපට රහසකි. එය ඔබ වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයට ම ප්රකට ය. අපට ද ඒ කාරණය වදාරන සේක්වා!” “එසේ නම් මහණෙනි, අසව්” යැයි පැවසූ භාග්යවතුන් වහන්සේ, ඒ භික්ෂූන්ගේ සිහිය උපදවා භවාන්තරයෙන් වැසී තිබුණු ඒ කාරණය ප්රකට කළ සේක.
අතීතයේ කාසි රට බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, බෝසතාණෝ සාත්තුනායක කුලයක පිළිසිඳගෙන, වියපත් ව, කරත්ත පන්සියයක් රැගෙන වෙළඳාම් කරමින් හැසිරුණාහ. දිනක් ඔහු සැට යොදුනක් වූ මරු කතරකට (වැලි කාන්තාරයකට) පිළිපන්නේ ය. ඒ කාන්තාරයේ ඉතා සියුම් වූ වැලි මිටින් ගත් කල්හි අතෙහි නොරඳයි. ඉර උදාවේ පටන් ගිනි අඟුරු ගොඩක් මෙන් උණුසුම් වෙයි; පය තබා යා නොහැකි ය. එබැවින් එය තරණය කරන්නෝ දර, දිය, තල, සහල් ආදිය කරත්තවල පටවාගෙන රාත්රියේ ම ගමන් කරති. අරුණෝදයත් සමඟ කරත්ත රවුමට සිටුවා, ඊට ඉහළින් මණ්ඩපයක් තනා, වේලාසනින් ම ආහාර කෘත්යය නිමවා, (කරත්ත) සෙවනේ වාඩි වී දවල් කාලය ගත කරති. හිරු බැස ගිය පසු රාත්රී ආහාරය අනුභව කොට, පොළොව සිසිල් වූ කල්හි කරත්ත යොදාගෙන ගමන් කරති. මේ ගමන මුහුදු ගමනක් හා සමාන ය. ඒ නිසා ‘ගොඩබිම් නියමුවෙකු’ (තල නියාමක) සිටිය යුතු ම ය. ඔහු තරු බලමින් සාත්තුව එතෙර කරවයි.
ඒ සාත්තුනායකයා ද එකල මේ ආකාරයෙන් ම ඒ වැලි කාන්තාරය තරණය කරමින් සිටියේ ය. පනස් නව යොදුනක් ගොස්, “දැන් එක රැයකින් ම මරු කතරින් එතෙර විය හැකි ය” යි සිතා, රාත්රී ආහාරය අනුභව කොට, සියලු දර සහ දිය අවසන් කරවා කරත්ත යා කරගෙන පිටත් විය. නියමුවා පළමු කරත්තයේ ඇඳක් අතුරුවාගෙන අහසේ තරු බලමින්, “මෙලෙසින් පදවනු, මෙලෙසින් පදවනු” යි කියමින් වැතිර සිටියේ ය. දීර්ඝ කාලයක් නොනිදා සිටි හෙයින් විඩාවට පත් ඔහුට නින්ද ගියේ ය. ගවයෝ ආපසු හැරී තමන් ආ පාරේ ම ගමන් කළ බව (කිසිවෙක්) නොදත්හ. ගවයෝ මුළු රැය පුරා ආපසු ගමන් කළහ. නියමුවා අරුණෝදය වන විට අවදි වී, නැකැත් තරු බලා, “කරත්ත හරවව්! කරත්ත හරවව්!” යි කෑගැසී ය. කරත්ත හරවා පේළියට සකස් කරන විට ම අරුණ නැගුණි. මිනිස්සු, “මේ අප ඊයේ නවාතැන් ගත් කඳවුර ම ය. අපගේ දර සහ ජලය ද අවසන් විය. දැන් අප විනාශ වූවා වැනි ය” යි කියමින්, කරත්ත මුදා, රවුමට තබා, ඉහළින් මණ්ඩපයක් තනා, තම තමන්ගේ කරත්ත යටට වී ශෝක කරමින් නින්දට වැටුණහ.
බෝසතාණෝ, “මා වීර්යය අත්හැරියහොත් සියල්ලෝ ම විනාශ වන්නාහ” යි සිතා, අලුයම සිසිල් වේලාවේ ඇවිදින්නේ, එක් ‘දැබර’ තණ පඳුරක් දැක, “මේ තණකොළ පොළොව යට ඇති දිය සීරාව නිසා වැඩුණු ඒවා විය යුතු ය” යි සිතා, උදැල්ලක් ගෙන්වාගෙන ඒ ප්රදේශය කණින්ට නියම කළේ ය. ඔවුහු රියන් හැටක් පමණ කැණූහ. එපමණ ගැඹුරට කණින විට උදැල්ල යට තිබූ ගලක හැපිණි. ගලෙහි හැපුණු පමණින් ම සියල්ලෝ ම වීර්යය අත්හළහ. නමුත් බෝසතාණෝ, “මේ ගලට යටින් ජලය තිබිය යුතු ය” යි සිතා, වළට බැස ගල මත සිට, නැමී කන තබා සවන් දුන්නේ යටින් ගලන ජලයේ ශබ්දය ඇසුවේ ය. වළෙන් ගොඩට විත් තමාගේ කුඩා උපස්ථායකයා අමතා, “දරුව, ඔබ වීර්යය අත්හැරියහොත් අප සියල්ලෝ ම විනාශ වන්නෙමු. ඔබ වීර්යය අත්නොහැර, මේ යකඩ කුළුගෙඩිය ගෙන වළට බැස ඒ ගලට පහරක් දෙව” යි පැවසී ය. ඔහු බෝසතුන්ගේ වචනය පිළිගෙන, අන් සියල්ලන් උත්සාහය අත්හැර සිටියදීත්, තමා වීර්යය අත්නොහැර වළට බැස ගලට පහර දුන්නේ ය. ගල මැදින් බිඳී පහළට වැටී දිය පහර අවහිර කර සිටියේ ය. (ගල ඉවත් වීමත් සමඟ) තල් කඳක් පමණ ජල කඳක් ඉහළට පැන නැගුණි. සියල්ලෝ ම පැන් බී, ස්නානය කළහ. වැඩිපුර තිබූ කරත්ත අක්ෂ (කැඩීගිය දැව දඬු) ආදිය පළා, කැඳ සහ බත් පිස අනුභව කොට, ගවයන්ට ද කවා, හිරු බැස යන විට දිය වළ ළඟ කොඩියක් බැඳ, තමන් කැමති ස්ථානයට ගියහ. එහිදී ඔවුහු භාණ්ඩ විකුණා දෙගුණ තෙගුණ සිව්ගුණ ලාභ ලබා තම වාසස්ථානවලට ගියහ. ඔවුහු දිවි ඇති තාක් සිට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ. බෝසතාණෝ ද දානාදී පින්කම් කොට මියගොස් කම් වූ පරිදි උපන්හ.
මහ බෝසතාණන්ගේ අනුශාසනාවෙන් අතවැසි පුරුෂයා ගල බිඳ ජලය ලබා ගැනීම.
සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව වදාරා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක් ම මේ ගාථාව දේශනා කළ සේක:
“නොපසුබස්නා වීර්යය ඇත්තෝ වැලි කතර හාරමින් එහි ගොඩබිම ම ජලය ලැබූහ. එසේම කායික මානසික වීර්යයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුත්, විඩාවට පත් නොවන මුනිවරයා (යෝගියා) හදවතේ ශාන්තිය (නිවන) ලබන්නේ ය.”
එහි “අකිලාසුනො” යනු කුසීත නොවූවෝ හෙවත් ඇරඹූ වීර්යය ඇත්තෝ ය. “වණ්ණුපථෙ” යන්නෙහි ‘වණ්ණු’ යනු වැලි ය; වැලි සහිත මාර්ගයෙහි යනු එහි අර්ථයි. “ඛණන්තා” යනු පොළොව හාරන්නාහු ය. “උදඞ්ගණෙ” යන මෙහි ‘උද’ යනු නිපාතයකි; ‘අඞ්ගණෙ’ යනු මිනිසුන් සැරිසරන, වළවල් නැති භූමි භාගය හෙවත් ගොඩබිම යන අර්ථයි. “තත්ථ” යනු ඒ වැලි කතරෙහි ය. “පපං අවින්දුං” යනු ජලය ලැබූහ යන්නයි. ජලය වනාහි පානය කරනු ලබන බැවින් ‘පපා’ යැයි කියනු ලැබේ. ගලා යන ජලය හෙවත් මහා ජල කඳක් යනු අර්ථයි.
“එවං” යනු උපමා සැසඳීමයි. “මුනී” යනු ‘මොන’ හෙවත් ඥානයයි. නැතහොත් කාය මෞනය (කාය සංවරය) ආදියෙන් එකකින් හෝ යුක්ත පුද්ගලයා ‘මුනි’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මුනිවරයා විවිධ වේ:
මේ කරුණෙහි දී, මොවුන් සියලු දෙනා ම එකට කැටි කොට ‘මෞනේය්ය’ නම් වූ නුවණින් යුක්ත බැවින් “මුනී” යැයි දත යුතු ය. “වීරියබලූපපන්නො” යනු වීර්යයෙන් ද, කාය බලයෙන් ද, ඥාන බලයෙන් ද යුක්ත වූයේ ය. “අකිලාසු” යනු කුසීත බව නැත්තේ හෙවත්,
“මාගේ සිරුරෙහි ඒකාන්තයෙන් සම, නහර සහ ඇට පමණක් ඉතිරි වේවා! ශරීරයේ මස් හා ලේ සම්පූර්ණයෙන් වියළී යාවා!” (යනුවෙන් අධිෂ්ඨාන කොට),
මෙසේ කියන ලද චතුරංග වීර්යයෙන් (අංග හතරකින් යුත් වීර්යයෙන්) යුක්ත බැවින් අලස බව නැත්තා ය. “වින්දෙ හදයස්ස සන්තිං” යනු සිතෙහි ද හදවතෙහි ද සිසිල් බව ඇති කරන හෙයින් ‘ශාන්ති’ නම් වූ, ධ්යාන, විපස්සනා, අභිඥා සහ අරහත් මාර්ග ඥානය යැයි කියන ලද උසස් ආර්ය ධර්මය ලබයි; අවබෝධ කරගනී යන අර්ථයි. භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් ද,
“මහණෙනි, කුසීත තැනැත්තා පවිටු අකුසල ධර්මයන්ගෙන් ගැවසී ගත් බැවින් දුකසේ වාසය කරයි; තමාගේ මහත් වූ අර්ථය (යහපත) පිරිහෙළයි. මහණෙනි, පටන්ගත් වීර්යය ඇත්තා පවිටු අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව සැපසේ වාසය කරයි; තමාගේ මහත් වූ අර්ථය සම්පූර්ණ කරගනී. මහණෙනි, හීන වූ වීර්යයෙන් උතුම් දෙය (නිවන) ලැබීමක් නොවේ” (සංයුක්ත නිකාය 2.22) යනාදී වශයෙන්,
මෙසේ නොයෙක් සූත්රවල කුසීතයාගේ දුක සේ විසීමත්, පටන්ගත් වීර්යය ඇත්තාගේ සැප විහරණයත් වර්ණනා කරන ලදී. මෙහි දී ද, ඇරඹූ වීර්යය ඇති, තණ්හා දෘෂ්ටි වශයෙන් අල්වා ගැනීමක් නැති, විදසුන් වඩන්නා වූ යෝගාවචරයා විසින් වීර්ය බලයෙන් ලබාගත යුතු ඒ සැප විහරණය පෙන්වා දෙමින්, “එවං මුනී වීරියබලූපපන්නො, අකිලාසු වින්දෙ හදයස්ස සන්තිං” (මෙසේ වීර්යය බලයෙන් යුත්, නොපසුබස්නා මුනිවරයා හදවතේ ශාන්තිය ලබයි) යනුවෙන් වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙයයි: “යම් සේ ඒ වෙළෙන්දෝ අලස නොවී වැලි කතර හාරමින් ජලය ලැබුවාහු ද, එසේම මේ ශාසනයෙහි ද අලස නොවී වෑයම් කරන නුවණැති භික්ෂුව මේ ධ්යානාදී වශයෙන් බෙදා දැක්වූ හෘදය ශාන්තිය ලබයි.” ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, එදා ඔබ දිය බිඳක් සඳහා වීර්යය කොට, දැන් මෙබඳු මාර්ග ඵල දෙන නෛර්යාණික (සසරින් එතෙර කරවන) ශාසනයෙහි කුමක් නිසා වීර්යය අත්හරින්නෙහි ද?” යි අවවාද කොට, මෙම ධර්ම දේශනාව දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව අග්ර ඵලය වූ අරහත් භාවයෙහි පිහිටියේ ය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ කතා වස්තූන් දෙක ගළපා, අනුසන්ධි යොදා, ජාතකය සමාප්ත කරමින් මෙසේ වදාළ සේක: “එසමයෙහි වීර්යය අත්නොහැර, පොළොව හාරා ගල බිඳ, මහජනයාට ජලය ලබා දුන් කුඩා උපස්ථායකයා වූයේ දැන් මේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව ය. ඉතිරි පිරිස දැන් බුදු පිරිස වූහ. සාත්තුනායකයා වනාහි මම ම වීමි.”
වණ්ණුපථ ජාතක වර්ණනාව යි (දෙවැන්න යි).
“ඉධ චෙ නං විරාධෙසි” (ඔබ මෙය වරදවා ගතහොත්) යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව භාග්යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සමයෙහි, වීර්යය අත්හැර දැමූ එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළහ. පෙර පරිදිම භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කැඳවාගෙන එනු ලැබූ ඒ භික්ෂුව දැක ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “භික්ෂුව, ඔබ මෙබඳු වූ මාර්ග ඵල ලබා දෙන සාසනයක පැවිදි වී වීර්යය අත්හැර දමන්නේ නම්, ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටිය අහිමි කරගත් සේරිව වෙළෙන්දා මෙන් බොහෝ කාලයක් ශෝක කිරීමට සිදුවනු ඇත.” එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අර්ථය පැහැදිලි කර දෙන ලෙස භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවාන්තරයෙන් වැසී තිබූ එම කරුණ ප්රකට කළහ.
අතීතයේ මෙයින් පස්වන කල්පයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ‘සේරිව’ නම් රටෙහි කච්ඡපුට (බඩු පොදි බැඳ කර තබාගෙන යන) වෙළෙන්දෙක්ව උපත ලැබූහ. ඔහු ‘සේරිවා’ නම් වූ තවත් ලෝභී කච්ඡපුට වෙළෙන්දෙකු සමඟ වෙළඳාම පිණිස ගමන් කරමින්, නීලවාහිනී නම් ගඟෙන් එතෙර වී ‘අරිට්ඨපුර’ (අන්ධපුර) නම් නගරයට පිවිසියේය. ඔවුහු නගර වීථි බෙදාගෙන තමන්ට අයත් වීථියෙහි බඩු විකුණමින් හැසිරුණාහ. අනෙක් වෙළෙන්දා ද තමාට ලැබුණු වීථිය ගත්තේය. එම නගරයෙහි එක්තරා සිටු කුලයක් පිරිහීමට පත්ව තිබුණි. එම පවුලේ පිරිමි දරුවන් හා සොහොයුරන් ද, ධනය ද විනාශ වී ගොස්, එක් මිත්තණියක් සහ මිණිබිරියක් පමණක් ඉතිරිව සිටියහ. ඒ දෙදෙනා අන් අයට බැලමෙහෙවර කරමින් ජීවත් වූහ. ඔවුන්ගේ නිවසේ මහා සිටුවරයා විසින් පරිභෝජනය කරන ලද රන් තැටියක් වෙනත් භාජන අතර දමා තිබූ අතර, බොහෝ කලක් පරිහරණය නොකළ බැවින් එහි මල බැඳී තිබුණි. එය රන් බඳුනක් බව ඔවුහු නොදැන සිටියහ. ඒ ලෝභී වෙළෙන්දා එම අවස්ථාවේ “වළලු ගන්න, වළලු ගන්න” යැයි කෑගසමින් එම නිවසට පැමිණියේය. ඒ දැරිය ඔහු දැක, “මිත්තණියනි, මට පළඳනාවක් ගෙන දෙන්න” යැයි ඉල්ලා සිටියාය. “දුවේ, අපි දුප්පත් අය වෙමු. කුමක් දී එය ගන්නෙමු ද?” යැයි මිත්තණිය ඇසුවාය. “අපට මේ තැටියක් ඇත. එයින් අපට ප්රයෝජනයක් ද නැත. මෙය දී පළඳනාවක් ගනිමු” යැයි දැරිය කීවාය. ඇය වෙළෙන්දා කැඳවා අසුනක හිඳුවා, ඒ තැටිය දී, “මහතාණෙනි, මෙය ගෙන ඔබගේ නැගණියට සුදුසු කිසියම් දෙයක් දෙනු මැනව” යැයි පැවසුවාය. වෙළෙන්දා තැටිය අතට ගෙන එය රන් බඳුනක් දැයි සැක සිතී, තැටියේ පිටුපස ඉදිකටුවෙන් ඉරක් ඇඳ එය රන් බව දැනගත්තේය. “මොවුන්ට කිසිවක් නොදී මේ රන් බඳුන රැගෙන යන්නෙමි” යි සිතූ ඔහු, “මෙහි කිසිම වටිනාකමක් නැත. මෙය මුදලින් අඩ මසක්වත් නොවටී” යැයි පවසා, බඳුන බිම දමා හුනස්නෙන් නැගී ගියේය. “එක් අයෙකු පිවිස පිටව ගිය වීථියකට අනෙකාට පිවිසීමට ඉඩ ඇත” යන වෙළඳ සිරිත අනුව, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එම වීථියට පිවිස “වළලු ගන්න, වළලු ගන්න” යැයි කියමින් එම නිවසටම පැමිණියහ.
නැවතත් ඒ දැරිය මිත්තණියට පෙර පරිදිම ඉල්ලීමක් කළාය. එවිට මිත්තණිය, “දුවේ, කලින් පැමිණි වෙළෙන්දා තැටිය බිම දමා ගියේය. දැන් කුමක් දී ගන්නේදැ?” යි ඇසුවාය. “මිත්තණියනි, කලින් පැමිණි වෙළෙන්දා රළු බස් ඇත්තෙකි. නමුත් මොහු දැකුම්කළුය, මිහිරි කතා ඇත්තෙකි. මොහු මෙය ගනු ඇත” යැයි දැරිය කීවාය. “එසේ නම් ඔහු කැඳවන්න” යැයි මිත්තණිය පැවසුවාය. ඇය වෙළෙන්දා කැඳවූවාය. නිවසට පැමිණ හිඳගත් ඔහුට ඔවුහු තැටිය දුන්හ. ඔහු එය රන් බඳුනක් බව දැන, “මෑණියනි, මේ තැටිය ලක්ෂයක් වටිනා එකකි. මෙයට හුවමාරු කිරීමට තරම් වටිනා බඩු මා ළඟ නැතැ” යි කීවේය. “මහතාණෙනි, පළමු පැමිණි වෙළෙන්දා මෙය අඩ මසක්වත් නොවටින බව පවසා බිම දමා ගියේය. නමුත් ඔබගේ පිනෙන් මෙය රන් වූවා විය හැක. මෙය අපි ඔබට දෙමු. අපට කිසියම් දෙයක් දී මෙය රැගෙන යනු මැනව.” එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමා අත තිබූ කහවණු පන්සියයක් ද, පන්සියයක් වටිනා සියලු භාණ්ඩ ද ඔවුනට දී, “මට මේ තරාදියත්, පසුම්බියත්, කහවණු අටකුත් දෙන්න” යැයි ඉල්ලාගෙන පිටත් වූහ. ඔහු ඉක්මනින්ම ගංතෙරට ගොස් නැවියාට කහවණු අට දී නැවට නැග්ගේය.
ඉක්බිතිව ඒ ලෝභී වෙළෙන්දා නැවතත් එම නිවසට ගොස්, “ඒ තැටිය ගෙන එන්න, මම ඔබට කුමක් හෝ දෙන්නෙමි” යි පැවසීය. එවිට ඇය ඔහුට දොස් පවරමින්, “ඔබ අපගේ ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටිය අඩ මසක්වත් නොවටිනා බව කීවෙහි ය. නමුත් ඔබගේ ස්වාමියා වැනි වූ දැහැමි වෙළෙන්දෙක් අපට දහසක් වටිනා දේ දී එය රැගෙන ගියේය” යැයි කීවාය. එය ඇසූ ඔහු, “ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටියෙන් පිරිහුණෙමි. මට මේ සිදුවූයේ මහත් පාඩුවකි” යි හටගත් බලවත් ශෝකයෙන් සිහි එළවා ගැනීමට නොහැකිව සිහිසන් විය. ඔහු තමා අත තිබූ කහවණු සහ බඩු භාණ්ඩ එතැනම විසුරුවා හැර, ඇඳිවත පවා ගලවා දමා, තරාදි දණ්ඩ මුගුරක් ලෙස අතට ගෙන බෝධිසත්වයන් ගිය පියසටහන් ඔස්සේ ලුහුබැඳ ගියේය. ගංතෙරට ගිය ඔහු, යන්නා වූ බෝධිසත්වයන් දැක, “එම්බා තොටිය! නැව ආපසු හරවා ගෙනෙව!” යි කෑගැසීය. නමුත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ “දරුව, නැව ආපසු නොහරවන්න” යැයි තොටියාට පැවසූහ. ඉවත්ව යන බෝධිසත්වයන් දෙස බලා සිටි අනෙක් වෙළෙන්දාට බලවත් ශෝකයක් ඇති විය; ළය උණුසුම් විය; මුවින් උණු ලේ පිටවිය. වියළී ගිය වැවක මඩ තට්ටුවක් පැළී යන්නාක් මෙන් ඔහුගේ හදවත පැළී ගියේය. ඔහු බෝධිසත්වයන් කෙරෙහි වෛර බැඳගෙන එතැනම මරණයට පත් විය. මෙය බෝධිසත්වයන් කෙරෙහි දෙව්දත් තෙරුන් ඇති කරගත් පළමු වැනි වෛර බැඳීමයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි පරලොව ගියහ.
ගං ඉවුරේ සිටින කෝපාවිෂ්ට සේරිවාණිජ වෙළෙන්දා සහ ගඟ මැද ඔරුවේ යන බෝධිසත්වයන්
වහන්සේ
සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව පවත්වා, අභිසම්බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් පසුව මෙම ගාථාව වදාළහ.
“ඉදින් මෙහිදී සදහම් මඟ - යමෙක් ගනී ද වරදවා,
බොහෝ කලක් ඔහු තැවෙනු ඇත - සේරිව වෙළෙන්දා ලෙසින්”
එහි ‘ඉධ චෙ නං විරාධෙසි, සද්ධම්මස්ස නියාමතං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මෙම ශාසනයෙහි ‘සද්ධම්ම නියාමතාව’ හෙවත් සෝවාන් මාර්ගය වරදවා ගැනීමයි. එනම්, ඉදින් ඔබ වීර්යය අත්හැර දැමීම නිසා එය ලබා ගැනීමට හෝ අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් යන අර්ථයයි. ‘චිරං ත්වං අනුතප්පෙසි’ යනු, එසේ වුවහොත් ඔබ බොහෝ කාලයක් පුරා ශෝක කරමින්, විලාප දෙමින් පසුතැවෙනු ඇති බවයි. නොඑසේනම් වීර්යය අත්හැර දැමීම හේතුවෙන් ආර්ය මාර්ගය අහිමි කරගෙන, බොහෝ කාලයක් නිරය ආදියේ ඉපදී නොයෙක් දුක් විඳිමින් පසුතැවීමටත්, වෙහෙසට පත්වීමටත් සිදුවන බව මෙහි අර්ථයයි. ඒ කෙසේ ද යත්? ‘සෙරිවායංව වාණිජො’ යනුවෙනි. එනම් ‘සේරිවා’ නම් වූ මේ වෙළෙන්දා මෙනි. මෙය මෙසේ කියන ලද්දේ වෙයි: පෙර සේරිවා නම් වෙළෙන්දා ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටියක් ලැබී, එය ලබා ගැනීම සඳහා උත්සාහ නොකොට එයින් පිරිහී පසුතැවිල්ලට පත් විය. එලෙසින්ම ඔබ ද, පිරිසිදු කරන ලද රන් තැටියක් වැනි වූ ආර්ය මාර්ගය මෙම ශාසනයේ තිබියදී, වීර්යය අත්හැර දැමීම නිසා එය ලබා නොගෙන එයින් පිරිහී බොහෝ කාලයක් පසුතැවෙනු ඇත. ඉදින් වීර්යය අත් නොහරින්නේ නම්, නුවණැති වෙළෙන්දා රන් තැටිය ලබා ගත්තාක් මෙන්, මාගේ ශාසනයෙහි නවවිධ වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය ලබා ගනු ඇත.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ රහත් බව කුළුගන්වමින් මෙම ධර්ම දේශනාව පවත්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළහ. සත්ය දේශනාව අවසානයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව අග්ර ඵලය වූ අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කතා වස්තූන් දෙක ගළපා, අනුසන්ධි යොදා ජාතකය සමාප්ත කරමින්, “එකල අඥාන වෙළෙන්දා වූයේ දේවදත්තය. නුවණැති වෙළෙන්දා වූයේ මම ය” යි වදාරා දේශනාව නිම කළහ.
තුන්වන සේරිවවාණිජ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“අප්පකෙනපි මෙධාවී” යන මේ ධර්ම දේශනය බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර ඇසුරු කොට ජීවකයන්ගේ අඹ වනයෙහි වැඩ වසන සේක්, චුල්ලපන්ථක තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක.
එහිදී චුල්ලපන්ථක තෙරුන්ගේ උත්පත්ති කථාව කිව යුතුය. රජගහනුවර ධන සිටු කුලයෙහි දියණිය තම සේවකයා සමඟ මිත්ර වී, “අන් අය මෙය දැන ගනීවි” යැයි බියපත් ව මෙසේ කීවාය: “අපට මෙහි විසීමට නොහැකිය. මගේ මව්පියෝ මේ වරද දැනගත්තොත් අපව කැබලි කරාවි. විදේශයකට ගොස් ජීවත් වෙමු.” මෙසේ කියා අතින් ගෙන යා හැකි ධනය ගෙන ප්රධාන දොරටුවෙන් පිටව, “කිසිවකු නොදන්නා තැනකට ගොස් වසන්නෙමු” යි දෙදෙනා ම ගියාහුය.
එක් තැනක ඔවුන් එකට වසන විට ඇයගේ කුසෙහි දරු ගැබක් පිහිටියේය. ඇය ගැබ මෝරා ගිය කල්හි හිමියා සමඟ රහසින් කථා කොට, “මගේ දරු ගැබ මෝරා ගියේය. නෑදෑ හිතවතුන් නැති තැනක දරු ප්රසූතිය අප දෙදෙනාට ම දුකක් මය. එම නිසා කුල ගෙදරට යමු” යි කීවාය. ඔහු ද “මම ගියොත් මට ජීවිතයක් නැත” යි සිතා “අද යමු, හෙට යමු” යි කියමින් දවස් ඉක්මවීය. ඇය මෙසේ සිතුවාය: “මේ නුවණ මඳ තැනැත්තා තම වරදේ මහත් බව නිසා යන්නට උනන්දු නොවේ. මව්පියෝ වනාහි ඒකාන්තයෙන් ම දරුවන්ට හිතවත් ය. මොහු ගියත් නොගියත් මා යා යුතුය.” හිමියා ගෙයින් බැහැර වූ කල්හි ගෘහ භාණ්ඩ පිළිවෙළට තබා, තමා සිය ගෙදරට ගිය බව අසල්වැසියන්ට දන්වා මඟට පිළිපන්නාය.
ඉක්බිති ඒ පුරුෂයා ගෙට ආ කල ඇය නොදැක අසල්වැසියන්ගෙන් විමසා, “කුල ගෙදරට ගියා” යැයි අසා වේගයෙන් ලුහුබැඳ ගොස් අතරමග දී ඇයව මුණගැසුණි. එහි දී ම ඇයට දරු ප්රසූතිය සිදු විය. ඔහු, “සොඳුර මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “හිමියනි, පුතෙක් උපන්නා.” “දැන් කුමක් කරමු ද?” “අපි යම් අරමුණකින් සිය ගෙදරට යන්නෙමු ද, එම කරුණ අතරමග දී ම සිදු විය. දැන් එහි යාමෙන් කවර ප්රයෝජනයක් ද? ආපසු යමු” යි දෙදෙනා ම එක් සිත් ව ආපසු ආවාහුය. එම දරුවා මඟෙහි උපන් බැවින් ‘පන්ථක’ යි නම් කළහ. ඇයට නොබෝ කලකින් තවත් ගැබක් පිහිටියේය. සියල්ල පෙර පරිදි ම විස්තර කළ යුතුය. ඒ දරුවා ද අතරමඟ උපන් බැවින් ‘චුල්ලපන්ථක’ යි නම් කළහ. ඒ දරුවන් දෙදෙනා ද රැගෙන ඔවුහු තම වාසස්ථානයට ම පැමිණියහ.
මෙසේ ඔවුන් එහි වසන කල්හි මහාපන්ථක දරුවා අන් දරුවන් “සුළු පියා, මහ පියා, මුත්තා, මිත්තණිය” ආදීන් ගැන කියනු අසා මවගෙන් විමසීය: “මෑණියනි, අන් දරුවෝ ‘සුළු පියා, මහ පියා’ ආදී වශයෙන් ද, ‘මුත්තා, මිත්තණිය’ ආදී වශයෙන් ද කියති. අපට නෑයෝ නැද්ද?” “එසේය දරුව, ඔබලාට මෙහි නෑයන් නැත. රජගහනුවර ධන සිටුවරයා නම් ඔබලාගේ මුත්තාය. එහි ඔබලාට බොහෝ නෑයන් ඇත.” “මෑණියනි, කුමක් නිසා එහි නොයමු ද?” ඇය තමා නොයන කරුණ පුතුට නොකියා, දරුවන් නැවත නැවතත් ඇවිටිලි කරද්දී සැමියා අමතා, “මේ දරුවෝ බෙහෙවින් වෙහෙසට පත් වෙති. මව්පියෝ අප දැක අපේ මස් කත් ද? එන්න, දරුවන්ට මුත්තාගේ ගෙය පෙන්වන්නෙමු” යි කීවාය. එවිට සැමියා, “මට ඔවුන් ඉදිරියට යන්නට නොහැකිය. ඔබව එතැනට පමුණුවන්නෙමි” යි කීය. “මැනවි හිමියනි, කවර අයුරකින් හෝ දරුවන්ට මුත්තණුවන්ගේ ගෙය පෙන්වීම සුදුසුය.” දෙදෙනා දරුවන් රැගෙන පිළිවෙළින් රජගහනුවරට පැමිණ නුවර දොරටුව අසල ශාලාවක නවාතැන් ගෙන, දරුවන්ගේ මව දරු දෙදෙනා සමඟ තමා පැමිණි බව මව්පියන්ට දැන්වූවාය.
ඔවුහු ඒ පණිවිඩය අසා, “සසර සැරිසරන්නවුන්ට පුතා, දුව නොවන කෙනෙක් නැත. ඔවුහු අපට මහත් අපරාධයක් කළාහු වෙති. අපේ ඇස් පෙනෙන මානයේ ඔවුන්ට සිටිය නොහැකිය. මෙපමණ ධනය ගෙන ඒ දෙදෙනා පහසු තැනකට ගොස් ජීවත් වෙත්වා. දරු දෙදෙනා මෙහි එවත්වා” යි කීහ. සිටු දුව මවුපියන් විසින් එවන ලද ධනය ගෙන, දරු දෙදෙනා පැමිණි දූතයන් අතට දී පිටත් කළාය. දරුවෝ මුත්තණුවන්ගේ ගෙදර වැඩෙති. දරු දෙදෙනාගෙන් චුල්ලපන්ථක ඉතා ළදරුය. මහාපන්ථක මුත්තණුවන් සමඟ බුදුරදුන්ගෙන් දහම් ඇසීම සඳහා යයි. බුදුරදුන් හමුවෙහි නිතර බණ අසන ඔහුගේ සිත පැවිද්දට නැමුණි. මුත්තණුවන් අමතා ඔහු, “මුත්තණුවනි, ඔබ අනුමත කරන්නේ නම් මම පැවිදි වන්නෙමි” යි කීය. “දරුව, කුමක් කියහිද? මුළු ලෝකයාගේ ම පැවිද්දට වඩා මට ඔබගේ පැවිද්ද අගනේය. දරුව, හැකිනම් පැවිදි වන්නැ” යි පැවිද්ද අනුමත කොට බුදුරදුන් වෙත ගියේය. “මහ සිටුතුමනි, ඔබට දරුවෙක් ලැබුණේද?” “එසේය ස්වාමීනි, මේ දරුවා මගේ මුනුපුරෙකි. ඔහු ඔබ වහන්සේ ළඟ පැවිදි වෙමියි කියයි” යි කීය. බුදුරදහු එක්තරා පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවකට දරුවා පැවිදි කරන්නැ යි අණ කළහ. ඒ භික්ෂුව ඔහුට තචපඤ්චක (කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම්) කමටහන කියා දී පැවිදි කළේය. ඒ මහාපන්ථක තෙරණුවෝ බුද්ධ වචනය බොහෝ සේ උගෙන පිරිපුන් වයස් ඇති ව උපසම්පදාව ලැබ, නුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන් කටයුතු කරන්නාහු රහත් බවට පත් වූහ.
අනතුරුව ධ්යාන සුවයෙන් හා මාර්ග ඵල සුවයෙන් කල් ගෙවන උන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “චුල්ලපන්ථකට ද මේ සැපය දිය හැකි ද?” මුත්තණුවන් වෙත ගොස්, “මහ සිටුතුමනි, ඔබ කැමති නම් මම චුල්ලපන්ථක ව පැවිදි කරන්නෙමි” යි කීහ. “ස්වාමීනි, පැවිදි කරනු මැනවි.” තෙරණුවෝ චුල්ලපන්ථක කුමරුවන් පැවිදි කරවා දස සිල්හි පිහිටවූහ. චුල්ලපන්ථක සාමණේරයෝ පැවිදි වූ වහාම මන්දප්රාඥ (නුවණ මඳ) අයෙක් වූහ.
“අළුයම පිපුණු, සුවඳවත් වූ, සුවඳ වහනය වන්නා වූ, ‘කෝකනද’ නම් රත් පියුම යම් සේ ද, එසේ ම අහසෙහි සූර්යයා මෙන් තේජසින් බබළන අඞ්ගීරස නම් බුදුරජුන් බලව.”
මේ එකම ගාථාව සිව් මසක් තුළ ද වනපොත් කිරීමට ඔහුට නොහැකි වූයේය. හෙතෙම කාශ්යප සම්බුදු සමයේ පැවිදි ව නැණවත් ව සිට, එක්තරා මඳ නුවණැති භික්ෂුවක් පාඩම් ඉගෙන ගන්නා විට උසුළු විසුළු කරමින් සිනාසුණේය. එම භික්ෂුව ඒ අවඥාව නිසා ලජ්ජාවට පත්ව වනපොත් කිරීම ද අතහැරියේය. ඒ පාප කර්මයෙන් මොහු මේ ආත්මයේ පැවිදි වී ද නුවණ මඳ විය. පළමු පදය වනපොත් කර ඊළඟ පදය වනපොත් කරන විට මුල පදය අමතක වෙයි. ඔහු මේ එකම ගාථාව වනපොත් කිරීමට වෙහෙසෙද්දී සිව් මසක් ගත විය.
එවිට මහාපන්ථක තෙරහු ඔහු අමතා, “චුල්ලපන්ථක, ඔබ මේ සසුනට නුසුදුසු ය. සිව් මසකින් එක ගාථාවක් ඉගෙනීමට නොහැකි වූ ඔබ කෙසේ නම් පැවිදි කිස (පරමාර්ථය) සඵල කරගන්නෙහි ද? මෙතැනින් ඉවත් වන්න” යි වෙහෙරින් බැහැර කළහ. චුල්ලපන්ථක බුදු සසුනෙහි ඇල්ම නිසා ගිහි බව නොපතයි. එකල මහාපන්ථක තෙරණුවෝ ‘භත්තුද්දෙසක’ (සඟබත් බෙදා දීම පාලනය කරන තැනැත්තා) වෙති. ජීවකයන් බොහෝ සුවඳ මල් ආදිය රැගෙන තමාගේ අඹ වනයට ගොස් බුදුරදුන් පුදා බණ අසා හුනස්නෙන් නැගිට බුදුරදුන් වැඳ මහාපන්ථක තෙරණුවන් වෙත එළඹ, “ස්වාමීනි, බුදුරදුන් හමුවෙහි වෙසෙන සඟ පිරිස කොතෙක් දැ?” යි විචාළහ. “පන්සියයක් පමණ වෙති.” “ස්වාමීනි, හෙට දින බුදුරදුන් ප්රධාන පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේ රැගෙන අප නිවෙසෙහි දානය පිළිගනු මැනව.” “උපාසකය, නුවණ මද චුල්ලපන්ථක මේ සසුනෙහි වැඩෙන ගුණදම් නැත්තෙකි. ඔහු හැර සෙස්සන්ට ආරාධනය පිළිගනිමි” යි තෙරණුවෝ කීහ. චුල්ලපන්ථක මේ කථාව අසා මෙසේ සිතීය: “තෙරණුවෝ මෙපමණ භික්ෂූන් උදෙසා ආරාධනය පිළිගෙන මා බැහැර කළහ. නිසැකවම මගේ සොහොයුරුතුමන්ගේ සිත මා කෙරෙහි බිඳී ඇත. දැන් ඉතින් මට මේ සසුනෙන් කවර නම් ඵලයක් ද? ගිහි වී දානාදී පින් කරමින් ජීවත් වන්නෙමි.”
ඔහු පසුදා අළුයම “ගිහි වන්නෙමි” යි පිටත් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එදින ඉතා අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන්නාහු මේ කරුණ දැක, කලින් ම වැඩම කොට චුල්ලපන්ථකගේ ගමන් මඟෙහි දොරටුකඩ සක්මන් කරමින් වැඩ සිටියහ. චුල්ලපන්ථක පන්සලෙන් පිටව යන්නේ බුදුරදුන් දැක එළඹ වැඳ සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු අමතා, “චුල්ලපන්ථකය, මේ වේලාවෙහි කොහි යන්නේ ද?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, මගේ සොහොයුරු තෙරණුවෝ මා බැහැර කළහ. එම නිසා මම සිවුරු හැරීම සඳහා යමි.” “චුල්ලපන්ථකය, ඔබගේ පැවිද්ද මා සතු වූවකි. සොහොයුරා විසින් බැහැර කරන ලද ඔබ මා වෙත නොපැමිණියේ මන්ද? එන්න, ඔබට ගිහි බවෙන් ඵලක් නැත. මා ළඟ සිටින්න.” චුල්ලපන්ථක රැගෙන වැඩම කළ බුදුරදහු ගඳකිළිය ඉදිරියෙහි ඔහු හිඳුවා, “චුල්ලපන්ථක, පෙරදිගට මුහුණ ලා හිඳ මේ රෙදි කැබැල්ල “රජොහරණං රජොහරණං” (දූවිලි පිස දමමි) යනුවෙන් පිරිමදිමින් මෙහිම සිටින්නැ” යි ඍද්ධි බලයෙන් මැවූ පිරිසිදු රෙදි කැබැල්ලක් දී, කාලය දැන්වූ කල්හි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ජීවකගේ නිවසට වැඩමවා පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ හුන් සේක.
චුල්ලපන්ථක ද ඉර දෙස බලමින් ඒ රෙදි කැබැල්ල “රජොහරණං රජොහරණං” යි පිරිමදිමින් හුන්නේය. ඔහු එය පිරිමදින්න පිරිමදින්න එය කිළිටි විය. ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “මේ රෙදි කඩ ඉතාම පිරිසිදු ය. නමුත් මේ සිරුරේ පහස නිසා පෙර තිබූ පිරිසිදු බව හැර මෙසේ කිළිටි විය. සංස්කාර ධර්මයෝ ඒකාන්තයෙන් අනිත්යය ය” යි ඇති වීම නැති වීම මෙනෙහි කරමින් විදසුන් වැඩීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද චුල්ලපන්ථකගේ සිත විදසුනට නැඟුණු බව දැන, “චුල්ලපන්ථකය, මේ රෙදි කැබැල්ල පමණක් කිළිටි වී, දූවිලි තැවරුණේ යැයි හැඟීමක් ඇති කර නොගන්න. ඔබගේ ඇතුළත රාගාදී දූවිලි ඇත. ඒවා ද බැහැර කරන්න” යි ආලෝකයක් විහිදුවා, ඔහු ඉදිරියෙහි වැඩ සිටින්නාක් මෙන් පෙනී සිට මේ ගාථාවන් වදාළහ.
“රාගය ‘රජස්’ (දූවිලි) යැයි කියනු ලැබේ; නමුත් (සාමාන්ය) දූවිලි ‘රජස්’ නොවේ. ‘රජස්’ යනු රාගයට ම නමකි. භික්ෂූහු මේ (කෙලෙස්) දූවිලි අත්හැර කෙලෙස් රහිත බුදුරදුන්ගේ සසුනෙහි වාසය කරති.”
“ද්වේෂය ‘රජස්’ (දූවිලි) යැයි කියනු ලැබේ; නමුත් (සාමාන්ය) දූවිලි ‘රජස්’ නොවේ. ‘රජස්’ යනු ද්වේෂයට ම නමකි. භික්ෂූහු මේ (කෙලෙස්) දූවිලි අත්හැර කෙලෙස් රහිත බුදුරදුන්ගේ සසුනෙහි වාසය කරති.”
“මෝහය ‘රජස්’ (දූවිලි) යැයි කියනු ලැබේ; නමුත් (සාමාන්ය) දූවිලි ‘රජස්’ නොවේ. ‘රජස්’ යනු මෝහයට ම නමකි. භික්ෂූහු මේ (කෙලෙස්) දූවිලි අත්හැර කෙලෙස් රහිත බුදුරදුන්ගේ සසුනෙහි වාසය කරති.”
ගාථා අවසානයේ චුල්ලපන්ථක තෙරණුවෝ සිව් පිළිසිඹියා සහිත රහත් බවට පැමිණියහ. පිළිසිඹියා සමඟ ම මුළු තුන් පිටකය ම අවබෝධ විය. එතුමෝ වනාහි පෙර භවයක රජෙක් වී නුවර වටා යද්දී නළලින් දහඩිය වැගිරෙන විට පිරිසිදු සළුවකින් නළල පිස දැමූහ. එවිට සළුව කිළිටි විය. ඔහු “මේ ශරීරය නිසා මෙබඳු පිරිසිදු සළුව ප්රකෘති ස්වභාවය හැර කිළිටි වූයේය. සංස්කාර ධර්මයෝ අනිත්යය” යි අනිත්ය සංඥාව ලැබීය. එම හේතුවෙන් ඔහුට දූවිලි හරනා රෙදි කඩ ම (රහත් වීමට) නිමිත්ත විය.
කොමාරභච්ච (කුමරකු විසින් හදා වඩා ගත්) ජීවක ද දක්ෂිණෝදකය (බතට පෙර පිරිනමන ජලය) පිරිනැමීය. බුදුරදහු, “ජීවකය, වෙහෙරෙහි භික්ෂූන් නැත්තේ නොවේ ද?” යි අසමින් අතින් පාත්රය වැසූහ. එවිට මහාපන්ථක තෙරණුවෝ, “ස්වාමීනි, වෙහෙරෙහි භික්ෂූන් නැතැ” යි කීහ. බුදුරදහු, “ජීවකය, ඇතැ” යි වදාළහ. ජීවක පුරුෂයකු අමතා, “එසේ නම් දරුව, ගොස් වෙහෙරෙහි භික්ෂූන් ඇති නැති බව දැනගෙන එව” යි යැවීය. එකෙණෙහි චුල්ලපන්ථක තෙරණුවෝ “මගේ සොහොයුරාණෝ වෙහෙරෙහි භික්ෂූන් නැතැ යි කියති. විහාරයෙහි භික්ෂූන් ඇති බව එතුමන්ට පෙන්වන්නෙමි” යි සිතා මුළු අඹ වනය ම භික්ෂූන්ගෙන් පිරවීය. සමහර භික්ෂූහු සිවුරු මසති. සමහරු සිවුරු පඬු පොවති. සමහරු පාඩම් කරති. මෙසේ එකිනෙකාට වෙනස් ක්රියා කරන භික්ෂූන් දහසක් මැවීය. ඒ පුරුෂයා ද වෙහෙරෙහි බොහෝ භික්ෂූන් දැක ආපසු අවුත්, “ආර්යයනි, මුළු අඹ වනය ම භික්ෂූන්ගෙන් පිරී ඇතැ” යි ජීවකට සැළ කළේය. එවිට චුල්ලපන්ථක තෙරණුවෝ ද එහි ම සිටියහ.
චුල්ලපන්ථක තෙම තමා දහස් වරක් කොට මවා, දානයට වේලාව දන්වන තුරු මනරම් අඹ වනයෙහි වැඩ සිටියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ පුරුෂයාට, “වෙහෙරට ගොස් ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ චුල්ලපන්ථකයන් කැඳවති’ යි කියව” යි වදාළහ. පුරුෂයා ද ගොස් එසේ කී කල්හි, “මම චුල්ලපන්ථක වෙමි! මම චුල්ලපන්ථක වෙමි!” යි මුව දහසකින් හඬ නැගුණි. පුරුෂයා ද ආපසු ගොස්, “ස්වාමීනි, සියල්ලෝ ම ‘චුල්ලපන්ථක’ නම් ඇත්තෝ වෙති” යි කීය. “එසේ නම් ඔබ ගොස් යමෙක් ‘මම චුල්ලපන්ථක වෙමි’ යි පළමු කොට කියයි ද ඔහු අතින් අල්ලා ගන්න. එවිට සෙස්සෝ අතුරුදහන් වෙති.” පුරුෂයා ද එසේ කළේය. එවිට ම දහසක් පමණ භික්ෂූහු අතුරුදන් වූහ. තෙරණුවෝ ද ඒ පුරුෂයා සමඟ වැඩියහ. බුදුරදහු බත් කිස (දාන කෘත්යය) අවසානයේ ජීවකයන් අමතා, “ජීවකය, චුල්ලපන්ථකගේ පාත්රය ගන්න. ඔහු ඔබට පුණ්යානුමෝදනාව කරනු ඇතැ” යි වදාළහ. ජීවක ද එසේ කළේය. තෙරණුවෝ ද හඬ දෙන යොවුන් සිංහයකු ලෙස තුන් පිටකය ම කළඹමින් පුණ්යානුමෝදනාව කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ හුනස්නෙන් නැගිට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා විහාරයට වැඩම කොට, භික්ෂූන් වත් දැක්වූ කල්හි ගඳකිළිය ඉදිරියෙහි වැඩ සිට භික්ෂු සංඝයාට අවවාද දී, කමටහන් කියා දී, භික්ෂූන් පිටත් කර යවා මිහිරි සුවඳින් යුත් ගඳකිළියට පිවිස දකුණු පසින් සිංහ සෙය්යාවට පිවිසි සේක. ඉක්බිති සවස් කාලයෙහි දම් සභාවෙහි භික්ෂූහු තැන තැනින් එක් රැස් ව, රත් පැහැ තිරයකින් වට කරන්නාක් මෙන් වැඩ හිඳ බුදුරදුන්ගේ ගුණ කීමට පටන් ගත්හ: “ඇවැත්නි, මහාපන්ථක තෙරණුවෝ චුල්ලපන්ථකගේ අදහස් නොදැන, ‘සාර මසකින් එක් ගාථාවක් පාඩම් කිරීමට නොහැකි මොහු බාලයෙකැ’ යි සලකා විහාරයෙන් බැහැර කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ අසමසම ධර්ම රාජ්ය භාවය නිසා එක් බත් වේලක් අතරතුර පිළිසිඹියා සහිත රහත් බව ලබා දුන්හ. පිළිසිඹියා සමඟ ම තුන් පිටකය ම අවබෝධ විය. අහෝ, බුදුවරුන්ගේ බලය නම් මහත් ය!”
ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ දම් සභාවෙහි පැවැති මේ කථා පුවත දැන, “අද මා එහි යා යුතු මැ” යි සිතා බුද්ධ සෙය්යාවෙන් නැගිට, මනා කොට පඬු පෙවූ දෙපට සිවුර හැඳ, විදුලියක් වන් පටිය බැඳ, රත් කම්බිලියක් බඳු සුගත් මහා සිවුර පොරවා, ගඳකිළියෙන් නික්ම, මත් වූ රාජකීය හස්තියකු දමනය කිරීම සඳහා සිංහයකු නික්මෙන්නාක් මෙන් අනුපමේය බුදු සිරියෙන් දම් සභාවට වැඩම කළහ. අලංකාර ලෙස පනවන ලද බුදු අසුන මත ෂඩ් වර්ණ බුදු රැස් විහිදුවමින්, සාගර කුස ආලෝකවත් කරමින් යුගඳුරු පව්ව මත ළහිරු මෙන් අසුන් මැද වැඩ සිටියහ. බුදුරදුන් වැඩිය බව දැන ගත් සැණින් භික්ෂු සංඝයා කථාව නවතා නිහඬ වූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෘදු වූ මෛත්රී චිත්තයෙන් පිරිස දෙස බලා වදාරා, “මේ පිරිස ඉතා හොබනේ ය. එක් අයකුගේ හෝ අත් පා සෙලවීමක් හෝ කැස්සක් හෝ කිවිසුමක් හෝ නැත. සියල්ලෝ ම බුද්ධ ගෞරවයෙන් යුතුව බුද්ධ තේජසින් යටපත් වී, මා ආයු කල්පයක් පුරා වුව ද නිශ්ශබ්ද ව සිටියත් පළමු ව කථා නොකරන්නෝ ය. කථා ඇරඹීම මා විසින් ම කළ යුතුය. පළමුවෙන් මම ම කථා කරමි” යි සිතා, මිහිරි බ්රහ්ම ස්වරයෙන් මහා සංඝයා අමතා, “මහණෙනි, මෙහි දැන් කවර නම් කථාවක් කරමින් සිටියහු ද? කවර නම් අතුරු කථාවක් අතරමග නතර කළහු ද?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, අපි මෙහි දී තිරශ්චීන (හිස්) කථාවක් නොකළෙමු. ඔබ වහන්සේගේ ම ගුණ වර්ණනා කරමින් සිටියෙමු. ‘ඇවැත්නි, මහාපන්ථක තෙරණුවෝ චුල්ලපන්ථකගේ අදහස නොදැන විහාරයෙන් බැහැර කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මොහොතකින් ඔහු රහත් කළහ. අහෝ බුදුවරුන්ගේ බලය මහත් ය’ කියා ය.” බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ කථාව අසා, “මහණෙනි, මේ චුල්ලපන්ථක මා නිසා දැන් ධර්මයෙහි මහත් බවට පැමිණියේ ය. පෙර ද මා නිසා ධනයෙහි මහත් බවට පැමිණියේ යැ” යි වදාළහ. මහා සංඝයා ඒ අර්ථය හෙළි කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවාන්තරයෙන් වැසුණු ඒ කරුණ ප්රකට කළහ.
අතීතයේ කාසි රට බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ සිටු කුලයක ඉපිද සුදුසු වියට පත්ව සිටු තනතුර ලැබ ‘චුල්ලසෙට්ඨි’ නම් වූහ. එතුමාණෝ නැණවත් ය; ව්යක්ත ය; සියලු නිමිති දන්නෝ ය. ඔහු දිනක් රාජකාරිය සඳහා යන්නේ අතරමග වීථියෙහි මළ මීයකු දැක, එකෙණෙහි නැකැත් ගළපා මෙසේ කීය: “නුවණැති කුල පුත්රයකුට මේ මළ මීයා ගෙන ගොස් අඹු දරුවන් පෝෂණය කිරීමට හෝ යම්කිසි කර්මාන්තයක යෙදවීමට හෝ හැකිය.” එක්තරා දුගී කුල පුත්රයෙක් සිටුවරයාගේ ඒ කථාව අසා, “මේ සිටුවරයා නොදැන කියන්නෙක් නොවේ” යැයි සිතා, මළ මීයා ගෙන ගොස් එක් කඩයක බළලකු සඳහා විකුණා කාකණිකයක් (ඉතා කුඩා මුදලක්) ලැබීය. ඒ සුළු මුදලින් හකුරු ද පැන් කළයක් ද ගත්තේය. අනතුරුව වනයෙන් එන මල්කරුවන් දැක, හකුරු කැබලි ස්වල්පය බැගින් දී හැන්දෙන් පැන් ද දුන්නේය. මල්කරුවෝ ද ඔහුට එක එක මල් මිටිය බැගින් දුන්හ. ඒ මල් විකුණා ලැබුණු මුදලින් දෙවන දවසෙහි ද හකුරු සහ පැන් කළයක් ගෙන මල් උයනට ම ගියේය. එදින මල්කරුවෝ ඔහුට මල් පඳුරු භාගයක් පමණ දී ගියහ. මෙයාකාරයෙන් මොහු නොබෝ කලකින් ම කහවණු අටක් උපයා ගත්තේය.
[චුල්ල සිටාණන් මළ මීයා පෙන්වූ අවස්ථාව]
නැවත සුළං සහිත වැසි දිනයක රජ උයනෙහි බොහෝ වියළි දර හා කොළ අතු කඩා වැටී තිබිණි. උයන්පල්ලා මේවා ඉවත් කිරීමට උපායක් නොදිටී. ඔහු එතැනට අවුත්, “මේ දර සහ කොළ මට දෙන්නේ නම්, මම ඒවා සියල්ල ඉවත් කර දෙන්නෙමි” යි උයන්පල්ලාට කීය. ඔහු “ගනු මැනවැ” යි සියල්ල භාර දුන්නේය. චුල්ලන්තේවාසිකයා (ඒ තරුණයා) දරුවන් සෙල්ලම් කරන තැනට ගොස් ඔවුන්ට හකුරු දී, සුළු මොහොතකින් ඒ දර හා කොළ ඉවත් කරවා උයන් දොරටුව අසල ගොඩ ගැස්සීය. එකල රජ මැදුරට මැටි බඳුන් පිලිස්සීම සඳහා කුඹල්කරු දර සොයමින් යන්නේ උයන් දොර ඇති ඒ දර දැක ඒවා ඔහුගෙන් මිලට ගත්තේය. එදින චුල්ලන්තේවාසිකයා දර විකිණීමෙන් කහවණු දහසයක් ද, සැළී ආදී බඳුන් පහක් ද ලැබුවේය.
මෙසේ කහවණු විසි හතරක් ලැබුණු පසු “මට උපායක් ඇතැ” යි සිතූ ඔහු නගර දොරටුව අබියස පැන් සැළියක් තබා පන්සියයක් පමණ තණ කපන්නවුන්ට පැන්වලින් සංග්රහ කළේය. ඔවුහු, “මිතුර, ඔබ අපට මහත් උපකාරීය, අපි ඔබට කුමක් කරමු ද?” යි ඇසූහ. “මට යම්කිසි අවශ්යතාවයක් ඇති වූ විට උදව් කරන්නැ” යි කියා, ඔබමොබ හැසිරෙමින් ගොඩබිම් වෙළෙන්දන් හා නාවික වෙළෙන්දන් සමඟ මිතුරුකම් පැවැත්වීය. ගොඩබිම් වෙළෙන්දෙක් දිනක්, “හෙට පන්සියයක් අසුන් ගෙන අස් වෙළෙන්දෙක් මේ නගරයට පැමිණෙනු ඇතැ” යි ඔහුට කීවේය. මේ බව ඇසූ ඔහු තණ කපන්නන් වෙත ගොස්, “අද මට එක් අයෙක් එක් තණ මිටිය බැගින් දෙන්න. මා මගේ තණකොළ විකුණන තුරු ඔබලාගේ තණ නොවිකුණන්න” යි කියා ඔවුන් කැමති කරවා ගත්තේය. ඔවුහු තණ මිටි පන්සියයක් ගෙනැවිත් මොහුගේ ගෙදර දැමූහ. අස් වෙළෙන්දා මුළු නුවර ම සොයා අසුන්ට කෑමට තණකොළ නොලැබ, චුල්ලන්තේවාසිකට දහසක් දී ඒ තණකොළ මිලට ගත්තේය.
දින කීපයකට පසු මුහුදු වෙළෙන්දා, “මිතුර, විශාල වෙළෙඳ නැවක් නැව් තොටට පැමිණියේ යැ” යි කීවේය. “මට උපායක් ඇතැ” යි සිතාගත් ඔහු කහවණු අටක් වියදම් කොට පිරිවර ජනයා සමඟ තාවකාලික රථයක් ලබාගෙන මහත් තේජසින් නැව් තොටට ගොස්, ඇඟිලි මුදුවක් නැවට අත්තිකාරම් වශයෙන් දී, නුදුරු තැනක තිරයකින් වට කරවා හිඳගෙන, “පිටතින් වෙළෙන්දන් ආ විට වට රවුම් තුනකට එපිටින් සිට මා හට දන්වන්න” යැයි සේවකයන්ට අණ කළේය. මේ අතර නැවක් පැමිණි බව අසා බරණැස් නුවරින් සියයක් පමණ වෙළෙන්දෝ භාණ්ඩ ගැනීමේ අදහසින් පැමිණියහ. “ඔබලාට භාණ්ඩ නොලැබේ. අසවල් තැන සිටින මහ වෙළෙන්දා විසින් අත්තිකාරම් දී ඇතැ” යි අසා ඔවුහු ඔහු වෙත ගියහ. පිරිවර ජනයා කලින් යොදාගත් පරිදි තුන්වැනි වට රවුමේ දී ඔවුන් ආ බව දැන්වූහ. ඒ සියයක් වෙළෙන්දෝ නැවෙහි කොටස්කරුවන් වීම සඳහා එකිනෙකා දහස බැගින් (ඔහුට) දී, නැවත තවත් දහස බැගින් දී කොටස් බේරාගෙන සියලු භාණ්ඩ තම තමන් සතු කර ගත්හ.
චුල්ලන්තේවාසිකයා (කහවණු) දෙලක්ෂයක් රැගෙන බරණැසට අවුත්, “මා විසින් කෘතවේදී විය යුතු ය” යි සිතා ලක්ෂයක් ගෙන චුල්ල සිටාණන් වෙත ගියේය. සිටුවරයා, “දරුව, ඔබ කුමක් කොට මේ ධනය ලබන ලද්දේ ද?” යි ඇසීය. “ඔබතුමා විසින් කියන ලද උපායෙහි පිහිටා සිව් මසක් ඇතුළත ලබන ලද්දේ ය” යි කියා මළ මීයාගේ පටන් සියලු විස්තරය කීය. චුල්ලක සිටුවරයා ඔහුගේ වදන් අසා, “මෙවැනි දරුවකු අන් සතු කිරීම නොවටී” යැයි සිතා, සුදුසු වියට පත්ව සිටි තම දියණිය ආවාහ කොට දී ඔහුගේ සියලු වස්තුවට හිමිකරු කළේය. චුල්ලන්තේවාසිකයා සිටුවරයාගේ ඇවෑමෙන් ඒ නගරයෙහි සිටු තනතුර ලැබීය. බෝධිසත්ත්වයෝ ද කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව වදාරා, අභිසම්බුද්ධ වූ (බුද්ධත්වයට පත් වූ) සේක් ම මේ ගාථාව වදාළහ:
“වෙළඳාමෙහි දක්ෂ නුවණැත්තා සුළු මුදලකින් වුව ද, මද ගින්නකට පිඹ මහා ගින්නක් කරන්නාක් මෙන්, තමන් උසස් තැනට නංවා ගනී.”
එහි “අප්පකෙනපි” යනු ස්වල්පයකින් හෝ මද දෙයකින් යන්නයි. “මෙධාවී” යනු නුවණැත්තා ය. “පාභතෙන” යනු බඩු මිල (ප්රාග්ධනය) යන්නයි. “විචක්ඛණො” යනු වෙළඳාමෙහි දක්ෂයා ය. “සමුට්ඨාපෙති අත්තානං” යනු මහ ධනය ද යසස ද උපදවා එහි තමා පිහිටුවා ගනී යන්නය. කෙසේ ද? “අණුං අග්ගිංව සන්ධමං”: යම් සේ නුවණැති පුරුෂයෙක් මද ගින්නකට ක්රමයෙන් ගොම, දර ආදිය දමා කටින් පිඹීමෙන් දියුණු කර මහත් ගිනි කඳක් බවට පත් කරයි ද, එසේම නුවණැත්තා ද සුළු ප්රාග්ධනයක් ලබා, නොයෙක් උපායන් යොදමින් ධනය ද කීර්තිය ද වඩවයි. එසේ වඩවා ඒ ධන-කීර්ති මහත්වයේ තමා පිහිටුවයි; ප්රසිද්ධ අයෙක් බවට පත් වෙයි.
මෙසේ බුදුරදහු, “මහණෙනි, චුල්ලපන්ථක මා නිසා දැන් ධර්මයන්හි මහත් බවට පැමිණියේ ය. පෙර ධනයෙහි මහත් බවට පැමිණියේ යැ” යි මේ දහම් දෙසුම ගෙනහැර දක්වා, කථා දෙකෙහි අනුසන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළහ: “එකල චුල්ලන්තේවාසිකයා වූයේ මේ චුල්ලපන්ථක ය. චුල්ලක සිටුතුමා වූයේ මම ම ය.”
චුල්ලසෙට්ඨි ජාතක වර්ණනාව (සිව්වනයි).
“කිමග්ඝති තණ්ඩුලනාළිකා” (සහල් නැළියක් කොපමණ අගීද?) යන මේ ගාථාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි ලාලුදායි තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් දබ්බමල්ලපුත්ත තෙරණුවෝ සංඝයාගේ භත්තුද්දේසක (සඟබත් නියම කරන) ධුරය දැරූහ. උන්වහන්සේ උදෑසන සලාක බත් බෙදන කල්හි ලාලුදායි තෙරණුවන්ට ඇතැම් දිනක උසස් බතක් ද, ඇතැම් දිනක පහත් බතක් ද ලැබෙයි. පහත් බතක් ලැබූ දිනට ඔහු සලාක බෙදන ගෙය (සලාකග්ගය) අවුල් කරයි. “කුමක්ද? සලාක දීමට දන්නේ දබ්බමල්ලයන් පමණක්ද? අපි නොදන්නෙමුද?” යැයි පවසයි. ඔහු මෙසේ සලාක බෙදන ස්ථානය අවුල් කරන කල්හි “එසේ නම් දැන් ඔබම සලාක බෙදන්න” යැයි පවසා (දබ්බමල්ල තෙරණුවෝ) සලාක කූඩය ඔහුට දුන්හ. එතැන් පටන් ඔහු සංඝයාට සලාක බෙදයි. එසේ බෙදන නමුත් ඔහු “මේ උසස් බතය” කියා හෝ, “මේ පහත් බතය” කියා හෝ, “අසවල් වාරයේ උසස් බත ලැබෙයි” කියා හෝ, “අසවල් වාරයේ පහත් බත ලැබෙයි” කියා හෝ නොදනී. (සලාක ලබන භික්ෂූන්) පේළියට සිටුවද්දී ද “අසවල් වාරයේ අය පේළියට සිටිය යුතු යැයි” ඔහුට වැටහීමක් නැත. භික්ෂූන් සිටගෙන සිටින වෙලාවට “මේ ස්ථානයේ මේ පේළිය සිටියේය, මේ ස්ථානයේ මේ පේළිය” යැයි කියමින් බිම හෝ බිත්තියේ හෝ ඉරක් අඳියි. පසු දින සලාක බෙදන ගෙයි භික්ෂූන් අඩු වුවහොත් හෝ වැඩි වුවහොත්, (කලින් දා භික්ෂූන්) අඩු විට ඉර පහළින් ද, වැඩි විට ඉහළින් ද පිහිටයි. හෙතෙම (සලාක ලැබිය යුතු) පේළිය නොදැන, (බිත්තියේ ඇඳි) ඉර සලකුණු කොටගෙන සලාක බෙදයි.
එවිට භික්ෂූහු ඔහුට මෙසේ කීහ. “ඇවැත්නි උදායි, ඉර පහළ හෝ ඉහළ හෝ වේවා (එය වෙනස් වේ), නමුත් උසස් බත ලැබෙන්නේ අසවල් වාරයටය, පහත් බත ලැබෙන්නේ අසවල් වාරයටය.” ඔහු භික්ෂූන්ට විරුද්ධවාදීකම් කරමින් “එසේ නම් මේ ඉර මෙසේ පිහිටියේ මන්ද? මා ඔබලා කියන දෙය පිළිගන්නම්ද? නැත, මම මේ ඉර (සලකුණ) පිළිගනිමි”යි කියයි. ඉක්බිති තරුණ භික්ෂූහු ද සාමණේරවරු ද “ඇවැත්නි ලාලුදායි, ඔබ සලාක බෙදන කල භික්ෂූහු ලාභයෙන් පිරිහෙති. ඔබ බෙදීමට සුදුස්සෙක් නොවේ, මෙතැනින් යන්න” යැයි පවසා ඔහු සලාක බෙදන ගෙයින් ඉවතට ඇද දැමූහ. එම මොහොතේ සලාක බෙදන ගෙයි මහත් කෝලාහලයක් ඇති විය. ඒ අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් විමසූහ. “ආනන්ද, සලාක බෙදන ගෙහි මහත් කෝලාහලයකි. මේ කිනම් ශබ්දයක්ද?” තෙරුන් වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේට ඒ කරුණ දැන්වූහ. “ආනන්ද, ලාලුදායි තමාගේ අඥාන බව නිසා අනුන්ගේ ලාභයට හානි කරන්නේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද කළේමය” යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ ඒ බව හෙළිදරව් කරන ලෙස භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවාන්තරයෙන් වැසුණු ඒ කරුණ (අතීත කථාව) පැහැදිලි කළ සේක.
අතීතයේ කාසි රට බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. එකල්හි අප මහා බෝසතාණෝ ඒ රජුගේ අගයකරුවා (තක්සේරුකරු) වූහ. හෙතෙම ඇත්, අස් ආදීන් මෙන්ම මැණික්, රන් ආදිය ද අගය කළේය. අගයකරුවා භාණ්ඩ හිමියන්ට භාණ්ඩයට අනුරූපවම මිල නියම කර දුන්නේය. නමුත් රජතුමා ලෝභී අයෙකි. හෙතෙම ලෝභී ස්වභාවය නිසාම මෙසේ සිතී ය: “මේ තක්සේරුකරු මෙසේ (සාධාරණව) අගය කරන කල්හි මාගේ රජ මැදුරෙහි ධනය නොබෝ කලකින්ම ක්ෂය වන්නේය. එබැවින් වෙනත් අගයකරුවකු පත් කරගන්නෙමි.” හෙතෙම සීහපඤ්ජරය (සී මැදුරු කවුළුව) හැර රජ මිදුල දෙස බලන්නේ, එක් කෑදර මෝඩ ගැමි මිනිසකු රජ මිදුලෙන් යනු දැක, “මොහුට මාගේ තක්සේරු කිරීමේ කාර්යය කළ හැකි වනු ඇතැ”යි සිතා ඔහු කැඳවා, “එම්බල, අපගේ තක්සේරු කිරීමේ කාර්යය කිරීමට හැකිදැ”යි ඇසීය. “දේවයනි, හැකි වෙමි”යි හෙතෙම කීය. රජතුමා තම ධනය රැකගැනීම පිණිස ඒ මෝඩයා තක්සේරු කිරීමේ තනතුරෙහි තැබීය. එතැන් පටන් ඒ මෝඩ මිනිසා ඇත්, අස් ආදීන් අගය කරන විට අගය අඩු කොට තමා කැමති පරිදි මිල කියයි. ඔහු තනතුරෙහි සිටි නිසා ඔහු යම් මිලක් කියයි ද එයම (නියමිත) මිල වෙයි.
එකල උතුරු දෙසින් අශ්ව වෙළෙන්දෙක් අශ්වයන් පන්සියයක් ගෙන ආවේය. රජතුමා ඒ (මෝඩ) මිනිසා ගෙන්වා අශ්වයන්ට මිල නියම කරවීය. ඔහු අශ්වයන් පන්සියයම එක් සහල් නැළියකට (තණ්ඩුලනාළියකට) මිල කරවා, අශ්ව වෙළෙන්දාට එක් සහල් නැළියක් දෙන ලෙස අණ කොට, අශ්වයන් අශ්ව හලෙහි තැන්පත් කරවීය. අශ්ව වෙළෙන්දා පැරණි තක්සේරුකරු වෙත ගොස් මේ පුවත සැල කොට “දැන් කුමක් කළ යුතුදැ”යි විමසීය. ඔහු මෙසේ කීය: “තක්සේරුකරු වෙත ගොස් ඔහුට අල්ලසක් දී මෙසේ අසන්න: ‘අපගේ අශ්වයන්ගේ මිල සහල් නැළියක් බව දැනගත්තෙමු. නමුත් ඔබ නිසා ඒ සහල් නැළියේ වටිනාකම දැනගනු කැමැත්තෙමු. රජු ඉදිරියේ සිට, ඒ සහල් නැළිය මෙපමණ වටින්නේ යැයි ප්රකාශ කිරීමට ඔබට හැකිද?’ කියා අසන්න. ඔහු හැකියැයි කිවහොත්, ඔහුත් සමග රජු වෙත යන්න. මම ද එහි එන්නෙමි.”
අශ්ව වෙළෙන්දා “යහපතැ”යි බෝසතුන්ගේ වචනය පිළිගෙන තක්සේරුකරුට අල්ලසක් දී ඒ බව දැන්වීය. හෙතෙම අල්ලස ලබාගෙනම “සහල් නැළිය අගය කිරීමට මට හැකි යැ”යි පැවසීය. “එසේ නම් රාජ කුලයට යමු” යි ඔහු කැඳවාගෙන රජු වෙත ගියේය. බෝසතාණෝ ද තවත් බොහෝ ඇමතිවරු ද එහි ගියහ. අශ්ව වෙළෙන්දා රජුන් වැඳ, “දේවයනි, අශ්වයන් පන්සියයක් එක් සහල් නැළියක් අගනා බව අපි දන්නෙමු. එහෙත් ඒ සහල් නැළිය කොතෙක් අගීදැයි තක්සේරුකරුගෙන් විමසනු මැනව”යි කීවේය. රජතුමා ඒ පුවත නොදන්නේ, “එම්බල තක්සේරුකරුව, අශ්වයන් පන්සියය කොතෙක් අගීදැ”යි ඇසීය. “දේවයනි, සහල් නැළියක් අගී” යැයි කීය. “යහපති, එම්බල, අශ්වයන් පන්සියයකගේ මිල සහල් නැළියක් වේවා, එහෙත් ඒ සහල් නැළිය කොතෙක් අගීදැ”යි රජු විමසීය. ඒ මෝඩ පුරුෂයා “ඇතුළත හා පිටත සහිත බරණැස් පුරවරය සහල් නැළියක් වටී” යැයි කීවේය. ඔහු පෙර රජුගේ සිත අනුගමනය කරමින් අශ්වයන් පන්සියයක් සහල් නැළියකට අගය කළේය. නැවත වෙළෙන්දාගෙන් අල්ලස් ලැබ, ඒ සහල් නැළිය ඇතුළත හා පිටත සහිත බරණැස් නුවර තරම් වටිනා බවට අගය කළේය. එකල බරණැස වට කොට ඇති පවුර දොළොස් යොදුනක් විය. මේ එහි ඇතුළතයි. පිටත වනාහි යොදුන් තුන්සියයක රටකි. ඉතින් ඒ මෝඩයා මේ සා මහත් ඇතුළත පිටත සහිත බරණැස් රාජ්යයම එකම සහල් නැළියකට මිල කළේය.
එය ඇසූ ඇමතිවරු අත්පොළසන් දෙමින් සිනාසෙමින් මෙසේ පරිහාස කළහ: “අපි මීට පෙර පොළොව සහ රාජ්යය මිල කළ නොහැකියැයි සිතා සිටියෙමු. එහෙත් මෙතරම් විශාල රජුන් සහිත බරණැස් රාජ්යය සහල් නැළියක් පමණක් වටී! අහෝ, මේ තක්සේරුකරුගේ නුවණක මහිමය! මෙතෙක් කල් මොහු කොහි සිටියේද? අපගේ රජතුමාටම මොහු ඉතා සුදුසුය.”
අඥාන තක්සේරුකරු මුළු බරණැස් නුවරම සහල් නැළියකට අගය කිරීම නිසා ඇමතිවරු
සිනාසීම.
“රජතුමනි, අශ්වයන්ගේ වටිනාකම වූ මේ සහල් නැළිය කුමක් අගීදැයි පවසනු මැනව. මේ සහල් නැළිය ඇතුළත සහ පිටත සහිත මුළු බරණැස් නුවරම අගින්නේය.”
එකල්හි රජතුමා ලජ්ජාවට පත්ව, ඒ මෝඩයා පන්නා දමා බෝසතුන්ටම නැවත අගයකරුවාගේ (තක්සේරුකරු) තනතුර ලබා දුන්නේය. බෝසතාණෝ ද ජීවිතාන්තය දක්වා දැහැමින් කටයුතු කොට කම් වූ පරිදි (මරණින් මතු) ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, කථා වස්තු දෙක ගළපා, අනුසන්ධි යොදා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එදා අශිෂ්ට මෝඩ තක්සේරුකරු වූයේ මේ ලාලුදායි ය. නුවණැති තක්සේරුකරු වූයේ මම ම වෙමි.”
පස්වන වූ තණ්ඩුලනාළි ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“හිරිඔත්තප්ප සම්පන්නා” (ලජ්ජා බියෙන් යුක්ත වූ) යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා බොහෝ බඩුබාහිරාදිය ඇති (බහුභාණ්ඩික) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. සැවැත් නුවර වැසි එක් කුල පුත්රයෙක් බිරිඳ මිය ගිය පසු පැවිදි විය. ඔහු පැවිදි වන විටම තමා වෙනුවෙන් පන්සලක් ද, ගිනිහල් ගෙයක් ද, ගබඩා කාමරයක් ද කරවා, එම ගබඩාව ගිතෙල්, සහල් ආදියෙන් පුරවාගෙන පැවිදි විය. පැවිදි වූ පසුව ද තමාගේ සේවකයන් කැඳවා තමාට රිසි පරිදි ආහාර පිසවාගෙන වළඳයි. ඔහු බොහෝ පිරිකර ඇත්තෙක් විය. රාත්රියට අඳින පොරවන සිවුරු වෙනත් ය, දහවලට අඳින පොරවන සිවුරු වෙනත් ය. ඔහු විහාරයේ එක් පසෙක වාසය කරයි. දිනක් ඔහු තම සිවුරු, ඇතිරිලි ආදිය පිටතට ගෙන මළුවෙහි අතුරා වියළන අතරතුර, සෙනසුන් චාරිකාවේ වඩින දනව් වැසි බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසක් එතැනට පැමිණ, ඒ සිවුරු ආදිය දැක “මේවා කාගේදැ”යි විමසූහ. ඔහු “ඇවැත්නි, මේවා මගේය”යි කීය. “ඇවැත්නි, මේ සිවුරත්, මේ සිවුරත්, මේ අඳනයත්, මේ අඳනයත්, මේ ඇතිරිල්ලත්, මේ ඇතිරිල්ලත් ඔබගේම ද?” “එසේය, මගේම ය.” “ඇවැත්නි, බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂුවකට අනුදැන වදාරා ඇත්තේ තුන් සිවුර පමණි. ඔබ මෙවැනි අල්පේච්ඡ බුදු සසුනක පැවිදි වී මෙසේ බොහෝ පිරිකර ඇත්තෙක් වූයේ ඇයි? එනු මැනවි, අපි ඔබව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගෙන යන්නෙමු”යි පවසා, ඒ භික්ෂුව කැටුව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් දැක, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව අකමැත්තෙන් ම අල්ලාගෙන පැමිණියෙහි දැ”යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව බොහෝ බඩු බාහිරාදිය ඇත්තෙකි. බොහෝ පිරිකර ඇත්තෙකි.” “සැබෑද මහණ, ඔබ බොහෝ බඩු බාහිරාදිය ඇත්තෙක් ද?” “එසේය ස්වාමීනි, සැබෑවකි.” “මහණ, ඔබ කුමක් නිසා මෙසේ බොහෝ බඩු බාහිරාදිය ඇත්තෙක් වූයෙහි ද? මම වනාහි අල්පේච්ඡ බවේ ද, සන්තුෂ්ටි බවේ ද, විවේකයේ ද, වීර්යය වැඩීමේ ද ගුණ වර්ණනා කරන්නෙක් නොවෙම් ද?” එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා කිපුණු ඒ භික්ෂුව, “එසේ නම් මම දැන් මේ ආකාරයෙන් හැසිරෙන්නෙමි”යි පවසා, පොරොවා සිටි සිවුර ගලවා දමා පිරිස මැද (යට ඇඳුම වූ) එක් සිවුරක් පමණක් ඇතිව සිට ගත්තේය.
එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට කරුණු පහදා දෙමින්, “මහණ, ඔබ පෙර ලජ්ජා භිය සොයන්නෙකු වී දිය රකුසකු ව සිටි කාලයේ පවා, හිරි ඔතප් (ලජ්ජා භිය) සොයමින් දොළොස් අවුරුද්දක් විසුවා නොවේ ද? එසේ නම් දැන් මෙවැනි උතුම් බුදු සසුනක පැවිදි වී සිව් පිරිස් මැද පොරෝනය ඉවත දමා ලජ්ජා භිය හැර දමා සිටින්නේ මක්නිසා ද?” යැයි වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය අසා ඒ භික්ෂුව නැවත ලජ්ජා භිය උපදවාගෙන, ඒ සිවුර පොරොවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය. භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අතීත සිදුවීම හෙළි කරන ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවයෙන් සැඟවී තිබූ ඒ කරුණු හෙළිදරව් කළ සේක.
අතීතයේ කාසි රට බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. එකල බෝධිසත්ත්වයෝ රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. නම් තබන දිනයේ දී ඔහුට ‘මහිංසාස කුමාර’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු ඇවිදින දුවන වයසට පැමිණි විට රජුට තවත් පුතෙක් උපන්නේය. ඔහුට ‘චන්ද කුමාර’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු ද ඇවිදින දුවන වයසට පත් වූ කල්හි බෝසතුන්ගේ මව කළුරිය කළාය. රජතුමා වෙනත් කාන්තාවක් අගමෙහෙසි තනතුරෙහි තැබීය. ඇය රජුට ඉතා ප්රිය මනාප වූවාය. ඇය නිසා රජුට තවත් පුතෙක් ලැබුණේය. ඔහුට ‘සූරිය කුමාර’ යැයි නම් තැබූහ. රජතුමා පුතා දැක සතුටු සිතින්, “සොඳුර, ඔබේ පුතාට වරයක් දෙමි”යි කීය. දේවිය ඒ වරය තමා කැමති කාලයක දී ලබා ගන්නා ලෙස තබා ගත්තාය. ඇය පුතා වැඩිවියට පත් වූ කල්හි රජු අමතා, “දේවයන් වහන්ස, මාගේ පුතා උපන් දා ඔබ වහන්සේ වරයක් දුන් සේක. මාගේ පුතාට රාජ්යය ලබා දෙනු මැනව”යි ඉල්ලා සිටියාය. රජතුමා, “මාගේ පුතුන් දෙදෙනා ගිනි කඳන් මෙන් බබළමින් සිටිති. ඔබේ පුතාට රාජ්යය දිය නොහැක”යි එය ප්රතික්ෂේප කළේය. එහෙත් ඇය නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිටිනු දැක, “මැය මාගේ පුතුන්ට නපුරක් හෝ පාපී දෙයක් කිරීමට ඉඩ ඇතැ”යි සිතා පුතුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය. “දරුවනි, මම සූරිය කුමාරයා උපන් අවස්ථාවේ වරයක් දුන්නෙමි. දැන් ඔහුගේ මව රාජ්යය ඉල්ලා සිටියි. මම ඔහුට රාජ්යය දීමට කැමති නැත්තෙමි. කාන්තාවෝ නම් පාපී අදහස් ඇත්තෝ ය, නුඹලාට යම් පාපී දෙයක් (හානියක්) කිරීමට ද ඉඩ ඇත. එනිසා නුඹලා වනයට ගොස් මගේ ඇවෑමෙන් නැවත පැමිණ පාරම්පරික නගරයේ රාජ්යය කරව්.” මෙසේ කියා හඬා වැලපී, හිස සිඹ පිටත් කර හැරියේය. ඔවුන් පියා වැඳ මාලිගයෙන් බැස යන විට, රජ මිදුලේ සෙල්ලම් කරමින් සිටි සූරිය කුමාරයා ද ඔවුන් යන බව දැන, “මම ද අයියණ්ඩිලා සමඟ යන්නෙමි”යි ඔවුන් සමඟම පිටත් විය. ඔවුහු හිමාල වනයට ඇතුළු වූහ.
බෝධිසත්ත්වයෝ මාර්ගයෙන් ඉවත් වී ගසක් මුල වාඩි වී සූරිය කුමාරයා අමතා, “දරුව සූරිය කුමාර, අර පෙනෙන විලට ගොස් නා පැන් බී, නෙළුම් කොළවලින් අපට ද පැන් රැගෙන එන්න”යි කීහ. ඒ විල වනාහි එක්තරා දිය රකුසෙකු විසින් වෙසමුණි රජුගෙන් ලබන ලද්දකි. වෙසමුණි රජු ඔහුට, “දේවධර්මය දන්නවුන් හැර යම් කෙනෙක් මේ විලට බසිත් ද, ඔවුන් කා දැමීමට අවසර ඇත. නමුත් විලට නොබැස සිටින්නන් කෑමට අවසර නැත”යි වරම් දී තිබුණි. එතැන් පටන් ඒ රකුසා යමෙක් විලට බසිත් ද, ඔවුන්ගෙන් දේවධර්මය ගැන විමසා, යමෙක් එය නොදනී ද ඔවුන්ව මරා කයි. ඉන්පසු සූරිය කුමාරයා ඒ විලට ගොස් කිසිත් විමසීමකින් තොරවම විලට බැස්සේය. එවිට රකුසා ඔහු අල්ලාගෙන, “ඔබ දේවධර්මය දන්නේ ද?”යි ඇසීය. ඔහු “දේවධර්මය යනු හිරු සහ සඳු ය”යි පිළිතුරු දුන්නේය. එවිට රකුසා “ඔබ දේවධර්මය නොදනී” යැයි පවසා දිය යටට ගෙන ගොස් තමාගේ වාසස්ථානයෙහි සිර කර තැබීය. බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහු බොහෝ වේලාවක් ගත වුවත් නොපැමිණි හෙයින් චන්ද කුමාරයා යැවූහ. රකුසා ඔහුව ද අල්ලාගෙන, “ඔබ දේවධර්මය දන්නේ ද?”යි ඇසීය. “එසේය දනිමි, දේවධර්මය යනු සතර දිසාවෝ ය.” රකුසා “ඔබ දේවධර්මය නොදනී” යැයි පවසා ඔහුව ද අල්ලාගෙන එහිම සිර කර තැබීය.
බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහු ද ප්රමාද වන විට ‘කිසියම් උවදුරක් වන්නට ඇතැ’යි සිතා, තමන්ම එහි ගොස් දෙදෙනාගේම විලට බැසපු පා සටහන් දැක, ‘මේ විල රකුසෙකු විසින් අරක් ගන්නා ලද්දක් විය යුතු ය’යි කඩුව පැළඳ, දුන්න අතින් ගෙන බලා සිටියහ. දිය රකුසා බෝධිසත්ත්වයන් දියට නොබසින බව දැක, වන සේවකයෙකුගේ වෙස් ගෙන බෝසතුන්ට මෙසේ කීය. “පින්වත් පුරුෂය, ඔබ ගමන් විඩාවට පත්ව සිටියි. මේ විලට බැස නා, පැන් බී, නෙළුම් අල කා, මල් පැළඳ සුවසේ නොයන්නේ ඇයි?” බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහු දැක ‘මූ යක්ෂයෙකු වන්නට ඇතැ’යි දැන, “මාගේ සොහොයුරන් අල්ලා ගත්තේ ඔබ ද?”යි ඇසූහ. “එසේය, මා විසින් ගන්නා ලදී.” “කුමක් නිසා ද?” “මම මේ විලට බසින අයව බිලි ලෙස ලබමි.” “ඔබ සියල්ලන්වම බිලි ගන්නේ ද?” “යමෙක් දේවධර්මය දනිත් ද, ඔවුන් හැර අන් අයව ලබමි.” “ඔබට දේවධර්මයෙන් වැඩක් තිබේ ද?” “එසේය, තිබේ.” “එසේ නම් මම ඔබට දේවධර්මය කියන්නෙමි.” “එසේ නම් කියනු මැනවි, මම දේවධර්මය අසන්නෙමි.” බෝධිසත්ත්වයෝ, “මම දේවධර්මය කියන්නෙමි, නමුත් මාගේ සිරුර කිලිටි වී ඇතැ”යි කීහ. යක්ෂයා බෝධිසත්ත්වයන් නහවා, බොජුන් වළඳවා, පැන් පොවා, මල් පළඳවා, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, අලංකාර කළ මණ්ඩපයක් මැද ආසනයක් පනවා දුන්නේය.
බෝධිසත්ත්වයෝ ආසනයෙහි වැඩ සිට, යක්ෂයා පාමුල වාඩි කරවාගෙන, “එසේ නම් කන් යොමා සකසා දේවධර්මය අසන්න” යැයි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ.
[බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අලංකාර ආසනයක හිඳ යක්ෂයාට දේව ධර්මය දේශනා කරන අයුරු]
“හිරිඔත්තප්ප සම්පන්නා, සුක්කධම්මසමාහිතා;
සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දෙවධම්මාති වුච්චරෙ.”
“යම් කෙනෙක් ලජ්ජා (හිරි) සහ බිය (ඔත්තප්ප) යන දෙකින් යුක්ත ද, පිරිසිදු ධර්මයෙන් සිත දරා සිටිත් ද, ලෝකයේ ශාන්ත වූ ඒ සත්පුරුෂයෝ ‘දේවධර්ම’ ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබත්.”
එහි “හිරිඔත්තප්ප සම්පන්නා” යනු හිරියෙන් (ලජ්ජාවෙන්) සහ ඔත්තප්පයෙන් (බියෙන්) යුක්ත වීමයි. එහි කාය දුශ්චරිතාදිය කිරීමට ඇති ලජ්ජාව ‘හිරි’ නම් වේ; එය ලජ්ජාවට නමකි. එම දුසිරිත් ආදිය කිරීමට ඇති බිය ‘ඔත්තප්ප’ නම් වේ; එය පාපයට ඇති තැතිගැනීමට නමකි. එහි ලජ්ජාව (හිරිය) ඇතුළතින් හටගන්නා අතර, බිය (ඔත්තප්පය) බාහිර හේතු මත හටගනී. ලජ්ජාව තමා අධිපති කොට පවතී; බිය ලෝකයා අධිපති කොට පවතී. ලජ්ජාව පිළිකුල් කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන අතර, ඔත්තප්පය බිය වන ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය. ලජ්ජාව ගෞරව සහිත බව ලක්ෂණ කොට පවතින අතර, ඔත්තප්පය වරදට (පාපයට) බිය වන ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට පවතී.
එහි ඇතුළතින් හටගන්නා ලජ්ජාව කරුණු හතරක් නිසා උපදී. එනම්: ජාතිය (කුලය) සලකා බැලීම, වයස සලකා බැලීම, වික්රමාන්විත බව (දක්ෂතාව) සලකා බැලීම සහ බහුශ්රැත බව සලකා බැලීමෙනි. ඒ කෙසේ ද? “පව් කිරීම උසස් කුල ඇත්තන්ගේ ක්රියාවක් නොවේ; එය කේවට්ටාදී හීන ජාතිකයන්ගේ ක්රියාවකි. මා වැනි උසස් ජාතියක් ඇති කෙනෙකුට මේ ක්රියාව කිරීම සුදුසු නැතැ”යි මෙසේ ජාතිය සලකා බලා ප්රාණඝාතාදී පව්කම් නොකර ලජ්ජාව උපදවා ගනී. එසේම “පව් කිරීම නම් නොදරුවන් විසින් කළ යුතු ක්රියාවකි. මා වැනි වයස්ගත අයෙකුට (වැඩිහිටියෙකුට) මෙය කිරීම සුදුසු නැතැ”යි වයස සලකා පව්කම් නොකර ලජ්ජාව උපදවා ගනී. එසේම “පව්කම් කිරීම දුබලයන්ගේ ක්රියාවකි. මා වැනි ශක්තිසම්පන්න අයෙකුට මෙය කිරීම නුසුදුසු යැ”යි තම වීර්යය සලකා ලජ්ජාව උපදවා ගනී. තවද “පව්කම් කිරීම අන්ධබාලයන්ගේ ක්රියාවකි; පණ්ඩිතයන්ගේ වැඩක් නොවේ. මා වැනි පණ්ඩිත බහුශ්රැත අයෙකුට මෙය කිරීම සුදුසු නැතැ”යි බහුශ්රැත බව සලකා පව් නොකරයි. මෙසේ ඇතුළතින් හටගන්නා ලජ්ජාව කරුණු හතරකින් උපදී. මෙසේ උපදවා ගත් ලජ්ජාව තම සිතට ඇතුළු කරගෙන පව්කම් නොකරයි. මෙසේ ලජ්ජාව “අජ්ඣත්ත සමුට්ඨාන” (ඇතුළතින් හටගන්නා දෙයක්) නම් වේ.
ඔත්තප්පය (බිය) බාහිර හේතු මත හටගන්නේ කෙසේ ද? “ඉදින් ඔබ පව්කම් කළහොත් සිව් පිරිස් මැද නින්දාවට පත් වන්නෙහි ය” (යනුවෙන් සිතීමෙනි).
“ගරහිස්සන්ති තං විඤ්ඤූ, අසුචිං නාගරිකො යථා;
වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසී.”
“මහණ, නගර වැසියෙක් අසූචි පිළිකුල් කරන්නාක් මෙන් නුවණැත්තෝ ඔබට ගරහන්නාහු ය. සිල්වතුන් විසින් බැහැර කරන ලද ඔබ, කෙසේ නම් ශාසනික කටයුතු කරන්නෙහි ද?”
මෙසේ නුවණින් විමසා බලන විට බාහිර හේතු නිසා හටගන්නා බියෙන් යුක්ත ව පව්කම් නොකරයි. මෙලෙස ඔත්තප්පය “බහිද්ධා සමුට්ඨාන” (බාහිරින් හටගන්නා දෙයක්) නම් වේ.
ලජ්ජාව (හිරි) “අත්තාධිපතෙය්ය” (තමා අධිපති කොට ඇති) වන්නේ කෙසේ ද? මෙලොව යම් කුල පුත්රයෙක් තමා අධිපති කොට, තමා ප්රධාන කොට සලකා, “ශ්රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ, බහුශ්රැත වූ, ධූතාංගධාරී වූ මා වැනි අයෙකුට පව්කම් කිරීම සුදුසු නැතැ”යි සිතා පව් නොකරයි. මෙසේ ලජ්ජාව තමා අධිපති කොට පවතී. එහෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:
“ඔහු තමාම අධිපති කොට ගෙන අකුසල් අත්හරියි; කුසල් වඩයි. වරද සහිත දේ අත්හරියි; නිවැරදි දේ වඩයි. තමා පිරිසිදු ව පරිහරණය කරයි.”
ඔත්තප්පය (බිය) “ලෝකාධිපතෙය්ය” (ලෝකයා අධිපති කොට ඇති) වන්නේ කෙසේ ද? මෙලොව යම් කුල පුත්රයෙක් ලෝකයා අධිපති කොට, ලෝකයා ප්රධාන කොට සලකා පාප කර්ම නොකරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පරිදි:
“මේ ලෝක සන්නිවාසය ඉතා විශාල ය. ඒ මහත් වූ ලෝක සන්නිවාසයෙහි ඍද්ධිමත් වූ, දිවැස් ඇති, අන් අයගේ සිත් දන්නා මහණ බමුණෝ සිටිති. ඔවුහු දුර සිටිය ද දකිති; ළඟ සිටිය ද (සාමාන්ය අයට) නොපෙනෙති; සිතින් සිත දැනගනිති. ඔවුහු මා ගැන මෙසේ දැනගන්නාහු ය: ‘පින්වතුනි බලව්, මේ කුල පුත්රයා ශ්රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ නමුත්, ලාමක වූ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් ගැවසී ගෙන වාසය කරයි’ (කියා ය).”
“එසේම ඍද්ධිමත් වූ, දිවැස් ඇති, අන්යයන්ගේ සිත් දන්නා දේවතාවෝ ද සිටිති. ඔවුහු දුර සිටිය ද දකිති; ළඟ සිටිය ද නොපෙනෙති; සිතින් සිත දැනගනිති. ඔවුහු ද මා ගැන මෙසේ දැනගන්නාහු ය: ‘පින්වතුනි බලව්, මේ කුල පුත්රයා ශ්රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ නමුත්, ලාමක වූ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් ගැවසී ගෙන වාසය කරයි’ (කියා ය). ඔහු මෙසේ ලෝකයාම අධිපති කොට, ප්රධාන කොට ගෙන අකුසල් අත්හරියි; කුසල් වඩයි. වරද සහිත දේ අත්හරියි; නිවැරදි දේ වඩයි. තමා පිරිසිදු ව පරිහරණය කරයි.”
මෙසේ ඔත්තප්පය (බිය) ලෝකයා අධිපති කොට පවතින්නේ නම් වේ.
“හිරි යනු ලජ්ජාව ස්වභාව කොට ඇත්තේ ය; ඔත්තප්ප යනු බිය ස්වභාව කොට ඇත්තේ ය” යන තැන, ‘ලජ්ජා’ යනු ලජ්ජා වන ආකාරයයි; හිරිය එම ස්වභාවයෙන් පිහිටියේ ය. ‘භය’ යනු අපාය බියයි; ඔත්තප්පය එම ස්වභාවයෙන් පිහිටියේ ය. මේ ලක්ෂණ දෙකම පව්කම් දුරු කිරීමේ දී ප්රකට වේ. ඇතැම් කෙනෙක් මළමුත්ර කිරීම ආදියේ දී පවා ලජ්ජා විය යුතු අයෙකු දැක ලජ්ජාවට පත් වන්නාක් මෙන්, සිත තුළට ලජ්ජා සහගත බව පිවිසීමෙන් පව්කම් නොකරයි. ඇතැමෙක් අපායට බිය වීම නිසා පව්කම් නොකරයි. ඒ සඳහා මෙම උපමාව දැක්වේ: යකඩ ගුලි දෙකකින් එකක් සීතල වුවත් අසූචි තැවරී ඇත; අනෙක රත්වී ගිනියම් වී ඇත. එහිදී නුවණැත්තා සීතල යකඩ ගුලිය අසූචි තැවරුණු බැවින් පිළිකුල් කරමින් අත නොගනී; අනෙක පිළිස්සෙතැයි බියෙන් අත නොගනී. එහි අසූචි තැවරුණු සීතල ගුලිය පිළිකුල නිසා නොගන්නාක් මෙන්, සිත තුළ ලජ්ජාව ඇති වී පාපය නොකිරීම දත යුතුය. රත් වූ යකඩ ගුලිය පිළිස්සීමේ බිය නිසා නොගන්නාක් මෙන්, අපායට ඇති බිය නිසා පාපය නොකිරීම (ඔත්තප්පය) දත යුතුය.
“හිරිය අවනත බව (ගරු කිරීම) ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ ය; ඔත්තප්පය වරදෙහි බිය දකින ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ ය” යන මේ දෙකම පාපය දුරු කිරීමෙහි දී ම ප්රකට වේ. යම් කෙනෙක් ජාතියේ (කුලයේ) උසස් බව සැලකීම, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උසස් බව සැලකීම, දායාදයේ (මාර්ග ඵල) උසස් බව සැලකීම සහ සබ්රහ්මචාරීන්ගේ උසස් බව සැලකීම යන කරුණු හතර නිසා ගරු බුහුමන් පෙරදැරි කරගත් ලජ්ජාව (හිරිය) උපදවාගෙන පව් නොකරයි. යම් කෙනෙක් තමා විසින් තමාට දොස් පවරා ගැනීමේ බිය (අත්තානුවාද භය), අන්යයන් දොස් පැවරීමේ බිය (පරානුවාද භය), දඬුවම් ලැබීමේ බිය (දණ්ඩ භය) සහ දුගතියේ උපදින බිය (දුග්ගති භය) යන කරුණු හතර නිසා වරදෙහි බිය දකින ලක්ෂණ ඇති ඔත්තප්පය උපදවාගෙන පව් නොකරයි. මෙහි ජාතියේ උසස් බව සැලකීම ආදිය ද, අත්තානුවාද බිය ආදිය ද විස්තර වශයෙන් කිව යුතුය. ඒ විස්තර අංගුත්තර අටුවාවෙහි සඳහන් වේ.
“සුක්කධම්ම සමාහිතා” යනු මේ හිරි ඔතප් දෙක මුල් කරගෙන කළ යුතු කුසල ධර්මයන් ‘ශුක්ල ධර්ම’ (පිරිසිදු ධර්ම) නම් වේ. ඒ සියල්ල කැටි කොට ගත් විට කාමාවචර ආදී භූමි හතරට අයත් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ය. ඒවායින් යුක්ත වූවෝ (සමාහිතා) යනු එහි අර්ථයයි. “සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ” යන්නෙහි, කායික ක්රියා ආදිය සංසිඳුණු හෙයින් ‘ශාන්ත’ නම් වේ. කළගුණ දන්නා බැවින් ශෝභන පුරුෂයෝ හෙවත් ‘සත්පුරුෂයෝ’ නම් වෙති. “ලෝකය” වනාහි සංස්කාර ලෝකය, සත්ත්ව ලෝකය, අවකාශ ලෝකය, ස්කන්ධ ලෝකය, ආයතන ලෝකය සහ ධාතු ලෝකය වශයෙන් විවිධ වේ. එහි “සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙති... යනාදී වශයෙන් එක ලෝකයකි... (පෙ)... දහඅටක් ධාතු ලෝකය ය” යන තැන සංස්කාර ලෝකය කියන ලදී. ස්කන්ධ ලෝක ආදිය ද එහිම ඇතුළත් වේ. “මේ ලෝකය, පරලොව, දෙව්ලොව, මිනිස් ලොව” යනාදී තැන්වල සත්ත්ව ලෝකය කියන ලදී.
“යම් තාක් සඳ හිරු දෙදෙනා ගමන් කරමින් දිසාවන් ආලෝකමත් කරත් ද, ඒ තාක් දහස් ගුණයක ලෝකය ඔබේ වසඟයෙහි පවතී.”
මෙහි අවකාශ ලෝකය කියන ලදී. මේ ලෝක අතුරින් මෙතැන දී ‘සත්ත්ව ලෝකය’ අදහස් කෙරේ. සත්ත්ව ලෝකයෙහි යම් එබඳු සත්පුරුෂයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ‘දේවධර්ම’ ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබති.
එහි “දේව” (දෙවියෝ) සම්මුති දේව, උපපත්ති දේව සහ විසුද්ධි දේව යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වෙති. ඔවුන් අතුරින් මහා සම්මත රජුගේ කාලයේ පටන් ලෝකයා විසින් “දෙවියෝ” යැයි සම්මත කරන ලද හෙයින් රජවරු, රාජ කුමාරවරු ආදීහු “සම්මුති දේව” නම් වෙති. දිව්ය ලෝකයේ උපන්නෝ “උපපත්ති දේව” නම් වෙති. රහතන් වහන්සේලා “විසුද්ධි දේව” නම් වෙති. මේ බව මෙසේ ද දේශනා කර ඇත:
“සම්මුති දෙවියෝ නම් රජවරු, දේවියෝ සහ රාජ කුමාරවරු ය. උපපත්ති දෙවියෝ නම් භුම්මාටු දෙවියන්ගේ පටන් ඊට ඉහළින් සිටින දෙවියෝ ය. විසුද්ධි දෙවියෝ නම් බුදු, පසේබුදු සහ මහ රහතන් වහන්සේලා ය.”
මේ දෙවියන්ගේ ධර්මයන් බැවින් “දේවධර්ම” නම් වේ. “වුච්චරෙ” යනු කියනු ලබති යන්නයි. හිරි ඔතප් මුල් කරගත් කුසල ධර්මයන් කුල සම්පත්තියට ද, දිව්ය ලෝකයේ ඉපදීමට ද, (රහත් වී) පිරිසිදු වීමට ද හේතු වන බැවින්, එම හේතු අර්ථයෙන් ත්රිවිධ වූ දෙවියන්ගේ ධර්මය ‘දේවධර්ම’ නම් වේ. එම දේවධර්මයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයෝ ද ‘දේවධර්ම’ නම් වෙති. එම නිසා පුද්ගලයන් ප්රධාන කොට ගෙන කරන ලද මෙම දේශනාවේ දී එම ධර්මයන් දක්වමින්, “ලෝකයේ ශාන්ත වූ සත්පුරුෂයෝ දේවධර්ම (ඇත්තෝ) යැයි කියනු ලබති”යි වදාළ සේක.
යක්ෂයා මේ ධර්ම දේශනාව අසා පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ බෝධිසත්ත්වයන්ට මෙසේ කීවේය: “පණ්ඩිතයෙනි, මම ඔබ කෙරෙහි පැහැදුණෙමි. ඔබේ සොහොයුරන්ගෙන් එක් අයෙකු ආපසු දෙමි. කවරෙකුව ගෙන එම් ද?” “බාල සොහොයුරා ගෙන එන්න.” “පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ හුදෙක් දේවධර්මය දන්නවා පමණකි; නමුත් ඒ අනුව පිළිපදින්නේ නැත.” “ඒ මන්ද?” “වැඩිමහල් සොහොයුරා තබා බාල සොහොයුරා ගෙන්වා ගැනීමෙන් ඔබ වැඩිහිටියන්ට ගරු කිරීමේ ගුණය (ජ්යේෂ්ඨාපචායනය) නොකරන බැවිනි.” “යක්ෂය, මම දේවධර්මය දනිමි; එහි හැසිරෙමි. අප මේ වනයට පිවිසියේ ද මොහු නිසා ය. මොහුගේ මව අපගේ පියාගෙන් මොහුට රාජ්යය ඉල්ලා සිටියාය. නමුත් අපගේ පියා ඒ වරය නොදී, අපගේ ආරක්ෂාව පිණිස වනවාසය අනුමත කළේය. මේ කුමාරයා අප සමඟ ඊට එක්ව පැමිණියේය. ‘වනයේ දී එක් යක්ෂයෙකු මොහුව කෑවේය’යි කීවත් කිසිවෙකු එය විශ්වාස නොකරනු ඇත. එබැවින් මම නින්දාවට ඇති බිය නිසා මොහුවම ඉල්ලා සිටිමි.” “යහපති, යහපති පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ දේවධර්මය දන්නෙහි ය; එහි හැසිරෙන්නෙහි ය”යි පැහැදුණු යක්ෂයා බෝධිසත්ත්වයන්ට සාධුකාර දී සොහොයුරන් දෙදෙනාම ගෙනැවිත් දුන්නේය.
ඉන්පසු බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුට මෙසේ අවවාද කළහ: “පින්වත් යක්ෂය, ඔබ පෙර තමා විසින් කරන ලද පව්කම් නිසා අනුන්ගේ මස් ලේ කන යක්ෂයෙකු වී ඉපදුණෙහි ය. දැනුත් පව්කම් ම කරන්නෙහි ය. මේ පාප කර්ම ඔබට නිරය ආදියෙන් මිදීමට ඉඩක් නොදෙනු ඇත. එබැවින් මෙතැන් පටන් පව්කම් අත්හැර කුසල් කරව.” මෙසේ බෝසතුන්ට ඒ යක්ෂයා දමනය කිරීමට හැකි විය. බෝධිසත්ත්වයෝ යක්ෂයා දමනය කොට, ඔහු ලවා ආරක්ෂාව ද සලසා ගෙන එහිම වසන අතර, එක් දිනක් නැකැත් තරු බලා පියා මිය ගිය බව දැන ගත්හ. ඉන්පසු යක්ෂයා ද කැටුව බරණැස් නුවරට ගොස් රාජ්යය ගෙන, චන්ද කුමාරයාට උපරාජ තනතුර ද, සූරිය කුමාරයාට සේනාපති තනතුර ද දුන්හ. යක්ෂයාට රම්ය වූ ස්ථානයක වාසස්ථානයක් කරවා, ඔහුට අග්ර වූ මල් මාලා ද, අග්ර වූ පුෂ්පයන් ද, අග්ර වූ ආහාර ද ලැබෙන සේ සැලැස්වූහ. බෝධිසත්ත්වයෝ දැහැමින් රාජ්යය කර, කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දී ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කතා පුවත් දෙක ගළපා ජාතකය සමෝධාන කළ සේක. “එකල දිය රකුසා වූයේ මේ බහුභාණ්ඩික භික්ෂුව ය. සූරිය කුමාරයා වූයේ ආනන්ද තෙරණුවෝ ය. චන්ද කුමාරයා වූයේ සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ය. වැඩිමහල් සොහොයුරු මහිංසාස කුමාරයා නම් මම ම වෙමි.”
දේවධර්ම ජාතක වර්ණනාව යි (සවැනි ජාතකය යි).
“පුත්තො ත්යාහං මහාරාජ” (මහරජ, මම ඔබගේ පුත්රයා වෙමි) යන මෙම ජාතක කතාව බුදුරදුන් ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි වාසභඛත්තියා නම් කුමරිය අරබයා දේශනා කරන ලදී. වාසභඛත්තියාවගේ කතා පුවත දොළොස් වැනි නිපාතයේ භද්දසාල ජාතකයේ විස්තර වන්නේය. ඇය වනාහි මහානාම ශාක්ය රජුගේ දියණියකි; නාගමුණ්ඩා නම් දාසියගේ කුසින් උපන්නියකි. පසුව කොසොල් රජුගේ අගමෙහෙසිය වූවාය. ඇය රජුට දාව පුතකු වැදුවාය. රජතුමා පසුව ඇයගේ දාසිභාවය දැන ඇයව අගමෙහෙසි තනතුරින් පහත හෙළීය; පුත් වූ විඩූඩභ කුමරුගේ තනතුර ද පහත හෙළීය. ඒ දෙදෙනාම රජමැදුර තුළම වෙසෙති. බුදුරදුන් මේ කරුණ දැන, පෙරවරු කාලයෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා රජ මැදුරට වැඩමවා, පනවන ලද අසුනෙහි වැඩහිඳ, “මහරජ, වාසභඛත්තියා කොහි ද?”යි ඇසූහ. රජතුමා ඒ පුවත සැල කළේය. “මහරජ, වාසභඛත්තියා කවරකුගේ දියණියක් ද?” “ස්වාමීනි, මහානාම රජුගේය.” “කවරකු උදෙසා මෙහි පැමිණියා ද?” “ස්වාමීනි, මා උදෙසාය.” “එසේ නම් මහරජ, ඇය රාජ දියණියකි. රජකු උදෙසාම පැමිණියාය. ඔබටම දාව පුතකු ද ලැබුවාය. එම පුත්රයා පිය සතු රාජ්යයට හිමියෙකු නොවන්නේ කුමක් නිසා ද? පෙර රජවරු එකෙණෙහි බිරිය බවට පත්, දර ගෙන යන්නියගේ කුසෙහි උපන් පුතුට ද රාජ්යය දුන්හ.” කොසොල් රජතුමා මෙම පුවත හෙළිදරව් කිරීම පිණිස බුදුරදුන්ගෙන් අයැද සිටියේය. බුදුරදුන් භවාන්තරයෙන් වැසුණු ඒ කරුණ ප්රකට කළ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජතුමා මහත් පිරිවර සහිතව උයනට ගොස්, එහි මල් සහ පලතුරු කෙරෙහි ආශාවෙන් උයන් වන ලැහැබෙහි ඇවිදින විට, එහි ගී ගයමින් දර නෙළන කාන්තාවක් දැක, ඇය කෙරෙහි සිත බැඳී ඇය සමඟ එක්වස වාසය කළේය. එකෙණෙහිම බෝසතාණෝ ඇගේ කුස පිළිසිඳ ගත්හ. ඒ සමඟම ඇගේ කුස වජ්රයකින් පිරුණාක් මෙන් බර විය. ඇය දරු ගැබක් පිහිටි බව දැන, “දේවයන් වහන්ස, මාගේ කුස දරු ගැබක් පිහිටියේය”යි කීවාය. රජතුමා ඇඟිලි මුදුවක් දී, “ඉදින් දුවක් ලැබුණහොත් මෙය විකුණා පෝෂණය කරව. පුත්රයකු ලැබුණහොත් මේ මුදුව සමඟ මා වෙත ගෙන එව”යි කියා පිටව ගියේය.
ඇය ද ගැබ් මුහුකුරා ගිය කල්හි බෝසතුන් බිහි කළාය. ඔහු දුව පැන ඇවිදින කාලයේ කෙළි මඬලෙහි සෙල්ලම් කරන විට අන් අය “පියා නැත්තා විසින් පහරන ලද්දෙමු”යි කියන්නෝ වෙති. එය ඇසූ බෝසත්හු මව වෙත ගොස් “මෑණියනි, මගේ පියා කවරෙක් ද?”යි ඇසූහ. “දරුව, ඔබ බරණැස් රජුගේ පුත්රයාය.” “මෑණියනි, ඒ සඳහා කිසියම් සාක්ෂියක් ඇත්තේ ද?” “දරුව, රජතුමා මේ මුද්ද දී ‘ඉදින් දුවක වූයේ නම් මෙය වියදම් කොට පෝෂණය කරන්නැ’යි ද ‘පුතෙක් වී නම් මේ මුදුව සමඟ තමා වෙත ගෙන එන්නැ’යි ද කියා ගියේය.” “මෑණියනි, එසේ නම් මා පියා ළඟට නොගෙන යන්නේ ඇයි?” පුතුගේ අදහස දැනගත් ඇය පුතු සමඟ රජමාළිගයේ දොරටුව වෙත ගොස් තමා පැමිණි බව දැන්වුවාය. රජු විසින් කැඳවන ලදුව ඇතුළට ගොස් රජු වැඳ, “දේවයන් වහන්ස, මේ ඔබතුමාගේ පුත්රයාය”යි කීවාය. රජතුමා ඒ බව දන්නා නමුත් පිරිස් මැද ලැජ්ජාවෙන් “මගේ පුත්රයකු නොවේය”යි කීය. “දේවයන් වහන්ස, මේ ඔබතුමන්ගේ ඇඟිලි මුදුවයි. මෙය හඳුනන්නේදැ?”යි ඇසුවාය. “මේ මුදුව ද මගේ නොවේ”යි රජු කීය. “දේවයන් වහන්ස, දැන් මට සත්ය ක්රියාව හැර වෙනත් සාක්ෂියක් නැත. ඉදින් මේ දරුවා ඔබතුමා නිසා උපන්නේ නම් අහසෙහි සිටීවා! එසේ නොවේ නම් බිම වැටී මැරේවා!”යි කියා බෝසතුන් පාදයෙන් අල්ලා අහසට විසි කළාය. බෝසතාණෝ අහසෙහි පළක් බැඳ වාඩි වී මිහිරි හඬින් තම පියාට දම් දෙසමින් මෙම ගාථාව වදාළහ:
“මහරජතුමනි, මම ඔබතුමාගේ පුත්රයා වෙමි. ජන නායකතුමනි, ඔබතුමා මා පෝෂණය කරනු මැනවි. දේවයන් වහන්සේ (රජතුමා) අන්යයන්ද පෝෂණය කරයි. එසේ තිබියදී සිය පුත්රයා පෝෂණය නොකරන්නේ මන්ද?”
එහි “පුත්තො ත්යාහ” යනු, ‘මම ඔබගේ පුත්රයා වෙමි’ යන්නයි. පුත්රයා වනාහි සිව් ආකාර වේ:
මෙහිදී ‘පුත්රයා’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ‘අත්රජ’ පුත්රයායි. සතර සංග්රහ වස්තුවෙන් ජනයා සතුටු කරන බැවින් ‘රාජ’ නම් වේ; මහත් වූ රාජයා බැවින් “මහාරාජ” යැයි ආමන්ත්රණය කළේය. “ත්වං මං පොස ජනාධිප” යනු, ජනපතිතුමනි, ජන ප්රධානිය, ඔබතුමා මා පෝෂණය කරනු මැනවි; නඩත්තු කරනු මැනවි; වැඩීමට සලස්වනු මැනවි යන්නයි. “අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙති” යනු, රජතුමා වෙනත් ඇත්ගොව් ආදී මිනිසුන් ද, ඇත් අස් ආදී තිරිසනුන් ද, වෙනත් බොහෝ ජනයා ද පෝෂණය කරයි යන්නයි. “කිඤ්ච දෙවො සකං පජං” යන්නෙහි “කිඤ්ච” යනු නින්දා අර්ථයෙහි ද අනුග්රහ අර්ථයෙහි ද යෙදෙන නිපාත පදයකි. “තමාගේ පුත්රයකු වූ මා රජතුමා පෝෂණය නොකරයි” යැයි කියන විට එය නින්දා කිරීමක් (ගරහා) වේ. “අන්ය වූ බොහෝ ජනයා පෝෂණය කරයි” යැයි කියන විට එය අනුග්රහ කිරීමක් වේ. බෝසත්හු මෙසේ දෝෂාරෝපණය කරමින් ද, අගය කරමින් ද “කිඤ්ච දෙවො සකං පජං” (රජතුමා සිය දරුවා ගැන නොබලන්නේ මන්ද?) යනුවෙන් පැවසූහ.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අහසෙහි පලක් බැඳ සිට සත්ය ක්රියා කරන අයුරු
බෝසතාණන් අහසෙහි සිට මෙසේ දහම් දෙසනු අසා රජතුමා, “දරුව, මෙහි එනු මැනව. මම ම ඔබව පෝෂණය කරමි”යි කියමින් අත දිගු කළේය. (එකෙණෙහි රැස්ව සිටි පිරිස ද) දහස් ගණන් අත් දිගු කළහ. බෝසතාණෝ අනෙකකුගේ අතට නොබැස රජුගේ අතටම බැස ඇකයෙහි හිඳගත්හ. රජතුමා ඔහුට යුවරජ තනතුර දී මව අගමෙහෙසිය කළේය. හෙතෙම පියරජුගේ ඇවෑමෙන් ‘කට්ඨවාහන’ නමින් රජ වී දැහැමෙන් රාජ්යය කොට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ කොසොල් රජුට මේ කථාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්ව අපර සන්ධි ගලපා ජාතක කතාව නිම කළ සේක. “එකල මව වූයේ මහාමායා දේවියයි. පියා වූයේ සුද්ධෝදන මහරජතුමාය. කට්ඨවාහන රජු වූයේ මාමය.”
සත්වන කට්ඨහාරි ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“අපි අතරමානාන” (නොඉක්මන් වන්නන්ගේ පවා) යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මේ ජාතකයේ වර්තමාන කතාව සහ අතීත කතාව ඒකාදස නිපාතයේ එන සංවර ජාතකයේදී ප්රකට වන්නේය. ඒ කතාව එහි ද මෙහි ද එක සමානය. වෙනස් වන්නේ ගාථා පමණි. ගාමණී කුමාරයා බෝධිසත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, සොහොයුරන් සියයකට බාලයා වුව ද ඒ සොහොයුරන් පිරිවරා ධවල ඡත්රය යට උතුම් පර්යංකයෙහි හිඳ, තමා ලැබූ යසස හා සම්පත් දෙස බලා, “මගේ මේ යස ඉසුරු සම්පත මගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ සතු දෙයකි” යි සතුටු වී මෙම ප්රීති වාක්යය (උදානය) ප්රකාශ කළේය.
ගාමිණි රජු සොහොයුරන් පිරිවරා සේසත් යට හිඳ තමාගේ රාජ සම්පත්තිය දෙස බලා සිටීම.
“නුවණැත්තන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා හදිසි නොවී කටයුතු කරන්නන්ගේ පවා ඵල අපේක්ෂාව හෙවත් ප්රාර්ථනාව ඉටු වේ. මම මුහුකුරා ගිය බ්රහ්ම චර්යාව ඇත්තෙමි. එම්බා ගාමණී, මෙසේ දැනගන්න.”
එහි “අපි” යනු නිපාත මාත්රයකි. “අතරමානානං” යනු පණ්ඩිතයන්ගේ උපදෙසෙහි පිහිටා හදිසි නොවී, නොකලබලව, උපායෙන් කටයුතු කරන්නන් ය. “ඵලාසාව සමිජ්ඣති” යනු යම් සේ පතන ලද ඵලය පිළිබඳ ආශාව හෙවත් බලාපොරොත්තුව, ඒ ඵලය ලැබීමෙන් ඉටු වේ ම ය. එහි “ඵලාසාව” යනු ආශා ඵලයයි, එනම් පතන ලද පරිදි ඵලය ඉටුවීම යනු එහි අර්ථයයි. “විපක්ක බ්රහ්මචරියොස්මි” යන මෙහි සතර සංග්රහ වස්තූන්, ශ්රේෂ්ඨ චර්යාවන් බැවින් ‘බ්රහ්මචරිය’ නම් වේ. එය ද ඊට මුල් වූ යසස හා සම්පත ලැබූ බැවින් විපාක දුන් (මුහුකුරා ගිය) බව කියැවේ. ඔහුට යම් කීර්තියක් ලැබුණේ ද, එය ද උසස් යන අර්ථයෙන් ‘බ්රහ්මචරිය’ නම් වේ. එහෙයින් “මුහුකුරා ගිය බ්රහ්මචරිය ඇත්තේ වෙමි” යි කීවේය. “එවං ජානාහි ගාමණී” යන්නෙහි, සමහර තැනක ගම් වැසියා ද ගම් දෙටුවා ද ‘ගාමණී’ නම් වේ. මෙහි දී සියලු ජනතාවට නායක වූ තමා අරබයා කීවේය. “එම්බා ගාමණී (ගාමණී කුමාරය), ඔබ මේ කරුණ මෙසේ දැනගන්න. ඔබ ආචාර්යවරයා නිසා සොහොයුරන් සියයක් ඉක්මවා මේ මහා රාජ්යයට පැමිණියේ වෙමි” යි උදන් ඇනීය.
ඔහු රාජ්යයට පත් වූ කල්හි සත් අට දිනක් ඇවෑමෙන් සියලු සොහොයුරෝ තම තමන්ගේ වාසස්ථානයන්ට ගියහ. ගාමණී රජතුමා දැහැමෙන් රාජ්යය කොට කම් වූ පරිදි මියගිය අතර, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ කතා වස්තූන් දෙක ගළපා අනුසන්ධි සම්බන්ධ කොට මෙම ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල ගාමණී කුමාරයා වූයේ මේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවයි. ආචාර්යවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ ගාමණී ජාතක වර්ණනාවයි.
“උත්තමඞ්ගරුහා මය්හං” (මගේ හිසෙහි හටගත්) යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි මහා අභිනිෂ්ක්රමණය අරබයා වදාළ සේක. ඒ පුවත යට නිදාන කථාවෙහි කියන ලද්දේමය. ඒ කාලයෙහි භික්ෂූහු බුදුරදුන්ගේ ගිහිගෙන් නික්මීම වර්ණනා කරමින් හුන්නාහුය. ශාස්තෲන් වහන්සේ දම්සභාවට වැඩමවා පනවන ලද බුදු අසුනෙහි වැඩ සිට මහ සඟන ඇමතූ සේක. “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” “ස්වාමීනි, අන් කථාවක් නොව ඔබවහන්සේගේ ගිහිගෙන් නික්මීම වර්ණනා කරමින් හුන්නෙමු.” එවිට බුදුරදුන්, “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ දැන් පමණක් මහබිනික්මන් කළාහු නො වෙති. පෙර ද නික්මුණාහුමයැ” යි වදාළ සේක. භික්ෂූහු එම අරුත පැහැදිලි කරනු සඳහා භාග්යවතුන් වහන්සේට අයැද සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවාන්තරයෙන් වැසී තිබුණු ඒ කරුණ ප්රකට කොට වදාළ සේක.
අතීතයේ විදේහ රට මිථිලා නුවර මඛාදේව නම් ධර්මිෂ්ඨ ධර්මරාජයෙක් විය. ඔහු වසර අසූ හාරදහසක් කුමාර ක්රීඩා කළේය. එපමණ කලක් යුව රජකම ද, එපමණ කලක් ම මහරජකම ද කොට දීර්ඝ කාලයක් ගෙවා දිනක් කරණවෑමියා ඇමතීය. “යහළුව, කරණවෑමිය, යම් දවසක මගේ හිසෙහි පැසුණු කෙස් දකින්නේ නම් මට දන්වනු මැනව.” කරණවෑමියා ද දීර්ඝ කාලයක් ගෙවා එක් දවසක් අඳුන්වන් කෙස් අතර පැසුණු කෙසක් දැක, “දේවයනි, එක් පැසුණු කෙසක් පෙනේයැ” යි සැළකළේය. “එසේ නම් යහළුව, ඒ නර කෙස උදුරා මගේ අල්ලේ තබනු” යි කියන ලද්දේ, ඔහු රන් අඬුවකින් එය උදුරා රජුගේ අල්ලෙහි තැබීය. එතැන් සිට රජුට අසූ හාරදහසක් අවුරුදු ආයුෂ ඉතිරි ව තිබුණේය. එසේ තිබියදීත් නර කෙස දැක, මරුවා අවුත් ඉදිරියෙහි සිටියාක් මෙන් ද, ගිනිගත් පන්සලකට (කොළ සෙවිලි කළ ගෙයකට) පිවිසියාක් මෙන් ද සිතමින් සංවේගයට පැමිණ, “බොළඳ මඛාදේවයනි, කෙස් පැසෙන තුරුත් ඔබට කෙළෙස් අත්හරින්ට නො හැකි වූවෙහියැ” යි සිතීය.
මඛාදේව රජතුමා සිය අතේ ඇති පැසුණු කෙස දෙස බලා සංවේගයට පත් වූ අයුරු.
මෙසේ රජු නර කෙස් හටගත් බව මෙනෙහි කරත් ම ඇතුළත දාහය හටගත්තේය. සිරුරින් ඩහදිය වැගිරිණි. ඇඳි වස්ත්ර මිරිකා ඉවත් කළ යුතු තත්වයට පත්විය. “අද ම මා විසින් ගිහිගෙන් නික්මී පැවිදි විය යුතුයැ” යි සිතා කරණවෑමියාට ලක්ෂයක් වටිනා ගම්වරයක් දී, දෙටු පුතු කැඳවා, “දරුව, මගේ හිසෙහි නර කෙස් පහළ විය. මම දැන් මහල්ලෙක් වීමි. මා විසින් මිනිස් ලොව කම් සැප විඳින ලදී. දැන් දිව්යමය කම් සැප සොයන්නෙමි. මට ගිහිගෙයින් නික්මීමට දැන් කාලයයි. ඔබ මේ රාජ්යය පිළිපදින්න. මම පැවිදි වී මේ මඛාදේව අඹ වනයෙහි වෙසෙමින් මහණ දම් පුරන්නෙමි” යි කීය. මෙසේ පැවිදි වනු කැමති ඔහු වෙත ඇමැතියෝ පැමිණ, “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට පැවිදි වීමට කුමක් හේතු වීදැ” යි විමසූහ. රජු පැසුණු කෙස් අතින් ගෙන ඇමැතියන්ට මේ ගාථව කීය.
“මගේ හිසෙහි හටගත්, මේ වයස පැහැර ගන්නා වූ, දේවදූතයන් වැනි වූ නරකෙස් පහළ විය. එබැවින් මේ මට පැවිදි වීමට කාලයයි.”
එහි “උත්තමඞ්ගරුහා” යනු කෙස් ය. අත් පා ආදි සියලු අනෙක් අඟපසඟයන්ට වඩා උසස් වූ හිසෙහි වැඩුණු බැවින් කෙස් “උත්තමඞ්ගරුහා” (උත්තමාංගයේ හටගත්) යැයි කියනු ලැබේ. “ඉමෙ ජාතා වයොහරා” යනු, දරුවනි, බලන්න; නර කෙස් පහළ වීමෙන් ත්රිවිධ වයස් (බාල, තරුණ, මහලු) පැහැර ගන්නා හෙයින් මේවා “වයොහරා” නම් වේ. “පාතු භූතා” යනු උපන්නේය (හටගත්තේය) යන්නයි. “දෙවදූතා” යන්නෙහි ‘දේව’ යනු මරුවා ය. ඔහුගේ දූතයා ‘දේවදූත’ නම් වේ. හිසෙහි නර කෙස් පහළ වූ කල්හි මරුවාගේ ළඟ සිටියාක් මෙන් වෙයි. එම නිසා නර කෙස් “මාරයාගේ දූතයන්” යැයි කියනු ලැබේ. නොඑසේනම් දෙවියන් වැනි දූතයන් බැවින් දේවදූත නම් වේ. යම්සේ සිව්බරණින් සැරසුණු දේවතාවියක අහසෙහි සිට “අසවල් දවසෙහි ඔබ මිය යන්නේයැ” යි කී කල්හි එය එසේම සිදු වෙයි ද, එලෙසම හිසෙහි නරකෙස් පහළ වූ කල්හි එය දේවතාවියකගේ ප්රකාශනයක් හා සමාන වෙයි. එම නිසා නරකෙස් “දෙවියන් සමාන දූතයන්” යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් විසුද්ධි දෙවියන්ගේ (බුදු පසේබුදු රහතන් වහන්සේලාගේ) දූතයන් යන අරුතින් ද ‘දේවදූත’ නම් වේ. සියලු බෝසත්වරු මහල්ලකු, රෝගියකු, මළ සිරුරක්, පැවිද්දකු යන පෙරනිමිති දැක සංවේගයට පැමිණ ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙත්. එහෙයින් (ථේරගාථා වල) මෙසේ කියන ලදී:
“මහරජ, මම මහල්ලකු ද, රෝගයකින් දුකට පත් වූවෙකු ද, එසේම ආයු ගෙවී ගිය මළ සිරුරක් ද, කසාවත් හැඳි පැවිද්දකු ද දැක; එම කරුණු හේතුවෙන් මම පැවිදි වූවෙමි.”
මේ අයුරින් නර කෙස් විසුද්ධි දෙවියන්ගේ දූතයන් වූ බැවින් “දේවදූත” යැයි කියනු ලැබේ. “පබ්බජ්ජාසමයො මමා” යන්නෙන්, ගිහිභාවයෙන් නික්මුණු අරුතින් “පබ්බජ්ජා” (පැවිද්ද) යන නම ලත් ශ්රමණ ස්වරූපය ගැනීමට මට සුදුසු කාලය පැමිණියේයැ යි දක්වයි.
රජතුමා මෙසේ පවසා එදින ම රාජ්යය අතහැර තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. හෙතෙම එම මඛාදේව අඹ වනයෙහි ම වෙසෙමින් අසූ හාරදහසක් අවුරුදු සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා, නො පිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තේ, කළුරිය කොට බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය. නැවත ඉන් චුත ව මිථිලා නුවර ම ‘නිමි’ නම් රජව ඉපිද, පිරිහෙමින් පැවැති තම රාජ වංශය නැවත සකස් කොට (ඝටා), එම අඹ උයනෙහි ම පැවිදි ව බ්රහ්ම විහරණ වඩා නැවත බ්රහ්ම ලෝකයට ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ දැන් පමණක් මහබිනික්මන් කළාහු නො වෙති. පෙර ද නික්මුණාහුයැ” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ඇතැමෙක් සෝවාන් වූහ, ඇතැමෙක් සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැමෙක් අනාගාමී වූහ. මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ මේ කථා වස්තූන් දෙක කියා අනුසන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කර වදාළ සේක. “එකල කරණවෑමියා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද ය. පුත්රයා වූයේ රාහුල ය. මඛාදේව රජ වූයේ මම ම වෙමි.”
මඛාදේව ජාතක වර්ණනාව යි (නව වැන්නයි).
“යඤ්ච අඤ්ඤෙ න රක්ඛන්ති” යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුපිය නගරය ඇසුරු කොට අනුපිය අඹ වනයෙහි වැඩ වසන සේක්, සැප විහරණ ඇති භද්දිය තෙරණුවන් අරබයා වදාළහ. සුඛවිහාරී වූ භද්දිය තෙරණුවෝ, ක්ෂත්රීයයන් සය දෙනාගේ සමාගමයෙහි උපාලි නම් කපුවා සත්වැනි කොට පැවිදි වූහ. ඔවුනතුරෙන්:
මේ සය ක්ෂත්රීයන්ගේ කථා පුවත අනුපිය නගරය දක්වා ඛණ්ඩහාල ජාතකයෙහි පහළ වන්නේය. ආයුෂ්මත් භද්දිය තෙරණුවෝ රජ කරන කල්හි තමා රැකීම සඳහා ආරක්ෂක සංවිධාන යොදා තිබියදීත්, බොහෝ රැකවලුන් විසින් තමා රකිනු ලබද්දීත්, උඩු මහළෙහි මහා යහනෙහි පෙරළෙමින් සිටියදීත් තමා බියට පත් වූ බව ද; දැන් රහත් බවට පැමිණ වන සෙනසුන් ආදියෙහි කොතැනක හැසිරෙන්නේ වුව ද පහ වූ බිය ඇති බව ද සිහි කරමින් “අහෝ සැපයි! අහෝ සැපයි!” යැයි උදන් ඇනූහ. මේ ඇසූ භික්ෂූහු “ආයුෂ්මත් භද්දිය තෙරණුවෝ තමන්ගේ රහත් බව ප්රකාශ කරතැ”යි බුදුරදුන්ට සැල කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහණෙනි, භද්දිය සුඛවිහාරී වූයේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙර ද සුඛවිහාරී වූයේ යැ”යි වදාළහ. භික්ෂූහු එම අර්ථය පැහැදිලි කරන ලෙස බුදුරදුන් අයැදීයහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ භවාන්තරයෙන් වැසී ගිය එම පුවත ප්රකට කළහ.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජ රාජ්යය කරවන කල්හි බෝසතාණෝ උසස් බමුණු මහසල් කුලයෙහි ඉපිද, කාමයන්හි ආදීනව ද පැවිද්දෙහි අනුසස් ද දැක, කාමයන් අතහැර හිමවතට පිවිස තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව අට සමවත් උපදවා ගත්හ. ඔහුට පන්සියයක් පමණ තවුස් පිරිවර විය. ඔහු වැසි කාලයෙහි හිමවතින් නික්ම තවුස් සමූහයා පිරිවරාගෙන ගම් නියම්ගම් ආදියෙහි හැසිරෙමින් බරණැසට පැමිණ රජු ඇසුරු කොට රජ උයනෙහි වාසය කළේය. එහි වැසි සාරමස විසූ ඔහු පිටත්ව යාමට රජුගෙන් අවසර විමසීය. එවිට රජතුමා “ස්වාමීනි, දැන් ඔබවහන්සේ මහලුය. හිමවතෙහි විසීමෙන් ඇති ප්රයෝජනය කුමක් ද? අතවැසියන් හිමවතට යවා ඔබවහන්සේ මෙහි ම වසන්නැ”යි ඉල්ලා සිටියේය. බෝසතාණෝ පන්සියයක් තවුසන් දෙටු අතවැසියාට පවරා “යන්න, නුඹලා මොවුන් සමඟ හිමවතෙහි වසන්න. මම මෙහි ම වසන්නෙමි”යි ඔවුන් පිටත් කර යවා තමා එහි ම විසීය.
ඒ දෙටු අතවැසියා රජ කුලයෙන් පැවිදි වූවෙකි. මහාරාජ්යයක් අතහැර පැවිදි වී කසිණ භාවනා කොට අට සමවත් ලැබූවකු විය. ඔහු තවුසන් සමඟ හිමවතෙහි වසන්නේ, එක් දවසක් ගුරුතුමන් දකිනු කැමැත්ත ඇතිව තවුසන් අමතා “ඔබලා උකටලී නොවී මෙහි ම වසන්න. මම ගුරුතුමන් වැඳ ආපසු එන්නෙමි”යි කියා ගුරුන් වෙත ගොස්, වැඳ පුදා පිළිසඳර කථා කොට තණ ඇතිරියක් අතුරා ගුරුන් සමීපයේ ම වැතිර ගත්තේය. එම අවස්ථාවෙහි ම රජතුමා “තාපසයන් දකිමි”යි උයනට ගොස් වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය. අතවැසි තවුසා රජු දැක නො නැගිට, වැතිර සිටි අයුරින් ම “අහෝ සැපයි! අහෝ සැපයි!” යැයි උදන් ඇනීය. රජතුමා “මේ තවුසා මා දැකත් නො නැගිට්ටේයැ”යි නොසතුටට පත්ව බෝසතුන්ට කතා කොට “ස්වාමීනි, මේ තවුසා ඇති තරම් ආහාර ගෙන, උදන් අනමින් සැප විහරණය ම කරන්නේ විය යුතුය”යි කීය. එවිට බෝසතාණෝ “මහරජ, මේ තවුසා පෙර ඔබ වැනි ම රජෙක් විය. ‘මම පෙර ගිහි කල රජසිරි විඳිමින් අවිගත් බොහෝ දෙනා විසින් රකිනු ලබන්නේ වුව ද මෙබඳු සැපයක් නො ලැබුවෙමි’යි සිතා, තමාගේ පැවිදි සැපය හා ධ්යාන සැපය අරබයා ඔහු මෙසේ උදන් අනතැ”යි පවසා, රජුට ධර්ම කථාවක් කීමට මේ ගාථාව ප්රකාශ කළහ.
බරණැස් රජු පැමිණි විටත් නොනැගිට "ඉතා සැපය" යැයි කියමින් ප්රීති වන අතවැසි තාපසයන්
වහන්සේ.
“යමෙක් අන් අය විසින් රකිනු නො ලබයි ද, යමෙක් අන් අයව නො රකයි ද; මහරජ, කාමයන්හි අපේක්ෂා රහිත වූ ඒ තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන් ම සුවසේ නිදයි.”
එහි ‘යඤ්ච අඤ්ඤෙ න රක්ඛන්ති’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් අන් බොහෝ පුද්ගලයෝ ආරක්ෂා නො කරත් ද යන්නයි. ‘යො ච අඤ්ඤෙ න රක්ඛති’ යනු යමෙක් “මම තනිව රාජ්යය කරවමී”යි සිතා අන් බොහෝ ජනයා ආරක්ෂා නො කරයි ද යන්නයි. ‘ස වෙ රාජ සුඛං සෙති’ යනු මහරජ, ඒ දෙවැන්නකු නැති හුදකලා පුද්ගලයා කායික මානසික සැපයෙන් යුක්ත වූයේ, සුව සේ නිදයි. මෙය දේශනාවේ මුල පමණි. මෙබඳු පුද්ගලයා නිදන්නේ පමණක් නොව; යයි, සිටියි, හිඳියි, නිදයි යන සියලු ඉරියව්වල දී සැපයට පැමිණියේ ම වෙයි. ‘කාමෙසු අනපෙක්ඛවා’ යනු වස්තු කාම, ක්ලේශ කාම දෙකෙහි අපේක්ෂා රහිත වූයේ, ඡන්ද රාගය පහ වූයේ, තෘෂ්ණාව නැත්තේ වෙයි. එබඳු පුද්ගලයා සියලු ඉරියව්වල දී සැපසේ වාසය කරයි, මහරජ.
රජතුමා ධර්ම දේශනාව අසා සතුටු සිතින් වැඳ සිය වාසස්ථානයට ම ගියේය. අතවැසියා ද ගුරුන් වැඳ හිමවතට ම ගියේය. බෝසතාණෝ වනාහි එහි ම වෙසෙමින් නො පිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තේව, කළුරිය කොට බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, කථා වස්තූන් දෙක දේශනා කොට, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි අතවැසියා නම් මේ භද්දිය තෙරණුවන් ය. ගණ ශාස්තෘවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
සුඛවිහාරි ජාතක වර්ණනාව දසවැනියි.
පළමු වන අපණ්ණක වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේයි:
අපණ්ණක, වණ්ණුපථ, සේරිව, චූළසෙට්ඨි, තණ්ඩුල, දේවධම්ම, කට්ඨවාහන, ගාමණි, මඝදේව සහ (සුඛ)විහාරි යන මොහු මේ වර්ගයෙහි අඩංගු ජාතක දසය යි.
“හොති සීලවතං අත්ථො” (සිල්වතුන්ට අභිවෘද්ධිය වේ) යන මේ ගාථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර ඇසුරු කොට වේළුවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක. දේවදත්තයන්ගේ කථා පුවත දුනුවායන් යෙදවීමේ සිට ‘ඛණ්ඩහාල ජාතකයෙහි’ එන්නේය. ධනපාල ඇතු මෙහෙයවීම දක්වා කථාව ‘චුල්ල හංස ජාතකයෙහි’ එන්නේය. පොළොව ගිලීම දක්වා කථාව දොළොස් වන නිපාතයෙහි ‘සමුද්දවාණිජ ජාතකයෙහි’ එන්නේය.
එක් කලෙක දේවදත්ත තෙම පස් වරයක් ඉල්ලා එය නොලැබූ කල සංඝයා භේද කොට පන්සියයක් භික්ෂූන් රැගෙන ගයා ශීර්ෂයෙහි වාසය කරයි. ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන්ගේ ඤාණය මෝරා ගියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය දැන අග්ර ශ්රාවකයන් දෙනම අමතා, “සාරිපුත්රයෙනි, ඔබව ඇසුරු කළ පන්සියයක් භික්ෂූහු දේවදත්තයන්ගේ ලබ්ධිය රුචි කොට ඔහු සමඟ ගියහ. දැන් ඔවුන්ගේ ඤාණය පරිපාකයට පැමිණ ඇත. ඔබ බොහෝ භික්ෂූන් සමඟ එහි ගොස් ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කොට, ඒ භික්ෂූන් මාර්ග ඵලයන්හි පිහිටුවා, අවබෝධ කරවාගෙන රැගෙන එන්න” යැයි වදාළ සේක. ඒ තෙරවරු එලෙසම ගොස් ඔවුනට දහම් දෙසා මාර්ග ඵල අවබෝධ කරවා, පසු දින අරුණු නැගෙන වේලාවෙහි ඒ භික්ෂූන් ද රැගෙන වේළුවනයටම පැමිණියහ. සැරියුත් තෙරුන් භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඳ සිටි කල්හි, භික්ෂූහු තෙරුන්ට ප්රශංසා කොට බුදුරදුන්ට මෙසේ කීහ: “ස්වාමීනි, අපගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු දම් සෙනෙවි සැරියුත් තෙරණුවෝ පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන පැමිණෙන විට ඉතා බබලයි. දේවදත්ත තෙම පිරිහුණු පිරිවර ඇත්තෙක් විය.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, සාරිපුත්ර තෙම ඤාති සමූහයා පිරිවරාගෙන පැමිණ බැබලෙන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් බැබළුණේමය. දේවදත්ත තෙම පිරිසගෙන් පිරිහුණේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් පිරිහුණේමය” යැයි වදාළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ අර්ථය හෙළිදරව් කරනු පිණිස භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවයෙන් වැසී තිබුණු ඒ කාරණය ප්රකට කළ සේක.
අතීතයෙහි මගධ රට රජගහ නුවර එක් මගධ රජෙක් රාජ්යය කළේය. එකල බෝසත්හු මුව ජාතියෙහි උපත ලබා වැඩිවිය පැමිණ, මුවන් දහසක් පිරිවරාගෙන මහවනයෙහි වාසය කළහ. ඔහුට ‘ලක්ඛණ’ සහ ‘කාල’ නමින් පුතුන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔහු තමා මහලු වූ කල්හි, “දරුවනි, මම දැන් මහලු වෙමි. ඔබලා මේ සමූහයා පරිහරණය කරව් (රැකබලා ගනිව්)” යැයි පවසා පුතුන් දෙදෙනාට පන්සියය බැගින් පවරා දුන්නේය. එතැන් පටන් ඒ දෙදෙනා මුව සමූහයා රැකබලා ගනිති. මගධ රටෙහි ගොයම් පැසෙන කාලයෙහි වනය මුවන්ට උවදුරු සහිත වෙයි. මිනිස්සු ගොයම් කන මුවන් මැරීම පිණිස තැන් තැන්වල:
මේ නිසා බොහෝ මුවෝ විනාශයට පත්වෙති. බෝසත්හු ඒ උවදුරු සහිත කාලය බව දැන පුතුන් දෙදෙනා කැඳවා, “දරුවනි, මේ ගොයම් පැසෙන කාලයයි. බොහෝ මුවෝ විනාශ වෙති. අපි දැන් මහලුය. අපි කෙසේ හෝ එක් තැනක රැඳී ජීවත් වන්නෙමු. ඔබලා ඔබගේ මුව සමූහයා රැගෙන වනයෙහි පර්වත පාමුලට ගොස්, ගොයම් කපා පාගා ගත් පසු ආපසු පැමිණෙන්න” යැයි කීහ. ඒ දෙදෙනා “යහපතැ”යි පියාගේ වචනය අසා පිරිවර සහිතව නික්මුණහ. එහෙත් මිනිස්සු මුවන්ගේ ගමන් මාර්ගය ගැන, “මේ කාලයෙහි මුවන් පර්වතයට නගිති, මේ කාලයෙහි බසිති” යැයි දනිති. ඔවුහු තැන් තැන්වල සැඟවුණු ස්ථානවල රැක සිට බොහෝ මුවන් විද මරති.
‘කාල’ මුවා තමාගේ මෝඩකම නිසා “මේ වේලාවේ යා යුතුය, මේ වේලාවේ නොයා යුතුය” යැයි නොදැන මුව රැළ රැගෙන උදය වරුවෙහිත්, සවසත්, රාත්රියෙහිත්, අළුයම ද ගම් දොරින් ගමන් කරයි. එහි පදිංචි මිනිස්සු තැන් තැන්වල ප්රසිද්ධියේ සිට ද, සැඟවී සිට ද බොහෝ මුවන් විනාශයට පත් කරති. මෙසේ ඔහු තම මෝඩකම නිසා බොහෝ මුවන් විනාශ කරවාගෙන සුළු පිරිසක් සමඟ වනයට පිවිසියේය. නමුත් ‘ලක්ඛණ’ මුවා පණ්ඩිතය, දක්ෂය, උපාය දන්නේය. “මේ වේලාවෙහි යා යුතුය, මේ වේලාවෙහි නොයා යුතුය” යැයි දනී. ඔහු ගම් දොරින් ද නොයයි, දවල් කාලයේ ද නොයයි, සන්ධ්යාවෙහි ද නොයයි, අළුයම ද නොයයි; මුව රැළ රැගෙන මධ්යම රාත්රියෙහිම ගමන් කරයි. එබැවින් එක මුවකුදු විනාශ නොකොට වනයට පිවිසියේය. ඔවුහු එහි සිව් මසක් වාසය කොට, ගොයම් කපා පාගා ගත් පසු පර්වතයෙන් බැස්සාහ.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තම පුතුන් දෙදෙනාගේ පැමිණීම දෙස බලා සිටින අයුරු
කාල මුවා ආපසු එන විට ද පෙර කී ක්රමයෙන්ම ඉතිරි මුවන් ද විනාශයට පමුණුවා තනිවම පැමිණියේය. ලක්ඛණ මුවා වනාහි එක මුවකු ද විනාශ නොකොට පන්සියයක් මුවන් පිරිවරා මව්පියන් වෙත පැමිණියේය. බෝසත්හු එන්නා වූ පුතුන් දෙදෙනා දැක මුව රැළ සමඟ සාකච්ඡා කරමින් මේ ගාථාව පැවසූහ.
“සිල්වත් වූ, පිළිසඳර පැවතුම් ඇති අයට අභිවෘද්ධිය සැලසේ. ඤාති සමූහයා විසින් පිරිවරාගෙන එන ලක්ඛණ දෙස බලන්න. එසේම නෑයන්ගෙන් පිරිහී එන මේ කාල දෙස ද බලන්න.”
එහි “සීලවතං” යනු සැප එළවන්නා වූ ස්වභාවය ඇති බැවින් සිල්වතුන්ට හෙවත් සදාචාර සම්පන්න වූවන්ට යන්නයි. “අත්ථො” යනු දියුණුවයි. “පටිසන්ථාර වුත්තිනං” යනු ධර්ම ප්රතිසන්ථාරය සහ ආමිස ප්රතිසන්ථාරය යන පැවතුම් ඇති අයට යන්නයි. මෙහිලා පවින් වැළැක්වීම, අවවාද අනුශාසනා කිරීම් වශයෙන් ධර්ම ප්රතිසන්ථාරය ද; සිව්පසය ලබාදීම, ගිලන් උපස්ථානය, දැහැමි රැකවරණය සැලසීම වශයෙන් ආමිස ප්රතිසන්ථාරය ද දත යුතුය. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි: මේ දෙවැදෑරුම් පිළිසඳරෙහි යෙදුණු, සදාචාර සම්පන්න පණ්ඩිතයන්ට දියුණුව ඇති වෙයි. දැන් ඒ දියුණුව පෙන්වීමට පුත්රයා සහ මව අමතා කියන්නාක් මෙන් “ලක්ඛණං පස්ස” (ලක්ඛණ දෙස බලව) යනාදිය කීහ. මෙහි සංක්ෂිප්ත අදහස මෙයයි: සිරිත් විරිත් සහ සුහද පිළිසඳර පැවැත්මෙන් යුත් තම පුත්රයා එක් මුවකුවත් විනාශ නොකරගෙන ඤාති සමූහයා පිරිවරා, පෙරටු කොටගෙන එන අයුරු බලන්න. එසේම ඒ ආචාර සමාචාර සහ පිළිසඳර ගුණාංගවලින් තොර වූ, මෝඩ නුවණ ඇති “අථ පස්සසි මං කාළං” (මේ කාල දෙස බලන්න); එක් ඤාතියකු හෝ ඉතිරි නොකරගෙන ඤාතීන්ගෙන් හාත්පසින්ම පිරිහී තනිවම එන අයුරු බලන්න. මෙසේ බෝසතාණෝ තම පුත්රයා දැක සතුටුව, ආයු ඇති තාක් කල් සිට කම් වූ පරිදි මියපරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙරණුවෝ ඤාතීන් පිරිවරා බැබළුණේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් බැබළුණේමය. දේවදත්ත තෙම පිරිවරින් පිරිහුණේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් පිරිහුණේමය” යි මෙම ධර්ම දේශනාව දක්වා, කථා වස්තූන් දෙක ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල්හි කාල මුවා වූයේ දේවදත්තය. ඔහුගේ පිරිස දේවදත්ත පිරිසම වූහ. ලක්ඛණ මුවා වූයේ සාරිපුත්රය. ඔහුගේ පිරිස බුදු පිරිසය. මව රාහුල මාතාව වූවාය. පියා වනාහි මම ම වීමි.”
ලක්ඛණ මිග ජාතක වර්ණනාව පළමුවැන්නයි.
“නිග්රෝධමෙව සෙවෙය්යා” යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන කල්හි කුමාර කස්සප තෙරණුවන්ගේ මෑණියන් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඇය රජගහ නුවර මහත් ධන සම්පත් ඇති සිටුවරයෙකුගේ දියණියක් වූවාය. ඇය මෝරා ගිය කුසල් මුල් ඇත්තියක වූ අතර, සකස් කළ සංස්කාර ඇත්තියක් ද, මෙය ඇගේ අවසන් ආත්මභාවය ද විය. කළයකට දැමූ පහනක් මෙන් ඇගේ හදවතේ රහත් බවට අවශ්ය පින් මහිමය බැබළුණි. තමා ගැන වැටහීමක් ඇති වූ දා සිට ගිහිගෙයි නොඇලුණ ඇය පැවිදි වීමට කැමති වී මව්පියන් අමතා, “මෑණියනි, පියාණෙනි, මගේ සිත ගිහිගෙයි නොඇලේ. මම නෛර්යානික වූ බුදුසසුනෙහි පැවිදි වීමට කැමැත්තෙමි. මා පැවිදි කරවනු මැනවැ”යි ඉල්ලා සිටියාය. “දියණියනි, කුමක් කියන්නෙහි ද? මේ කුලය බොහෝ ධන සම්පත් ඇත්තකි. ඔබ අපගේ එකම දියණියයි. ඔබට පැවිදි වීමට ඉඩ දිය නොහැක,” යැයි ඔවුහු කීහ. ඇය නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිටිය ද මව්පියන්ගෙන් අවසර නොලැබූ බැවින් මෙසේ සිතුවාය: “කමක් නැත, විවාහ වී සැමියාගේ නිවසට ගිය පසු, ස්වාමියා සතුටු කොට පැවිදි වන්නෙමි.” ඇය සුදුසු වයසට පැමිණි පසු සැමියාගේ නිවසට ගොස්, ස්වාමියා දෙවියෙකු කොට සලකා, සිල්වත්ව, යහපත් ගුණධර්ම ඇතිව ගිහිගෙයි වාසය කළාය.
ඔවුන්ගේ එක්වීම නිසා ඇගේ කුසෙහි දරු ගැබක් පිහිටියේය. නමුත් ඇය තමාට දරු ගැබක් පිහිටි බව නොදත්තාය. මේ අතර එම නගරයේ නැකැත් කෙළියක් ප්රකාශයට පත් කළහ. මුළු නගරයම උත්සව සිරියෙන් ඇළලී ගියේය. නගරය දෙව්පුරයක් මෙන් අලංකාරව සරසා තිබුණි. මෙවැනි අති උදාර උත්සවයක් පවතිද්දීත්, ඇය සුවඳ විලවුන් ආලේප නොකොට, ආභරණ පැළඳීමෙන් තොරව, සාමාන්ය විලසින්ම හැසිරුණාය.
එවිට ඇගේ ස්වාමියා ඇය අමතා, “සොඳුර, මුළු නගරයම උත්සව සිරියෙන් පවතී. ඔබ ඔබේ සිරුර අලංකාර කර නොගන්නේ මන්දැ?”යි විමසීය. “හිමියනි, මාගේ මේ ශරීරය දෙතිස් කුණපයකින් පිරී ඇත. මෙය අලංකාර කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මේ කය වනාහි දේව නිර්මාණයක් හෝ බ්රහ්ම නිර්මාණයක් නොවේ; රනින්, මැණිකෙන්, සඳුනෙන් කළ දෙයක් ද නොවේ; හෙළ පියුම්, රත් පියුම් හෝ මානෙල් ගැබක උපන් දෙයක් ද නොවේ; ඇතුළත අමා ඖෂධවලින් පිරුණේ ද නොවේ. මෙය හුදෙක් කුණු කසළෙහි උපන්නකි. මව්පියන් නිසා හට ගත්තකි.
සියලු ලෝවැස්සන්ගේ ඇස් හමුවේ පෙනෙන්නට තිබුණ ද,”
“ඇට හා නහරින් බැඳුණේය, සම සහ මසින් ආලේප කර ඇත්තේය. ඡවි හෙවත් සියුම් සමින් ශරීරය වැසී ඇති බැවින් එහි යථා ස්වභාවය නොපෙනේ.”
“බඩවැලින් පිරුණේය, උදරයෙන් පිරුණේය. අක්මාවෙන් ද, හෘදය මාංශයෙන් ද, පෙනහලුවලින් ද, වකුගඩුවෙන් ද, බඩදිවෙන් ද,”
“සොටු, කෙළ, දහඩිය, මේදය (තෙල්), ලේ, සඳමිදුළු (සන්ධිවල ඇති දියර), පිත සහ වසා තෙලින් ද පිරී ඇත.”
“තව ද මෙහි ඇස්, කන් ආදී නව දොරකින් සැමදා අපවිත්ර දෑ වැගිරෙයි. ඇස්වලින් කබ ද, කනින් කන් කෑදුරු ද,”
“නාසයෙන් සොටු ද, කටින් වමනය, පිත සහ සෙම ද, සමහර විට සිරුරින් දහඩිය හා කුණු ද වැගිරෙයි.”
“ඔහුගේ හිස් කබල ඇතුළත මොළයෙන් පිරී ඇත. එසේ වුව ද අවිද්යාවෙන් මුළා වූ බාලයා, ඒ සිරුර සුබ දෙයක් ලෙස සිතයි.”
“විස සහිත ගසක් වැනි වූ මේ සිරුර නිමක් නැති ආදීනව ඇත්තේය. සියලු රෝගයන්ට නිවහනක් වූ මේ සිරුර හුදු දුක් ගොඩක්ම ය.”
“ඉදින් මේ සිරුරෙහි ඇතුළත ඇති දෑ පිටතින් තිබුණේ නම්, දණ්ඩක් අතින් ගෙන කපුටන් හා බල්ලන් එළවීමට සිදුවන්නේය.”
“මේ සිරුර දුගඳය, අපිරිසිදුය, පිළිකුල්ය, කසළ ගොඩක් වැනිය. නුවණැත්තන් විසින් නින්දා කරන ලද්දකි; එහෙත් බාලයන් විසින් ආසාවෙන් පිළිගනු ලබන්නකි.”
“තෙත් වූ සමකින් වසන ලද, දොරටු නවයක් ඇති මහා වණයක් බඳු වූ මේ ශරීරයෙන් හාත්පසින්ම දුගඳ හමන අපවිත්ර දෑ වැගිරෙයි.”
“හිමියනි, මේ සිරුර සරසා කුමක් කරන්න ද? මේ කය අලංකාර කිරීම යනු අසූචි පිරුණු බඳුනක් පිටතින් කැටයම් කිරීමක් වැනි නොවේ ද?” සිටු පුත් ඇගේ වදන් අසා, “සොඳුර, ඔබ මේ ශරීරයේ මෙබඳු දොස් දකින්නේ නම්, කුමක් නිසා පැවිදි නොවන්නෙහි ද?” යැයි ඇසීය. “හිමියනි, මට පැවිදි වීමට අවසර ලැබෙන්නේ නම් අදම වුව ද පැවිදි වන්නෙමි,” යි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය. සිටු පුත්, “මැනවි, මම ඔබව පැවිදි කරවන්නෙමි” යි කියා, මහ දන් පවත්වා, මහත් සත්කාර කොට, විශාල පිරිවරක් සහිතව භික්ෂුණී ආරාමයට ගෙන ගොස් ඇයව පැවිදි කරවීය. ඇයව පැවිදි කරනු ලැබුවේ දේවදත්ත තෙරුන්ට පක්ෂපාතී භික්ෂුණීන් වෙතය. ඇය පැවිද්ද ලබා තම අදහස ඉටු වූ බැවින් සතුටට පත් වූවාය.
කල් යත්ම ඇයගේ දරු ගැබ මුහුකුරා යද්දී, ඉන්ද්රියන්ගේ වෙනස් වීමත්, අත් පා සහ පිට මහත් වීමත්, උදරයේ විශාල වීමත් දුටු මෙහෙණියෝ ඇගෙන් විමසූහ. “ආර්යාවෙනි, ඔබ ගැබිනියක මෙන් පෙනේ. මේ කුමක් ද?” “ආර්යාවෙනි, මම මෙවැනි කරුණක් නොදනිමි; මාගේ සීලය පිරිසිදුය.” එකල්හි එම භික්ෂුණියෝ ඇයව දේවදත්ත තෙරුන් වෙත ගෙන ගොස් විමසූහ. “ස්වාමීනි, මේ කුල දියණිය ඉතා අපහසුවෙන් සැමියාගෙන් අවසර ලබා පැවිදි වූවාය. දැන් ඇයගේ කුසෙහි දරු ගැබක් ඇති බව පෙනේ. මේ දරු ගැබ ගිහි කල පිහිටියක් ද, නැතහොත් පැවිදි වූ පසු පිහිටියක් ද යන්න අපි නොදනිමු. දැන් කුමක් කරමු ද?” දේවදත්ත තෙරුන් තමා තුළ බුදු බවක් නැති බැවින් ද; ඉවසීම, මෛත්රිය සහ අනුකම්පාව ආදී ගුණ නැති බැවින් ද මෙසේ සිතුවේය: “දේවදත්තගේ පක්ෂයේ භික්ෂුණියක් දරු ගැබක් දරයි, දේවදත්ත තෙරුන් ද ඒ පිළිබඳව මධ්යස්ථව සිටියි කියා මට නින්දාවක් ඇති වනු ඇත. එනිසා මා විසින් මෙය නොවිමසාම මැයව සිවුරු හරවා යැවීම සුදුසුය.” හෙතෙම ගලක් පහළට පෙරළන්නාක් මෙන් හදිසි තීරණයක් ගෙන, “යව්, මැයව උපැවිදි කරව් (සිවුරු හරවව්),” යැයි නියෝග කළේය. භික්ෂුණියෝ ඔහුගේ වචනය අසා, ඔහුට වැඳ නැවත භික්ෂුණී ආරාමයට ගියහ.
ඉක්බිති ඇය තරුණ භික්ෂුණීන් අමතා, “ආර්යාවෙනි, දේවදත්ත තෙරුන් බුදුරජාණන් වහන්සේ නොවේ. මා පැවිදි වූයේ ඔහු ළඟ නොවේ. ලෝක නායක සම්මා සම්බුදු හිමියන් අබියස මම පැවිදි වූවෙමි. එම පැවිද්ද මා ලබාගත්තේ ඉතා දුකිනි. මාගේ පැවිදි බව නැති නොකරන්න. මා සමඟ එන්න, දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩ වසන බුදුරදුන් වෙත මා රැගෙන යන්න,” යැයි ඉල්ලා සිටියාය. එම භික්ෂුණියෝ ඇය කැටුව රජගහ නුවර සිට යොදුන් පන්සාළිසක් මඟ ගෙවා ජේතවනාරාමයට පැමිණ, බුදුරදුන් වැඳ සිදුවීම සැල කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මැයගේ දරු ගැබ ගිහි කල පිහිටි බව සත්යයකි. එසේ වුව ද, ‘ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ දේවදත්තයන් විසින් ප්රතික්ෂේප කළ භික්ෂුණියක් තම සසුනට බාරගෙන ඇතැ’යි කීමට තීර්ථකයන්ට අවස්ථාවක් ලැබෙනු ඇත. එබැවින් මේ කථාව සිඳලීම පිණිස රජු ඇතුළු පිරිස මැද මේ අධිකරණය විනිශ්චය කිරීම සුදුසුය.” උන්වහන්සේ පසුදින පසේනදි කොසොල් රජතුමා ද, අනේපිඬු මහ සිටු ද, චූල අනේපිඬු ද, විසාඛා මහා උපාසිකාව ද, වෙනත් ප්රසිද්ධ පවුල්වල අය ද කැඳවා, සවස් භාගයෙහි සිව් පිරිස රැස් වූ කල්හි උපාලි තෙරුන් අමතා, “යන්න, ඔබ සිව්පිරිස් මැද මේ තරුණ භික්ෂුණියගේ සිද්ධිය විසඳන්න,” යැයි වදාළහ. උපාලි තෙරුන් “එසේය ස්වාමීනි” යි පිළිගෙන, පිරිස මැදට ගොස් තමාට පැනවූ ආසනයේ හිඳ, රජු ඉදිරියෙහි විසාඛා උපාසිකාව කැඳවා, මෙම පරීක්ෂණය ඇයට පැවරූහ. “යන්න විසාඛාවෙනි, මේ තරුණ භික්ෂුණිය අසවල් මස අසවල් දින පැවිදි වූවා යැයි තහවුරු කරගෙන, ඇයගේ දරු ගැබ පිහිටියේ ඊට පෙර ද පසුව දැයි දැනගන්න.” උපාසිකාව “මැනවි” යි පිළිගෙන, තිරයක් ඇද වට කරවා, තිරය ඇතුළත දී එම භික්ෂුණියගේ අත්, පා, නාභිය, උදරය ආදී සියලු අවයව පරීක්ෂා කර, මාස සහ දින ගණන් බලූ විට දරු ගැබ පිහිටා ඇත්තේ ඇය ගිහි කල බව ස්ථිරවම දැනගෙන, තෙරුන් වෙත ගොස් ඒ බව දැන්වූවාය. උපාලි තෙරුන් සිව් පිරිස් මැද එම භික්ෂුණිය නිර්දෝෂී බව ප්රකාශ කළහ. ඇය පිරිසිදු බව තහවුරු වූ පසු බුදුරදුන් සහ මහා සංඝයා වැඳ, භික්ෂුණීන් සමඟ ආරාමයට ගියාය. ඇය ගැබ් මෝරා ගිය කල, පදුමුත්තර බුදුරදුන් පාමුල ප්රාර්ථනා කරන ලද මහානුභාව සම්පන්න පුතෙකු බිහි කළාය.
එක් දිනක් රජතුමා භික්ෂුණී ආරාමය අසලින් යද්දී ළදරු හඬක් ඇසී ඇමතියන්ගෙන් විමසීය. ඇමතියෝ කරුණු සොයා බලා, “දේවයිනි, අර තරුණ භික්ෂුණිය පුතෙකු බිහි කළාය, මේ ඔහුගේ හඬ යැයි” කීහ. “දරුවන් හදා වඩා ගැනීම භික්ෂුණියන්ට බාධාවකි. අපි ඔහු පෝෂණය කරන්නෙමු,” යැයි පැවසූ රජු, එම දරුවා අන්තඃපුර කාන්තාවන්ට බාර දී රාජ කුමාරයෙකු මෙන් ඇති දැඩි කරවීය. නම් තබන දිනයේ ඔහුට ‘කස්සප’ යැයි නම් තැබූහ. රාජ කුමාරයෙකු පරිද්දෙන් වැඩුණු බැවින් පසුව ඔහු ‘කුමාර කස්සප’ නමින් ප්රසිද්ධ විය. ඔහු වයස අවුරුදු හතේදී බුදුරදුන් ළඟ පැවිදි වී, වයස සම්පූර්ණ වූ පසු උපසම්පදාව ලබා, කල් යත්ම ධර්ම කථිකයන් අතුරින් ඉතා චිත්ර කථිකයෙකු (විචිත්ර ලෙස දහම් දෙසන්නෙකු) විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මාගේ ශ්රාවක වූ විචිත්ර ධර්ම කථික භික්ෂූන් අතුරින් යමෙක් අග්ර වේ ද, ඒ කුමාර කස්සප වේ,” යැයි ඔහු අග්රස්ථානයේ තැබූහ. ඔහු පසුව වම්මික සූත්රය අසා රහත් බවට පත් විය. ඔහුගේ මව වූ භික්ෂුණිය ද විදසුන් වඩා රහත් ඵලයට පත් වූවාය. කුමාර කස්සප තෙරණුවෝ බුදු සසුනෙහි අහස මැද පුන් සඳ මෙන් ප්රසිද්ධ වූහ.
දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ දහවල් දානයෙන් පසු භික්ෂූන්ට අවවාද දී ගන්ධකුටියට වැඩියහ. භික්ෂූන් ද අවවාද ලබා තම තමන්ගේ විවේක ස්ථානවල දහවල් කාලය ගත කොට, සවස් භාගයෙහි දම්සභා මණ්ඩපයට රැස්ව මෙසේ කතා කළහ: “ඇවැත්නි, දේවදත්ත තෙරණුවෝ තමා බුදු නොවන බැවින් ද, තමා තුළ ඉවසීම සහ මෛත්රිය ආදිය නැති බැවින් ද, කුමාර කස්සප තෙරුන් සහ තෙරණිය යන දෙදෙනාම විනාශ කිරීමට උත්සාහ කළහ. නමුත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මරාජ වන බැවින් ද, ඉවසීම, මෛත්රිය සහ අනුකම්පාවෙන් පිරිපුන් බැවින් ද, ඒ දෙදෙනාටම පිහිට වූ සේක.” මෙසේ බුදුගුණ වර්ණනා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදුගමනින් දම්සභාවට වැඩම කර, පනවන ලද ආසනයේ වැඩහිඳ, “මහණෙනි, දැන් කවර කතාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, අපි ඔබවහන්සේගේ ගුණ කතාවෙන් යුතුව සිටියෙමු” යි ඔවුහු සියලු තොරතුරු පැවසූහ. “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ මේ දෙදෙනාට පිහිට වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ආත්මවලදී ද පිහිට වූහ” යි වදාළ බුදුරදුන්, භික්ෂූන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි භවාන්තරයෙන් වැසී ගිය එම අතීත පුවත හෙළි කළ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ මුව යෝනියෙහි උපත ලැබූහ. ඔහු මව් කුසින් බිහි වන විටම රන්වන් පැහැති විය. ඔහුගේ ඇස් මැණික් ගුලි මෙන් බැබළුණි; අං රිදී පැහැති විය; මුඛය රතු ලොම් පලසක් වැනි විය; අත් පා කෙළවර ලාකඩවලින් ඔප දැමුවාක් මෙන් රත් පැහැ විය; වලිගය සෙමර මුවෙකුගේ මෙන් විය. ඔහුගේ ශරීරය අශ්ව පැටවෙකුගේ ප්රමාණයට විශාල විය. ‘නිග්රෝධ මිගරාජ’ (නුග වෘක්ෂයක් වැනි මුව රජ) නම් වූ ඔහු පන්සියයක් මුවන් පිරිවරාගෙන වනයෙහි වාසය කළේය. ඔහුට නුදුරින් ‘සාඛ’ නම් වූ තවත් මුවෙක් පන්සියයක් මුවන් පිරිවරාගෙන වාසය කළේය. ඔහු ද රන්වන් පැහැති විය.
එකල බරණැස් රජු මුවන් දඩයම් කිරීමට දැඩි ලොල් බවක් දැක්වීය. මස් නොමැතිව බත් නොකෑවේය. ඔහු දිනපතා ගම් නියම්ගම් වැසියන් රැස් කරවා, ඔවුන්ගේ වැඩ කටයුතු නවතා දමා මුව දඩයමේ ගියේය. මිනිස්සු මෙසේ කල්පනා කළහ: “මේ රජතුමා අපගේ රැකීරක්ෂා කටයුතු විනාශ කරයි. එබැවින් අපි රාජකීය උයනේ මුවන්ට ආහාර වපුරා, ජලය සපයා, බොහෝ මුවන් උයනට ඇතුළු කර, දොර වසා රජුට බාර දෙමු.” ඔවුහු සියල්ලෝ එක්ව උයනේ මුවන්ට කෑමට තණකොළ වවා, ජලය සපයා, දොරක් යොදා, දැල් සහ මුගුරු ආදී විවිධ ආයුධ අතැතිව වනයට වැදී මුවන් සෙවූහ. “මැද සිටින මුවන් අල්ලා ගනිමු” යි සිතා යොදුනක් පමණ ප්රදේශයක් වට කරමින්, නිග්රෝධ මුව රජු සහ සාඛ මුවා සිටින ප්රදේශය මැදි වන සේ වට කළහ. ඉන්පසු මුව රැළ දැක ගස්, පඳුරු සහ පොළොවට මුගුරුවලින් ගසමින්, සැඟවී සිටින මුවන් එළියට ගෙන, කඩු, දුනු, හෙල්ල ආදී ආයුධ ඔසවා මහා ඝෝෂා කරමින් එම මුව රැළ උයනට ඇතුළු කර දොර වසා දැමූහ. පසුව රජු වෙත ගොස්, “දේවයිනි, ඔබ නිබඳව මුව දඩයමේ යමින් අපගේ වැඩ කටයුතු පාඩු කරයි. අපි වනයෙන් මුවන් ගෙනැවිත් ඔබගේ උයන පුරවා ඇත්තෙමු. මෙතැන් පටන් ඔවුන්ගේ මස් අනුභව කළ මැනවැ”යි රජුට දන්වා පිටව ගියහ.
රජතුමා ඔවුන්ගේ බහ අසා උයනට ගොස් මුවන් දෙස බලද්දී රන්වන් මුවන් දෙදෙනා දැක ඔවුන්ට අභය දානය දුන්නේය. එතැන් පටන් සමහර දිනවල රජුම ගොස් මුවෙකු විද මරා ගෙන එයි. සමහර දිනවල අරක්කැමියා ගොස් විද මරා ගෙන එයි. මුවෝ දුන්න දැක මරණ බියෙන් තැතිගෙන දුවති; ඊ පහර දෙක තුනක් කා වේදනාවට පත් වෙති; ගිලන් වෙති; මරණයට ද පත් වෙති. මුව පිරිස මේ බව බෝධිසත්වයන්ට දැන්වූහ. ඔහු සාඛ මුවා කැඳවා, “යහළුව, බොහෝ මුවන් නිරපරාදේ විනාශ වෙති. ඒකාන්තයෙන්ම මරණයට පත්විය යුතු නම්, මින්පසු මුවන්ට විදීමෙන් නොමරත්වා. දංගෙඩිය (මරණ ස්ථානය) ළඟ මුවන්ට වාරයක් පවතීවා. එක් දිනක් මගේ පිරිසෙන් ද, එක් දිනක් ඔබේ පිරිසෙන් ද වශයෙන් වාරය පැමිණෙන මුවා ගොස් දංගෙඩිය මත හිස තබා වැතිර සිටීවා. එසේ කළ විට මුවන් තුවාල වී දුක් විඳීම නැති වනු ඇත,” යැයි යෝජනා කළේය. සාඛ මුවා ද “එය යහපත්” යැයි පිළිගත්තේය. එතැන් පටන් වාරය පැමිණි මුවා ගොස් දංගෙඩිය මත ගෙල තබා වැතිරෙයි. අරක්කැමියා අවුත් එහි වැතිර සිටින මුවා පමණක් ගෙන යයි.
දිනක් සාඛ මුවාගේ පිරිසෙහි එක් ගැබිනි මුව දෙනකට වාරය පැමිණියේය. ඇය සාඛ මුවා වෙත ගොස්, “ස්වාමීනි, මම ගැබිනියක් වෙමි. දරුවා බිහි කළ පසු අපි දෙදෙනාම වාරය ගන්නෙමු. එතෙක් මගේ වාරය පමා කළ මැනව,” යැයි ඉල්ලා සිටියාය. හෙතෙම, “ඔබේ වාරය වෙන කෙනෙකුට පැවරිය නොහැක. ඔබේ වාරය ඔබම දත යුතුය. යව,” යැයි කියා එය ප්රතික්ෂේප කළේය. ඇය ඔහුගෙන් පිහිටක් නොලබා බෝධිසත්වයන් වෙත ගොස් එම කාරණය දැන්වූවාය. බෝසතාණෝ ඇගේ වචනය අසා, “හොඳයි, ඔබ යන්න. මම ඔබේ වාරය භාරගනිමි,” යැයි පවසා, තෙමේම ගොස් දංගෙඩිය මත හිස තබා වැතිර ගත්හ. අරක්කැමියා එය දැක, “අභය දානය ලත් මුව රජතුමා දංගෙඩිය මත වැතිර සිටී. මෙයට හේතුව කුමක් ද?” යැයි පුදුම වී, වහා ගොස් රජුට දැන්වීය.
රජතුමා එකෙණෙහිම රියට නැගී මහත් පිරිවරක් සමඟ අවුත් බෝසතුන් දැක, “මිත්ර මුව රජතුමනි, මා ඔබට අභය දානය දුන්නා නොවේ ද? ඇයි ඔබ මෙතන වැතිර සිටින්නේ?” යැයි ඇසීය. “මහරජ, ගැබිනි මුව දෙනක් අවුත් ඇගේ වාරය වෙනත් කෙනෙකුට මාරු කර දෙන ලෙස ඉල්ලුවාය. නමුත් කෙනෙකුගේ මරණ දුක වෙනත් කෙනෙකු පිට පැවරීම මට කළ නොහැකිය. එබැවින් මම මගේ ජීවිතය ඇයට දී, ඇයට හිමි මරණය මා භාරගෙන මෙහි වැතිර සිටිමි. මහරජ, වෙනත් සැකයක් ඇති කර නොගන්න.
රජු බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ත්යාගය දැක පුදුමයට පත්වන අවස්ථාව
“නිග්රෝධ මුව රජුවම ඇසුරු කරන්න; සාඛ මුවා වෙත නොයන්න. සාඛ මුවා සමඟ ජීවත් වීමට වඩා නිග්රෝධ මුව රජු ළඟ මරණය උතුම්ය.”
මෙහි “නිග්රොධමෙව සෙවෙය්යා” යනු, පුත, ඔබ හෝ අන් කවරෙක් හෝ තමාගේ යහපත කැමති නම් නිග්රෝධ මුව රජුම ඇසුරු කළ යුතුය, සේවය කළ යුතුය යන්නයි. “න සාඛමුපසංවසෙ” යනු සාඛ මුවා සමීපයේ නොවිසිය යුතුය, ඔහු නිසා ජීවිතය පවත්වා නොගත යුතුය යන්නයි. “නිග්රොධස්මිං මතං සෙය්යො” යනු නිග්රෝධ රජුගේ පාමුල මරණය ද වඩා උතුම්ය යන්නයි. “යඤ්චෙ සාඛස්මිං ජීවිතන්ති” යනු යමෙක් ඒ සාඛ මුවා නිසා ජීවත් වේ ද, එය උතුම් නොවේ යන්නයි.
එතැන් පටන් අභය දානය ලැබූ මුවෝ මිනිසුන්ගේ වගාවන් කා දමන්නට වූහ. රජුගෙන් අභය දානය ලැබූ නිසා මුවන්ට පහර දීමට හෝ එළවා දැමීමට මිනිස්සු බිය වූහ. ඔවුහු රජ මාලිගාවේ මිදුලට රැස් වී රජුට පැමිණිලි කළහ. රජතුමා, “මම නිග්රෝධ මුව රජු කෙරෙහි පැහැදී වරයක් දුන්නෙමි. රාජ්යය අත්හැරියත් මම ඒ පොරොන්දුව කඩ නොකරමි. තොපි යව්! මගේ රටේ කිසිවෙකුට මුවන්ට පහර දීමට අවසර නැත,” යැයි කීය. නිග්රෝධ මුව රජු ඒ පුවත අසා මුව රැළ රැස් කරවා, “මින් පසු අන් අයගේ වගාවන් නොකෑ යුතුය” යි අවවාද කළේය. මිනිසුන්ට පණිවිඩයක් යවමින්, “මෙතැන් සිට ගොවීන් වගාව රැකීම සඳහා වැටවල් නොබැඳ, කෙත වටා කොළ අතු එල්ලා සලකුණු කරන්න,” යැයි දැන්වීය. එතැන් පටන් කෙත්වල කොළ බැඳීමේ සලකුණ (පණ්ණ සංඥාව) ඇති විය. එදා සිට කොළ බැඳි සලකුණ ඉක්මවා යන එක මුවෙකු හෝ නැත. මේ ඔවුනට බෝධිසත්වයන්ගෙන් ලැබුණු අවවාදයයි. මෙසේ බෝසතාණෝ මුව රැළට අවවාද කොට ආයු ඇති තාක් කල් ජීවත් වී මිය ගියහ. රජතුමා ද බෝසතුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා පින්කම් කොට මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මා ඒ තෙරණියටත් කුමාර කස්සපටත් පිහිට වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද පිහිට වූවෙමි,” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය දේශනා කර, කතා පුවත් දෙක ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල සාඛ මුවා වූයේ දැන් දේවදත්තය. ඔහුගේ පිරිස දේවදත්ත පිරිසමය. මුව දෙන වූයේ මේ තෙරණියයි. පුතා වූයේ කුමාර කස්සපයි. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. නිග්රෝධ මුව රජු වූයේ මම ම වෙමි.”
නිග්රෝධමිග ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“ධිරත්ථු කණ්ඩිනං සල්ලං” යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩසිටියදී, පෙර බිරිඳ කෙරෙහි ඇති වූ ආශාව නිසා කලකිරුණු භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ පුවත අටවන නිපාතයේ ඉන්ද්රිය ජාතකයේදී හෙළිවනු ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවට, “මහණ, ඔබ පෙරත් මේ ස්ත්රිය නිසා ජීවිතක්ෂයට පත්ව ගිනිදැල් රහිත ගිනි අඟුරු ගොඩක පැසුණෙහිය” යයි වදාළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අර්ථය පැහැදිලි කරන ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ භවාන්තරයෙන් වැසී තිබූ ඒ පුවත ප්රකට කළ සේක. මින්පසු භික්ෂූන්ගේ ආයාචනය ද, භවාන්තරයෙන් වැසී ගිය බව ද නොකියා, “අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ” යයි මෙපමණක්ම කියමු. මෙපමණක් කී කල්හි ද ආයාචනයත්, වලාකුළු ගැබකින් සඳ එළියට ගන්නා සේ භවාන්තරයෙන් වැසී තිබූ පුවත හෙළි කිරීමත් යන සියල්ල පෙර කී ක්රමයටම යොදා දත යුතුය.
පෙර මගධ රට රාජගහ නුවර මගධ රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි, මගධ වැසියන්ගේ අස්වනු නෙළන කාලයේදී මුවන්ට විශාල තර්ජනයක් එල්ල වෙයි. එබැවින් මුවෝ වනයේ පර්වත පාමුලට පිවිසෙති. එහි පර්වත ආශ්රිත වනයේ වසන එක් මුවෙක් ගම්මායිමේ වසන මුව දෙනක හා මිත්රත්වයක් ඇති කර ගත්තේය. මුවන් පර්වත පාමුලින් බැස නැවත ගම්පියසට එන කාලයෙහි, ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිතින් යුතුව හෙතෙම ඔවුන් සමඟම පහළට බැස්සේය. එකල්හි ඇය ඔහුට, “ස්වාමීනි, ඔබ පර්වතවාසී නුවණ මද මුවෙකි. ගම්පියස සැක සහිතය, භයානකය. අප සමඟ පහළට නොඑන්න” යැයි කීවාය. ඔහු ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිතින් යුක්ත වූ බැවින් නොනැවතී ඇය සමඟම ගියේය. මගධ වැසියෝ “මේ මුවන් පර්වත පාමුලින් බසින වෙලාවය” යි දැන මග සැඟවුණු කොටුවල රැක සිටිති. ඒ දෙදෙනා එන මගෙහි ද එක් වැද්දෙක් සැඟවුණු කොටුවක රැක සිටියේය. මුව දෙන මිනිස් ගඳ ආඝ්රාණය කොට, “මෙහි එක් වැද්දකු සිටිනවා ඇතැ” යි සිතා ඒ මෝඩ මුවා පෙරටු කොට තමා පසුපසින් ගියාය. වැද්දා එකම ඊ පහරින් මුවා එතැනම හෙළුවේය. මුව දෙන ඔහුට විදින ලද බව දැන, උඩ පැන සුළඟේ වේගයෙන් පලා ගියාය. වැද්දා කොටුවෙන් නික්ම, මුවා කපා, ගිනි ගසා, ගිනිදැල් නැති අඟුරු ගොඩේ මිහිරි මස් පුළුස්සා කා, පැන් බී, ඉතිරි මස් ලේ බිඳු වැගිරෙද්දී කදින් ගෙන දරුවන් සතුටු කරමින් නිවසට ගියේය.
මුව දෙන විසින් මුවා ඉදිරියට කරවා තමා පස්සෙන් පැමිණීම සහ වැද්දා සැඟවී සිටීම.
එකල බෝසතාණෝ ඒ වන ලැහැබෙහි රුක් දෙවියකුව උපන්නාහුය. ඔහු මේ කරුණ දැක, “මේ මෝඩ මුවාගේ මරණය මව නිසා හෝ පියා නිසා සිදු වූවක් නොවේ. හුදෙක් කාම ආශාව නිසාම සිදු විය. සත්ත්වයෝ කාමය නිමිති කරගෙන සුගතියෙහි (මිනිස් ලොව) අත් පා කැපීම් ආදියට ද, දුගතියෙහි පස් වැදෑරුම් බන්ධන ආදී නොයෙක් දුකට ද පත්වෙති. මෙලොව අනුන්ට මරණ දුක ඇති කිරීම ද නින්දිතය. යම් රටක් කාන්තාවක් විසින් පාලනය කරයි නම්, අනුශාසනා කරයි නම්, ස්ත්රියක ප්රධාන වූ ඒ රට ද නින්දිතමය. යම් කෙනෙක් ස්ත්රියකගේ වසඟයට යත් ද, ඔවුහු ද නින්දිතයෝමය” යි එක් ගාථාවකින් නින්දා කටයුතු කරුණු තුනක් පෙන්වා දුන්හ. වන දේවතාවන් සාධුකාර දෙමින් සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කරද්දී, මිහිරි හඬින් ඒ වන ලැහැබ නින්නාද කරමින් බෝසතාණෝ මෙම ගාථාවෙන් දහම් දෙසූහ.
“දැඩි කොට විදින්නා වූ, ඊ තල හා දුනු දරන පුරුෂයාට නින්දා වේවා! යම් ජනපදයක ස්ත්රියක් නායිකාව වූවා ද, ඒ ජනපදයට නින්දා වේවා! යම් කෙනෙක් ස්ත්රීන්ගේ වසඟයට ගියාහු ද, නින්දා ලද්දා වූ ඒ සත්ත්වයන්ට ද නින්දා වේවා!”
එහි ‘ධිරත්ථු’ යනු නින්දා කිරීමේ අර්ථය ඇති නිපාත පදයකි. එය මෙහිදී තැති ගැනීම් හා බියවීම් වශයෙන් නින්දා කිරීමෙහි යෙදුණු බව දත යුතුය. බිය සහ තැති ගැනීම යන දෙකින් යුත් බෝසත්හු මෙසේ කීහ. ඊතල ඇත්තේ ‘කණ්ඩී’ නම් වේ. එයට ‘කණ්ඩිනං’ යයි යෙදේ. ‘සල්ලං’ යනු හෙල්ලෙන් හා ඊයෙන් යුක්තය යන අර්ථය දෙයි. වෙනත් ක්රමයකින් කියතොත් හෙල්ල ඇත්තා ‘සල්ල’ නම් වේ. හෙල්ල වනාහි මහත් තුවාල මුවක් සාදා තදින් විදින හෙයින් ‘ගාළ්හවේධී’ (දැඩිව විදින්නා) නම් වේ. එබැවින් කුමුදු පත්රයක් වැනි මුවහත් ඇති, සෘජුව ගමන් කරන ඊතලයෙන්/හෙල්ලෙන් යුක්ත වූ පුරුෂයාට නින්දා වේවා! යන්න මෙහි අර්ථයි. ‘පරිණායිකා’ යනු අධිපතිනිය හෙවත් සංවිධායිකාවයි. ‘ධික්කිතා’ යනු නින්දා කරන ලද්දීය. මෙම ගාථාවේ ඉතිරිය නොගැඹුරු අරුත් ඇත්තේමය. මින් මතු මෙපමණවත් අරුත් නොදක්වා යම් යම් ගැඹුරු තැනක් වේ නම් එයම වර්ණනා කරන්නෙමි. මෙසේ එකම ගාථාවෙන් නින්දාවට හේතු වන කරුණු තුනක් දක්වා බෝධිසත්ත්වයෝ වනය ගුගුරුවා බුද්ධ ලීලාවෙන් දහම් දෙසූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව කෙළවර කලකිරී සිටි භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අතීත සහ වර්තමාන කථා වස්තු දෙක දක්වා අනුසන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. මින්පසු ජාතක දේශනාවලදී “කථා වස්තු දෙක කියා” යන්න සඳහන් නොකර, “අනුසන්ධි ගළපා” යන්න පමණක් කියමු. එහි නොකියන ලද්දේ යට කී අනුසාරයෙන්ම යොදා ගත යුතුය.
එකල පර්වතවාසී මුවා වූයේ මේ (උකටලී) භික්ෂුවයි. මුව දෙන වූයේ පෙර බිරිඳයි. කාමයේ ආදීනව දක්වා දහම් දෙසූ රුක් දෙවියා නම් මම ම වෙමි.
තුන්වන කණ්ඩි ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“රස තෘෂ්ණාවට වඩා ලාමක වූවක් නැත” යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි චූළපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් අරබයා දේශනා කළහ. බුදුරදුන් රජගහ නුවර ඇසුරු කොට වේළුවනාරාමයේ වැඩ වසන කල්හි, මහත් ධන සම්පත් ඇති සිටු කුලයක පුත්රයෙක් වූ තිස්ස නම් කුමරු, එක් දිනක් වේළුවනයට ගොස් බුදුරදුන්ගෙන් දහම් අසා පැවිදි වීමට කැමති ව පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. එහෙත් මව්පියන් අවසර නොදුන් හෙයින් ප්රතික්ෂේප වූ ඔහු, රට්ඨපාල තෙරුන් මෙන් දින හතක් ආහාර වර්ජනය කොට මව්පියන්ගෙන් අවසර ගෙන බුදුරදුන් වෙත පැවිදි විය. බුදුරදුන් ඔහු පැවිදි කරවා අඩ මසක් පමණ වේළුවනාරාමයේ වැඩ සිට ජේතවනාරාමයට වැඩම කළහ. එහිදී මේ කුල පුත්රයා තෙළෙස් ධුතාංග සමාදන් ව සැවැත් නුවර ගෙපිළිවෙළින් පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් කල් ගෙවයි. “චූළපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන්” යැයි කී කල අහස් තලයෙහි පුන් සඳ මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ප්රකට විය.
එකල රජගහ නුවර නැකැත් කෙළිය පවතින කල්හි, තෙරුන්ගේ මව්පියෝ ඔහු ගිහි කල පැළඳි ආභරණ රිදී තැටියක බහා ළෙහි තබාගෙන, “අපගේ පුතණුවන් පෙර නැකැත් සැණකෙළිවල දී මේ මේ ආභරණවලින් සැරසී සැණකෙළි පවත්වයි. ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අපගේ ඒ එකම පුත්රයා රැගෙන සැවැත් නුවරට වැඩම කළ සේක. දැන් අප පුත්රයා කොහි හුන්නේ ද, කොහි සිටින්නේ දැ” යි කියමින් හඬති.
එකල එක් වර්ණ දාසියක් (වෙසඟනක්) ඒ කුලයට ගොස් සිටු බිරිඳ හඬනු දැක, “ආර්යාවනි, කුමක් නිසා හඬන්නෙහි දැ” යි ඇසුවාය. ඇය ඒ කරුණ දැන්වූවාය. “ආර්යාවනි, ඔබේ පුත්රයා කැමති කුමන දේට දැ” යි ඇසූ විට, “අසවල් අසවල් දේට යැ” යි කීවාය. “ඉදින් ඔබ මෙම ගෘහයෙහි ඇති සියලු සම්පත් මට දෙන්නේ නම්, මම ඔබේ පුතා මෙහි කැඳවාගෙන එන්නෙමි” යි වෙසඟන කීවාය. සිටු බිරිඳ “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන ගමනට සුදුසු වියදම් දී, “යන්න, තමාගේ බලයෙන් මගේ පුතා කැඳවාගෙන එන්නැ” යි කියා මහත් පිරිවරක් සමඟ ඇය පිටත් කළාය. ඇය ආවරණය කළ යානයක නැගී සැවැත් නුවරට ගොස්, තෙරුන් පිඬු පිණිස හැසිරෙන වීථියෙහි නිවසක නැවතී, සිටු කුලයෙන් පැමිණි මිනිසුන් නො පෙන්වා තම පිරිවරින් පිරිවරාගෙන සිටියාය. තෙරුන් පිඬු පිණිස වැඩි කල්හි පළමුව යාගු හැන්දක් ද, පසුව රසවත් භෝජන ද පූජා කොට රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳ, අනුක්රමයෙන් නිවස තුළට වඩා හිඳුවා දානය දෙමින්, ඔහු තම වසඟයට පැමිණි බව දැන ගිලන් බවක් පෙන්වා අභ්යන්තර කාමරයේ (යහන් ගැබේ) වැතිර සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ ද පිඬු සිඟන වේලෙහි ගෙපිළිවෙළින් හැසිරෙන්නේ ඇගේ නිවසට වැඩම කළහ. පිරිවර ජනයා තෙරුන්ගේ පාත්රය ගෙන තෙරුන් වහන්සේ නිවස තුළ හිඳුවූහ. තෙරුන් වහන්සේ අසුන් ගෙන ම “උපාසිකාව කොහි දැ” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, ඇය ගිලන්ව සිටින්නීය. ඔබ වහන්සේ දැකීමට කැමති වන්නී යැ” යි කීහ. උන්වහන්සේ රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳුණේ, තමාගේ ධූත සමාදානය බිඳ ඇය වැතිර සිටි තැනට වැඩම කළහ. ඇය තමා පැමිණි කාරණය පවසා, ඔහු පොළඹවා, රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳ, සිවුරු හරවා (උපැවිදි කොට), තම වසඟයට ගෙන, යානයක හිඳුවා මහත් පිරිවරින් රජගහ නුවරට ම ගියාය. මේ පුවත ප්රකට විය.
භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි රැස් ව, “චූළපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් එක් වර්ණ දාසියක් විසින් රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳගෙන ගියා ලු” යැයි කථාවක් ඇති කළහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ධර්ම සභාවට වැඩම කොට පැනවූ අසුනෙහි වැඩහිඳ, “මහණෙනි, දැන් කිනම් කථාවකින් යුක්ත ව හුන්නාහු දැ” යි විමසූ සේක. භික්ෂූහු ඒ පුවත සැල කළහ. “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී ඇගේ වසඟයට ගියේ දැන් පමණක් නො වෙයි; පෙරත් ඇගේ වසඟයට ගියේ මැ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජුට සඤ්ජය නම් උයන්පල්ලෙක් සිටියේය. එකල සුළඟ මෙන් වේගයෙන් දිවෙන එක් මුවෙක් (වාතමිග) උයනට අවුත් සඤ්ජය දැක පලා යයි. සඤ්ජය ද මුවා බියගන්වා පලවා නො හරියි. මුවා ද නැවත නැවත අවුත් උයනෙහි ම හැසිරෙයි. උයන්පල්ලා උයනෙහි නානාවිධ මල් හා පලතුරු ගෙන දිනපතා රජු වෙත ගෙන යයි. දිනක් රජතුමා උයන්පල්ලා අමතා, “යහළු උයන්පල්ල, උයනෙහි කිසියම් පුදුම සහගත දෙයක් දකින්නෙහි දැ” යි විමසීය. “දේවයිනි, වෙන කිසිවක් නො දකිමි. එක් වාතමිගයෙක් (මුවෙක්) අවුත් උයනෙහි හැසිරෙයි; එපමණක් දකිමි” යි කීවේය. “එසේ නම් ඌ අල්ලා ගැනීමට හැකි දැ” යි රජු ඇසීය. “දේවයිනි, මී පැණි ස්වල්පයක් ලැබෙන්නේ නම් මුවා රජ මාලිගාව තුළට ම ගෙන ඒමට මට හැකි ය” යි ඔහු කීවේය. රජතුමා ඔහුට මී පැණි ලබා දුන්නේය. ඔහු එය රැගෙන උයනට ගොස් වාතමිගයා හැසිරෙන තැන්හි තණකොළවල මී පැණි තවරා සැඟවී සිටියේය. මුවා පැමිණ මී පැණි තැවරූ තණකොළ කා රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳුණේ, අන් තැනකට නො ගොස් උයනට ම එයි. උයන්පල්ලා, මුවා මී පැණි තැවරූ තණකොළවලට ලොල් වූ බව දැන ක්රමයෙන් තමා දකින්නට සැලැස්වීය. මුවා උයන්පල්ලා දැක දින කිහිපයක් පලා ගොස්, නැවත නැවත දකින විට විශ්වාසයට පැමිණ, ක්රමයෙන් ඔහුගේ අතේ තිබූ තණකොළ කෑමට පටන් ගත්තේය.
ඔහු මුවා තමා කෙරෙහි විශ්වාසයට පැමිණි බව දැන, රජ මාලිගාව දක්වා මාර්ගය පැදුරු (පැලලි) වලින් ආවරණය කොට, තැන් තැන්වල අතු කැබලි දමා, මී පැණි බඳුනක් උරහිසෙහි එල්ලාගෙන, තණකොළ මිටියක් කිහිල්ලෙහි රුවාගෙන, මී පැණි තැවරූ තණකොළ මුවා ඉදිරියෙහි විසුරුවමින් රජ මාලිගාව තුළට ම ගියේය. මුවා ඇතුළට පැමිණි කල්හි දොර වසා දැමූහ. මුවා මිනිසුන් දැක වෙවුලමින් මරණ බියෙන් තැතිගෙන මාලිගා මිදුලෙහි ඔබමොබ දුවයි. රජතුමා ප්රාසාදයෙන් බැස වෙවුලමින් සිටි මුවා දැක මෙසේ සිතී ය: “වාතමිගයෝ නම් මිනිසුන් දුටු තැනකට දින හතක් යන තුරු නො යති. බිය වූ තැනකට දිවි ඇති තෙක් නො යති. එබඳු වූ, ඝන වනය ඇසුරු කරන වාතමිගයා රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී දැන් මෙබඳු තැනකට පැමිණියේය. අහෝ! ලෝකයෙහි රස තෘෂ්ණාවට වඩා ලාමක වූ පාපයක් නැත” යි පවසා මෙම ගාථාවෙන් ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළේය.
සංජය නම් උද්යාන පාලකයා මී පැණි තැවරූ තණකොළ කවමින් වාතමෘගයා රජ මාලිගාව තුළට ගෙන යන
අයුරු.
“වාසස්ථාන කෙරෙහි ඇති ආශාවට හෝ මිතුරු සබඳතා කෙරෙහි ඇති ආශාවට හෝ වඩා, රස කෙරෙහි ඇති ආශාව (රස තෘෂ්ණාව) ඉතා ලාමක වේ. සඤ්ජය තෙම වන ගහණය ඇසුරු කළ වාතමිගයා රසයෙන් වසඟ කරගෙන (මාලිගාවට) ගෙන ආවේය.”
“වාසස්ථාන පිළිබඳ ආශාව ද, මිතුරු සබඳතා පිළිබඳ ආශාව ද යන මේ ආශාවන්ට වඩා මධුර ඇඹුල් ආදී රස පිළිබඳ ආශාව වඩා ලාමක වේ. සඤ්ජය, වන ගහණය ඇසුරු කොට සිටි වාතමිගයා රසයෙන් වසඟ කොට ගෙන ආවේය.”
එහි “කිර” යනු ‘යැයි අසන්නට ලැබේ’ (අනුශ්රැතිය) යන අර්ථය දෙන නිපාත පදයකි. “රසෙහි” යනු දිවෙන් දත යුතු මධුර හා ඇඹුල් ආදී රසයන් ය. “පාපියො” යනු වඩාත් ලාමක වූ යන්නයි. “ආවාසෙහිව සන්ථවෙහි වා” යනු, නිතර වසන ස්ථාන වන නිවාසයන්හි ද, මිත්ර සන්ථවයෙහි (ඇසුරෙහි) ද ඇතිවන ඡන්දරාගය (කැමැත්ත) පවිටු ය. එහෙත් ස්වකීය කැමැත්තෙන් පරිභෝග කරන ඒ ආවාසයන්ට හෝ මිත්ර සන්ථවයන්ට වඩා, සිය ගුණයෙන් ද, දහස් ගුණයෙන් ද, ලක්ෂ ගුණයෙන් ද, (රස තෘෂ්ණාව) ඉතා ලාමක ය. මක්නිසාද යත්, එය දිනපතා සේවනය කළ යුතු වීමෙන් ද, ආහාර නොමැති ව ජීවිතේන්ද්රිය පවත්වා ගත නොහැකි වීමෙන් ද, බලවත් තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව විඳිනා රසය ම වඩාත් පාපී වන බැවිනි. බෝසතාණන් වහන්සේ අනුශ්රැතියෙන් (ආරංචියෙන්) පැමිණි දෙයක් මෙන් මෙම අර්ථය ගෙන, “රස තෘෂ්ණාවට වඩා ලාමක දෙයක් නැතැයි කියනු ලැබේ” යැයි පැවසූහ. දැන් එම රසයන්ගේ ලාමක බව දක්වනු පිණිස “වාතමිගං” යනාදිය වදාළහ. එහි “ගහනනිස්සිතං” යනු වන ගහණය ඇසුරු කළ බවයි. මෙහි අදහස මෙයයි: රසයන්ගේ ලාමක ස්වභාවය බලන්න; මහා වනයෙහි වන ගහණය ඇසුරු කරමින් සිටි වාතමිගයා, සඤ්ජය නම් උයන්පල්ලා විසින් මී පැණි රසයෙන් තම වසඟයට ගෙන එන ලදී. එබැවින් හැම අයුරින් ම බලවත් තෘෂ්ණාවෙන් පරිභෝග කරන රසයන්ට වඩා අන් ලාමක වූ පාපී දෙයක් නැතැයි රස තෘෂ්ණාවෙහි දෝෂය ප්රකාශ කළේය. එසේ දෝෂය ප්රකාශ කොට ඒ මුවා නැවත වනයට ම පිටත් කර හැරියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ඒ වර්ණ දාසිය මේ භික්ෂුව රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳ තමා වසඟයට ගත්තේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් එසේ කළා ය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල සඤ්ජය නම් උයන්පල්ලා වූයේ මේ වර්ණ දාසිය යි. වාතමිගයා වූයේ චූළපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙර ය. බරණැස් රජු වූයේ මම ම ය.”
සිව් වැනි වූ වාතමිග ජාතක වර්ණනාවයි.
“අට්ඨඛුරං ඛරාදියෙ” (කුර අටක් ඇති ඛරාදිය) යන මේ ගාථා පදය ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි එක්තරා දුර්වච (කීකරු නොවන) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ භික්ෂුව වනාහි දුර්වචය, අවවාද නොපිළිගනී. ඉක්බිති ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “මහණ, ඔබ දුර්වච බවත් අවවාද නොපිළිගන්නා බවත් සැබෑ ද?” යි විචාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, සැබෑවකැ” යි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “පෙරත් ඔබ දුර්වච භාවය නිසා නුවණැත්තන්ගේ අවවාද නොගෙන මළ පුඬුවට අසුවී ජීවිතක්ෂයට පත්වූයේ යැ” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ මුව වංශයෙහි උපත ලබා මුව රංචුවක් පිරිවරාගෙන වනාන්තරයෙහි වාසය කළහ. එකල්හි ඔහුගේ නැගණිය වූ මුවදෙන තම පුතු (බෝසතුන් වෙත) ගෙන්වා, “සොහොයුර, මේ ඔබගේ බෑණා ය. මොහුට මුව මායම් උගන්වනු මැනවැ” යි පවරා සිටියාය. බෝධිසත්වයෝ ද ඒ බෑණාට “අසවල් වේලාවට පැමිණ ඉගෙන ගන්නැ” යි කීහ. නමුත් හෙතෙම කී වේලාවට නොපැමිණෙයි. මෙලෙසින් එක් දිනක් නොව දින සතක් ම, අවවාද දෙන වේලාවන් හතක් ඉක්මවා ගිය හෙතෙම, මුව මායම් නොඉගෙනම හැසිරෙන්නේ මළ පුඬුවක බැඳුණේය. ඔහුගේ මව සොහොයුරා වෙත පැමිණ, “සොහොයුර, බෑණාට මුව මායම් ඉගැන්වූයේ දැ?” යි විමසුවාය. එවිට බෝධිසත්වයෝ, “අවවාද නොපිළිගන්නා ඔහු ගැන නොසිතන්න. ඔබගේ පුතා විසින් මුව මායම් උගත්තේ නැතැ” යි පවසා, දැනුත් ඔහුට අවවාද නොකරනු කැමැති වූවාහු මේ ගාථාව වදාළහ.
මුව දෙන විසින් තම පුත්රයා වූ මුව පොව්වා ශිල්ප ඉගෙනීම පිණිස බෝධිසත්වයන්ට භාර දුන්
අයුරු.
“ඛරාදිය නැගණියනි, එක් පාදයකට දෙක බැගින් කුර අටක් ඇති, වඩ වඩාත් ඇද වී ගිය අං ඇති, අවවාද ලැබිය යුතු කාල හතක් ඉක්මවා ගිය ඒ මුවාට අවවාද කිරීමට මම උත්සාහ නොකරමි.”
එහි “අට්ඨඛුරං” යනු එක් පාදයක කුර දෙක බැගින් කුර අටක් ඇති බවයි. “ඛරාදියෙ” යනු ඇයගේ නමින් ඇමතීමයි. “මිගං” යනු මුවා සඳහා යෙදෙන පොදු වචනයකි. “වඞ්කාතිවඞ්කිනං” යනු මුල ඇද වූ, අග අතිශයින් ඇද වූ හෙවත් ‘වංකාතිවංක’ නම් වූ එවැනි අං ඔහුට ඇති බැවින් ‘වංකාතිවංකී’ නම් වේ; ඒ මුවාට ය. “සත්තහි කාලාතික්කන්තං” යනු අවවාද දිය යුතු කාල හතක් ඉක්මවා ගිය යන්නයි. “න නං ඔවදිතුස්සහෙ” යනු මෙබඳු වූ දුර්වච මුවාට අවවාද කිරීමට මම උත්සාහ නොකරමි, මොහුට අවවාද කිරීම පිණිස මට සිතක්වත් නූපදී යැයි දක්වයි. ඉක්බිති වැද්දා මළ පුඬුවෙහි බැඳුණු ඒ දුර්වච මුවා මරා මස් රැගෙන ගියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ දැන් පමණක් නොව පෙරත් දුර්වචව සිටියේය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි බෑණා වූ මුවා නම් මේ දුර්වච භික්ෂුව ය. නැගණිය වූ මුවදෙන උප්පලවණ්ණා තෙරණිය ය. අවවාද දුන් මුවා නම් මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
පස්වැනි වූ ඛරාදිය ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“මිගං තිපල්ලත්ථං” යන මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවර බදරිකාරාමයෙහි වැඩවසමින් ශික්ෂාකාමී වූ රාහුල තෙරුන් අරබයා දේශනා කළහ. එක් කාලයක බුදුරදුන් අළව් නුවර අග්ගාළව චෛත්යයෙහි වසන කල්හි උපාසක උපාසිකාවෝත් භික්ෂූ භික්ෂුණියෝත් බණ ඇසීම සඳහා විහාරයට යති. බණ දෙසීම දවල් කාලයෙහි විය. කල් යත් ම උපාසිකාවෝත් භික්ෂුණියෝත් බණ ඇසීමට නොගියහ. උපාසකයෝ ද භික්ෂූහු ද පමණක් වූහ. එතැන් පටන් බණ ඇසීම රාත්රී කාලයෙහි සිදුවිය. බණ ඇසීම අවසානයේ ස්ථවිර භික්ෂූහු තම තමන්ගේ වසන තැන්වලට යති. ලාබාල භික්ෂූහු සහ සාමණේරයෝ උපාසකයන් සමඟ උපස්ථාන ශාලාවෙහි නිදති. ඔවුහු නිදිගත් කල්හි සමහරු ගොරවමින් හුස්ම ගනිති. සමහරු නින්දෙන් දොඩවමින් ද සමහරු දත් විකමින් ද නිදාගත්හ. සමහරු ටික වේලාවක් නිදා නැගිටිති. ඔවුහු මෙම නොමනා හැසිරීම බුදුරදුන්ට දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “යම් භික්ෂුවක් උපසපන් නොවූවකු සමඟ (එක වහලක් යට) එකට නිදන්නේ නම්, පාචිත්තිය ඇවතක් වේ” යැයි ශික්ෂා පදය පනවා කොසඹෑ නුවරට වැඩම කළහ.
එහිදී භික්ෂූහු ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරුන්ට කතා කොට, “ඇවැත් රාහුලයනි, බුදුරදුන් විසින් ශික්ෂාපදයක් පනවන ලදී. දැන් ඔබ තමන්ගේ වසන ස්ථානයක් සොයා දැනගන්න” යැයි කීහ. පෙරදී භික්ෂූහු බුදුරදුන් කෙරෙහි ගෞරවය නිසාත්, රාහුල ආයුෂ්මතුන්ගේ ශික්ෂාකාමීත්වය නිසාත්, තම වාසස්ථානයට එන ඔහුට දැඩි සේ සැලකිලි දක්වති. කුඩා ඇඳක් සකසා හිස තැබීම සඳහා සිවුරු දෙති. එහෙත් එදින ශික්ෂාපදයට බියෙන් විසීමට ඉඩක්වත් නොදුන්හ. රාහුල තෙරණුවෝ, “මගේ පියාණන්” යැයි සිතා බුදුරදුන් වෙත හෝ, “මාගේ උපාධ්යායයන් වහන්සේ” යැයි සිතා ධර්මසේනාපති සැරියුත් තෙරුන් වෙත හෝ, “මාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ” යැයි සිතා මහ මුගලන් තෙරුන් වෙත හෝ, “මාගේ සුළු පියාණන්” යැයි සිතා ආනන්ද තෙරුන් වෙත හෝ නොගොස්, බ්රහ්ම විමානයකට පිවිසෙන්නාක් මෙන් බුදුරදුන්ගේ වැසිකිළියට පිවිස වාසය කළහ. බුදුරදුන්ගේ වැසිකිළියෙහි දොර මනාව වසා තිබේ. බිම සුවඳ පිරියම් කර ඇත. ගඳ මල් දම් එල්ලා තිබේ. මුළු රාත්රිය පුරා පහනක් දැල්වේ. රාහුල තෙරණුවෝ ඒ කුටියෙහි ඇති පහසුකම් සලකා එහි වාසයට පැමිණියේ නොවෙති. භික්ෂූන් විසින් “වසනා තැනක් බලාගන්න” යැයි කියන ලද බැවින්, අවවාදයට ගරු කිරීමක් වශයෙන් හා ශික්ෂාකාමී බව නිසා උන්වහන්සේ එහි වාසයට පැමිණියහ. වරින්වර භික්ෂූහු රාහුල තෙරුන් දුර එනු දැක විමසනු පිණිස ඉලපතක් හෝ කසළ බඳුනක් හෝ පිටතට දමා, ඔහු පැමිණි කල්හි “ඇවැත්නි, මෙය ඉවත දමන ලද්දේ කවුරුන් විසින් දැයි” අසති. එහි සිටි කෙනෙකු “මේ මගින් රාහුල ගියේය” යැයි කී කල්හි, ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරණුවෝ “හිමියනි, මම නොදනිමි” යි නොකියා, එය අස්කර තබා “හිමියනි, මට සමාවන්න” යැයි භික්ෂූන්ගෙන් සමාව ගෙන යති. උන්වහන්සේ එසේ ශික්ෂාකාමී ය. උන්වහන්සේ එහි වාසයට ගියේ ද ඒ ශික්ෂාකාමීත්වය නිසා ම ය.
ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ අරුණ නැගීමට පෙර ම වැසිකිළි දොර ළඟ සිට උගුර පෑදූහ. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද (ඇතුළත සිට) උගුර පෑදූහ. “මේ කවුද?” යි ඇසූ විට, “මම රාහුල වෙමි” යි කියා පිටතට පැමිණ වැන්දේය. “රාහුල, ඔබ ඇයි මෙහි වැදහොත්තේ?” “විසීමට තැනක් නැති හෙයිනි. ස්වාමීනි, පෙර භික්ෂූහු මට සංග්රහ කරති. දැන් ඇවැත් බිය නිසා වසන තැනක් නොදෙති. ඒ නිසා, ‘මෙය අනුන් හා නොගැටෙන තැනක් ය’ යන අදහසින් මම මෙහි නිදාගත්තෙමි.” බුදුරදුන්ට (මේ ගැන) ධර්ම සංවේගය පහළ විය. “භික්ෂූහු රාහුලව මෙසේ ප්රතික්ෂේප කරන්නාහු නම්, අන් කුලදරුවන් පැවිදි කොට කුමක් කරන්නාහු ද?” යැයි සිතූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, උදෑසන ම භික්ෂූන් රැස්කරවා, “සාරිපුත්ත, ඊයේ රාත්රියේ රාහුල කිසියම් තැනක විසූ බව දන්නෙහිදැ?” යි ධර්මසේනාපතීන් වහන්සේගෙන් ඇසූහ. “නොදනිමි, ස්වාමීනි.” “සාරිපුත්ත, රාහුල අද වැසිකිළියෙහි විසීය. සාරිපුත්ත, තොප රාහුලව මෙසේ බැහැර කරන විට අන් කුල දරුවන් පැවිදි කොට කුමක් කරනු ඇද්ද? මෙසේ වූ කල මේ සසුනෙහි පැවිදිවූවෝ පිහිටක් නැත්තෝ වන්නාහුය. මෙතැන් පටන් උපසපන් නොවූවන් (සාමණේරයන්) සමඟ එක් රැයක් හෝ දෙකක් තමා සමඟ වාසය කරවා, තෙවන දවසෙහි ඔවුන්ට වාසස්ථානයක් දැන කියා දී පිටත වාසය කරවිය යුතුය” යැයි අනුප්රඥප්තියක් පනවා නැවත ශික්ෂාපදය පැනවූහ.
එකල්හි දම්සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූහු රාහුල හිමියන්ගේ ගුණ කතා කරමින්, “ඇවැත්නි, බලන්න. රාහුල තෙරණුවෝ කොතරම් ශික්ෂාකාමී ද? ‘ඔබ වසන තැනක් බලාගන්න’ යැයි කී විට, ‘මම දසබලයන් වහන්සේගේ පුත්රයා වෙමි. ඔබලාගේ සෙනසුනෙන් නික්ම යා යුත්තේ කවුරුන්ද? ඔබලා ම නික්මෙනු’ ආදී වශයෙන් එක භික්ෂුවකටවත් විරුද්ධව වචනයක්වත් නොකියා වැසිකිළියෙහි වාසය කළේය” යැයි මෙසේ ඔවුන් කතා කරමින් සිටියදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ දම්සභාවට වැඩම කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිට, “මහණෙනි, කවර නම් කතාවකින් දැන් හුන්නාහු ද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, රාහුල තෙරුන්ගේ ශික්ෂාකාමී බව පිළිබඳ කතාවෙනි. අන් කතාවකින් නොවේ.” “මහණෙනි, රාහුල ශික්ෂාකාමී වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර තිරිසන් යෝනියෙහි උපන් කල්හි ද ශික්ෂාකාමී වූයේ ම යැ” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ රජගහ නුවර මගධ රජු රාජ්යය කරන සමයේ, බෝසතාණන් වහන්සේ මුව යෝනියෙහි ඉපිද මුව සමූහයා පිරිවරාගෙන මහ වනයෙහි වාසය කළහ. එකල්හි බෝසතුන්ගේ නැගණිය තම පුතා කැඳවාගෙන අවුත්, “සොහොයුර, මේ ඔබගේ බෑණා ය. මොහුට මුව මායම් පුහුණු කළ මැනව” යැයි කීවාය. බෝසත්හු “යහපති” යැයි පිළිගෙන, “දරුව, යන්න. අසවල් වේලාවට අවුත් පුහුණු වන්නැ” යි කීහ. ඔහු ද මයිලණුවන් කී වේලාව නොඉක්මවා ඔහු වෙත එළඹ මුව මායම් උගත්තේය. දිනක් ඔහු වනයෙහි හැසිරෙන විට මළ පුඩුවක (උගුලක) බැඳී, අසු වූ බව හැඟවෙන හඬින් කෑ ගැසීය. මුව රැල පලා ගොස්, ඇගේ පුතා උගුලෙහි බැඳුණු බව මවට කීහ. ඕ බෑයා ළඟට ගොස්, “සොහොයුරාණෙනි, ඔබගේ බෑණාට මුව මායම් උගන්වන ලද්දේ දැ?” යි විචාළාය. “ඔබ පුත්රයා ගැන සැකයක් නොසිතන්න. ඔහු විසින් මුව මායම් මනාව ඉගෙන ගන්නා ලදී. දැන් ඔහු (වැද්දා) සිනා ගන්වමින් (රවටා) එන්නේය” යැයි පවසා මේ ගාථාව කීහ.
“කුර අටක් ඇති, මැදියම් රැයෙහි පැමිණ ජලය බොන, තිපල්ලත්ථ මුවාට නොයෙක් මායම් ඉගැන්වීමි. ඒ බෑණා කලාවන් සය අතුරින් එකකින් (එනම් නාස් පුඩුවකින් හුස්ම ගැනීමෙන්) වැද්දා රවටා බිම සැනසෙන්නේය.”
එහි ‘මිගං’ යනු බෑණ මුවා ය. ‘තිපල්ලත්ථ’ යන්නෙහි ‘පල්ලත්ථ’ යනු නිදීමයි. දෙපසට නිදීම, හිටගෙන නිදීම සහ (පසුපසට හැරී ගවයෙකු සේ) නිදීම වශයෙන් තුන් ආකාර නිදීම් ඇත්තේ යමෙකුට ද, (එම) නිදීම් තුනම ඇත්තේ ඔහු ‘තිපල්ලත්ථ’ නම් වේ. ‘අනෙක මායං’ යනු බොහෝ මායා ඇති සහ කපටිකම් ඇති බවයි. ‘අට්ඨක්ඛුරං’ යනු එක් එක් පාදයක දෙක බැගින් කුර අටක් ඇති බවයි. ‘අඩ්ඪරත්තාපපායිං’ යනු පෙරයම ඉක්මවා මැදියම් රෑ වනයෙන් අවුත් පැන් බොන නිසා ‘අඩ්ඪරත්තාපපායී’ නම් වේ. මම මගේ බෑණ මුවාට මැනවින් මුව මායම් ඉගැන්වීමි. කෙසේද යත්? ‘එකෙන සොතෙන ඡමාස්සසන්තො ඡහි කලාහිතිභොති භාගිනෙය්යො’ යනුවෙන් කියන ලද්දේ මෙම අදහසයි. “මම තාගේ පුතාට මෙසේ ඉගැන්වීමි: උඩුපැත්තට ඇති නාස් සිදුරෙන් වාතය තදකොටගෙන, පොළොවට ඇලුණු යට නාස් පුඩුවෙන් හුස්ම ගනිමින්, කරුණු සයකින් යුත් මායාවෙන් වැද්දා රවටයි.” කවර සයකින් ද යත්:
තවත් ක්රමයකට එම කලා (මායා) සය මෙසේ ය:
(සහ මළ මුත්ර පිටකිරීම ආදියයි).
මේ කලාවන් සය මගින් “මූ මළේය” යි හැඟීමක් ඇතිකොට (වැද්දා) රවටයි. මෙසේ ඔහුට මුව මායම් ඉගැන්වූ බව දක්වයි.
මෙසේ ඔහුට මුව මායම් ඉගැන්වූ බව දක්වයි. ‘එකෙන සොතෙන ඡමාස්සසන්තො ඡහි කලාහිති’ යනු පෙර කී දෙයාකාර වූ ක්රමවලින් වැද්දා රවටයි යන අර්ථයයි. ‘භොති’ යනු නැගණිය අමතන වචනයයි. ‘භාගිනෙය්යො’ යි, මෙකී සය කරුණකින් රවටන බෑණා නිර්දේශ කරයි. මෙසේ බෝසත්හු බෑණා විසින් මුව මායම් මැනවින් උගෙන ඇති බව දක්වමින් නැගණිය අස්වැසූහ.
මළ පුඩුවෙහි (උගුලෙහි) බැඳුණු ඒ මුවපොව්වා ද කලබල නොවී, මහ ඉල ඇට ඇති පැත්තෙන් බිම වැතිර පාදයන් දිග හැර හොත්තේය. පාදයන්ට ළඟ භූමිය කුරවලින් ගසා තණ ද පස් ද විසුරුවා, මළ මුත්ර පහකර, හිස පහත් කොට, දිව එළියට දමාගෙන, ඇඟ හැමතැන කෙළ තවරා, හුස්ම (වාතය) ගැනීමෙන් උදරය ඉදිමී ගිය සේ කොට, ඇස් පෙරළා, යට නාස් පුඩුවෙන් හුස්ම ගනිමින් උඩු නාස් පුඩුවෙහි හුස්ම තදකොට, මුළු සිරුරම දරදඬු කොට ගෙන මළ ආකාරයක් දැක්වීය. නිල මැස්සෝ ද ඔහු පිරිවැරූහ. කපුටෝ ද ඒ තැන (මස් කෑමට) සැඟවී සිටියහ. වැද්දා අවුත් උදරයට අතින් ගසා, “ඉතා අලුයම බැඳුණා විය යුතුයි. කුණු වී ඇතැ” යි සිතා, බැඳි රැහැන මුදා “මෙහිදී ම මුවා කපා මස් ගෙන යමි” යි සැක හැර, අතු කොළ එකතු කිරීමට පටන් ගත්තේය. මුවපොව්වා ද (වැද්දා ඈත් වනු බලා) නැගිට, පා සතරෙන් සිටගෙන, ඇඟ ගසා දමා, ගෙල ඔසවා, මහා සුළඟින් කැඩී ගිය වලාකුළු පටලයක් මෙන් වේගයෙන් මව වෙත ගියේය.
මුවා මළාක් මෙන් රඟපාමින් වැද්දා රවටන අයුරු
“මහණෙනි, රාහුල ශික්ෂාකාමී වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් එසේ ම වූයේ ය” යි බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනය ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගලපා ජාතකය නිම කළහ. “එකල බෑණා මුවපොව්වා නම් දැන් රාහුල ය. මව උප්පලවණ්ණා ය. මාමා වූ මුවා නම් මම ම වූයෙමි.”
තිපල්ලත්ථමිග ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“කාළෙ වා යදි වා ජුණ්හෙ” (කළුවර පක්ෂයේ හෝ වේවා, පුර පක්ෂයේ හෝ වේවා) යන මේ පාඨය ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි මහලු වියේදී පැවිදි වූ භික්ෂූන් දෙනමක් අරභයා දේශනා කළ සේක. ඔවුහු කොසොල් දනව්වේ එක් ආරණ්ය සේනාසනයක වාසය කරති. ඉන් එක් නමක් ‘කාළ’ තෙරුන් වූ අතර අනෙක් නම ‘ජුණ්හ’ තෙරුන් වූහ. එක් දිනක් ජුණ්හ තෙරණුවෝ කාළ තෙරුන්ගෙන්, “ස්වාමීනි කාළ, සීතල ඇතිවන්නේ කවර කාලයකදී දැ?” යි විමසූහ. හෙතෙම “කළුවර පක්ෂයේදී (අවපස) සීතල වේ යැ” යි කීහ. තවත් දවසක කාළ තෙරණුවෝ ජුණ්හ තෙරුන්ගෙන් “ස්වාමීනි ජුණ්හ, සීතල ඇතිවන්නේ කවර කාලයක දැ?” යි විමසූහ. හෙතෙම “පුර පක්ෂයේදී (එළිය පස) සීතල වේ යැ” යි කීවේය. මේ දෙදෙනාටම තමන්ගේ සැකය දුරු කරගැනීමට නොහැකි වී, බුදුරදුන් වෙත ගොස් වැඳ, “ස්වාමීනි, සීතල ඇතිවන්නේ කවර කාලයක දැ?” යි විමසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ කථාව අසා, “මහණෙනි, පෙරත් මා ඔබ දෙදෙනාට මේ ප්රශ්නය විසඳා දුන්නෙමි. එහෙත් භවයෙන් වැසී ගිය බැවින් (සසර ගමන නිසා) ඔබට මතක නැතැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ එක් පර්වත පාමුලක සිංහයෙක් සහ ව්යාඝ්රයෙක් මිතුරන් ලෙස එක් ගුහාවක වාසය කළහ. එකල බෝධිසත්ත්වයෝ ද තාපස ප්රවෘජ්ජාවෙන් පැවිදි වී එම පර්වත පාමුලම වාසය කළහ. එක් දිනක් ඒ යහළුවන් දෙදෙනා අතර සීතල පවතින්නේ කවර කාලයකද යන්න පිළිබඳව විවාදයක් හටගත්තේය. ව්යාඝ්රයා, “සීතල ඇතිවන්නේ කළුවර පක්ෂයේ (අවපස) යැ” යි කීය. සිංහයා, “සීතල ඇතිවන්නේ පුර පක්ෂයේ යැ” යි කීය. ඔවුන් දෙදෙනාටම තම සැකය දුරු කරගැනීමට නොහැකි වී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගෙන් ඒ බව විමසූහ. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ මෙම ගාථාව ප්රකාශ කළහ:
“කළුවර පක්ෂයේ හෝ වේවා, පුර පක්ෂයේ හෝ වේවා, යම් කලෙක සුළඟ හමයි ද, (ඒ සීතල) වාතයෙන් හටගන්නකි. එබැවින් මෙහි දී ඔබ දෙදෙනාම අපරාජිතයෝ වන්නාහ.”
එහි “කාළෙ වා යදි වා ජුණ්හෙ” යනු අවපස හෝ වේවා පුරපස හෝ වේවා යන්නයි. “යදා වායති මාලුතො” යනු යම් කලෙක නැගෙනහිර දිසාව ආදී වශයෙන් සුළඟ හමයි ද, එවිට සීතල ඇති වේ. මක්නිසා ද යත්? “වාතජානි හි සීතානි” යනු සුළඟ පවතින කල්හිම සීතල ඇතිවන හෙයිනි. එබැවින් අවපස කියා හෝ පුරපස කියා හෝ එහි ප්රමාණයක් (වෙනසක්) නොවේ යැයි කියන ලදි. “උභොත්ථමපරාජිතා” යනු ඔබ දෙදෙනාම මෙම ප්රශ්නයේ දී පරාජය නොවූවෝ (නිවැරදි වූවෝ) වෙති. මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ මිතුරන් දෙදෙනාට කරුණු අවබෝධ කරවූහ.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිංහයාට සහ ව්යාඝ්රයාට ශීතල ඇති වීමට හේතුව පැහැදිලි කර දීම.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, පෙරත් මා විසින් ඔබ දෙදෙනාට මෙම ප්රශ්නය විසඳා දෙන ලද්දේයැ” යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ තෙරවරු දෙදෙනාම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල ව්යාඝ්රයා වූයේ මේ කාළ තෙරුන් ය. සිංහයා වූයේ ජුණ්හ තෙරුන් ය. ප්රශ්නය විසඳූ තාපසයා වූයේ මම ම වෙමි.”
(සත්වන) මාලුත ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“එවං චෙ සත්තා ජානෙය්යුං” යන මෙය බුදුරදුන් ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි ‘මතකභත්ත’ (මළගිය ඇත්තන් වෙනුවෙන් දෙන දානය) අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. එකල මිනිස්සු බොහෝ එළු බැටළුවන් මරා මියගිය ඥාතීන් උදෙසා ‘මතකභත්ත’ නම් දානය දෙති. භික්ෂූන් වහන්සේලා එසේ කරන මිනිසුන් දැක බුදුරදුන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: “ස්වාමීනි, මේ කාලයේ මිනිස්සු බොහෝ සතුන් මරා ‘මතකභත්ත’ නමින් දානයක් දෙති. ස්වාමීනි, මෙහි යම් යහපතක් (පිනක්) තිබේද?” බුදුරදුන් මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ‘මතකභත්තය දෙමු’ යැයි සිතා ප්රාණඝාත කිරීමෙන් කිසිදු යහපතක් නැත්තේමය. මහණෙනි, පෙර නුවණැත්තෝ අහසෙහි වැඩහිඳ ධර්ම දේශනා කොට, මෙහි ඇති දෝෂ පවසා, මුළු දඹදිව වාසීන් ලවා මේ පාප කර්මය අත්හැරවූහ. නමුත් දැන් භවයන්ගෙන් වැසී ගිය බැවින් නැවතත් එය පහළ වී ඇත” යැයි පවසා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි වේදත්රයෙහි පරතෙරට ගිය දිසාපාමොක් ආචාර්ය බ්රාහ්මණයා ‘මතකභත්ත දානයක් දෙන්නෙමි’ යැයි එක් බැටළුවෙකු අල්වාගෙන අතවැසියන්ට මෙසේ කීවේය: “දරුවනි, මේ බැටළුවා ගඟට ගෙන ගොස් නහවා, ගෙල වටා මල් මාලා දමා, පස්ැඟිලි සලකුණු තබා සරසා රැගෙන එන්න.” ඔවුහු “යහපතැ” යි පිළිගෙන ඌ රැගෙන ගඟට ගොස්, නහවා, සරසා ගං ඉවුරේ තැබූහ. ඒ බැටළුවා තමාගේ පෙර කර්මය දැක “අද මම මෙබඳු වූ දුකකින් මිදෙන්නෙමි” යි සතුටු වී, මැටි කළයක් බිඳින කලෙක මෙන් මහත් හඬින් සිනාසී, නැවත “මේ බ්රාහ්මණයා මා මරා මා විසින් විඳි දුකම ලබන්නේය” යැයි බ්රාහ්මණයා කෙරෙහි කරුණාව උපදවා මහත් හඬින් හැඬුවේය.
ඉක්බිති ශිෂ්යයෝ ඌගෙන් මෙසේ විමසූහ: “යහළු බැටළුව, ඔබ මහ හඬින් සිනාසුණෙහිය, එමෙන්ම හැඬුවෙහිය. ඔබ කවර කරුණක් නිසා සිනාසුණේද? කවර කරුණක් නිසා හැඬුවේද?” “ඔබලා මේ කරුණ ඔබගේ ආචාර්යවරයා ඉදිරියේදී මාගෙන් විමසන්න” යැයි බැටළුවා කීය. ඔවුහු ඌ රැගෙන ගොස් ආචාර්යවරයාට මේ බව දැන්වූහ. ආචාර්යවරයා ඔවුන්ගේ වචන අසා බැටළුවාගෙන් “බැටළුව, ඔබ සිනාසුනේ ඇයි? හැඬුවේ ඇයි?” යැයි විමසීය. බැටළුවා තමන් කළ කර්මය ජාතිස්මරණ ඥානයෙන් සිහිපත් කොට බ්රාහ්මණයාට මෙසේ කීවේය: “බ්රාහ්මණයාණෙනි, මම පෙර ඔබ වැනිම මන්ත්ර දන්නා බ්රාහ්මණයෙක් වී ‘මතකභත්ත දානය දෙමි’ යි බැටළුවෙකු මරා දානය දුනිමි. මම එක් බැටළුවෙකු මැරූ පාපයෙන් ආත්ම හාරසිය අනූනමයක් හිස කැපීමේ දුකට පත් වීමි. මේ මගේ කෙළවරම වූ පන්සිය වැනි ආත්ම භාවයයි. ‘අද මම මෙබඳු දුකකින් මිදෙන්නෙමි’ යි සොම්නස් වී මේ කරුණ නිසා සිනාසුණෙමි. හැඬුවේ වනාහි, ‘මම එක් බැටළුවෙකු මරා ආත්ම පන්සියයක් හිස කැපීමේ දුකට පත්ව අද එම දුකින් මිදෙමි; නමුත් මේ බ්රාහ්මණයා මා මරා මා මෙන්ම ආත්ම පන්සියයක් හිස කැපීමේ දුක ලබන්නේය’ යැයි ඔබ කෙරෙහි කරුණාවෙන් හැඬුවෙමි.” “බැටළුව, බිය නොවන්න. මම ඔබව මරන්නට නොදෙමි” යැයි බ්රාහ්මණයා කීය. “බ්රාහ්මණයාණෙනි, ඔබ කුමක් කියන්නෙහිද? ඔබ මා මැරුවත් නොමැරුවත් අද මට මරණයෙන් මිදීමට නොහැකිය” යැයි බැටළුවා පැවසීය. “බැටළුව, බිය නොවන්න. මම ඔබට ආරක්ෂාව දෙමින් ඔබ සමඟම හැසිරෙන්නෙමි.” “බ්රාහ්මණයාණෙනි, ඔබගේ ආරක්ෂාව ඉතා සුළුය. මා කළ පාපය ඉතා බලවත්ය.”
බ්රාහ්මණයා බැටළුවා නිදහස් කොට “මේ බැටළුවා මරන්නට කිසිවෙකුටත් ඉඩ නොදෙමි” යි අතවැසියන් ද සමඟ බැටළුවා පසුපසම ගියේය. බැටළුවා නිදහස් වූ වහාම එක් ගල් තලාවක් අසල වූ පඳුරක් ළඟට ගොස් ගෙල ඔසවා කොළ කන්නට පටන් ගත්තේය. එම මොහොතෙහිම ඒ ගල් තලාව මතට අකුණක් වැදුණි. ඉන් ගල් පතුරක් කැඩී විසි වී ගොස්, බැටළුවාගේ දිගු කළ ගෙල මත වැටී හිස කැපී ගියේය. මහජනයා එතැනට රැස් වූහ. එකල බෝධිසත්ත්වයෝ එතැන වෘක්ෂ දේවතාවෙක්ව උපත ලබා සිටියහ. ඔහු මහජනයා බලා සිටියදීම දේවානුභාවයෙන් අහසෙහි පලක් බැඳ වැඩහිඳ, “මේ සත්ත්වයෝ මේ අයුරින් පාපයේ ඵල විපාක දන්නාහු නම්, පර පණ නැසීමක් නොකරන්නාහුය” යි සිතා මිහිරි හඬින් ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.
“ඉදින් සත්ත්වයෝ මේ ආකාරයෙන් ඉපදීම දුකක් යැයි දන්නාහු නම්, කිසිදු සතෙක් තවත් සතෙකු නොනසන්නේය. මක්නිසාද යත් ප්රාණඝාත කරන්නා අනිවාර්යයෙන්ම ශෝක කරන බැවිනි.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
“එවං චෙ සත්තා ජානෙය්යුං”: මේ සත්ත්වයෝ මේ ආකාරයෙන් දන්නාහු නම්... කෙසේද
යත්?
“දුක්ඛායං ජාති සම්භවො”: ඒ ඒ තැන්වල ඉපදීමත්, උපන්නාගේ ක්රමික වර්ධනයත් හෙවත් ‘සම්භවය’ පහත
සඳහන් දුක්වලට පදනම වන බැවින් ‘ඉපදීම දුකක්’ යැයි දන්නාහු නම්;
“න පාණො පාණිනං හඤ්ඤෙ”: “අනුන්ව මරන්නා නැවත උපදින භවයේදී මරණයට පත්වෙයි, හිංසා කරන්නා හිංසාව ලබයි”
යනුවෙන් ඉපදීම දුකට හේතුවක් බව දැන, කිසිදු සත්ත්වයෙක් තවත් සත්ත්වයෙකුට පහර නොදෙන්නේය, ඝාතනය නොකරන්නේය.
ඊට
හේතුව කුමක්ද? “පාණඝාතී හි සොචතී”: යම් හෙයකින් තමා අතින්ම හෝ අනුන් ලවා හෝ යම් උපක්රමයකින් අන්යයන්ගේ
ජීවිත විනාශ කරන පුද්ගලයා, පහත සඳහන් සතර අපායන්හි ඉපිද මහත් දුක් විඳියි:
ඔහු එහි ඉපිද බොහෝ කලක් තිස්සේ ඇතුළත දවන ලක්ෂණය ඇති ශෝකයෙන් දුක් වෙයි. ‘යම් සේ මේ බැටළුවා මරණ බියෙන් ශෝක කළේද, එසේම ප්රාණඝාත කරන්නා බොහෝ කලක් ශෝක කරයි’ යනුවෙන් දැනගෙන කිසිදු සත්ත්වයෙක් තවත් සත්ත්වයෙකු නොමැරිය යුතුය. ප්රාණඝාත කර්මය නොකළ යුතුය. එහෙත් මෝහයෙන් මුළා වූවෝ ද, අවිද්යාවෙන් අන්ධ වූවෝ ද මේ ආදීනව නොදැක ප්රාණඝාත කරති.
මෙසේ මහාසත්ත්වයෝ නිරය බිය ගන්වා ධර්මය දේශනා කළහ. මිනිස්සු එම ධර්ම දේශනාව අසා නිරයට බිය වී ප්රාණඝාත කිරීමෙන් වැළකුණාහ. බෝධිසත්ත්වයෝ ද ධර්මය දේශනා කොට මහජනයා සීලයෙහි පිහිටුවා කම් වූ පරිදි මියගොස් (සුගතිගාමී) වූහ. මහජනයා ද බෝධිසත්ත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට දෙව්ලොව පුරවා දැමූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්ව ආපර සන්ධි ගළපා මෙම ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල රුක් දෙවියා වූයේ මම වෙමි.”
අටවැනි වූ මතකභත්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
‘සචෙ මුඤ්චෙ’ යන පදයෙන් ඇරඹෙන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ දෙවියන්ට කරන භාරහාර හා බිලි පූජාවක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. එකල මිනිස්සු වෙළඳාමේ යන විට සතුන් මරා දෙවියන්ට බිලි පූජා පවත්වා, ‘අපට කිසිදු අනතුරක් නොවී බලාපොරොත්තු ඉටු වී ආපසු පැමිණි පසු නැවතත් ඔබට බිලි පූජාවක් කරන්නෙමු’යි භාර වෙති. පසුව කිසිදු අනතුරක් නොවී අර්ථ සිද්ධිය ලබා ආපසු පැමිණි ඔවුහු, ‘මේ දේ සිදු වූයේ දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙනැ’යි සිතා, බොහෝ සතුන් මරා එම භාරයෙන් නිදහස් වීම පිණිස බිලි පූජා පවත්වති. භික්ෂූන් වහන්සේලා එය දැක, ‘ස්වාමීනි, මෙයින් යම් යහපතක් සිදුවේදැ’යි බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විමසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර කසීරට එක් කුඩා ගමක සිටි ගෘහපතියෙක්, ගම්දොර තිබූ නුග රුකක වසන දෙවියන්ට බිලි පූජාවක් පවත්වන බවට පොරොන්දු වී, අනතුරකින් තොරව ආපසු පැමිණ බොහෝ සතුන් මරා ‘භාරයෙන් නිදහස් වන්නෙමි’යි සිතා රුක් මුලට ගියේය. එවිට රුක් දෙවියා ගස් දෙබලෙහි සිට මේ ගාථාව පැවසීය.
රුක් දෙවියා ගස් දෙබලක සිට ධර්මය දේශනා කිරීම.
“ඉදින් ඔබ මිදෙනු කැමැත්තේ නම් පරලොවින් ද මිදෙන්නේය. (සතුන් මරමින්) මිදෙන්නට යන්නා එයින්ම බැඳෙයි. නුවණැත්තෝ එසේ නොමිදෙති. බාලයාගේ මිදීම (සතුන් මරා බලි දීම) බන්ධනයකි.”
එහි ‘සචෙ මුඤ්චෙ පෙච්ච මුඤ්චෙ’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පින්වත් පුරුෂය, ඉදින් ඔබ දුකෙන් මිදෙනු කැමැත්තේ නම් පරලොවින් (සසරින්) මිදෙන්නේය යනුයි. පරලොවදී නොබැඳෙන ලෙස මිදෙන්න. ‘මුඤ්චමානො හි බජ්ඣති’ යනු, ඔබ මෙසේ සතුන් මරමින් භාරයෙන් මිදෙන්නට කැමති නම්, එසේ මිදෙන්නට යාමෙන් ඔබ පව්කම්වලින් බැඳෙයි යන්නයි. එනිසා ‘නහෙවං ධීරා මුච්චන්ති’ යනු නුවණැත්තෝ මෙවැනි පොරොන්දු මගින් නොමිදෙති. කවර හෙයින්ද යත්? ‘මුත්ති බාලස්ස බන්ධනන්ති’ හෙවත් මෙසේ සතුන් මරා භාරහාරවලින් මිදීම බාලයන්ගේ (මෝඩයන්ගේ) බැඳීමක්ම වන බැවිනි. රුක් දෙවියා මෙසේ ධර්මය දේශනා කළේය. එතැන් පටන් මිනිස්සු මෙබඳු ප්රාණඝාත කර්මයන්ගෙන් වැළකී ධර්මයෙහි හැසිර (මරණින් මතු) දෙව්ලොව පිරවූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. ‘එසමයෙහි රුක් දෙවියා වූයේ මම වෙමි’යි වදාළ සේක.
නව වැනි වූ ආයාචිතභත්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
“දිස්වා පදමනුත්තිණ්ණං” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ කොසොල් ජනපදයේ චාරිකාවේ වඩින අතරතුර නළකපාන නම් ගමට පැමිණ, නළකපාන පොකුණ අසල ඇති වැටකේ වනයේ (කේතක වනයේ) වැඩවසන සේක්, බටදඬු අරබයා වදාළහ. එකල භික්ෂූන් වහන්සේලා නළකපාන පොකුණෙන් දිය නා, ඉඳිකටු ගුහා (ඉඳිකටු දමන කරඬු) සෑදීම සඳහා සාමණේරයන් ලවා බටදඬු ගෙන්වා ගත්හ. ඒ බටදඬු මුල සිට අග දක්වාම එකම සිදුරක් ඇති බව දැක, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “ස්වාමීනි, අපි ඉඳිකටු ගුහා සඳහා බටදඬු ගෙන්වා ගතිමු. ඒවා මුල සිට අගටම එකම සිදුරක් ඇත්තේය. මේ කිමෙක්දැ?” යි විමසූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මෙය මාගේ පෙර අධිෂ්ඨානයකි” යි පවසා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ එම වන ලැහැබ ඝන වනාන්තරයක් විය. එහි තිබූ පොකුණක ජල රකුසෙක් වාසය කළ අතර, ඔහු ජලයට බසින බසින සත්ත්වයන්ව ආහාරයට ගනී. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ රෝහිත මුව පැටවකු (හෝලු මුවකු) තරම් ශරීර ප්රමාණයක් ඇති වඳුරු රජකුව ඉපිද, අසූදහසක් පමණ වඳුරු පිරිස පිරිවරාගෙන, එම රැළ ආරක්ෂා කරමින් ඒ වනයෙහි වාසය කළහ. ඔහු වඳුරු පිරිසට අවවාද දෙමින්, “දරුවනි, මේ වනයෙහි විස සහිත ගස් ද, අමනුෂ්යයන් අරක්ගත් පොකුණු ද ඇත. එබැවින් තොපි මින් පෙර නොකෑවිරූ පලතුරක් කන්නාහු නම් හෝ, මින් පෙර නොබීවිරූ ජලයක් බොන්නාහු නම් හෝ, පළමුව මගෙන් විමසිය යුතුය” යි පැවසූහ. ඔවුහු ද “එසේය, මැනවැ” යි එය පිළිගෙන, එක් දිනක් මින් පෙර නොගිය ප්රදේශයකට ගොස්, දවස පුරා ඔබමොබ ඇවිද ජලය සොයන්නාහු එක් පොකුණක් දැක, (වඳුරු රජුගේ අවවාදය සිහිපත් කර) පැන් නොබී බෝසතාණන් වහන්සේගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් වාඩි වී සිටියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ පැමිණ, “කිමෙක්ද දරුවනි, තොපි පැන් නොබොන්නාහුදැ?” යි ඇසූහ. “අපි ඔබතුමන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියෙමු” යි ඔවුහු කීහ. “දරුවනි, එය ඉතා යහපත්ය.” බෝසතාණන් වහන්සේ පොකුණ සිසාරා බලන විට පොකුණට බැස ගිය පියවර සටහන් දුටු නමුත් ගොඩට පැමිණි පියවර සටහන් නොදුටහ. “ඒකාන්තයෙන්ම මේ පොකුණ අමනුෂ්යයකු විසින් අරක් ගෙන ඇත” යි දැනගත් උන්වහන්සේ, “දරුවනි, පැන් නොබී සිටීමෙන් ඔබ කළ දෙය ඉතා යහපත්ය. මේ පොකුණ අමනුෂ්යයකු විසින් අරක් ගෙන ඇතැ” යි පැවසූහ.
දියරකුසා ද ඔවුන් පොකුණට නොබසින බව දැන, නිල් පැහැති උදරයක්, සුදු පැහැති මුහුණක් සහ රත් පැහැති අත්පා ඇතිව, ඉතා බියකරු වේශයක් මවාගෙන ජලය දෙබෑ කොට පිටතට අවුත්, “කුමක් නිසා වාඩි වී සිටින්නාහුද? පොකුණට බැස පැන් බොව්” යි කීය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “තොප මෙහි උපන් ජල රකුසා ද?” යි ඇසූහ. “එසේය, මම වෙමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “තොප පොකුණට බැසගත් අයව ආහාරයට ගන්නෙහිද?” “එසේය, මම මේ පොකුණට බැසගත් කුඩා කුරුල්ලකු පවා ඉතිරි නොකරමි. තොපි සියලු දෙනාවම මම කන්නෙමි” යි රකුසා කීය. “අපි අපව ආහාරයට ගැනීමට තොපට ඉඩ නොදෙමු” යි බෝසතාණන් වහන්සේ පැවසූහ. “එසේ නම් පැන් නොබොන්නාහුද?” “ඔව්, අපි පැන් බොන්නෙමු. එහෙත් තොපගේ වසඟයට හසු නොවන්නෙමු.” “එසේ නම් පැන් බොන්නේ කෙසේද? පොකුණට බැස පැන් බොතැයි තොප සිතන්නෙහිද?” “නැත, අපි අසූදහසක් දෙනාම පොකුණට නොබැස, එක් එක් බටදඬුව බැගින් ගෙන නෙළුම් දඬු මගින් පැන් උරා බොන්නාක් මෙන්, තොපගේ පොකුණෙන් පැන් බොන්නෙමු. එවිට තොපට අපව ආහාරයට ගත නොහැකි වනු ඇත.” මෙම කාරණය දැනගත් බුදුරජාණන් වහන්සේ, බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් පසු මෙම ගාථාවේ පළමු පද දෙක වදාළහ.
“පොකුණෙන් ගොඩ නැගුණු පිය සටහන් මා විසින් නොදකින ලදී. දියට බැසගිය පිය සටහන් පමණක් දක්නා ලදී.”
“පොකුණෙන් ගොඩ නැගුණු පිය සටහන් මා දුටුවේ නැත. දියට බැසගිය පිය සටහන් පමණක් දුටුවෙමි. එබැවින් මම බට නළයෙන් පැන් බොන්නෙමි. තොපට මා විනාශ කළ නොහැකි වනු ඇත.”
මෙහි අර්ථය නම්: මහණෙනි, ඒ වඳුරු රජ එම පොකුණෙන් ගොඩ නැගුණු එකදු පිය සටහනක්වත් නොදුටුවේය. ජලයට බැසගිය පිය සටහන් පමණක්ම දුටුවේය. මෙසේ ‘දිස්වා පදං අනුත්තිණ්ණං දිස්වාන ඔතරිතං පදං’ (ගොඩ නැගුණු පියවර නොදැක, බැසගිය පියවර දැක) යන්නෙන්, ‘මේ පොකුණ ඒකාන්තයෙන්ම අමනුෂ්යයකු විසින් අරක් ගෙන ඇතැ’ යි දැනගෙන, ඒ රකුසා සමඟ කථා කරමින් පිරිස මැද මෙසේ පැවසීය.
“අපි බට නළයෙන් පැන් බොන්නෙමු.”
මෙහි අර්ථය නම්, ‘අපි තොපගේ පොකුණෙන් බට දඬුව ආධාරයෙන් පැන් බොන්නෙමු’ යන්නයි. නැවතත් මහාසත්ත්වයෝ මෙසේ පැවසූහ.
“ඔබට මා මැරිය නොහැක.”
මෙසේ පිරිස සමඟ බට නළයෙන් පැන් බොන මා, තොපට කිසිසේත් විනාශ කළ නොහැකි වන්නේය යන අර්ථයයි.
ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ පවසා, එක් බට දඬුවක් ගෙන්වාගෙන පාරමිතා ධර්ම සිහිපත් කොට, සත්ය ක්රියාවක් සිදුකර
එයට පිම්බේය. එවිට බටය ඇතුළත වූ සියලු ගැට නැති වී, මුල සිට අග දක්වාම එය එකම සිදුරක් විය. මෙම ආකාරයෙන් තවත් බට
දඬු ගෙන්වාගෙන පිඹ පිඹ දුන්නේය. නමුත් මෙසේ කිරීමෙන් මෙය නිම කළ නොහැකි බව දැක, බෝසතාණන් වහන්සේ ‘මේ පොකුණ වටා
හටගත් සියලු බට දඬු එකම සිදුරක් ඇත්තේ වේවා!’ යි අධිෂ්ඨාන කළහ. බෝසත්වරුන්ගේ පරාර්ථකාමීත්වය මහත් බැවින් ඒ
අධිෂ්ඨානය එලෙසම ඉටු විය. එතැන් පටන් ඒ පොකුණ වටා හටගත් සියලු බට දඬු, ගැට නැතිව එකම සිදුරක් ඇත්තේ විය.
මෙම
කල්පය තුළ පවතින ‘කල්පස්ථිති ප්රාතිහාර්යයන්’ (කල්පය පුරා පවතින හාස්කම්) සතරක් ඇත. ඒවා නම්:
යන මේවා කල්පස්ථිති ප්රාතිහාර්ය සතර නම් වේ. බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ අධිෂ්ඨාන කොට එක් බට නළයක් ගෙන හිඳගත්හ. අනෙක් අසූදහසක් වඳුරෝ ද එක් එක් බටය බැගින් ගෙන පොකුණ වටා හිඳගත්හ.
බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ අධිෂ්ඨාන කොට එක් බට නළයක් ගෙන හිඳගත්හ. අනෙක් අසූදහසක් වඳුරෝ ද එක් එක් බට නළය බැගින් ගෙන පොකුණ වටා වාඩි වූහ. ඔවුන් පොකුණේ ඉවුරේ වාඩි වී බෝසතාණන් වහන්සේ හා එක්ව බට නළවලින් ඇද පැන් පානය කළහ. මෙසේ ඔවුන් පැන් බී කල්හි, දියරකුසාට කිසිවක් කරගත නොහැකිව, අසතුටු සිතින් යුතුව තම විමානයටම ගියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද පිරිස සමඟ වනයට පිවිසියහ.
බෝධිසත්ත්ව වඳුරු රජු ප්රමුඛ වානර සේනාව බට දඬු මගින් දිය රකුසාට හසු නොවී පැන් බොන
අයුරු.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ බට දඬුවල ඇත්තේ එකම සිදුරක් වීම මාගේම පැරණි අධිෂ්ඨානයක ප්රතිඵලයකි” යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල දියරකුසා වූයේ දැන් දේවදත්තය. එකල අසූදහසක් වඳුරු පිරිස වූයේ දැන් බුදු පිරිසය. උපායෙහි දක්ෂ වඳුරු රජ වී උපන්නේ මම ම වෙමි.”
දසවැනි වූ නළපාන ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
දෙවැනි වූ සීල වර්ගයයි.
එහි සාරාංශ ගාථාව මෙසේය:
නිග්රෝධ, ලක්ඛණ, කණ්ඩි, වාතමිග, ඛරාදිය, තිපල්ලත්ථ, මාලුත, මතභත්ත, අයාචිත සහ නළපාන යන මේ ජාතක දසයයි.
“ඤාතමෙතං කුරුඞ්ගස්සා” යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක. එක් දිනක් ධර්ම සභාවට රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, දේවදත්ත තෙම තථාගතයන් වහන්සේව මැරීම පිණිස දුනුවායන් යෙදවීය, ගලක් පෙරළුවේය, ධනපාල නම් ඇතු මෙහෙයවීය. මේ ආදී වශයෙන් හැම අයුරින්ම දසබලයන් වහන්සේ නැසීමට උත්සාහ කරයි” යැයි දේවදත්තයන්ගේ අගුණ කියමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කොට පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩසිට, “මහණෙනි, මේ දැන් කවර කතාවකින් යුතුව හුන්නාහුද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, දේවදත්ත තෙම ඔබවහන්සේ නැසීමට උත්සාහ කරයි, අපි ඔහුගේ අගුණ කතා කරමින් සිටියෙමු” යි පැවසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම මා නැසීමට උත්සාහ කරන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මා නැසීමට උත්සාහ කළේය. එහෙත් මා නසන්නට නොහැකි විය” යයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ කුරුඞ්ග මුවෙකුව ඉපිද එක් වනයක පලතුරු කමින් ජීවත් වූහ. එක් කාලෙක ඔහු පලින් බර වූ ඇත්දෙමට ගසක ගෙඩි කයි. එකල ගම්වැසි, අටලු බැඳ සතුන් මරන වැද්දෙක් පලතුරු ගස් මුල්වල මුවන්ගේ පිය සටහන් පරීක්ෂා කොට, ගස මත අටල්ලක් බැඳ එහි හිඳ, ගෙඩි කෑමට එන මුවන් අඩයටියෙන් විද මරා, ඔවුන්ගේ මස් විකුණමින් ජීවිකාව කළේය. දිනක් ඔහු ඒ ගස මුල බෝධිසත්වයන්ගේ පා සලකුණු දැක, ඒ ඇත්දෙමට ගසෙහි අටල්ලක් බැඳ, උදෙන්ම බත් කා අඩයටියද ගෙන වනයට පිවිස, ඒ ගසට නැඟී අටල්ලෙහි රැඳී සිටියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ ද අලුයම වසන තැනින් නික්ම, “ඇත්දෙමට ගෙඩි කන්නෙමි” යි සිතා අවුත්, වහාම රුක් මුලට නොපිවිස, “සමහරවිට අටලු වැද්දෝ ගස්වල අටලු බඳිති. එවැනි අනතුරක් ඇත්දැ” යි විමසමින් පිටතම රැඳී සිටියේය.
වැද්දා ද බෝධිසත්වයන් ගස යටට නොඑන බව දැන, අටල්ලෙහි හිඳගෙනම ඇත්දෙමට ගෙඩි කඩා ඔහු ඉදිරියෙහි හෙළුවේය. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ, “මේ ගෙඩි අවුත් මා ඉදිරියෙහි වැටෙයි. ගස උඩ වැද්දකු සිටීදැ” යි නැවත නැවතත් උඩ බලන්නාහු, වැද්දා දැක ද ඔහු නොදුටුවාක් මෙන් සිට, “එම්බා වෘක්ෂය, මීට පෙර ඔබ ගෙඩි හෙළුවේ ලඹයක් පැද්දෙන්නාක් මෙන් (වක්රාකාරව) ය. එහෙත් දැන් එක එල්ලේම ගෙඩි හෙළන්නෙහිය. අද ඔබ රුක් දහම අත්හැරියෙහිය. මෙසේ ඔබ විසින් රුක් දහම අත්හළ කල්හි, මම අන් ගසක් මුලට ගොස් මගේ ආහාර සොයා ගන්නෙමි” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගස උඩ සිටින වැද්දාගේ උපාය හඳුනාගෙන ගසට දොස් පැවරීම.
“එම්බා ඇත්දෙමට ගස, ඔබ යම් හෙයකින් ඉදිරියට ගෙඩි විසුරුවන්නෙහි ද, ඒ කාරණය කුරුඞ්ග මුවාට පැහැදිලිය. මම වෙනත් ඇත්දෙමට ගසක් වෙත යමි. ඔබේ පලතුරු මට රුචි නොවේ.”
එහි ඤාතං යනු ප්රකට විය යන්නයි. එතං යනු මේ කාරණයයි. කුරුඞ්ගස්ස යනු කුරුඞ්ග මුවාටයි. යං ත්වං සෙපණ්ණි සෙය්යසි යනු එම්බා ඇත්දෙමට ගස, ඔබ මා ඉදිරියෙහි පලතුරු හෙළමින් යම් සෙයකින් ‘විසෙය්යසි’ හෙවත් විසිරුණු පලතුරු ඇත්තෙක් වෙහිද (වැඩි වැඩියෙන් ගෙඩි විසුරුවන්නෙහි ද), ඒ සියල්ල කුරුඞ්ග මුවාට ප්රකට විය යන්නයි. න මෙ තෙ රුච්චතෙ ඵලන්ති යනු මෙසේ කෘත්රිමව පලතුරු දෙන කල්හි, ඔබේ පලතුරු මට රුචි නොවේ; ඔබ මෙහිම සිටින්න, මම වෙනත් තැනකට යන්නෙමි යි කියා ඔහු පිටව ගියේය.
ඉක්බිති වැද්දා අටල්ලෙහි හිඳගෙනම අඩයටිය දමා ගසා, “පලයන්, දැන් මට වැරදුණේය” යි කීවේය. බෝධිසත්ත්වයෝ නැවතී සිට, “එම්බා පුරුෂය, දැන් ඔබට මා අහිමි වුවද (වැරදුණ ද), අටමහ නිරය, සොළොස් ඔසුපත් නිරය සහ පස් වැදෑරුම් බන්ධන ආදී කර්ම විපාකයන් නම් ඔබට නොවරදින්නේමය” යි කීහ. මෙසේ පවසා මුවා පලා ගොස් කැමති තැනක ගියේය. වැද්දා ද ගසින් බැස කැමති පරිදි ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම මා නැසීමට උත්සාහ කරන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද උත්සාහ කළේය. එහෙත් නැසීමට නොහැකි විය” යයි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතක කතාව නිම කළ සේක. “එකල අටලු වැද්දා වූයේ දේවදත්තය. කුරුඞ්ග මුවා වූයේ මම ම වෙමි.”
පළමු වන කුරුඞ්ගමිග ජාතක වර්ණනාවයි.
“යෙ කුක්කුරා” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරදුන් දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවසන සමයෙහි, ඤාතීන්ට සංග්රහ කිරීම අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. එය දොළොස් වැනි නිපාතයෙහි භද්දසාළ ජාතකයෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. උන්වහන්සේ ඒ වර්තමාන කථා පුවත පදනම් කොට ගෙන අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි, බෝසතාණෝ එබඳු කර්මයක් නිසා සුනඛ යෝනියෙහි ඉපිද, නොයෙක් සිය ගණන් සුනඛයන් පිරිවරා මහ සොහොන් බිමෙහි විසූහ. ඉක්බිති එක් දවසක් රජු සුදු සෛන්ධව අසුන් යෙදූ, සියලු අලංකාරයෙන් සැරසූ රථයට නැඟී උයනට ගොස්, දවල් කාලය එහි ක්රීඩා කොට හිරු බැස යන කල්හි නුවරට පිවිසියේය. රජුගේ රථය වරමදු හා රැහැන් සහිතව ම රජ මිදුලෙහි තබන ලදී. එදින රාත්රියෙහි වැසි වැටුණු කල්හි රථය තෙමිණි. උඩුමහලෙහි සිටි උසස් කුලයේ (මාලිගාවේ) සුනඛයෝ බැස අවුත් රථයෙහි සම් ද රැහැන් ද කෑහ. පසුවදා රජුට සැල කළහ: “දේවයිනි, ජලපවහන කාණුවෙන් සුනඛයෝ අවුත් රථයෙහි සම් ද රැහැන් ද කෑහ” යි කීහ. රජ සුනඛයන් කෙරෙහි කිපී, “දුටු දුටු තැන සුනඛයන් මරවු” යි අණ කළේය. එතැන් පටන් සුනඛයන්ට මහත් විපතක් ඇති විය. මරනු ලබන සුනඛයෝ පලාගොස් සොහොනට වැදී බෝසතුන් සමීපයට ගියහ.
බෝසත්හු, “නුඹලා බොහෝ දෙනෙක් රැස්වූයේ කුමන කරුණක් නිසාදැ?” යි විමසූහ. ඔවුන්, “ඇතුළු නුවර රථයේ සම් සහ රැහැන් සුනඛයන් විසින් කා දමා ඇති බැවින්, කිපුණු රජතුමා සුනඛ වධය පැනවීය. බොහෝ සුනඛයෝ විනාශයට පත්වෙති. මහත් බියක් උපන් බව” කීහ. බෝසතාණෝ කල්පනා කළහ: “රැකවරණ යොදා ඇති පෙදෙසින් පිටත සුනඛයන්ට ඇතුළුවීමට ඉඩක් නැත. රජමැදුර තුළ වසන කුලවත් (කොලෙය්යක) සුනඛයන්ගේම ක්රියාවක් වන්නේය. දැන් සොරුන්ට කිසි බියක් නැත. නිර්දෝෂී සුනඛයෝ මරණය ලබති. මම සොරුන් කවුරුන්දැයි රජුට පෙන්වා දී මගේ නෑ පිරිසට ජීවිත දානය ලබා දෙන්නේ නම් මැනවැ” යි සිතූහ. ඔහු ඤාතීන් අස්වසා, “ඔබලා බිය නො වන්න. මම ඔබ හැමට අභය රැගෙන එන්නෙමි. රජු හමුවී එන තුරු මෙහිම රැඳී සිටින්නැ” යි පවසා, පාරමිතාවන් සිහිපත් කොට, මෛත්රී භාවනාව පෙරදැරි කරගෙන, “මා මතට ගල් මුගුරු හෙළීමට කිසිවෙකුටත් ශක්තියක් නොවේවා!” යි අධිෂ්ඨාන කොට, හුදෙකලාව ම ඇතුළු නුවරට පිවිසියේය. බෝසතුන් දැක කිසිවකු කිපී බැලීමක්වත් නොකළහ. රජතුමා සුනඛ ඝාතනයට අණ දී තෙමේ විනිසුරු අසුනෙහි හුන්නේ විය. බෝසත්හු එතැනට ම ගොස් පැන රජුගේ අසුන යටට රිංගා ගත්හ. ඉක්බිති රාජ පුරුෂයෝ ඔහු ඉවතට ඇද දැමීමට උත්සාහ කළහ. නමුත් රජතුමා එය වැළැක්වීය.
බෝසත්හු මඳ වේලාවක් ගිමන් හැර අසුන යටින් එළියට අවුත් රජුට වැඳ, “දේවයිනි, ඔබ වහන්සේ සුනඛයන් මරවන්නේදැ?” යි ඇසූහ. “එසේය, මරවමි” යි රජ කීය. “මහරජ, ඔවුන්ගේ වරද කුමක් ද?” “මාගේ රථයෙහි සම් සහ රැහැන් සුනඛයන් විසින් කන ලදහ.” “මහරජ, කෑ සුනඛයන් කවුරුන්දැයි ඔබ දන්නේ ද?” “නො දනිමි.” “දේවයිනි, සම් කෑ සොරුන් හරිහැටි නො දැනම, දුටු දුටු තැන සුනඛයන් මරා දැමීම සුදුසු නො වේ.” “රියෙහි සම් සුනඛයන් විසින් කන ලද බැවින් දුටු දුටු තැන සියලු සුනඛයන් මරව යි මා අණ කළෙමි.” “ඔබතුමාගේ මිනිස්සු සියලු සුනඛයන් මරත් ද? නැතහොත් මරණය නො ලබන්නෝත් ඇත් ද?” “එසේ ඇත. අප රජ මැදුරෙහි වසන කුලවත් සුනඛයෝ මරණය නො ලබති.” “මහරජ, දැන් ඔබ රථ සම් කෑ නිසා ‘දුටු දුටු තැන සියලු ම සුනඛයින් මරව’ යි නියෝග කළ බව කීවා නො වේ ද? දැන් ඔබ කියන්නේ ‘අප ගෙදර කුලවත් සුනඛයන් මරණය නො ලබන’ බවයි. එසේ නම් එය ඡන්දය (කැමැත්ත) ආදී වශයෙන් අගතියට යාමක් (නො මඟ යෑමක්) නො වේ ද? අගති ගමන වනාහි රජුට සුදුසු නැත; රාජ ධර්මය ද නො වේ. කරුණු සොයන්නකු විසින් තරාදියක් මෙන් අපක්ෂපාතී විය යුතුය. දැන් සිදුවන්නේ කුලවත් බලවත් සුනඛයෝ මරණය නො ලැබීමත්, දුබල සුනඛයෝ මරණය ලැබීමත් ය. එසේ හෙයින් මෙය ‘සියලු සුනඛ ඝාතනයක්’ නො ව, ‘දුර්වලයන් ඝාතනය කිරීමක්’ පමණි.” මෙසේ පැවසූ මහාසත්ත්වයෝ මිහිරි ස්වරය විහිදුවමින්, “මහරජ, ඔබ යමක් කරයි නම් එය ධර්මය නො වේ” යි රජුට දම් දෙසමින් මේ ගාථාව කීහ:
“රාජ කුලයෙහි වැඩුණා වූ, එහෙයින් ම කුලවත් වූ, හැඩරුවින් හා කාය බලයෙන් යුත් යම් ඒ සුනඛයෝ වෙත් ද, ඔවුහු මා විසින් නො නැසිය යුත්තෝ ය. අපි ම නැසිය යුත්තෝ වෙමු. මේ සාධාරණ ඝාතනයක් නො වේ. දුර්වලයන් ඝාතනය කිරීමකි.”
එහි ‘යෙ කුක්කුරා’ යනු සුනඛයෝ ය. (ලෝකයේ සම්මතය පරිදි) මුත්ර දහර උණුසුම් වුව ද එය ‘පූතිමුත්ත’ (කුණු මුත්ර) යැයි ද, එදවස උපන් හිවලා ද ‘ජරසිඞ්ගාල’ (මහලු හිවලා) යැයි ද, මොළොක් වූ රසකිඳ වැල ‘පූතිලතා’ (කුණු වැල) යැයි ද, රන්වන් වූ සිරුර ‘පූතිකාය’ (කුණු කය) යැයි ද කියනු ලැබේ. එමෙන් සියවස් වූ ද සුනඛයා ‘කුක්කුර’ (බල්ලා) යැයි ම කියනු ලැබේ. එම නිසා මහලු වූ ද, කාය බලයෙන් යුක්ත වූ ද ඒ මාලිගාවේ සුනඛයෝ ‘කුක්කුරා’ (බල්ලන්) නමින් ම හැඳින්විණි. ‘වද්ධා’ යනු වැඩුණා වූ ය. ‘කොලෙය්යකා’ යනු රජකුලයෙහි උපන්, එහි ම ඇතිදැඩි වූ ය. ‘වණ්ණබලූපපන්නා’ යනු ශරීර වර්ණයෙන් ද කාය බලයෙන් ද යුක්ත වූ ය. ‘තෙමෙ න වජ්ඣා’ යනු හිමිකරුවන් ඇති, ආරක්ෂාව සහිත ඒ සුනඛයෝ නො නැසිය යුත්තෝ ය. ‘මයමස්ම වජ්ඣා’ යනු හිමිකරුවන් නැති, ආරක්ෂා රහිත අපි ම නැසිය යුත්තෝ බවට පත් විමුව. ‘නායං සඝච්චා’ යනු එසේ ඇති කල්හි මෙය අවිශේෂයෙන් කරන සාධාරණ ඝාතනයක් නම් නො වේ. ‘දුබ්බලඝාතිකාය’ යනු මේ ඝාතනය වනාහි දුබලයන් ම නසන හෙයින් දුබලයන් නැසීමකි. රජවරුන් විසින් දඬුවම් කළ යුත්තේ සොරුන්ට ය; නොසොරුන්ට නො වේ. නමුත් මෙහි දී නියම සොරුන්ට කිසි බියක් නැත. නොසොරු මරණය ලබති. “අහෝ! ලොව අසාධාරණය පවතී. අහෝ! අධර්මය පවතී.”
බෝසතුන්ගේ බස් අසා රජතුමා මෙසේ ඇසීය: “පණ්ඩිතයෙනි, අසවලුන් විසින් රථ සම් කන ලදැ යි ඔබ දන්නහු ද?” “එසේය, මම දනිමි.” “කවුරුන් විසින් කන ලද ද?” “මහරජ, ඔබගේ රජ මැදුරෙහි වෙසෙන කුලවත් සුනඛයන් විසිනි.” “ඔවුන් විසින් කන ලද බව අප දැන ගන්නේ කෙසේ ද?” “මම ඔවුන් විසින් කන ලද බව ඔප්පු කර පෙන්වන්නෙමි.” “පණ්ඩිතයෙනි, පෙන්වනු මැනවි.” “මහරජ, ඔබ ගෙහි කුලවත් සුනඛයන් ගෙන්වා, කිරිමෝරු ස්වල්පයක් හා ඊ තණ ගෙන්වනු මැනවි.” රජතුමා එසේ කළේය. එවිට මහාසත්ත්වයෝ, “මේ තණ කිරිමෝරු සමඟ පොඩිකර, මේ සුනඛයින්ට පොවන්නැ” යි රජුට කීහ. රජ එසේ කොට පෙවීය. එය බී සුනඛයෝ සම් කැබලි සමග වමනය කළහ. රජතුමා “මෙය සර්වඥ බුදුවරයකුගේ ප්රකාශයක් වැනි යැ” යි සතුටු වී බෝසතුන්ට රාජ්යයෙන් (සේසතින්) පූජා කළේය. බෝසත්හු, “මහරජ, ධර්මයෙහි හැසිරෙන්න; දෙමාපියන් කෙරෙහි දැහැමි වන්න” යනාදී වශයෙන් තේසකුණ ජාතකයෙහි එන ධම්මචරිය ගාථා දහයකින් රජුට දම් දෙසා, “මහරජ, මෙතැන් පටන් අප්රමාද වන්නැ” යි රජු පන්සිල්හි පිහිටුවා, සේසත රජුට ම ආපසු දුන්හ.
[රජතුමා ඉදිරියේ මාළිගාවේ බල්ලන් සම් කැබලි වමනය කරන අයුරු]
රජතුමා මහාසත්ත්වයාගේ ධර්ම දේශනාව අසා සියලු සතුන්ට අභය දානය දී, බෝසතුන් ප්රධාන කොට ඇති සියලු සුනඛයන්ට තමා ගන්නා ආහාරයට සමාන වූ බොජුන් නිතිපතා ලැබීමට සැලැස්වීය. හෙතෙම බෝසතුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දිවි ඇති තාක් දානාදී පින්කම් කොට, මරණින් මතු දෙව්ලොව උපන්නේය. මේ ‘කුක්කුරෝවාදය’ (සුනඛ අවවාදය) වසර දසදහසක් පැවැතියේය. බෝසත්හු ද දිවි ඇති තෙක් සිට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, තථාගත තෙමේ ඤාතීන්ට පිහිට වූයේ දැන් පමණක් නො වේ, පෙර ද පිහිට වූයේ යැ” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවූ සේක. “එකල රජු වූයේ දැන් ආනන්ද තෙරණුවෝ ය. ඉතිරි පිරිස බුදු පිරිස ම ය. සුනඛ පණ්ඩිතයා වූයේ මම ම වෙමි.”
දෙවැනි වූ කුක්කුර ජාතක වර්ණනාවයි.
“අපි පස්සෙන සෙමානො” (එක් පසෙකින් නිදන) යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, පෙර නුවණැත්තෝ නුසුදුසු තැන්හි පවා වීර්යය කළහ. පහර ලැබුවාහු ද පසු නොබැස්සහ” යි පවසා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ භෝජාජානීය සෛන්ධව කුලයෙහි ඉපිද, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී රජුගේ මංගල අශ්වයා විය. ඔහු ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටියක, නොයෙක් අග්ර රසයෙන් යුත් තුන් අවුරුද්දක් පැරණි සුවඳැති ඇල් සහලේ බත් අනුභව කරයි. සිව් වර්ගයක සුවඳ විලවුන් ආලේප කරන ලද පොළොවෙහි සිටියි. ඒ ස්ථානය රත් පැහැති කම්බිලි තිරයකින් වට කරන ලද්දේය. ඉහළින් රන් තාරකා ඔබ්බවන ලද වියනකි. සුවඳ මල් දම් එල්ලා ඇත. කිසිදා නොනිවෙන සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වෙයි. බරණැස් රාජ්යය නොපතන කිසිම රජෙක් නැත. එක් කලෙක රජවරු හත් දෙනෙක් බරණැස වටලා, “රාජ්යය අපට දෙව, නැත්නම් යුද්ධ කරව” යි බරණැස් රජුට හසුන්පත් යැවූහ. රජතුමා ඇමතියන් රැස් කරවා ඒ පුවත කියා, “දරුවනි, දැන් කුමක් කරමුදැ?” යි විමසුවේය. “දේවයිනි, පළමුව ඔබතුමා යුද්ධයට නොයා යුතුය. අසවල් නම් ඇති අශ්වාරෝහකයා යවා යුද්ධ කරවනු මැනවි. ඔහුට නොහැකි වුවහොත් පසුව ඒ ගැන බලමු” යි කීහ. රජතුමා ඒ අශ්වාරෝහකයා කැඳවා, “දරුව, රජවරුන් හත් දෙනා සමඟ යුද්ධ කිරීමට හැකිදැ?” යි ඇසීය. “දේවයිනි, භෝජාජානීය සෛන්ධවයා ලැබෙන්නේ නම් රජවරුන් හත් දෙනා නොව මුළු දඹදිව සියලු රජුන් සමග වුව ද යුද්ධ කිරීමට හැකි වන්නෙමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “දරුව, භෝජාජානීය අශ්වයා හෝ කැමති වෙනත් අශ්වයකු ගෙන යුද්ධ කරව” යි රජු අවසර දුන්නේය.
ඔහු “යහපතී දේවයිනි” යි රජු වැඳ, ප්රාසාදයෙන් බැස භෝජාජානීය සෛන්ධවයා ගෙන්වාගෙන මැනවින් සන්නද්ධ කොට, තමා ද සියලු ආයුධවලින් සැරසී අශ්වයා පිට නැඟී නගරයෙන් නික්මුණේය. හෙතෙම විදුලියක් මෙන් හැසිරෙමින් පළමු බලකොටුව බිඳ එක් රජකු පණපිටින් අල්ලාගෙන අවුත් නගරයේ බලකායට බාර දී, නැවත ගොස් දෙවැනි බලකොටුව බිඳ දෙවැනි රජු ද වශයෙන් පස්වැනි රජු දක්වා පණපිටින් අල්ලා දුන්නේය. සයවැනි බලකොටුව බිඳ සයවැනි රජු ගත් කල්හි භෝජාජානීය අශ්වයා අවි පහරක් ලැබුවේය; ලේ වැගිරෙයි; වේදනාව බලවත්ව පවති. අශ්වාරෝහකයා අශ්වයාට පහර වැදුණු බව දැන, සෛන්ධවයා රජ මාලිගාවේ දොරටුව අබියස හොවා යුධ ඇඳුම බුරුල් කොට වෙනත් අශ්වයකු සන්නද්ධ කිරීමට පටන් ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේ පහසු පසෙකට හැරී වැතිර සිටියේය. ඇස් ඇර බලන විට අසරුවා අන් අශ්වයකු සන්නද්ධ කරනු දැක, “මේ අසරුවා වෙනත් අශ්වයකු සන්නද්ධ කරයි. නමුත් මේ අශ්වයාට හත්වැනි බලකොටුව බිඳ හත්වැනි රජු අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. මා කළ දෙය ද වතුරේ යන්නේය. කිසිවකුටත් සම කළ නොහැකි මේ අසරුවා ද විනාශ වන්නේය. රජතුමා ද සතුරන් අතට පත්වනු ඇත. මා හැර වෙනත් අශ්වයෙක් හත්වැනි බලකොටුව බිඳ හත්වැනි රජු ගැනීමට සමත් නොවන්නේය” යි සිතුවේය. එසේ වැතිර සිටිම අසරුවා අමතා, “යහළුව, හත්වැනි බලකොටුව බිඳ හත්වැනි රජු අල්ලා ගැනීමට මා හැර වෙනත් අශ්වයකු සමත් නැත. මම මා කළ දෙය විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙමි. මා ම නැඟිටුවා සන්නද්ධ කරන්න” යි පවසා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“සිරුර එක් පසෙකට හරවා වැතිර සිටියත්, හුල්වලින් විදින ලද්දේ නමුත්, (සාමාන්ය) අශ්වයන්ට වඩා භෝජාජානීය අශ්වයා උතුම්ය. එබැවින් අසරුව, මා ම (යුද්ධයෙහි) යොදවන්න.”
එහි අපි පස්සෙන සෙමානො යනු ‘එක පසෙකින් වැතිර සිටියත්’ යන්නයි. සල්ලෙහි සල්ලලීකතො යනු ‘ඊතලවලින් විදිනු ලැබුවත්’ යන්නයි. සෙය්යොව වළවා භොජ්ඣො යන්නෙහි වළවා යනු සින්ධව කුලයේ නූපන් සාමාන්ය අශ්වයන්ය. භොජ්ඣො යනු භෝජාජානීය කුලයෙහි උපන් අශ්වයාය. ඊතලවලින් විදිනු ලැබුවත් වෙනත් කුලවල අශ්වයන්ට වඩා සින්ධවයා ම උසස්ය; උතුම්ය. යුඤ්ජ මඤ්ඤෙව සාරථී යනු ‘මෙබඳු තත්ත්වයේ සිටිය ද මම ම ඊට සුදුස්සෙක් වෙමි; එබැවින් මා ම යොදවන්න; යුද්ධයට සන්නද්ධ කරන්න’ යයි කීමයි.
තුවාල ලත් බෝධිසත්ත්ව අශ්වයා නැවත සටනට යාමට සැරසෙයි.
අසරුවා බෝසතුන් නැඟිටුවා, තුවාලය බැඳ, මැනවින් යුද්ධයට සරසා, ඔහුගේ පිට මත හිඳගෙන ගොස් හත්වැනි බලකොටුව ද බිඳ හත්වැනි රජු පණපිටින් අල්ලාගෙන අවුත් රාජකීය බලකායට පාවා දුන්නේය. බෝසත් අශ්වයා ද රජ මාලිගාවේ දොරටුව වෙත ගෙන ආවේය. රජතුමා ඔහු දකිනු පිණිස පිටතට පැමිණියේය. බෝසත්හු රජු අමතා, “මහරජ, රජවරුන් හත් දෙනා නොමරන්න. දිවුරුම් ගෙන නිදහස් කර යවන්න. මට ලැබිය යුතු යස ඉසුරු ද මේ අසරුවාට ම දෙන්න. රජවරුන් හත් දෙනෙකු අල්ලා දුන් යෝධයා විනාශ කිරීම නුසුදුසුය. ඔබ ද දන් දෙන්න; සිල් රකින්න; දැහැමින් සෙමෙන් රාජ්යය කරන්න” යි කීවේය. මෙසේ බෝසතුන් රජුට අවවාද දී අවසන් වූ කල්හි අශ්වයාගේ සන්නාහය ගැලවූහ. සන්නාහය ගලවද්දී ම බෝසත්හු මිය ගියහ. රජතුමා අශ්වයාගේ ශරීර කෘත්යයන් සිදු කරවා, අසරුවාට බොහෝ සම්පත් දී, රජවරුන් හත් දෙනා ද මතු තමාට එරෙහි නොවන බවට දිවුරුම් ගෙන තම තමන්ගේ රටවලට ම පිටත් කර යැවීය. හෙතෙම දැහැමින් සෙමෙන් රාජ්යය කොට ජීවිතාන්තයේ කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණ, මෙසේ පෙර නුවණැත්තෝ අස්ථානයෙහි (නුසුදුසු තැන්හි) පවා වීර්යය කළහ. මෙබඳු පහර ලැබ ද වීර්යය අත් නොහළහ. ඔබ මෙවැනි නිර්වාණගාමී ශාසනයෙහි පැවිදි ව කුමක් නිසා වීර්යය අත්හරින්නේදැ?” යි පවසා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල රජු වූයේ ආනන්ද තෙරණුවෝය. අසරුවා වූයේ සැරියුත් තෙරණුවෝය. භෝජාජානීය සෛන්ධවයා වූයේ මම ම වෙමි.”
තුන්වන වූ භෝජාජානීය ජාතක වර්ණනාව යි.
“යදා යදා” (යම් යම් කලක) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, පෙර පණ්ඩිතවරු නුසුදුසු තැන්හි පවා ප්රහාර ලැබූ නමුත් වීර්යය අත් නොහැර කටයුතු කළාහුය” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, පෙර කතාවේ පරිද්දෙන් ම රජවරු සත්දෙනෙක් නුවර වට කළහ. එවිට එක් රථ රණශූරයෙක් සහෝදර වූ සෛන්ධව අශ්වයන් දෙදෙනා රථයේ යොදාගෙන නගරයෙන් පිටත්ව ගොස්, සතුරු කඳවුරු හයක් බිඳ රජවරුන් සයදෙනෙකු අල්ලා ගත්තේය. ඒ මොහොතේ ජ්යෙෂ්ඨ අශ්වයා පහරක් ලැබීය. රියදුරු රථය පදවාගෙන රාජද්වාරය ළඟට පැමිණ, වැඩිමහල් සොහොයුරු අශ්වයා රථයෙන් මුදා, යුද සන්නාහය ලිහිල් කොට, එක පසෙකින් හාන්සි කරවා වෙනත් අශ්වයෙකු සන්නද්ධ කිරීමට පටන් ගත්තේය. බෝධිසත්ත්වයෝ එය දැක පෙර පරිද්දෙන් ම සිතා රථිකයා කැඳවා වැතිර සිටියදීම මේ ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්ව අශ්වයා රථාචාර්යවරයාට නැවත යුද්ධයට යන ලෙස පවසන අයුරු
“යම් යම් කාලයක, යම් යම් ස්ථානයක, යම් යම් මොහොතක, ආජානීය අශ්වයා තම වේගය පෙන්වයි ද (වීර්යය කරයි ද), එකල්හි සාමාන්ය අශ්වයෝ (වළවා) පිරිහෙති.”
“පෙරවරු ආදී යම් යම් කාලයක දී ද, මාවත හෝ යුද බිම ආදී තැනක දී ද, යම් මොහොතක යුද බලකොටු ආදී තැනක දී ද, ආයුධ ප්රහාරයක් ලැබුවත් නොලැබුවත්, ආජානීය අශ්වයා ම වේගය පෙන්වයි. වළවා අශ්වයා ආදී සෙසු අශ්වයෝ පිරිහෙති.”
එහි “යදා යදා” යනු පෙරවරු ආදී යම් යම් කාලයක ය. “යත්ථ” යනු යම් තැනක එනම් මාර්ගයේ හෝ යුද බිමෙහි හෝ ය. “යදා” යනු යම් මොහොතක ය. “යත්ථ යත්ථ” යනු සත්ත්ව බලකොටු මෙන් බොහෝ යුද බිම්වල ය. “යදා යදා” යනු යම් යම් කලෙක එනම් පහරක් ලද විට හෝ නොලද විට ය. “ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගං” යනු රියදුරුගේ සිත් කැමැත්ත දැනගන්නා ස්වභාව ඇති හෙයින් ආජඤ්ඤ නම් වූ උසස් කුල අශ්වයා වේගවත් වෙයි; වීර්යය අරඹයි. “හායන්ති තත්ථ වාළවා” යනු ඒ කුලවත් අශ්වයා වේගවත්ව ක්රියා කරන කල්හි, ‘වළවා’ නම් වූ දුබල අශ්වයෝ පිරිහෙති. එම නිසා මේ රථයෙහි මා යොදවන්න යැයි කීය.
රියදුරු බෝධිසත්වයන්ව නැගිටුවා රථයෙහි යොදා, හත්වන බලකොටුව ද බිඳ, හත්වන රජු ද අල්ලාගෙන, රිය පදවමින් රජ දොරටුව වෙත අවුත් සෛන්ධව අශ්වයා මුදා හැරියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ එක් පසෙකින් වැතිර සිටිමින් ම, පෙර පරිද්දෙන් ම රජුට අවවාද දී මිය ගියහ. රජතුමා අශ්වයාගේ ශරීර කෘත්ය කරවා රියදුරුට සම්මාන දී, ධර්මානුකූලව රාජ්යය කරවා කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ජාතකය ගළපා දැක්වූ සේක: “එකල රජු වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන් ය. අශ්වයා වූයේ සම්මා සම්බුදු වූ මම ය.”
සිව්වන වූ ආජඤ්ඤ ජාතක වර්ණනාව යි.
‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි තිත්ථෙහි’ (අන්ය වූ ද අන්ය වූ ද තොටවලින්) යන මේ දේශනය ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි ධර්ම සේනාධිපතීන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ, පෙර රන්කරු කුලයක උපන් එක් භික්ෂුවක් අරභයා වදාළ සේක. සත්වයන්ගේ අදහස් හා අනුසය (සිතැඟි හා සැඟවුණු කෙලෙස්) දන්නා නුවණ ඇත්තේ බුදුවරුන්ට පමණි; අන් අයට නැත. එබැවින් ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් තෙරණුවෝ තමන් වහන්සේට ආසයානුසය ඥානය නොමැති බැවින්, තම සද්ධිවිහාරිකයාගේ අදහස් හා අනුසය නොදැන (ඔහුට) අසුභ කමටහන ම කියා දුන්හ. එය ඔහුට සුදුසු නොවීය. ඒ මන්ද යත්? ඔහු වනාහි අනුපිළිවෙළින් ආත්ම පන්සියයක් රන්කරු ගෙදරම පිළිසිඳ ගත්තේය. ඉන් ඔහුට බොහෝ කාලයක් පිරිසිදු රත්රන් දැකීමෙන් හා භාවිතයෙන් පුරුදු වී ඇති බැවින් අසුභ කමටහන යෝග්ය නොවීය. ඔහු එහි (ඒ අසුභ භාවනාවෙහි) නිමිති මාත්රයක් හෝ උපදවා ගැනීමට නොහැකිව මාස හතරක් ගත කළේය.
ධර්ම සේනාධිපති තෙරණුවෝ තම සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවට රහත්බව ලබා දීමට නොහැකිව, “ඒකාන්තයෙන්ම මොහු බුදුරදුන් විසින් හික්මවිය යුතු අයෙක් වන්නේය, එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත ගෙන යන්නෙමි” යි සිතා, අලුයම් කාලයේදීම ඔහු කැඳවාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “සාරිපුත්තය, කිමෙක්ද, එක් භික්ෂුවක් කැඳවාගෙන ආවෙහිදැ?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මම මොහුට කමටහන් දුනිමි. එහෙත් මොහුට මාස හතරකින් නිමිති මාත්රයක් හෝ උපදවා ගැනීමට නොහැකි විය. මොහු ‘බුදුරදුන් විසින් හික්මවිය යුතු අයෙක් වන්නේය’ යි සිතා ඔබ වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ආවෙමි” යි (සැරියුත් හිමියෝ පිළිතුරු දුන්හ). “සාරිපුත්තය, ඔබ විසින් තා සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවට කවර කමටහනක් දෙන ලද්දේ ද?” “භාග්යවතුන් වහන්ස, අසුභ කමටහනයි.” “සාරිපුත්තය, තාගේ සන්තානයෙහි ආසයානුසය ඥානය (පුද්ගලයන්ගේ අදහස් හා අනුසය දන්නා නුවණ) නැත. දැන් යන්න, ඔබ සවස් කාලයෙහි පැමිණ තාගේ සද්ධිවිහාරිකයා කැඳවාගෙන යන්නෙහි යැ” යි වදාළ සේක. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් පිටත් කර යවා, ඒ භික්ෂුවට මනාප වූ සිවුරක් ද අඳනක් ද දවවා, ඔහු කැඳවාගෙන පිඬු සිඟා ගමට පිවිස, ප්රණීත වූ කෑම් බීම් දවවා, මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නැවත විහාරයට වැඩමවා, ගඳකිළියෙහි දවල් කාලය ගත කොට, සවස් කාලයෙහි ඒ භික්ෂුව කැඳවාගෙන විහාර චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින්, අඹ උයනෙහි පොකුණක් මවා, එහි මහත් වූ නෙළුම් පඳුරක් ද, එහිම මහත් වූ එක් නෙළුම් මලක් ද මවා, “මහණ, මේ නෙළුම් මල දෙස බලා හිඳුව” යි පවසා ඔහු එහි රඳවා ගඳකිළියට වැඩම කළ සේක.
ඒ භික්ෂුව ඒ මල දෙස නැවත නැවත බලයි. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඒ මල ජරාවට (පරවීමට) පත් කළ සේක. ඔහු බලා සිටියදීම එය ජරාවට පත්ව විවර්ණ විය. ඉක්බිති එහි කෙළවර සිට පටන්ගෙන පෙති ගිලිහී මොහොතකින් සියල්ලම වැටී ගියේය. අනතුරුව රේණු ද වැටී මල් කෙමිය (කර්ණිකාව) පමණක් ඉතිරි විය. ඒ භික්ෂුව එය බලමින් මෙසේ සිතිය: “මේ නෙළුම් මල දැන් මොහොතකට පෙර ඉතා රූමත් විය, දර්ශනීය විය. දැන් එහි වර්ණය වෙනස් විය. පෙති ද රේණු ද වැටී ගියේය. මල් කෙමිය පමණක් ඉතිරිව තිබේ. මෙබඳු වූ නෙළුම් මලකට පවා ජරාව පැමිණියේය. මාගේ ශරීරයට එය නොපැමිණෙන්නේ ද? (පැමිණෙන්නේමය). සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්යහ” යි සිතා විදර්ශනාව වඩා ත්රිලක්ෂණයට නැංගේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “ඔහුගේ සිත විදර්ශනාවට නැගුනේ ය” යි දැන ගඳකිළියේ වැඩ සිටම ආලෝක ධාරාවක් විහිදුවා මේ ගාථාව වදාළ සේක:
භික්ෂුව දිරා යන නෙළුම් මල දෙස බලා අනිත්ය මෙනෙහි කිරීම
“මහණ, සරත් කාලයෙහි හටගත් කුමුදු මලක් අතින් කඩන්නාක් මෙන් තමාගේ (සිත හා බැඳි) ස්නේහය සිඳ දමන්න. බුදුන් විසින් දේශනා කරන ලද ශාන්ති මාර්ගය නම් වූ නිර්වාණයම වැඩුව මැනව.”
ඒ භික්ෂුව ගාථා අවසානයේදී රහත් බවට පැමිණ, “ඒකාන්තයෙන්ම මම සියලු භවයන්ගෙන් මිදුනෙමි” යි සිතා (මෙසේ උදන් ඇසුවේය):
“ඒ මම (සසුන්) බඹසර විසුවෙමි. පිරිපුන් සිත් ඇත්තේ වෙමි. ආශ්රව ධර්ම ක්ෂය කළෙමි. (මේ) සසර කෙළවර සිරුර දරන්නේ වෙමි. පිරිසිදු සිල් ඇත්තේ වෙමි. මනා කොට සමාහිත වූ ඉඳුරන් ඇත්තේ වෙමි. රාහු මුඛයෙන් මිදුණු චන්ද්රයා මෙන් වීමි.”
“හාත්පස පැතිරී ගිය මෝහ නැමැති ඝන අඳුර දුරු කළෙමි. ඉතිරි නොකොට සියලු කෙලෙස් මළ දුරු කළෙමි. අහසෙහි ආලෝකය පතුරුවන, ප්රභා විහිදුවන සූර්යයා මෙන් බබළමි.”
ආදී ගාථාවලින් උදන් ඇනීය. උදන් අනා, ගොස් භාග්යවතුන් වහන්සේ වැන්දේය. (සැරියුත්) තෙරණුවෝ ද පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, තම අතවැසි භික්ෂුව කැඳවාගෙන ගියහ. මේ පුවත භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. භික්ෂූහු දම්සභා මණ්ඩපයෙහි දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, “ඇවැත්නි, සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආසයානුසය ඥානය නැති බැවින් තම සද්ධිවිහාරිකයාගේ අදහස් නොදනිති. එහෙත් ශාස්තෘන් වහන්සේ එය දැන, එක දවසින්ම ඔහුට සිව් පිළිසිඹියා පත් රහත්බව ලබා දුන් සේක. අහෝ! බුදුවරු වනාහි මහා ආනුභාව ඇත්තෝය” යි කියමින් සිටියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ පැමිණ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ හිඳ, “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුතුව මේ වේලාවෙහි රැස්ව සිටියහු ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, වෙනත් කථාවකින් නොවේ. ඔබ වහන්සේගේ ද, ධර්ම සේනාධිපතීන් වහන්සේගේ ද, සද්ධිවිහාරිකයා පිළිබඳ වූ (ආසයානුසය) ඥානය පිළිබඳ කථාවෙනි.” ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මා දැන් සම්බුදු වී මොහුගේ අදහස් (ආසය) දැනගැනීම පුදුමයක් නොවේ. පෙර ද මම මොහුගේ අදහස් දැනගත්තෙමි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, බෝධිසත්වයෝ ඒ රජුට අර්ථයෙන් ද ධර්මයෙන් ද අනුශාසනා කරති. එකල රජුගේ මංගල අශ්වයා නාවන තොටෙහි (අශ්ව පාලකයෝ) වෙනත් ඛලුංක අශ්වයෙකු (පහත් වර්ගයේ අශ්වයෙකු) නැහැවූහ. මංගල අශ්වයා නාවන තොටට බස්සවන කල්හි, පිළිකුල නිසා බැසීමට අකමැති විය. අස්ගොව්වා ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වීය. රජු, “පණ්ඩිතයෙනි, යන්න. මංගල අශ්වයා නාවන තොටට බස්සවන විට නොබසින්නේ කුමන කරුණක් නිසාදැයි දැනගන්න” යි බෝධිසත්වයන් පිටත් කළේය. බෝධිසත්වයෝ, “දේවයිනි, මැනවැ” යි කියා නදී තීරයට ගොස්, අශ්වයා පරීක්ෂා කර, අශ්වයාගේ නීරෝග බව දැන, “කුමක් හෙයින් මොහු මේ තොටට නොබසින්නේ ද?” යි විමසා බලන කල, “මීට පළමුවෙන් මෙහි වෙනත් අශ්වයෙකු නාවන ලද්දේ විය යුතුය. ඒ නිසා මොහු පිළිකුලෙන් යුතුව තොටට නොබසින්නේ යැයි සිතමි” යි අදහස් කොට අස්ගොව්වාගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “එම්බා, මේ තොටෙහි පළමුවෙන් කවරෙකු නැහැවූවාහු ද?” “ස්වාමීනි, වෙනත් (සාමාන්ය) වෙළඹ අශ්වයෙකි.”
බෝධිසත්වයෝ, “මේ මංගල අශ්වයා තමාගේ ඇති පිරිසිදු බව (ශුචිකාමීත්වය) නිසා පිළිකුල් කොට මෙහි නාන්නට අකමැති වෙයි. මොහු වෙනත් තොටක නාවන්නට වටී” යැයි අශ්වයාගේ අදහස් (ආසය) දැන, “පින්වත් අස්ගොව්ව, ගිතෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදිය යොදා සකස් කළ කිරිබත වුව ද නැවත නැවත අනුභව කරන කල්හි තෘප්තියක් (එපා වීමක්) ඇති වෙයි. මේ අශ්වයා බොහෝ වාර ගණනක් මේ තොටෙහි නහවා ඇත. එබැවින් මොහු වෙනත් තොටකට බස්වා නහවන්න, පැන් ද පොවන්න” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ:
“සාරථිය, (එකම තොටකින් නොව) අන්ය වූ ද අන්ය වූ ද (විවිධ) තොටවලින් අශ්වයාට පැන් පොවන්න (නාවන්න). අධිකව ආහාර අනුභව කරන පුරුෂයා (එම ආහාරය) කිරිබතක් වුව ද (එය) පිළිකුල් කරයි (එපා වෙයි).”
එහි ‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි’ යනු වෙනත් වෙනත් (විවිධ) යන්නයි. ‘පායෙහි’ යනු දේශනා ශීර්ෂයකි (මාතෘකාවකි); නහවන්න සහ (පැන්) පොවන්න යන අර්ථයයි. ‘අච්චාසනස්ස’ යනු කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී විභක්ති පදයකි; අධිකව අනුභව කිරීමෙන් (අතිභුත්තෙන) යනු එහි අර්ථයයි. ‘පායාසස්සපි තප්පති’ යනු ගිතෙල් ආදිය යොදා සකස් කළ මධුර වූ කිරිබත වුව ද ‘තප්පති’ හෙවත් තෘප්ත (එපා) වෙයි. ධාතු පිරුණු බැවින් නැවත අනුභව කිරීමට කැමැත්තක් ඇති නොවේ. එබැවින් මේ අශ්වයා ද මේ තොටෙහි නිරන්තරයෙන් නෑම හේතුවෙන් පරියන්තයට (කෙළවරට/එපා වීමට) පැමිණියේ වන්නේය. එබැවින් මොහු වෙනත් තැනක නහවන්න.
ඔවුහු බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය අසා, අශ්වයා වෙනත් තොටකට බස්වා පැන් පෙවූහ; නෑවූහ. බෝධිසත්වයෝ අශ්වයා පැන් බී නාන කල්හි රජු වෙත ගියහ. රජතුමා, “දරුව, අශ්වයා නෑවේ ද? පැන් බීවේ ද?” යි විමසුවේය. “එසේය, දේවයිනි.” “පළමුව කුමන කාරණයක් නිසා අකමැති වී ද?” “(වෙනත් අශ්වයෙකු නෑවූ) මේ කාරණය නිසා ය” යි සියල්ල පැවසූහ. රජතුමා, “මෙබඳු තිරිසනෙකුගේ පවා අදහස් (ආසය) දන්නේය; අහෝ! පණ්ඩිතයෙකි” යි බෝධිසත්වයන්ට මහත් යස සම්පත් දී ජීවිතාන්තයෙහි කම් වූ පරිදි මිය ගියේය. බෝධිසත්වයෝ ද කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මා මොහුගේ අදහස් දන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් දත්තෙමි ම ය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාධාන කළ (නිම කළ) සේක. “එකල මංගල අශ්වයා වූයේ මේ භික්ෂුව ය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරණුවෝ ය. නුවණැති ඇමතියා වූයේ මම ම වෙමි.”
පස්වන වූ තිත්ථ ජාතක වර්ණනාවයි.
“පුරාණචොරාන වචො නිසම්මා” යන මේ ජාතක දේශනය බුදුරදුන් වේළුවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළහ. දේවදත්ත තෙම අජාසත්ත කුමරු පහදවාගෙන ලාභ සත්කාර උපදවා ගත්තේය. අජාසත්ත කුමරු දේවදත්තයන් වෙනුවෙන් ගයාශීර්ෂයෙහි විහාරයක් කරවා, නොයෙක් රස මුසු තුන් අවුරුද්දක් පැරණි සුවඳ ඇල් සහලින් පිසූ බත් සැලි පන්සියයක් දිනපතා යැවීය. මේ ලාභ සත්කාර නිසා දේවදත්තයන්ගේ පිරිවර ද මහත් විය. ඔහු පිරිවර සමග එම විහාරයෙහි වෙසෙයි. එකල රජගහ නුවර වැසි යහළුවෝ දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතුරින් එක් අයකු බුදුරදුන් වෙත පැවිදි වූ අතර අනෙක් යහළුවා දේවදත්තයන් ළඟ පැවිදි විය. මේ දෙදෙනා ඔවුනොවුන් තැන් තැන්වල දී හමුවෙති; විහාරයට ගොස් ද හමුවෙති.
දිනක් දේවදත්තයන් ඇසුරු කරන භික්ෂුව අනෙක් භික්ෂුවට මෙසේ කීවේය.
“ඇවැත්නි, ඔබ දිනපතා දහඩිය වගුරුවමින් පිඬු සිඟා වඩින්නේ කුමට ද? දේවදත්තයන් ගයාශීර්ෂ විහාරයෙහි හිඳිමින් ම නොයෙක් රසයෙන් යුත් මිහිරි බොජුන් වළඳයි. මෙවැනි වෙනත් පහසු උපායක් නැත. ඔබ දුක් විඳින්නේ කුමට ද? අලුයම ගයාශීර්ෂයට අවුත් අතුරුපස සහිත කැඳ බී, දහඅට වැදෑරුම් කැවිලි කා, නොයෙක් රසයෙන් යුත් මිහිරි බොජුන් වළඳන්නට ඔබට නො වටී ද?”
මෙසේ නිතර නිතර කියනු ලැබූ විට, යාමට කැමති වී එතැන් පටන් ඔහු ගයාශීර්ෂයට ගොස්, ආහාර අනුභව කොට වේළුවනයට එයි. ඔහුට මේ කරුණ සැමදා සඟවා තබන්නට නො හැකි විය. “ගයාශීර්ෂයට ගොස් දේවදත්තයන්ට පිරිනැමූ බොජුන් වළඳතැ”යි නොබෝ දිනකින් ම ප්රකට විය. ඔහුගේ යහළු භික්ෂූහු,
“ඇවැත්නි, ඔබ දේවදත්තයන්ට පිරිනැමූ බොජුන් වළඳන්නේ සැබෑ දැ?”යි ඇසූහ.
“ඔබට කීවෝ කවුරු ද?”
“අසවල් අසවල් අය යැ”යි කීහ.
“ඇවැත්නි, එය සත්යයකි. මම ගයාශීර්ෂයට ගොස් වළඳමි. එහෙත් දේවදත්තයන් මට ආහාර නො දෙයි. වෙනත් මිනිස්සු මට ආහාර දෙති.”
“ඇවැත්නි, දේවදත්තයන් බුදුරදුන්ට විරුද්ධ වූවෙකි. එසේ ම දුසිල්වත්ය. අජාසත් කුමරු පහදවාගෙන අධර්මයෙන් තමන්ට ලාභ සත්කාර උපදවා ගත්තේය. ඔබ මෙවැනි නිවන් මඟට යොමු කරන සසුනෙහි පැවිදි ව, දේවදත්තයන්ගේ අධර්මයෙන් ලැබුණ බොජුන් වළඳන්නෙහි ද? එව, බුදුරදුන් වෙත ඔබ පමුණුවන්නෙමු”යි කියමින් ඒ භික්ෂුව කැඳවාගෙන දම් සභාවට ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ දැක,
“කිම මහණෙනි, මේ භික්ෂුව අකමැත්තෙන් ම මෙහි රැගෙන ආවේ ද?” යි විචාළ සේක.
“එසේය ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව ඔබවහන්සේ ළඟ පැවිදි ව දේවදත්තයන් අධර්මයෙන් උපදවා ගත් බොජුන් වළඳයි.”
“මහණ, ඔබ දේවදත්තයන් අධර්මයෙන් උපදවාගත් බොජුන් වළඳන්නේ සැබෑ ද?”
“ස්වාමීනි, දේවදත්තයන් මට ආහාර නො දෙයි. මිනිස්සු මට දෙති. ඒ ආහාර මම වළඳමි.”
“මහණ, මේ කරුණේදී නිදහසට කරුණු කියමින් වසන් කිරීමට උත්සාහ නොකරන්න. දේවදත්ත අනාචාරීය, දුසිල්වත්ය. මහණ, ඔබ මෙහි පැවිදි ව මාගේ සසුන ඇසුරු කරමින් ම දේවදත්තයන්ගේ ආහාර ගැනීම සුදුසු ද? කවදත් අනුගාමිකයකු වූ ඔබ දුටු දුටුවන් ඇසුරු කරන්නෙහියැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණෝ ඒ රජුගේ ඇමැතියෙක් වූහ. එකල රජුගේ මගුල් ඇතා මහිලාමුඛ නම් විය. ඌ සිල්වත්ය, ආචාර සම්පන්නය, කිසිවෙකුට හිංසා නො කරයි. එක් දවසක් ඇත්හල ළඟ රාත්රී මැදියම්හි සොරු අවුත් මගුල් ඇතාට නුදුරෙන් හිඳ සොරකම් කිරීමට කුමන්ත්රණය කළහ.
“මෙසේ උමං සෑරිය යුතුය. බිත්ති සන්ධි බිඳීම මෙසේ කළ යුතුය. උමග සහ ගෘහ සන්ධි කැඩූ තැන් මහා මාර්ගයක් මෙන් ද, තොටුපළක් මෙන් ද කිසිදු අවහිරයකින් තොරව තිබිය යුතුය. භාණ්ඩ පැහැර ගත යුතුය. පැහැර ගන්නා විට බාධා කරන්නන් මරා ම දැමිය යුතුය. එවිට විරුද්ධ ව එන්නන් නැගී නො සිටිනු ඇත. සොරුන් වනාහි ආචාර සම්පන්න නො විය යුත්තෝය. නපුරු, සැර පරුෂ, දරුණු අය විය යුතුය.”
මෙසේ ඔවුනොවුන් කථාකොට, කරුණු උගන්වාගෙන ගියහ. මෙලෙස බොහෝ දිනක් මේ සොරු එතනට අවුත් කුමන්ත්රණ කළහ. මගුල් ඇතා ඔවුන්ගේ වදන් අසා, “මොවුන් මට උගන්වතැ”යි යන හැඟීමෙන්, “දැන් මා ද ඔවුන් මෙන් ම නපුරු, දරුණු, සාහසිකයකු විය යුතුයැ”යි සිතා එබන්දෙක් ම විය. පසුදා අලුයම ඇතු ළඟට ආ ඇත්ගොව්වා සොඬින් ගෙන බිම ගසා මරා දැමීය. මෙසේ තමන් ළඟට පැමිණි තවත් එකකු ද, තවත් එකකු ද වශයෙන් හැම දෙනාම මරා දමයි.
“මහිලාමුඛ උමතු වූයේය. දුටු දුටුවන් මරා දමතැ”යි රජුට සැලකළහ. රජතුමා බෝසතුන් යැවීය. “පණ්ඩිතයෙනි, ගොස් කුමක් නිසා ඇතු දරුණු වූයේ දැයි දැනගනු මැනව.”
බෝසත්හු ගොස් ඇතුගේ සිරුරෙහි රෝගයක් නැතැයි දැන, “කුමක් නිසා ඔහු දරුණු වූයේ දැ”යි විමසන්නාහු, “ඒකාන්තයෙන් යමකුගේ වදන් අසා ‘මොවුන් මට උගන්වතැ’යි යන හැඟීමෙන් දරුණු වූවා විය යුතුයැ”යි නිගමනය කොට ඇත්ගොව්වන්ගෙන් විචාළේය.
“රාත්රී කාලයෙහි ඇත්හළ ළඟ සිට කවුරුන් හෝ කුමක් හෝ කථා කළෝ ද?”
“එසේය ස්වාමීනි, සොරුන් අවුත් කථා කළහ.”
බෝසතුන් රජු වෙත ගොස්, “දේවයනි, ඇතුගේ ශරීරයෙහි කිසි වෙනසක් නැත. සොරුන්ගේ වචන ඇසීමෙන් දරුණු වී ඇත” යි කීහ.
“දැන් කුමක් කළ යුතු ද?”
“සිල්වත් මහණ බමුණන් ඇත්හළෙහි වඩා හිඳුවා ශීලාචාර කථා කරවන්නට වටී.”
“දරුව, එසේ කරවන්න.”
බෝසත්හු ගොස් සිල්වත් මහණ බමුණන් ඇත්හළෙහි වඩා හිඳුවා, “ස්වාමීනි, ශීල කථා කරනු මැනවැ”යි කීහ. ඔවුහු ඇතුට නුදුරෙහි හිඳ,
“කිසිවෙක් අනුන් නො රිදවිය යුත්තේය. නො මැරිය යුත්තේය. සිල්වත් හා ආචාර සම්පන්න විය යුතුය. ඉවසීම, මෛත්රිය, දයාව ඇත්තකු විය යුතුය” ආදී වශයෙන් සිල් කථා කළහ.
ඇතා ඒ අසා, “මොවුහු මා හික්මවති”යි සිතා, “මෙතැන් පටන් සිල්වත් විය යුතුයැ”යි අධිෂ්ඨාන කොට සිල්වතකු විය. රජතුමා බෝසතුන්ගෙන්, “කිම දරුව, ඇතා සිල්වත් වූයේ දැ?”යි විචාළේය. බෝසත්හු, “එසේය දේවයිනි, මෙබඳු දරුණු ඇතා පණ්ඩිතයන් නිසා පෙර සිටි තත්ත්වයෙහි ම පිහිටියේයැ”යි කියා මේ ගාථාව කීහ:
[මහිලාමුඛ හස්තියා සිල්වත් බමුණන්ගේ බණ අසමින් සන්සුන් වන අයුරු සහ බෝධිසත්ත්ව අමාත්යයා එය බලා සිටින අයුරු]
“මහිලාමුඛ ඇත් තෙම පළමුව සොරුන්ගේ වදන් අසා, අනුන්ට පහර දීමෙහි යෙදුණේය. පසුව මනාව හික්මුණු සිල්වතුන්ගේ දහම් කථා ඇසීමෙන්, ඒ උතුම් ඇත් රජ තෙමේ පෙර තිබූ සියලු ගුණයන්හි පිහිටියේය.”
එහි පුරාණ චොරාන යනු ‘පෙර සොරුන්ගේ’ යන්නයි. නිසම්ම යනු ‘අසා’, එනම් පළමුව සොරුන්ගේ වචන අසා යන අර්ථයයි. මහිලාමුඛො යනු ඇතින්නකගේ වැනි මුහුණක් ඇත්තා ය. නැතහොත් යම් සේ ස්ත්රීහු ඉදිරියෙහි සිට බලන විට හොබනේ වෙත් ද, පසුපසින් බලන විට එසේ නො වෙත් ද, මේ ඇතා ද ඉදිරියෙහි සිට බලන විට සුන්දරය. එම නිසා මේ ඇතාට ‘මහිලාමුඛ’ යැයි නමක් තැබූහ. පොථයමන්වචාරී යනු පහර දෙමින්, මරමින් හැසිරුණේය යන්නයි. සුසඤ්ඤතානං යනු මනා සේ හික්මුණු සිල්වතුන්ගේ ය. ගජුත්තමො යනු උසස් ඇතා හෙවත් මංගල හස්තියාය. සබ්බ ගුණෙසු අට්ඨා යනු පෙර තිබුණු සියලු ගුණයන්හි පිහිටියේය යන්නයි.
රජතුමා “තිරිසනාගේ පවා සිතැඟි දනියි” කියා බෝසතුන්ට මහත් සම්පත් දුන්නේය. හෙතෙම දිවි ඇති තාක් සිට බෝසතුන් සමඟ කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ පෙර ද දුටු දුටුවන් ඇසුරු කළෙහිය. සොරුන්ගේ වචන අසා සොරුන් ඇසුරු කළෙහිය. ධාර්මිකයන්ගේ වචන අසා ධාර්මිකයන් ඇසුරු කළෙහිය”යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවූ සේක.
“එකල්හි මහිලාමුඛ ඇතා වූයේ මේ විපක්ෂය සේවනය කළ භික්ෂුවය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. ඇමැතියා වූයේ මම ම ය.”
මහිලාමුඛ ජාතක වර්ණනාව නිමියේය (6).
“නාලං කබළං පදාතවෙ” යනාදී වශයෙන් එන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා උපාසකයෙකු හා මහලු භික්ෂුවක් අරබයා වදාරන ලදී. සැවැත් නුවර යහළුවෝ දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතරින් එක් යහළුවෙක් පැවිදි වී දිනපතාම අනෙක් යහළුවාගේ නිවසට යයි. ඔහු භික්ෂුවට දන් දී, තමා ද අනුභව කොට, ඔහු සමඟම විහාරයට පැමිණ, හිරු බැස යන තුරු දොඩමලු වෙමින් හිඳ නැවත නුවරට යයි. අනෙක් තැනැත්තා ද (භික්ෂුව) නගර දොරටුව දක්වාම ඔහු පසුව ගමන් කොට නැවතෙයි. මේ දෙදෙනාගේ මිත්රකම භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවෙහි මේ දෙදෙනාගේ මිත්රත්වය පිළිබඳ කතා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දම් සභාවට පැමිණ “මහණෙනි, දැන් කවර නම් කතාවකින් යුතුව හුන්නහුදැ?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, මෙබඳු කතාවකින් යුතුව සිටියෙමු” යි භික්ෂූන් වහන්සේලා පැවසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මොවුන් විශ්වාසවන්ත වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද මොවුහු ඔවුනොවුන් කෙරෙහි විශ්වාසවන්තවම විසූහ” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ ඇමතිවරයා වූහ. එකල එක් සුනඛයෙක් මංගල ඇතුන් සිටින හළට ගොස්, මංගල ඇතා ආහාර ගන්නා තැන වැටී තිබුණු බත් ඇට කයි. ඒ සුනඛයා එම ආහාරයෙන්ම වැඩෙමින්, මංගල ඇතාගේ මිත්රයෙක් විය. ඇතා අසලම හිඳ ආහාර ගනී. දෙදෙනාටම ඔවුනොවුන්ගෙන් වෙන්ව සිටිය නොහැකි විය. ඒ ඇතා සුනඛයා සොඬින් ගෙන ඔබමොබ සොලවමින් සෙල්ලම් කරයි; ඔසවා කුම්බස්ථලය මත්තෙහි (හිස මත) තබයි. එක් දිනක් ගම්වැසි මිනිසෙක් ඇත් ගොව්වාට මුදල් දී එම සුනඛයා ගෙන තම ගමට ගියේය. එතැන් පටන් ඒ ඇතා සුනඛයා නොදැක (ශෝකයෙන්) ආහාර නොකයි; පැන් නොබොයි; ස්නානය නොකරයි. මේ කාරණය රජතුමාට දැන්වූහ. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේව පිටත් කරමින්, “පණ්ඩිතයෙනි, යන්න. කවර හේතුවක් නිසා ඇතා මෙසේ කරන්නේ දැයි දැනගන්න” යැයි පැවසීය.
බෝසතාණන් වහන්සේ ඇත්හළට ගොස් ඇතාගේ දොම්නස් ස්වභාවය දැක, “මොහුගේ ශරීරයේ කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් පෙනෙන්නට නැත. මොහු
කිසිවෙකු සමඟ හෝ දැඩි මිත්රත්වයෙන් සිටියා විය යුතුය. ඔහු නොදැකීමෙන් ඇති වූ ශෝකයෙන් මෙසේ මඩනා ලද්දේ යැයි
සිතමි” යි අදහස් කොට ඇත් ගොව්වාගෙන් විමසූහ.
“මොහුට කිසිවෙකු සමඟ විශ්වාසවන්ත මිත්රකමක්
තිබුණේද?”
“එසේය ස්වාමීනි, එක් සුනඛයෙකු සමඟ බලවත් මිත්රකමක් තිබුණි.”
“දැන් ඒ සුනඛයා කොහිද?”
“එක්
මිනිසෙකු විසින් ගෙනයන ලදී.”
“ඔහුගේ වාසස්ථානය දන්නෙහිද?”
“නොදනිමි ස්වාමීනි.”
බෝසතාණන් වහන්සේ රජු
වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, ඇතාට කිසිදු කායික ආබාධයක් නැත. නමුත් එක් සුනඛයෙකු සමඟ දැඩි විශ්වාසවන්තකමක් තිබිණි.
ඌ නොදැකීම නිසා ආහාර නොගන්නා බව මම සිතමි” යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ.
“නාලං කබළං පදාතවෙ, න ච පිණ්ඩං න කුසෙ න ඝංසිතුං;
මඤ්ඤාමි අභිණ්හදස්සනා, නාගො ස්නෙහමකාසි
කුක්කුරෙ”ති.
“මංගල ඇතා කබලක් (බත් පිඩක්) වත් ගැනීමට සමත් නොවේ; බත් මුලක් වත් ගැනීමට නොහැකිය; තණකොළ
කෑමට ද නොහැකිය; නාවන විට ඇඟ ඇතිල්ලීමට ද ඉඩ නොදෙයි. සුනඛයා නිතර දැකීමෙන්, ඇතා ඔහු කෙරෙහි ස්නේහය ඇති කරගෙන
ඇතැයි මම සිතමි.”
එහි නාලං යනු සමත් නොවේ යන්නයි. කබළං යනු ආහාර ගන්නා වේලාවෙහි පළමුවෙන්ම දෙනු ලබන කුළු බත් පිඩයි. පදාතවෙ යනු පාදාතවෙ (ගැනීමට) විය යුතු තැන සන්ධි වශයෙන් ‘ආ’ කාරය ලොප් වී ඇත; එයින් අදහස් වන්නේ ‘ගැනීමට’ යන්නයි. න ච පිණ්ඩං යනු ගුලි කොට දෙනු ලබන බත් පිඬක් වත් ගැනීමට සමත් නොවේ. න කුසෙ යනු කෑම පිණිස දෙන ලද තණකොළ ද ගැනීමට නොහැකිය. න ඝංසිතුං යනු නාවන කල්හි ශරීරය ඇතිල්ලීමට ද ඉඩ නොදෙයි (අසමත්ය). මෙසේ යම් යම් දෙයක් කිරීමට ඒ ඇතා අසමත් ද, ඒ සියල්ල රජතුමාට දන්වා, ඒ අසමත් වීමට හේතුව වශයෙන් තමා නුවණින් වටහා ගත් කාරණය ප්රකාශ කරමින් බෝසතාණන් වහන්සේ “මඤ්ඤාමි” (මම සිතමි) යනාදී ධර්ම දේශනාව සිදු කළහ.
රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා, “පණ්ඩිතයෙනි, දැන් කුමක් කළ යුතුදැ?” යි විමසුවේය. “දේවයන් වහන්ස, අපගේ මංගල ඇතාගේ මිතුරුවූ සුනඛයා එක් මිනිසෙක් රැගෙන ගොස් ඇත. යමෙකුගේ නිවසක ඒ සුනඛයා සිටීද ඔහුට මෙපමණ දඩයක් නියම කරනු ලැබේ යැයි නුවර පුරා අණබෙර යැවිය මැනවැ” යි බෝසතාණන් වහන්සේ කීහ. රජතුමා එසේ කරවීය. ඒ පුවත අසා සුනඛයා ගෙනගිය මිනිසා ඌව මුදා හැරියේය. සුනඛයා වේගයෙන් දිවවිත් ඇතා සමීපයටම ගියේය. ඇතා ඌව සොඬින් ගෙන කුම්බස්ථලය මත්තෙහි තබා, හඬා වැළප, බිමට බස්වා, ඌට ආහාර කවා පසුව තමා ද ආහාර ගත්තේය. “තිරිසන් සතෙකුගේ අදහස් පවා දන්නේ යැයි” පැහැදුණු රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේට මහත් වූ යස සම්පත් ලබා දුන්නේය.
හස්ති රාජයා තම මිතුරු සුනඛයා සොඬින් ඔසවා ආදරයෙන් පිළිගන්නා අයුරු.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මොවුන් විශ්වාසවන්ත වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද විශ්වාසවන්තවම විසූහ” යි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්ය ප්රකාශ කිරීමෙන් කතාව අවසන් කොට පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. (මෙම චතුරාර්ය සත්ය කතාවෙන් අවසන් කිරීම සියලු ජාතකයන්හි ඇත. එබැවින් යම් තැනක එහි විශේෂ ආනිශංසයක් පෙනේ නම් අපි එහිදී පමණක් එය දක්වන්නෙමු).
“එකල්හි සුනඛයා වූයේ මේ උපාසකයා ය. ඇතා වූයේ මහලු තෙරුන් වහන්සේ ය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. නුවණැති ඇමතිවරයා වූයේ මම ම යැයි” (බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව හඳුන්වා දුන් සේක).
හත්වන අභිණ්හ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“මිහිරි වදන්ම දෙඩිය යුතුය” යන මේ ජාතක කතාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි ෂඩ්වර්ගික භික්ෂූන්ගේ පරුෂ වචන (ආක්රෝශ පරිභව) අරබයා දේශනා කළ සේක. එකල ෂඩ්වර්ගික භික්ෂූහු කලහ කරමින්, ප්රියශීලී භික්ෂූන්ට ගරහති; අවමන් කරති; වචන නමැති හී වලින් විදිනාක් මෙන් රිදවති; දස වැදගත් ආක්රෝශ වස්තූන්ගෙන් බැන වදිති. ඒ භික්ෂූහු මේ බව භාග්යවතුන් වහන්සේට දැන්වූහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ ෂඩ්වර්ගිකයන් කැඳවා, “මහණෙනි, මේ කියන්නේ සත්යයක් දැ?” යි විමසා, “සත්යයකි” යි පැවසූ විට, ඔවුන්ට දෝෂාරෝපණය කළ සේක. “මහණෙනි, පරුෂ වචනය නම් තිරිසන් සතුන්ට පවා අමනාපය. පෙර එක් තිරිසන් සතෙක් තමාට පරුෂ වචනයෙන් කතා කළ අයකු දහසකින් පැරදවූයේය” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර ගන්ධාර රට තක්සලාවෙහි ගන්ධාර නම් රජෙක් රාජ්යය කළේය. එකල බෝධිසත්වයෝ ගව යෝනියෙහි උපන්හ. ඔහු ඉතා තරුණ වසු පැටවකු කාලයේදීම එක් බමුණෙක් ගව දානය දෙන මිනිසුන් වෙතින් මොහු ලබාගෙන, “නන්දිවිසාල” යැයි නම් තබා, තමාගේම පුතෙකු මෙන් සලකා ඉතා ආදරයෙන් කැඳ බත් ආදිය දී පෝෂණය කළේය. බෝධිසත්වයෝ වියට පත් වූ කල්හි මෙසේ සිතූහ: “මම මේ බමුණා විසින් ඉතා දුක සේ පෝෂණය කරන ලද්දෙමි. මුළු දඹදිවම මා හා සමාන බර ඇදීමට සමත් වෙනත් ගොනෙක් නැත. මම මගේ කායික ශක්තිය පෙන්වා මේ බමුණාට මා පෝෂණය කිරීමේ ණය (මිල) ගෙවන්නෙම් නම් මැනවි.” දිනක් ඔහු බමුණාට මෙසේ කීවේය: “බමුණ, යන්න; ගව සම්පත් ඇති එක් සිටුවරයකු වෙත එළැඹ ‘මාගේ ගොනා එකිනෙක බැඳි ගැල් සියයක් අදී’ යැයි පවසා දහසක් පරදුවට තබා ඔට්ටු අල්ලන්න.” ඒ බමුණා සිටුවරයා වෙත ගොස් කතාවක් මතු කළේය. “මේ නගරයේ කාගේ ගොන්නු ද කායික ශක්තියෙන් යුක්ත?” ඉක්බිති සිටුවරයා “අසවලාගේ සහ අසවලාගේය” යි කියා, “එහෙත් මුළු නගරයේම අපගේ ගොනුන්ට සමාන කෙනෙක් නැතැ” යි කීය. බමුණා පැවසුවේ, “එකට බැඳි ගැල් සියයක් පවා පෙරළාගෙන යාමට (ඇදීමට) සමත් මාගේ එක් ගොනෙක් සිටී” යනුවෙනි. සිටු ගෘහපතියා, “එබඳු ගොනෙක් කොහෙන්ද?” යි ඇසීය. බමුණා, “මාගේ ගෙදර සිටී” යැයි කීය. “එසේ නම් ඔට්ටු අල්ලන්න.” “හොඳයි, කරමි” යි කියා බමුණා දහසක ඔට්ටුවක් තැබීය.
සිටුවරයා ගැල් සියයක් වැලි, බොරළු සහ ගල් වලින් පුරවා, පේළියට තබා, සියල්ලම ආක්ෂක බන්ධන යොත් (ගැල් අරවට යොදන රැහැන්) මගින් එකට බැඳ තැබීය. නන්දිවිසාල ගොනා නහවා, සුවඳ විලවුන්වලින් පසැඟිලි සලකුණු තබා, බෙල්ලේ මල් මාලා පළඳවා, පෙරටම තිබූ ගැලෙහි විය ගසෙහි තනිවම යෙදුවේය. බමුණා ද විය ගස මතුපිට හිඳගෙන, කෙවිට ඔසවා, “යව, කූටය (කපටි ගොන)! අදින්න, කූටය!” යි කීය. බෝධිසත්වයෝ, “මොහු අකූට (කපටි නොවන) වූ මට ‘කූට’ වාදයෙන් (පරුෂ වචනයෙන්) කතා කරයි” යැයි සිතා පාද සතර ටැම් සතරක් මෙන් නිසල කොටගෙන සිටියේය. සිටුවරයා එම මොහොතේම බමුණාගෙන් දහස ලබා ගත්තේය. බමුණා දහසකින් පැරදී, ගොනා මුදා හැර, ගෙදර ගොස් ශෝකයෙන් යටපත්ව වැතිර සිටියේය. නන්දිවිසාල තණ කා ඇවිද නැවත පැමිණ, ශෝකයෙන් පෙළෙන බමුණා දැක, ළඟට ගොස්, “බමුණ, ඇයි මේ නිදන්නේ?” යි ඇසීය. “දහසකින් පැරදුණු මට කවර නින්දක්ද?” “බමුණ, මම මෙතෙක් කල් ඔබගේ නිවසේ වසන විට, කිසි දිනක එක භාජනයක් හෝ බිඳ තිබේද? කිසිවකු පාගා තිබේද? නුසුදුසු තැනක මළ මූත්ර කර තිබේද?” “නැත දරුව.” “එසේ නම් ඔබ මට කූට වාදයෙන් (පරුෂ වචනයෙන්) කතා කළේ ඇයි? වරද ඇත්තේ ඔබ අතය; මාගේ වරදක් නැත. යන්න, ඔහු සමඟ දෙදහසකට ඔට්ටු අල්ලන්න. නමුත් අකූට වූ මට කූට වාදයෙන් කතා නොකරන්න (කපටියෙකුට මෙන් කතා නොකරන්න).”
බමුණා ඔහුගේ වචනය අසා ගොස් දෙදහසකට ඔට්ටු අල්ලා, පෙර පරිදිම ගැල් සියය එකට බැඳ, නන්දිවිසාලව සරසා පළමු ගැලෙහි ධුරයෙහි (විය ගසෙහි) යෙදුවේය. කෙසේ යෙදුවේද යත්? විය ගස කරෙහි නිසල කොට බැඳ, එහි එක් කෙළවරක නන්දිවිසාලව බැඳ, අනෙක් කෙළවර ධුරයෙහි ඇති යොතින් (රැහැනින්) වෙළා, විය ගසේ කෙළවරත්, ගැලෙහි අක්ෂයත් (රෝද කරකැවෙන දණ්ඩ) එකට වන සේ මුරුත ලී දණ්ඩක් තබා, ඒ රැහැනින් නොසෙල්වෙන සේ බැඳ තැබීය. මෙසේ කළ විට විය ගස එහා මෙහා නොයයි; එක ගොනෙකුට වුවද ඇදීමට හැකි වෙයි. ඉක්බිති බමුණා විය ගස මතුපිට හිඳගෙන නන්දිවිසාලගේ පිට පිරිමැද, “යන්න, භද්රය (සොඳුරු දරුව)! අදින්න, භද්රය!” යි කීය. බෝධිසත්වයෝ එකට බැඳ තිබූ ගැල් සියයම එකවර ගත් වෙරකින්ම ඇදගෙන ගොස්, අවසානයටම තිබූ ගැල පළමු ගැල තිබූ තැන සිටින පරිදි ඇද නවතා තැබූහ. ගව සම්පත් ඇති සිටුවරයා පැරදී බමුණාට දෙදහසක් දුන්නේය. අන් අයද බෝධිසත්වයන්ට බොහෝ ධනය දුන්හ. ඒ සියල්ල බමුණාටම අයත් විය. මෙසේ ඔහු බෝධිසත්වයන් නිසා බොහෝ ධනය ලැබීය.
නන්දිවිශාල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ප්රිය වචනයෙන් දිරිමත් වූ කල ගැල් සියය අදින
ආකාරය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, පරුෂ වචනය කිසිවකුටත් ප්රියමනාප නොවේ” යැයි වදාරා, ෂඩ්වර්ගික භික්ෂූන්ට දොස් පවරා, ශික්ෂා පදයක් පනවා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක් මේ ගාථාව වදාළ සේක.
“මිහිරි වදන්ම දෙඩිය යුතුය. කිසි දිනක අමිහිරි වචන නොකිය යුතුය. මිහිරි වදන් කී කල්හි බමුණාගේ මහත් බරක් ඔහු (ගොනා) ඇද්දේය. ඔහුට ධනයද ලබා දුන්නේය. ඒ නිසා ඔහු (ගොනා සහ බමුණා) සතුටු සිත් ඇත්තෝ වූහ.”
එහි මනුඤ්ඤමෙව භාසෙය්යා යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අනුන් හා කතා කරන විට බොරු කීම ආදී වාග් දෝෂ සතරින් තොර වූ, මධුර වූ, සිතට ප්රිය වූ, සිනිඳු වූ, මෘදු වූ ප්රිය වචනම කතා කළ යුතු බවයි. ගරුං භාරං උදද්ධරී යනු: නන්දිවිසාල ගොනා අමිහිරි වචන කියන විට බර නොඇද්දේය; පසුව මනාප වූ ප්රිය වචන කියන බමුණාගේ මහත් වූ බර එසවීය; ඔසවා ඇදගෙන ගොස් පෙරළා දැමුවේය (ගමනාන්තයට පත් කළේය) යන අර්ථයි. මෙහි ‘උද්ධරී’ විය යුතු තැනට ‘උදද්ධරී’ යැයි යෙදුණේ ව්යාංජන සන්ධි වශයෙන් පද සන්ධි කිරීමෙනි.
භාග්යවතුන් වහන්සේ “මනුඤ්ඤමෙව භාසෙය්යා” යනාදී වශයෙන් මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ (ගළපා වදාළ) සේක. “එකල බ්රාහ්මණයා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන්ය. නන්දිවිසාල වූයේ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ නන්දිවිසාල ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“යතො යතො ගරුධුරන්ති” යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි යමා මහ පෙළහර අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්ලොව වැඩීම පිළිබඳ කතා පුවත දහතුන්වන නිපාතයේ සරභමිග ජාතකයෙහි (ජා. 1.13.134 ආදියෙහි) විස්තර වනු ඇත. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ යමා මහ පෙළහර පා, දෙව්ලොව තුන් මසක් වස් වැස, මහා පවාරණය සඳහා සංකස්ස නගර ද්වාරයට බැස මහත් පිරිවර සමග ජේතවනයට පිවිසි කල්හි, භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවට රැස්ව, “ඇවැත්නි, තථාගතයන් වහන්සේ වනාහි අසමධුර (සමාන කළ නොහැකි භාර උසුලන) වන සේක. උන්වහන්සේ ඉසුලූ ධුරය උසුලන්නට සමත් අන් කිසිවෙක් නැත. ෂට් ශාස්තෘවරු ‘අපිම පෙළහර පාන්නෙමු, අපිම පෙළහර පාන්නෙමු’ යි කියා එකම පෙළහරක් හෝ නොකළහ. ඒකාන්තයෙන්ම ශාස්තෲන් වහන්සේ අසමධුර වන සේක,” යැයි බුදුගුණ කියමින් සිටියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ පැමිණ, “මහණෙනි, දැන් කවර කතාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, අන් කතාවකින් නොව, ඔබවහන්සේගේ ගුණ කතාවෙනි,” යි පැවසූහ. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දැන් මා ඉසුලූ ධුරය කවරෙක් උසුලන්න ද? පෙර තිරිසන් යෝනියෙහි උපන් කල්හි පවා මම මට සමාන ධුර ඇති අන් කිසිවෙකු නොලද්දෙමි,” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ ගව යෝනියෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඔහු තරුණ වසු පැටියෙකු අවධියේම ඔහුගේ අයිතිකරුවෝ එක් මැහැලියකගේ නිවසේ නැවතී සිටි කුලිය හිලව් වීම පිණිස ඔහු ඇයට දුන්හ. මැහැලිය ඔහු තමාගේම දරුවෙකු මෙන් සලකා කැඳ බත් ආදිය දී පෝෂණය කළාය. ඔහුට “අය්යිකාකාළක” (ආච්චිගේ කළු) යන නම ව්යවහාර විය. වියට පැමිණි ඔහු අඳුන් පැහැති (කළු) ශරීර ඇත්තෙක් වී ගමෙහි අනෙක් ගවයන් සමඟ හැසිරෙයි; යහපත් හැසිරීමෙන් යුක්ත විය. ගමේ දරුවෝ ඔහුගේ අංවලින් ද, කන්වලින් ද, බෙල්ලෙන් ද අල්ලා එල්ලෙති; වලිගයෙන් අල්ලාගෙන සෙල්ලම් කරති; පිට මත ද වාඩි වෙති. එක් දිනක් ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “මාගේ මව දිළිඳු ය. මා දරුවෙකු මෙන් සලකා ඉතා දුකසේ පෝෂණය කළාය. මම යම් කුලී වැඩක් කර ඇයව මේ දිළිඳු බවින් මුදවා ගන්නේ නම් මැනවි.” එතැන් පටන් ඔහු කුලී වැඩක් සොයමින් හැසිරෙයි.
ඉක්බිති එක් දිනක් එක්තරා ගැල් නායක පුත්රයෙක් ගැල් පන්සියයක් සමඟින් සමතලා නොවන (විෂම) තොටුපළකට පැමිණියේය. එහිදී ඔහුගේ ගවයෝ ගැල් එගොඩ කිරීමට නොහැකි වූහ. ගැල් පන්සියයෙහි ගවයන් පෙළට යෙදුව ද එකම ගැලක් හෝ එගොඩ කර ගැනීමට නොහැකි විය. බෝධිසත්වයෝ ද ගම් ගවයන් සමඟ එහි සමීපයෙහි හැසිරෙති. ගව ලක්ෂණ දන්නා ඒ ගැල් නායක පුත්රයා, “මේ ගැල් එගොඩ කිරීමට සමත් ආජානීය වෘෂභයෙක් මේ ගවයන් අතර සිටී ද?” යි සොයා බලන්නේ බෝධිසත්වයන් දැක, “මේ ආජානීයයාට මාගේ ගැල් එගොඩ කිරීමට හැකි වනු ඇත; මොහුගේ අයිතිකරු කවරෙක් ද?” යි ගොපල්ලන්ගෙන් විමසීය. “පින්වතුනි, මොහුගේ අයිතිකරු කවුද? මම මොහු ලවා ගැල් එගොඩ කරවා කුලිය දෙන්නෙමි,” යි කීවේය. ඔවුහු, “මොහු අල්ලාගෙන වැඩට යොදවන්න; මොහුට මේ ස්ථානයෙහි අයිතිකරුවෙක් නැතැ” යි කීහ. ඔහු බෝසතුන්ගේ නාසයට ලණුවක් දමා ඇද්ද නමුත් සොලවන්නට පවා නොහැකි විය. බෝධිසත්වයෝ, “කුලිය කතා කරගෙන මිස නොයමි” යි නොගියහ. ගැල් නායක පුත්රයා ඔහුගේ අදහස දැන, “ස්වාමීනි, ඔබ විසින් ගැල් පන්සියය එගොඩ කළ කල්හි එක ගැලකට කහවණු දෙක බැගින් කුලිය වශයෙන් දහසක් දෙන්නෙමි” යි කීවේය. එවිට බෝධිසත්වයෝ තමන්ම ගියහ. ඉන්පසු මිනිස්සු ඔහු පළමු ගැල් පෙළෙහි යෙදූහ. හෙතෙම එක වේගයෙන්ම ගැල ඔසවා ගොඩබිම පිහිටුවිය. මේ උපායෙන් සියලුම ගැල් එගොඩ කළේය.
මහ බෝසතාණන් වහන්සේ මහා බල යොදා ගැල් ගොඩට අදින අයුරු
අනතුරුව ගැල් නායක පුත්රයා එක් ගැලකට එක කහවණුව බැගින් ගණන් බලා කහවණු පන්සියයක් පොදියක් බැඳ ඔහුගේ ගෙලෙහි බැන්දේය. එවිට බෝධිසත්වයෝ, “මොහු මට නියම කරගත් පරිදි කුලිය නොදෙයි; දැන් මොහුට යන්නට ඉඩ නොදෙමි” යි සිතා ගොස්, සියල්ලට ඉදිරියෙන් වූ ගැල ඉදිරිපිට මාර්ගය හරස් කර සිටියේය. ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළ ද ඔහු ඉවත් කිරීමට නොහැකි විය. ගැල් නායක පුත්රයා, “මොහු තමාගේ කුලිය අඩු බව දන්නා බව පෙනේ” යැයි සිතා, එක් ගැලකට දෙක බැගින් ගණන් බලා දහසක් පොදියක් බැඳ, “මෙය ඔබගේ ගැල් එතෙර කිරීමේ කුලිය යැ” යි ගෙලෙහි එල්ලුවේය. ඔහු කහවණු දහසක පොදිය රැගෙන මව වෙත ගියේය. ගමේ ළමයි, “මේ ආච්චිගේ කළුගේ (අය්යිකාකාළකගේ) බෙල්ලේ තිබෙන්නේ මොනවාදැ?” යි බෝධිසත්වයන් සමීපයට පැමිණෙති. ඔහු ඔවුන් පසුපස එලවා දුරින්ම පලවා හැර මව වෙතටම ගියේය. ගැල් පන්සියයක් එගොඩ කළ බැවින් රතු වූ ඇස් ඇතිව, විඩාපත් වූ ස්වභාවයක් පෙනුණි. මැහැලිය ඔහුගේ ගෙලෙහි වූ දහසක මල්ල දැක, “පුත, මේවා ඔබට කොහෙන් ලැබුණේ දැ?” යි ගොපලු දරුවන්ගෙන් අසා, සිද්ධිය දැන, “පුත, ඔබ ලත් කුලියෙන් මම ජීවත් වීමට නොකැමැත්තෙමි; කුමක් හෙයින් මෙබඳු දුකක් වින්දෙහි ද?” යි පවසා, බෝධිසත්වයන් උණු දියෙන් නාවා, මුළු ශරීරය තෙල් ගල්වා, පැන් පොවා, හිතකර ආහාරයක් අනුභව කරවා, ජීවිත අවසානයේ බෝධිසත්වයන් සමඟම කම් වූ පරිදි මිය ගියාය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, තථාගත තෙමේ දැන් පමණක් අසමධුර වූයේ නොවේ, පෙර ද අසමධුරම වූයේ යැ” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා අනුසන්ධි ගළපා, අභිසම්බුද්ධ වී මේ ගාථාව වදාළ සේක:
“යම් තැනක මහත් බර ඉසිලීමක් වේ ද, යම් තැනක විසම මඟක් වෙයි ද, එහි දී කණ්හ (කාළක) යොදවයි; හෙතෙම ඒ බර උසුලයි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: යතො යතො ගරු ධුරං යනු යම් යම් තැනක ධුරය හෙවත් බර මහත් වෙයි ද, භාරදූර වෙයි ද, අනෙක් ගොනුන් එය එසවීමට නොහැකි වෙත් ද; යතො ගම්භීරවත්තනී යනු ‘වත්තනී’ යනු මාර්ගයට නමකි, යම් තැනක දිය හා මඩ අධික බැවින් හෝ කැඩී බිඳී ගිය ඉවුරු ඇති බැවින් හෝ මාර්ගය ගැඹුරු (දුෂ්කර) වේ ද යන අර්ථයයි. තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජන්ති යන්නෙහි අස්සු යනු නිපාත පදයකි; එකල්හි කණ්හයා (කාළක) යොදවයි යන අර්ථයයි. යම් විටක බර ද මහත් වෙයි ද, මාර්ගය ද ගැඹුරු (විසම) වෙයි ද, එකල්හි අන් ගොනුන් ඉවත් කර කණ්හයාම යොදවති යි කියන ලද්දේ වෙයි. ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුරං යන්නෙහි ද අස්සු යනු නිපාතයක් පමණි; ඔහු ඒ ධුරය උසුලයි යන අර්ථයයි.
මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, එකල්හි කණ්හයාම ඒ බර ඉසිලීයැ” යි දක්වා අනුසන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල මැහැලිය දැන් උප්පලවණ්ණා ය; අය්යිකාකාළකයා (ආච්චිගේ කළු) නම් මම ම වෙමි.”
නවවන කණ්හ ජාතක වර්ණනාවයි.
“මුනිකගේ ආහාරයට ආශා නොකරන්න” යනාදී වශයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතකය බුදු රජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩවසන සමයෙහි, එක්තරා ථුල්ල කුමාරිකාවක් (තරබාරු තරුණියක්) කෙරෙහි ඇලුනු භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි කථා පුවත තෙළෙස් වැනි නිපාතයේ එන චූළනාරදකස්සප ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 477) විස්තර වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන්, “සැබෑද මහණ, ඔබ උකටලී වී සිටින්නෙහිද?” යි විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි” යි භික්ෂුව පිළිතුරු දුන්නේය. “කුමක් නිසාද?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, අර ථුල්ල කුමාරිකාව නිසාය” යි කීවේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔය තැනැත්තිය ඔබට අනර්ථකාරීය. පෙර ආත්මයේදීත් ඔබ ඇගේ විවාහ මංගල දිනයේදී ජීවිතක්ෂයට පත්ව මහජනයාට ව්යංජනයක් (කටගැස්මක්) බවට පත් වූයෙහිය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක් කුඩා ගමක, එක් ගෘහපතියෙකුගේ නිවසෙහි ගව යෝනියෙහි උපන්හ. උන්වහන්සේගේ නම “මහාලෝහිත” විය. ඔහුට “චූළලෝහිත” නමින් බාල සොහොයුරෙක්ද විය. ඒ නිවසේ සියලු බරපතල වැඩ කටයුතු සිදු කෙරෙන්නේ මේ සොහොයුරන් දෙදෙනා නිසාය. ඒ නිවසේ එක් තරුණ දියණියක් සිටියාය. ඇයව ඒ නගරයේම වාසය කරන එක්තරා කුල පුත්රයෙකුට විවාහ කර දීමට නියම කර ගෙන තිබුණි. ඇගේ දෙමව්පියෝ, “දියණියගේ විවාහ මංගල්යයට පැමිණෙන අමුත්තන්ට සංග්රහ පිණිස මස් (කටගැස්මක්) වන්නේය” යි සිතා, කැඳ හා බත් දී “මුනික” නම් වූ ඌරෙකු පෝෂණය කළහ. මෙය දුටු චූළලෝහිත තම සොහොයුරාගෙන් මෙසේ විමසීය: “මේ නිවසේ සියලු වැඩ කටයුතු කෙරෙන්නේ අප සොහොයුරන් දෙදෙනා නිසාය. නමුත් මේ මිනිස්සු අපට දෙන්නේ තණකොළ හා පිදුරු ආදිය පමණි. එහෙත් මේ ඌරාට කැඳ හා බත් දී පෝෂණය කරති. ඌ කවර කරුණක් නිසා මේවා ලබන්නේද?” එවිට සොහොයුරා මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය: “දරුව චූළලෝහිත, ඔබ ඌරාගේ භෝජනයට ආශා නොකරන්න. මේ ඌරා අනුභව කරන්නේ මරණීය භෝජනයකි. මේ තරුණියගේ විවාහ මංගල්යයට පැමිණෙන අමුත්තන්ට මස් පිණිස මොවුන් මේ ඌරා පෝෂණය කරති. තව දින කිහිපයකින් ඒ අමුත්තන් පැමිණෙනු ඇත. එවිට ඔවුන්, මේ ඌරා පාදවලින් අල්ලා ඇදගෙන ගොස්, ඇඳ යටින් එළියට ගෙන, මරා දමා, අමුත්තන් උදෙසා සූප ව්යංජන සාදන අයුරු ඔබටම දැක ගත හැකි වනු ඇත” යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළේය.
මහා ලෝහිත සහ චුල්ල ලෝහිත යන ගවයින් දෙදෙනා මුනික ඌරා දෙස බලමින් සාකච්ඡා කරන
අයුරු.
“මුනිකගේ ආහාරයට ආශා නොකරන්න. ඔහු අනුභව කරන්නේ විපතට හේතු වන (මරණය ගෙන දෙන) බතකි. උත්සාහයකින් (තෘෂ්ණාවකින්) තොරව ලැබෙන පිදුරු අනුභව කරන්න. එය දීර්ඝායුෂ ලැබීමේ ලකුණයි.”
එහි “මා මුනිකස්ස පිහයි” යන්නෙන් අදහස් කළේ, මුනික ඌරාගේ භෝජනයට ආශා උපදවා නොගන්නා ලෙසයි. “මේ මුනිකයා රසවත් ආහාර අනුභව කරන්නේය” යි සිතා මුනිකට ඊර්ෂ්යා නොකරන්න. “කවදා නම් මමත් මෙසේ සැපවත් වෙම්දැ” යි සිතා මුනිකගේ තත්ත්වය නොපතන්න. මක්නිසාද යත් ඔහු අනුභව කරන්නේ “ආතුරන්නානි” හෙවත් මරණය ගෙන දෙන භෝජනයන්ය. “අප්පොස්සුක්කො භුසං ඛාද” යනු ඔහුගේ භෝජනය කෙරෙහි අපේක්ෂා රහිතව, තමාට ලැබෙන පිදුරු අනුභව කිරීමයි. “එතං දීඝායුලක්ඛණන්ති” යනු එය දීර්ඝායුෂ ලැබීමට හේතුව වන බවයි. ඊට සුළු වේලාවකට පසු ඒ අමුත්තෝ පැමිණියහ. ඔවුහු මුනික ඌරා මරා නානාප්රකාර අයුරින් පිසූහ. බෝධිසත්වයෝ චූළලෝහිතගෙන්, “දරුව, ඔබ මුනිකව දුටුවේදැ” යි ඇසූහ. “එසේය සොහොයුර, මම මුනිකගේ භෝජනයෙහි විපාකය දුටුවෙමි. ඔහුගේ ඒ භෝජනයට වඩා අපගේ තණ හා පිදුරු ආහාරය සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින් උතුම්ය; නිවැරදි වේ; එය දීර්ඝායුෂ ලැබීමේ ලකුණක්ද වේ” යැයි පිළිතුරු දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ පෙර ආත්මයේදීත් මේ තරුණිය නිසාම ජීවිතක්ෂයට පත්ව මහජනයාගේ කටගැස්මක් බවට පත් වූයෙහි යැ” යි වදාරා මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ උකටලී වූ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි මුනික ඌරා වූයේ මේ උකටලී භික්ෂුවය. ථුල්ල කුමාරිකාව වූයේ මේ තරුණියමය. චූළලෝහිත වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. මහාලෝහිත වූයේ මම ම වෙමි.”
දස වැනි මුනික ජාතක වර්ණනාවයි.
තෙවැනි කුරුංග වර්ගය නිමා විය.
එහි ජාතක නාමාවලිය (උද්දානය) මෙසේය:
“කුලාවකා” යන පදයෙන් ඇරඹෙන මේ ජාතක කතාව බුදුරදුන් ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයේ, පෙරන නොලද ජලය පානය කළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. සැවැත් නුවර වැසි යහළු භික්ෂූන් දෙනමක් ජනපදයකට ගොස් පහසු තැනක කැමති පරිදි වාසය කොට, “බුදුරදුන් දකින්නෙමු” යි සිතා නැවත එතැනින් නික්ම දෙව්රම බලා පැමිණියහ. එක් භික්ෂුවක් අත පැන් පෙරහනක් තිබූ අතර අනෙක් භික්ෂුවට එය නොතිබුණි. දෙදෙනාම එක්ව පැන් පෙරා පානය කරති. දිනක් ඔවුහු විවාද කළහ. පෙරහන හිමි භික්ෂුව අනෙක් භික්ෂුවට පෙරහන නොදී තමාම පැන් පෙරා පානය කළේය. අනෙක් භික්ෂුව පෙරහන නොලැබ පිපාසය දරා සිටීමට නොහැකිව නොපෙරාම පැන් පානය කළේය. ඒ දෙදෙනාම පිළිවෙළින් දෙව්රම් වෙහෙරට අවුත් බුදුරදුන් වැඳ හුන්හ. බුදුරදුන් ඔවුන් හා පිළිසඳර කතා කොට, “කොහි සිට පැමිණියහුදැ” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, අපි කොසොල් රට එක් කුඩා ගමක වැස එතැනින් නික්ම ඔබවහන්සේ දැකීම පිණිස පැමිණියෙමු.” “නුඹලා දෙදෙනා සමගියෙන් පැමිණියහුද?” එවිට පෙරහන නොතිබූ භික්ෂුව, “ස්වාමීනි, මොහු අතරමඟදී මා හා වාද කොට පෙරහන්කඩය මට නොදුන්නේය” යැයි පැවසීය. අනෙක් භික්ෂුවද, “ස්වාමීනි, මොහු වතුර නොපෙරාම සතුන් සිටින බව දැන දැනම ජලය පානය කළේය” යැයි කීය. බුදුරදුන්, “සැබෑද මහණ? ඔබ වතුර නොපෙරා සතුන් සිටින බව දැන දැනම ජලය පානය කළේද?” යැයි විමසූහ. “ස්වාමීනි, එසේය. මා විසින් නොපෙරා ජලය පානය කරන ලදී.” එවිට බුදුරදුන්, “මහණ, පෙර නුවණැත්තෝ දිව්ය නගරයක රාජ්යය කරවන්නාහු යුද්ධයෙන් පැරදී මුහුද මතින් පලා යද්දී, ‘අපගේ ඉසුරු සම්පත් නිසා ප්රාණඝාත නොකරන්නෙමු’ යැයි සිතා ඒ සා මහත් යස ඉසුරු අතහැර ගුරුළු පැටවුන්ට ජීවිතය දීම සඳහා රථය ආපසු හැරවූහ” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
යටගිය දවස මගධ රට රජගහ නුවර එක් මගධ රජෙක් රාජ්යය කළේය. එකල දැන් ශක්ර දේවේන්ද්ර වූ බෝධිසත්වයෝ පෙර ආත්මභාවයේදී මගධ රට ‘මචල’ නම් කුඩා ගමෙහිම මහා කුලයක පුතකු වී උපන්හ. නම් තබන දිනයෙහි ඔහුට ‘මඝ කුමාර’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු තරුණ වියට පත් කල ‘මඝ මානවක’ නමින් ප්රසිද්ධ විය. පසුව ඔහුගේ දෙමාපියෝ සමාන ජාති ඇති කුලයකින් දැරියක සරණපාවා දුන්හ. ඔහු දූ දරුවන් ලබමින් වැඩෙන්නේ දානපතියෙකු වී පන්සිල් රැක්කේය. එම ගමෙහි කුල තිහක් පමණ විය. ඒ තිස් කුලයකට අයත් මිනිස්සු එක් දිනක් ගම මැදට රැස්ව ගමේ පොදු වැඩ කටයුතු කරති. බෝධිසත්වයෝ තමන් සිටි තැන පයින් පස් ඉවත් කර ඒ ප්රදේශය රමණීය කොට සිටියහ. එවිට වෙනත් අයෙක් පැමිණ එතැන අත්පත් කර ගත්තේය. බෝධිසත්වයෝ වෙනත් තැනකට ගොස් එතැනද පිරිසිදු කර රමණීය කොට සිටියහ. එතැනද අනෙකෙක් පැමිණ සිටියේය. බෝධිසත්වයෝ තවත් තැනක් රමණීය කළහ. එතැනද අනෙකෙක් සිටියේය. මෙසේ ඔහු අන් අය සිටි සෑම තැනක්ම රමණීය බවට පත් කළේය. පසුව ඔහු ඒ ස්ථානයේ මණ්ඩපයක් කරවීය. පසුව මණ්ඩපය ඉවත් කර ශාලාවක් කරවා එහි ලෑලි අසුන් පනවා පැන් කළයක් තැබීය.
කල් යත්ම ඒ තිස් දෙනාද බෝධිසත්වයන් හා සමාන අදහස් ඇත්තෝ වූහ. බෝධිසත්වයෝ ඔවුන් පන්සිල්හි පිහිටුවා එතැන් සිට ඔවුන් සමඟ පින්කම් කරමින් හැසිරුණහ. ඔවුහුද ඔහු සමඟ පින් කරමින් අලුයම් වේලෙහි නැඟිට වෑ, පොරෝ, යකඩ ඉනි ආදිය අතැතිව සිව්මංසල ආදියෙහි යකඩ ඉනිවලින් ගල් උගුලා පෙරළා දමති;
මෙසේ බොහෝ දුරට ගම්වැසි සියලු දෙනා බෝධිසත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සිල් රැක්කෝය.
ඉක්බිති ඔවුන්ගේ ගම්ප්රධානියා මෙසේ සිතීය: “මම පෙර මොවුන් සුරා පානය කරන කල්හි සහ ප්රාණඝාත ආදිය කරන කල්හි සුරා සැළියක් පාසා කහවණු ආදී වශයෙන්ද, දඩ මුදල් වශයෙන්ද ධනය ලැබුවෙමි. නමුත් දැන් මඝ මානවකයා ඔවුන් ලවා සිල් රක්වමින් ප්රාණඝාත ආදිය කිරීමට ඉඩ නොදෙයි. දැන් මම ඔවුන් ලවා පන්සිල් රැක්කවීම නවත්වන්නෙමි” යි කිපී රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, බොහෝ සොරු ගම් පහර දෙමින් මංකොල්ල කමින් හැසිරෙති” යි පැවසීය. රජු ඒ බස් අසා, “යව, ගොස් ඔවුන් අල්ලාගෙන එව” යි අණ කළේය. ගම්ප්රධානියා ගොස් ඔවුන් සියල්ලන්ම බැඳගෙන අවුත්, “දේවයන් වහන්ස, මේ සොරුන් ගෙන එන ලද්දේය” යි රජුට දැන්වීය. රජු ඔවුන් කළ දේ නොවිමසාම, “ඇතු ලවා මොවුන් පාගා මරව” යි අණ කළේය. ඉක්බිති ඔවුන් සියල්ලන්ම රජ මිදුලෙහි හොවා ඇතා ගෙන ආවේය. බෝධිසත්වයෝ ඒ සියලු දෙනාටම අවවාද දුන්හ: “තොපි තොපගේ ශීලය සිහි කරවු. කේළාම් කී පුද්ගලයා කෙරෙහිද, රජු කෙරෙහිද, ඇතු කෙරෙහිද, තමාගේ ශරීරය කෙරෙහිද එක සමානව මෛත්රිය වඩවු.” ඔවුහු එසේ කළහ. අනතුරුව ඔවුන් මැඩීම සඳහා ඇතු ළඟට ගෙනාවේය. ඇතු ඉදිරියට ඇදගෙන ආ නමුත් ඌ ළං නොවී මහ හඬින් කෑගසා පලා ගියේය. වෙනත් ඇතුන් ගෙන ආ නමුත් ඔවුහුද එසේම පලා ගියහ.
රජතුමා, “මොවුන්ගේ අත යම් කිසි ඖෂධයක් ඇති” යි සිතා, “පරීක්ෂා කරවු” යි අණ කළේය. පරීක්ෂා කළ නමුත් එවැන්නක් නොදැක “දේවයන් වහන්ස, කිසිවක් නැත” යි දැන්වූහ. “එසේනම් යම් මන්ත්රයක් ජප කරනවා විය හැකිය. ඔවුන්ගෙන් අසවු.” රාජ පුරුෂයෝ, “තොප දන්නා පිරිවහන මන්ත්රයක් ඇත්දැ?” යි ඇසූහ. බෝධිසත්වයෝ “ඇත” යි කීහ. රාජ පුරුෂයෝ “එවැන්නක් ඇතැ” යි රජුට දැන්වූහ. රජු ඔවුන් සියල්ලන්ම ගෙන්වා, “තොප දන්නා මන්ත්රය කියවු” යි කීය. බෝධිසත්වයෝ මෙසේ පිළිතුරු දුන්හ: “දේවයන් වහන්ස, අපට වෙනත් මන්ත්රයක් නැත. නමුත් අපි තිස් දෙනා;
මේ අපගේ මන්ත්රයයි, ආරක්ෂාවයි, දියුණුවයි වේ.” රජතුමා ඔවුන් කෙරෙහි පැහැදී කේලාම් කියූ ගම්ප්රධානියාගේ සියලු සම්පත්ද, ඔහුද ඔවුන්ටම දාසයෙකු කොට දුන්නේය. ඒ ඇතු සහ ගමද ඔවුන්ටම තෑගි කළේය.
ඔවුහු එතැන් පටන් තමන් කැමති පරිදි පින්කම් කරමින්, “සිව්මංසලෙහි විශාල ශාලාවක් කරවන්නෙමු” යි සිතා වඩුවෙකු ගෙන්වා ශාලාවේ වැඩ ආරම්භ කළහ. ස්ත්රීන් කෙරෙහි කැමැත්තක් නොතිබූ බැවින් එම ශාලාවේ කොටස්කාරීත්වය ස්ත්රීන්ට නොදුන්හ. එකල බෝධිසත්වයන්ගේ නිවසේ සුධම්මා, චිත්රා, නන්දා සහ සුජා යනුවෙන් ස්ත්රීන් සිව් දෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් සුධම්මා වඩුවා සමඟ රහසේ කතා කොට, “සොහොයුර, මේ ශාලාවේ ප්රධානත්වය මට ලබා දෙන්න” යැයි පවසා අල්ලස් දුන්නාය. වඩුවා “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන, පළමුවෙන්ම කණිමඩලට (ගොඩනැගිල්ලේ මුදුනට) සුදුසු ගසක් කපා, වේලා, සකස් කර, විද, නිමවා, වස්ත්රයකින් ඔතා පැත්තක තැබීය. ශාලාව නිමවා කණිමඩල සවි කරන අවස්ථාවේ, “අනේ මහත්වරුනි, අපට එක දෙයක් අමතක වුණා නොවේදැ” යි කීය. “ඒ කුමක්ද?” “කණිමඩලක් සපයා ගැනීම වටී.” “හොඳයි අපි ගෙනෙමු.” “දැන් කපන ලද අමු ගසකින් එය කළ නොහැකිය. කල් තියාම කපා, සකස් කර, විද තබන ලද කණිමඩලක්ම අවශ්ය වේ.” “දැන් කුමක් කරමුද?” “යමෙකුගේ ගෙදරක වැඩ නිමවා තබා ඇති විකිණිය හැකි කණිමඩලක් ඇත්නම් එය සොයා ගත යුතුය.” ඔවුන් එසේ සොයන විට සුධම්මාගේ නිවසේ තිබෙනු දැක මිලට ඉල්ලූ නමුත් නොලැබුණි. “මාද ශාලාවේ කොටස්කාරියක කරන්නේ නම් දෙමි” යි ඇය පැවසූ විට, “අපි ස්ත්රීන්ට කොටස්කාරීත්වය නොදෙමු” යි ඔවුහු කීහ.
එවිට වඩුවා, “මහත්වරුනි, මේ කුමක් කියන්නහුද? බ්රහ්ම ලෝකය හැර ස්ත්රීන් නැති තැනක් නම් නැත. කණිමඩල ගන්න. එසේ වුවහොත් අපගේ කාර්යය නිමාවට පත්වනු ඇත” යි කීය. ඔවුන් “යහපතැ” යි කියා කණිමඩල ගෙන ශාලාව නිමවා, අසුන් පනවා, පැන් කළ තබා, නිතර කැඳ සහ බත් දීම ආරම්භ කළහ. ශාලාව ප්රාකාරයකින් වට කර, දොරටුවක් යොදා, ප්රාකාරය ඇතුළත වැලි අතුරා, පිටත තල් ගස් පෙළක් රෝපණය කළහ. චිත්රාද ඒ ස්ථානයේ උද්යානයක් කරවූවාය. “පුෂ්ප හටගන්නා හෝ ඵල හටගන්නා අසවල් ගස එහි නැතැ” යි කීමට නොහැකි තරම් විය. නන්දාද ඒ ස්ථානයේම පස් පියුමෙන් ගැවසී ගත් රමණීය පොකුණක් කරවූවාය. නමුත් සුජා කිසිවක් නොකළාය.
බෝධිසත්වයෝ;
යන මේ වතපද හත පුරමින්...
“මව්පියන් පෝෂණය කරන්නා වූ, කුල දෙටුවන් පුදන්නා වූ, මෘදු මොළොක් වචන කතා කරන්නා වූ, කේළාම් කීමෙන් වැළකුණා වූ,
මසුරු මල දුරු කිරීමෙහි යෙදුණු, සත්ය වචන ඇති, ක්රෝධය මැඩ පැවැත්වූ නරයා සැබවින්ම සත්පුරුෂයෙකැයි තව්තිසා දෙවියෝ පවසති.”
මෙසේ ප්රශංසනීය භාවයට පත්ව ජීවිත පර්යාවසානයේ තව්තිසා භවනෙහි ශක්ර දේවේන්ද්රයා වී උපන්නේය. ඔහුගේ මිතුරන්ද එහිම උපන්හ. එකල තව්තිසා භවනයෙහි අසුරයෝ වාසය කළහ. ශක්ර දේවේන්ද්රයා, “අන් අය සමඟ හවුලේ භුක්ති විඳින රාජ්යයෙන් අපට ඇති ඵලය කුමක්ද?” යි සිතා, අසුරයන්ට දිව්ය පානය පොවා මත් කරවා, ඔවුන් පාවලින් අල්ලාගෙන සිනේරු පර්වත පාමුලට විසි කරවීය. ඔවුහු ගොස් අසුර භවනයටම වැටුණහ.
අසුර භවනය වනාහි සිනේරු පර්වතය යටම තලයෙහි පිහිටියේය. එය ප්රමාණයෙන් තව්තිසා දෙව්ලොවට සමානය. එහි දෙවියන්ට පරසතු රුක මෙන් අසුරයන්ට කල්පයක් පවතින ‘චිත්තපාටලී’ නම් ගසක් ඇත. ඒ චිත්තපාටලී ගසෙහි මල් පිපුණු කල්හි, “මේ අපගේ දෙව්ලොව නොවේ, මන්ද දෙව්ලොව පිපෙන්නේ පරසතු මල්ය” යි ඔවුහු දැන ගනිති. ඉක්බිති ඔවුහු, “මහලු ශක්රයා අප මත් කොට මහ මුහුදට දමා අපගේ දේව නගරය අත්පත් කර ගත්තේය. අපි ඔහු හා යුද්ධ කොට අපගේ දේව නගරය නැවත ලබා ගනිමු” යි කියා කුහුඹුවන් මෙන් සිනේරු පර්වත ටැඹ දිගේ ඉහළට නැඟුණාහ. අසුරයන් නැගී එන බව අසා ශක්රයා මුහුද මතුපිටට පැන නැඟී යුද්ධ කරමින් ඔවුන්ගෙන් පරාජය වී, යොදුන් දෙසිය පනහක් පමණ වූ ‘වේජයන්ත’ රථයෙන් දකුණු මුහුද මතුපිටින් පලා යන්නට විය. ඔහුගේ රථය දිය මතුපිටින් වේගයෙන් යද්දී ඉඹුල් වනය මැදින් ගමන් කළේය. රථයේ වේගයට ඉඹුල් වනය තල් වනයක් මෙන් කැපී කැඩී මුහුද මත වැටුණි. ගුරුළු පැටවු මුහුද මත ඇද වැටෙමින් මහ හඬින් හැඬූහ. ශක්රයා මාතලීගෙන්, “මිතුර මාතලී, මේ ඇසෙන්නේ කුමන ශබ්දයක්ද? ඉතා දුක්බර හඬක් ඇසෙයි” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබගේ රථයේ වේගයෙන් ඉඹුල් වනය සුණු විසුණු වී වැටෙන විට ගුරුළු පැටවුන් මරණ බියෙන් තැතිගෙන මහ හඬින් හඬති.”
මහාසත්වයා, “මිතුර මාතලී, අප නිසා මොවුන් පීඩාවට පත් නොවේවා. ඓශ්චර්යය නිසා අපි ප්රාණඝාත අකුසල් නොකරමු. මොවුන් වෙනුවෙන් අපි ජීවිතය පරිත්යාග කර අසුරයන්ට ජය දෙමු. රථය ආපසු හරවන්න” යැයි පවසා මේ ගාථාව කීහ:
“මාතලී, ඉඹුල් වනයෙහි කූඩු තනාගෙන සිටින ගුරුළු පැටවුන් රථයේ වියගහ ගැටීමෙන් පීඩාවට පත් නොවන ලෙස මඟ හරවා යන්න. කැමැත්තෙන්ම අපි අසුරයන්ට ජීවිතය පුදමු. එහෙත් මේ පක්ෂීන් කැදලි අහිමි වූවන් නොවේවා!”
එහි “කුලාවකා” යනු ගුරුළු පැටවුන්ය. “මාතලී” යනු රියදුරු ඇමතීමයි. “සිම්බලිස්මිං” යනු මේ ඉඹුල් ගස්වල එල්බෙන කැදලි ඇතැයි පෙන්වයි. “ඊසාමුඛෙන පරිවජ්ජයස්සු” යනු මේ රථයේ වියගස් කෙළවර වැදී ඔවුන් නොනසින ලෙස රථය හරවා ගන්න. “කාමං චජාම අසුරෙසු පාණං” යනු ඉදින් අප අසුරයන් වෙනුවෙන් ජීවිතය අත්හරින විට මොවුන්ට යහපතක් වේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම අපි අසුරයන්ට ජීවිතය දෙමු. “මා මෙ දිජා විකුලාවා අහෙසුං” යනු මේ පක්ෂීන් හෙවත් ගුරුළු පැටවුන් කැදලි සුණු විසුණු වී විනාශ වූවන් නොවේවා; අපගේ දුක මොවුන් මත නොපටවනු; රථය හරවනු, යන අදහසයි. මාතලී රියදුරු ඔහුගේ වචනය අසා රථය හරවා වෙනත් මාර්ගයකින් දෙව්ලොව බලා ධාවනය කරවීය. අසුරයෝ රථය ආපසු හරවනු දැක, “ඒකාන්තයෙන්ම අනෙක් සක්වලවල සිටින ශක්රයන්ද මොවුන්ට උපකාර පිණිස එනවා විය යුතුය. බලය ලබාගෙන රථය ආපසු හරවා එන්නේ ඒ නිසාය” යැයි සිතා මරණ බියෙන් තැතිගෙන පලා ගොස් අසුර භවනයටම රිංගා ගත්හ.
ශක්ර දේවේන්ද්රයන් ගරුඬ පැටවුන් බේරා ගැනීම සඳහා රථය ආපසු හැරවීම
ශක්රයාද දේව නගරයට පිවිස දෙව්ලොව දෙවියන් පිරිවරා නගරය මැද සිටියේය. ඒ මොහොතේම පොළොව පලාගෙන යොදුන් දහසක් උසැති වේජයන්ත නම් ප්රාසාදය මතු විය. යුද්ධය ජයගත් කෙළවර පහළ වූ බැවින් එයට ‘වේජයන්ත’ (ජයග්රාහී) යන නම තැබූහ. ඉන්පසු ශක්රයා නැවත අසුරයන්ගේ පැමිණීම වැළැක්වීම සඳහා ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යෙදවීය. ඒ බව සඳහන් කරමින් මෙසේ වදාරන ලදී:
“යුද්ධයෙන් දිනාගත නොහැකි නගර දෙක අතර පස් ආකාරයක ආරක්ෂාවක් තබන ලදී; එනම් නාග, ගුරුළු, කුම්භාණ්ඩ, යක්ෂ සහ සතර වරම් මහ රජවරුන්ය.”
දේව නගරය සහ අසුර නගරය යන දෙකම යුද්ධයකින් අල්ලා ගත නොහැකි බැවින් ඒවා ‘අයුජ්ඣපුර’ (යුද්ධයෙන් ගත නොහැකි නගර) නම් විය. යම් කලෙක අසුරයෝ බලවත් වෙත් නම්, දෙවියන් පලාගොස් දෙව් නුවරට වැදී දොර වැසූ කල්හි ලක්ෂයක් අසුරයන් පැමිණියද කිසිවක් කළ නොහැකි වෙයි. යම් කලෙක දෙවියෝ බලවත් වෙත්ද, අසුරයන් පලාගොස් අසුර නගරයේ දොරටුව වැසූ කල්හි ශක්රයන් ලක්ෂයකට වුවද කිසිවක් කිරීමට නොහැකි වෙයි. ඒ නිසා මේ නගර දෙක යුද්ධ කොට අල්ලා ගත නොහැකි ඒවා විය. ඒ නගර දෙක අතර පහත පරිදි ආරක්ෂාව යොදවන ලදී:
එබැවින් අසුරයෝ කිපී කැළඹුණු සිතින් දේව පුරයට පැමිණියහොත් පර්වතයේ පළමු වන මාලකයේදී නාගයෝ ඔවුන් වළකාලති.
මෙසේ මේ ස්ථාන පහෙහි ආරක්ෂාව යොදවා දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්රයා දිව්ය සම්පත් විඳිද්දී, සුධම්මා එතැනින් චුත වී ඔහුගේම බිරිඳක්ව උපන්නාය. ඇය කණිමඩල පූජා කළ පිනෙන් ඇයට ‘සුධම්මා’ නම් වූ යොදුන් පන්සියයක් විශාල දේව සභාවක් පහළ විය. එහි ධවල සේසතක් යට යොදුනක් පමණ වූ රන් පළඟක හිඳ ශක්රයා දෙවි මිනිසුන්ගේ කටයුතු කරයි. චිත්රාද චුත වී ඔහුගේම බිරිඳ වී උපන්නාය. උයන කරවූ පිනෙන් ඇයට ‘චිත්තලතා’ නම් උයන පහළ විය. නන්දාද චුත වී ඔහුගේම බිරිඳ වී උපන්නාය. පොකුණ කරවූ පිනෙන් ‘නන්දා පොකුණ’ පහළ විය.
සුජාතාව කිසිදු පින්කමක් නොකළ බැවින් එක් කැලෑවක දිය කඳුරක් අසල කෙකණියක් වී උපන්නාය. ශක්රයා ඇය ගැන සොයා බලා, එහි ගොස් ඇයව දෙව්ලොවට රැගෙන ආවේය. ඇයට රමණීය වූ දේව නගරය, සුධම්මා සභාව, චිත්තලතා වනය සහ නන්දා පොකුණ පෙන්වා, “මේ අය පින් කොට මගේ බිරින්දෑවරුන් ලෙස ඉපදුණහ. නුඹ කිසිදු කුසලයක් නොකොට තිරිසන් යෝනියේ උපන්නෙහිය. මෙතැන් පටන් සිල් රකින්න” යැයි අවවාද දී පන්සිල්හි පිහිටුවා, ඇයව ආපසු විලට ගෙන ගොස් දැමීය. එතැන් පටන් ඇය සිල් රැක්කාය. දින කිහිපයකට පසු ඇයට සිල් රැකිය හැකිදැයි විමසීමට ශක්රයා මත්ස්ය වෙස් ගෙන ඇය ඉදිරියේ උඩුබැලි අතට වැතිරුණේය. ඇය “මළ මාළුවෙකැ” යි සිතා හිසෙන් අල්ලා ගත්තාය. එවිට මාළුවා වලිගය වැනුවේය. ඇය “මොහු ජීවත් වන සතෙකි” යි සිතා අතහැරියාය. ශක්රයා සතුටට පත්ව ඇයව අගය කොට ගියේය. පසුව ඇය එතැනින් චුතව බරණැස් නුවර කුඹල්කරුවෙකුගේ ගෙදර උපන්නාය.
ශක්රයා නැවත ඇය කොහි උපන්නේදැයි සොයා බලා, එහි ගොස් රන් කැකිරිවලින් යානයක් පුරවාගෙන මහලු වේශයක් මවාගෙන ගම මැද හිඳ, “කැකිරි ගන්නෝ! කැකිරි ගන්නෝ!” යි හඬ නැගීය. මිනිස්සු පැමිණ, “පියාණෙනි, අපට දෙන්න” යැයි ඉල්ලූහ. “මම මේවා දෙන්නේ සිල් රකින අයට පමණයි. ඔබලා සිල් රකිනවාද?” “අපි සිල් ගැන නොදනිමු. මුදලට දෙන්න.” “මට මුදලින් වැඩක් නැත. මම දෙන්නේ සිල් රකින අයට පමණයි.” මිනිස්සු “මේ මොන පිස්සෙක්ද” යි කියමින් ඉවත්ව ගියහ. සුජාතාව මේ පුවත අසා, “මේවා මා සඳහා ගෙනාවා විය යුතුය” යි සිතා ගොස්, “පියාණෙනි දෙන්නැ” යි කීවාය. “දුවේ, නුඹ සිල් රකිනවාද?” “එසේය, මම සිල් රකිමි.” “එසේනම් මේවා මම ගෙන ආවේ නුඹ වෙනුවෙන්මයි” යැයි කියා ඔහු යානය පිටින්ම ඇගේ ගෙදර දොරකඩ තබා ගියේය.
ඇය දිවි හිමියෙන් සිල් රැක ඉන් චුතව වේපචිත්ති නම් අසුර රජුගේ දියණිය වී උපන්නාය. සීලයේ ආනිශංස නිසා ඉතා රූමත් වූවාය. ඇය විවාහ වයසට පැමිණි විට පියා, “මාගේ දියණිය තමාට කැමති ස්වාමියෙකු තෝරා ගනීවා” යි කියා අසුරයන් රැස් කරවීය. ශක්රයාද අසුර වේශයක් මවාගෙන එහි ගියේය. සුජාතාව අසුර පිරිස දෙස බලද්දී ශක්රයා දුටුවාය. පෙර ආත්මයේ පැවති ස්නේහය නිසා ඇය “මේ මාගේ ස්වාමියාය” යි පවසා ඔහු වෙත මල් මාලය දමා ඔහුව තෝරා ගත්තාය. අසුරයෝ, “අපගේ රජතුමා මෙතෙක් කල් දියණියට සුදුසු සැමියෙකු නොලැබ දැන් මහලු අයෙකුව තෝරාගෙන ඇත” යි ලැජ්ජාවට පත්ව ඉවත්ව ගියහ. ශක්රයා ඇයව දේව නගරයට රැගෙන ගොස් දෙකෝටි පනස් ලක්ෂයක් වූ දිව්ය අප්සරාවන්ට නායිකාව කළේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණ, මෙසේ පෙර නුවණැත්තෝ දේව රාජ්යය කරද්දී තමාගේ ජීවිතය පරිත්යාග කිරීමට සිදුවුවද ප්රාණඝාතය නොකළහ. ඔබ වැනි අය මෙවන් වූ නෛර්යාණික (සසරින් එතෙර කරවන) ශාසනයක පැවිදිව ජලය නොපෙරා සතුන් සහිත ජලය පානය කරන්නෙහිදැ” යි ඒ භික්ෂුවට ගරහා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල මාතලී රියදුරු වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. ශක්රයා වූයේ මම ම වෙමි.”
පළමු වන කුලාවක ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“රුදං මනුඤ්ඤං” (නාදය මිහිරිය) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි බොහෝ පිරිකර ඇති (බහුභාණ්ඩික) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. කථා පුවත පහත දැක්වෙන දේවධර්ම ජාතකයෙහි (ජා· 1.1.6) සඳහන් අයුරුම වේ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන්, “මහණ, ඔබ බොහෝ බඩුබාහිරාදිය ඇත්තෙක් යැයි කියන්නේ සැබෑද?” යි විමසූ සේක. “එසේය, ස්වාමීනි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “මහණ, කුමක් හෙයින් ඔබ බොහෝ බඩුබාහිරාදිය ඇත්තෙක් වූයේද?” යි විමසූ විට, ඔහු එපමණක් ඇසූ පමණින්ම කිපී, හැඳි පෙරවූ සිවුරු ඉවත ලා, “දැන් ඉතින් මේ විලාසයෙන් හැසිරෙමි” යි කියමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නග්නව සිටගත්තේය. මිනිස්සු “චී! චී!” යයි පිළිකුල් කළහ. ඔහු එතැනින් පලා ගොස් හීන වූ ගිහිභාවයට පත් විය.
පසු දිනෙක භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභා මණ්ඩපයේ රැස්ව, “ශාස්තෲන් වහන්සේ ඉදිරියේ මෙබඳු දෙයක් කෙළේය” යයි කියමින් ඔහුගේ අගුණ කතා කරමින් සිටියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් කවර නම් කතාවකින් යුතුව හුන්නාහුද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, ඒ භික්ෂුව ඔබ වහන්සේ ඉදිරියෙහි, සිව්පිරිස් මැද ලැජ්ජා බිය (හිරි ඔතප්) අතහැර, ගම් දරුවකු මෙන් නග්නව සිට, මිනිසුන් විසින් පිළිකුල් කරනු ලබන්නේ, හීන වූ ගිහි බවට පෙරළී ශාසනයෙන් පිරිහුණේය. අපි ඔහුගේ අගුණ කතා කරමින් සිටියෙමු” යි භික්ෂූහු පැවසූහ. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව ලැජ්ජා බිය නැති නිසා උතුම් වූ ශාසනයෙන් පිරිහුණේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ඔහු ස්ත්රී රත්නයක් නොලැබීමෙන් පිරිහුණේය” යයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ පළමු වන කල්පයෙහි සිව්පාවෝ සිංහයාව රජ බවට පත් කළහ. මත්ස්යයෝ ආනන්ද මත්ස්යයා ද, පක්ෂීහු සුවර්ණ හංසයා ද රජුන් ලෙස පත් කර ගත්හ. ඒ ස්වර්ණ හංස රාජයාට රූමත් හංස පෝතිකාවක වූ දියණියක් සිටියාය. හංස රාජයා ඇයට වරයක් දුන්නේය. ඇය තමාට රුචි ස්වාමියෙකු තෝරා ගැනීමට කැමැත්ත පළ කළාය. හංස රාජයා ඇයට එම වරය දී හිමාලයෙහි සියලු පක්ෂීන් රැස් කරවීය. නානාප්රකාර හංස, මොනර ආදී පක්ෂි සමූහයා පැමිණ විශාල ගල් තලාවක රැස් වූහ.
හංස රාජයා “විත් තමාට රුචි ස්වාමියෙකු තෝරා ගනු මැනවැ” යි දියණිය කැඳවීය. ඇය පක්ෂි සංඝයා දෙස බලන්නී, මැණික් පැහැති ගෙලක් හා විසිතුරු පිල් ඇති මොනරකු දැක, “මොහු මගේ ස්වාමියා වේවා!” යි කැමැත්ත ප්රකාශ කළාය.
පක්ෂි සමූහයා මොනරා වෙත ගොස්, “යහළු මොනර, රජ දියණිය මෙපමණ පක්ෂීන් මැද ස්වාමියෙකු තෝරන්නී ඔබ කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති කර ගත්තාය” යි කීහ. මොනරා, “ඇය අදවත් මගේ බලය (හැකියාව) නොදකියි” යි සිතා, අධික සතුටින් ලැජ්ජා බිය (හිරි ඔතප්) බිඳ දමා, ඒ මහත් පක්ෂි පිරිස මැද පියාපත් විදහා නටන්නට පටන් ගත්තේය. නටන විට ඔහුගේ ශරීරයේ රහස් ප්රදේශ නොවැසී පෙනෙන්නට විය.
මයුරයා හිරි ඔතප් බිඳ හංස රාජයා ඉදිරියේ නර්තනයේ යෙදීම
සුවර්ණ හංස රාජයා ලැජ්ජාවට පත්ව, “මොහුට තමා තුළ ඇති වන ලැජ්ජාව (හිරිය) හෝ බාහිරින් හටගන්නා බිය (ඔතප්පය) හෝ නැත. ලැජ්ජා බිය සිඳ දැමූ මොහුට මගේ දියණිය නොදෙමි” යි සිතා පක්ෂි සමූහයා මැද මෙම ගාථාව පැවසීය:
“ඔබගේ හඬ මිහිරිය. පිට පෙදෙස ද විසිතුරුය (බැබළෙයි). ගෙල පෙදෙස වෙරළු මිණි පැහැයට සමානය. පිල් කලඹ බඹයක් පමණ දිගුය. (එහෙත්) ඔබගේ නැටීම (ලැජ්ජා රහිත බව) හේතුවෙන් මගේ දියණිය ඔබට නොදෙමි.”
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය: ‘රුදං මනුඤ්ඤං’ යන්නෙහි ‘ත’ කාරයට ‘ද’ කාරය ආදේශ වී ඇත. එය ‘රුතං’ (හඬ/නාදය) විය යුතුය. ස්වභාවයෙන් ලැබුණ නාදය මිහිරි යනු එහි අර්ථයයි. ‘රුචිරා ච පිට්ඨි’ යනු ඔබගේ පිට පෙදෙස ද විසිතුරුය, ශෝභමානය යන්නයි. ‘වෙළුරියවණ්ණූපනිභා’ යනු ඔබගේ ගෙල වෙරළු මිණි වන් පැහැයට සමාන බවයි. ‘බ්යාමමත්තානි’ යනු එක බඹයක් පමණ වූ ප්රමාණ ඇත්තා වූ යන අර්ථයි. ‘පෙඛුණානි’ යනු පිල් ය. ‘නච්චෙන තෙ ධීතරං නො දදාමි’ යනු, ලැජ්ජා බිය බිඳ දමා නැටූ බැවින්ම, මෙබඳු නිර්ලජ්ජිත වූ ඔබට මාගේ දියණිය නොදෙමි යි කියා හංස රාජයා එම පිරිස මැදදීම තමාගේ බෑණා වන හංස පෝතකයෙකුට තම දියණිය පාවා දුන්නේය. මොනරා හංස දියණිය නොලැබ, ලැජ්ජාවට පත්ව එතැනින් ඉගිලී පලා ගියේය. හංස රාජයා ද තම වාසස්ථානයට ම ගියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මොහු ලැජ්ජා බිය බිඳ දමා උතුම් වූ ශාසනයෙන් පිරිහුණේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද ස්ත්රී රත්නයක් ලැබීමෙන් පිරිහුණේය ම යැ” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල මොනරා නම් මේ බහුභාණ්ඩික භික්ෂුව විය. හංස රාජයා නම් මම ම වීමි.”
දෙවැනි වූ නච්ච ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“සම්මොදමානා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ කිඹුල්වත් පුර ඇසුරු කොට නිග්රෝධාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, (ගොවීන් හා කෝලිය වංශිකයන් අතර හටගත්) දිය පාලනය සම්බන්ධ කලහයක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. ඒ පුවත කුණාල ජාතකයෙහි (Jā. 2.21) විස්තර වන්නේය. එදා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඥාතීන් අමතා, “මහාරාජවරුනි, ඥාතීන් අතර ඔවුනොවුන් විරසක වීම නුසුදුසුය. පෙර තිරිසන් සතුන් පවා සමගිව සිටි කාලයෙහි පසමිතුරන් අභිබවා යහපත සලසා ගත්හ. යම් කලෙක ඔවුනොවුන් වාද විවාද කර ගත්තේද, එකල්හි මහත් විනාශයකට පත් වූහ,” යැයි වදාරා ඥාති රජවරුන් විසින් අයදින ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි, බෝධිසත්වයෝ වටු යෝනියෙහි ඉපිද, නොයෙක් දහස් ගණන්
වටුවන් පිරිවරා වනයෙහි වාසය කළහ. එකල එක් වටු වැද්දෙක් වටුවන් වසන ස්ථානයට ගොස් වටු හඬක් නඟා, ඔවුන් රැස්වූ බව
දැන, ඔවුන් මතුපිට දැලක් එළා, දැලේ කෙළවර පාගමින් සියල්ලන් එකට එක් කොට, පැස පුරවාගෙන ගෙදර ගොස්, වටුවන් විකුණා
ලැබෙන මුදලින් ජීවිකාව ගෙන යයි.
දිනක් බෝධිසත්වයෝ ඒ වටුවන්ට මෙසේ කීහ. “මේ වටු වැද්දා අපගේ නෑයන් විනාශ
කරයි. වැද්දාට අප අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වන එක් උපායක් මම දනිමි. මින් මතු වැද්දා ඔබ මතුපිට දැල දැමූ කල්හි,
එකිනෙකා එක එක දැල් සිදුරෙන් හිස තබා, දැල ඔසවාගෙන කැමති තැනකට පියාඹා ගොස්, කටු ලැහැබක දැල රඳවන්න. මෙසේ කළ විට
යටින් ඒ ඒ තැනින් පලා යන්නෙමු.”
වටු පිරිස ද, “යහපතැ”යි ඊට එකඟ වූහ. දෙවැනි දිනයෙහි වැද්දා වටුවන් මතුපිට
දැල එළූ කල, බෝධිසත්වයන් කී පරිදිම දැල ඔසවාගෙන ගොස් එක් කටු ලැහැබක දමා, දැල යටින් තැන් තැන්වලින් පලා ගියහ.
කුරුළු වැද්දා කටු ලැහැබින් දැල මුදා ගන්නා විටම සවස් විය. ඔහු හිස් අතින්ම ගියේය.
වටුවන් සමගිව දැල ඔසවාගෙන යාම.
පසු දින පටන් වටුවෝ එසේම කරති. වැද්දා ද හිරු බැස යන තෙක් දැල මුදාගැනීම පමණක් කරමින්, කිසිවක් නොලැබ හිස් අතින්ම
ගෙදර යයි. එවිට වටු වැද්දාගේ බිරිඳ කිපී, “ඔබ දිනපතාම එන්නේ හිස් අතිනි. මට සිතෙන පරිදි පිටත ඔබට පෝෂණය කළ යුතු
වෙනත් තැනක් ඇති බව හැඟේ,” යැයි කීවාය.
වටු වැද්දා ඊට පිළිතුරු දෙමින්, “සොඳුර, මට පෝෂණය කළ යුතු වෙනත්
තැනක් නැත. එසේ වුවත් මේ වටුවෝ දැන් සමගිව හැසිරෙති. මා දැල දැමූ කෙණෙහිම ඔවුහු දැල ඔසවාගෙන ගොස් කටු ලැහැබක දමා
පලා යති. එහෙත් මොවුහු හැමදාම මෙසේ සමගිව සතුටින් නොහැසිරෙන්නෝය. එම නිසා නුඹ නොසිතන්න. යම් දවසක ඔවුන්
ඔවුනොවුන් වාද විවාද කරත්ද, එදා ඒ සියල්ලන්ම අල්ලාගෙනවිත් නුඹේ මුහුණ සිනා ගන්වමින් එන්නෙමි,” යැයි පවසා බිරිඳට
මේ ගාථාව කීය:
“සතුටින් සමගි වූ පක්ෂීහු (එකමුතුව) දැල ද රැගෙන යති. යම් දවසක ඔවුහු වාද විවාද කරත් ද, එදා ඔවුහු මාගේ වසඟයට පැමිණෙන්නාහ.”
එහි “යදා තෙ විවදිස්සන්ති” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම් කලෙක ඒ වටුවෝ විවිධ මත ඇත්තෝව, විවිධ පැති ගත්තෝව වාද විවාද කෙරෙත් ද, කලහ කරත් ද යන අර්ථයයි. “තදා එහින්ති මෙ වසන්ති” යනු, ඒ කාලයෙහි ඒ සියල්ලෝම මගේ වසඟයට (ගොදුර බවට) එන්නාහ. එවිට මම ඔවුන් අල්ලාගෙන නුඹේ මුහුණ සතුටු කරමින් එන්නෙමි යි සිය බිරිඳ සැනසූහ.
දින කිහිපයක් ඇවෑමෙන් එක් වටුවෙක් ගොදුරු බිමට බසින විට, නොසැලකිලිමත්කම නිසා වෙනත් වටුවෙකුගේ හිස පෑගුවේය. අනෙක්
වටුවා “කවුද මගේ හිස පෑගුවේ?” යැයි කිපුණේය. “මම නොදැන පෑගුවේ, කිපෙන්න එපා,” යැයි කී නමුත් ඔහු දිගින් දිගටම
කෝප විය. ඔවුහු පුන පුනා කියමින්, “මට හිතෙන්නේ (තනිවම) දැල ඔසවන්නේ නුඹ තමයි,” යැයි කියමින් ඔවුනොවුන් විවාද
කළහ.
මොවුන් මෙසේ දබර කරද්දී බෝධිසත්වයෝ සිතූහ: “දබර කරන්නන් අතර ආරක්ෂාවක් නැත. මොවුන් දැන් දැල ඔසවන්නේ
නැත. ඒ නිසා මහත් විනාශයකට පත් වන්නාහ. වටු වැද්දාට අවස්ථාවක් ලැබෙන්නේය. මට මෙහි විසිය නොහැක.” හෙතෙම තම පිරිස
රැගෙන වෙනත් තැනකට ගියේය.
වටු වැද්දා ද ටික දිනකට පසු පැමිණ වටු හඬින් හඬා, ඔවුන් එක්තැන් වූ කල්හි ඔවුන්
මතුපිට දැල දැමුවේය. එවිට එක් වටුවෙක්, “නුඹ දැල ඔසවන විට (බරට) නුඹේ හිසෙන් ලොම් වැටෙනවාලු, දැන් ඉතින්
ඔසවපන්,” යැයි කීය. අනෙකා, “නුඹ දැල ඔසවන විට පියාපත් දෙකෙන් පිහාටු හැලෙනවාලු, දැන් ඉතින් ඔසවපන්,” යැයි කීය.
මෙසේ ඔවුන් “නුඹ ඔසවපන්, නුඹ ඔසවපන්” යැයි කියමින් සිටියදීම, වටු වැද්දා දැල ඔසවා ඒ සියල්ලන්ම එකතු කොට, පැස
පුරවාගෙන, බිරිඳ සතුටු කරමින් නිවසට ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහාරාජවරුනි, මේ ආකාරයෙන් ඥාතීන් අතර කලහ කිරීම නුසුදුසුය. කලහය විනාශයට මුල වේ,” යැයි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල අඥාන වටුවා වූයේ දැන් මේ දේවදත්තය. නුවණැති වටුවා වූයේ මම ම වෙමි.”
තුන්වන වූ සම්මෝදමාන ජාතක වර්ණනාවයි.
“න මං සීතං න මං උණ්හ” (මට සීතලක්වත් උෂ්ණයක්වත් නැත) යනාදී වශයෙන් එන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, පෙර ගිහි කල බිරිඳ කෙරෙහි ඇති වූ රාගයෙන් පෙළෙන භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන්, “මහණ, ඔබ සැබවින්ම උකටලීව (සසුන ගැන කලකිරීමෙන්) සිටින්නෙහි දැ”යි විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි” යැයි භික්ෂුව පිළිතුරු දුන්නේය. “කවුරුන් විසින් ඔබව උකටලී කරනු ලැබුවේ ද?” යි විමසූ විට, “ස්වාමීනි, මාගේ පුරාණ බිරිඳගේ අත්පහස ඉතා මිහිරිය, එබැවින් ඇයව අතහැරීමට මට නොහැකිය” යැයි පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, මේ ස්ත්රිය ඔබට අනර්ථකාරීය. පෙර ආත්මයකදීත් ඔබ මොබ නිසා මරණයට පත්වන්නට සිටියදී මා නිසා මරණයෙන් මිදුණේය” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ පුරෝහිතව උපන්හ. එකල ධීවරයෝ ගඟෙහි දැලක් එළූහ. එවිට කාම රතියෙහි ඇලුණු එක් මහා මත්ස්යයෙක් තමාගේ මැසින්න සමඟ ක්රීඩා කරමින් පැමිණියේය. ඔහුට පෙරටුව ගිය මැසින්න දැලේ ගඳ දැනී එය මගහැර ගියාය. එහෙත් කාමයෙන් මුසපත්ව සිටි ලොල් වූ මත්ස්යයා දැල ඇතුළටම පිවිසියේය. ධීවරයෝ මාළුවා දැලට හසු වූ බව දැන, දැල ඔසවා මත්ස්යයා ගෙන, ඌ නොමරාම වැලි තලාව මත දමා, “මූව අඟුරු මත පුළුස්සා කන්නෙමු”යි සිතා අඟුරු ගොඩකරමින් උල් ලීයක් සකස් කළහ. එකල මත්ස්යයා, “මේ අඟුරු ගොඩෙහි තැබීම හෝ උලෙන් ඇනීම හෝ වෙන යම් දුකක් හෝ මට පීඩාවක් නොවේ. එහෙත් ‘ඔහු නියත වශයෙන්ම වෙනත් මත්ස්ය ධේනුවක් සමඟ රතිය සඳහා යන්නට ඇතැ’යි සිතා මාගේ මැසින්න යම් දොම්නසකට පත්වේ ද, එයම මට මහත් වූ වේදනාවක් ය” යි හඬා වැළපෙමින් මේ ගාථාව පැවසීය.
“සීතල මට දුකක් නොවේ. උෂ්ණය ද මට දුකක් නොවේ. මේ දැලෙහි බැඳීම ද මට දුකක් නොවේ. එහෙත් මාගේ මැසින්න ‘මා අන් මසකු හා කාම රතිය පිණිස ගියේ යැ’යි සිතමින් යම් දුකක් විඳී නම්, එයම මට මහත් වූ දුකකි.”
එහි ‘න මං සීතං න මං උණ්හං’ යනු, මසුන් වතුරෙන් ගොඩගත් විට සීතල ඇති වෙයි, වතුර වියළී ගිය විට (හෝ ගින්න නිසා) උෂ්ණය ඇති වෙයි; මේ කරුණු දෙකම සලකා “මට සීතල හෝ උෂ්ණය පීඩා නොකරයි” යැයි හෙතෙම වැළපෙයි. අඟුරු මත පිසීම නිසා ඇතිවන දුකක් වේ නම්, එය ද අරබයා “උෂ්ණය මට දුකක් නොවේ” යැයි කියමින් වැළපෙයි. ‘න මං ජාලස්මි බාධනං’ යනු, මේ දැලෙහි යම් බැඳීමක් වී ද, එය ද මා නොපෙළයි යන්නයි. ‘යඤ්ච මං’ යනාදියේ සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: ඒ මැසින්න මා දැලට හසුවී කෙවුලන් විසින් අල්ලා ගනු ලැබූ බව නොදන්නීය. ඇය මා නොදකින විට, “ඒ මත්ස්යයා දැන් වෙනත් මැසින්නක් සමඟ කාම රතිය පිණිස යන්නට ඇතැ”යි සිතන්නීය. දොම්නසට පත් ඇයගේ ඒ සිතුවිල්ලම මා පෙළන්නේය යැයි හෙතෙම වැලි තලාව මත වැතිර සිටිමින් වැළපෙයි.
එම වේලාවෙහි පුරෝහිත බමුණා දාසයන් පිරිවරා ස්නානය කිරීම සඳහා ගං තෙරට පැමිණියේය. ඔහු වනාහි සියලු සතුන්ගේ හඬ තේරුම් ගත හැක්කෙකි. එබැවින් ඔහු මත්ස්යයාගේ විලාපය අසා මෙසේ සිතුවේය: “මේ මත්ස්යයා ක්ලේශ වසඟව වැළපෙයි. මෙසේ රාගයෙන් ආතුර වූ සිතින් යුතුව මිය ගියහොත් මොහු නිරයේම උපදිනු ඇත. මම මොහුට පිහිට විය යුතුය.” හෙතෙම ධීවරයන් වෙත ගොස්, “එම්බල දරුවනි, නුඹලා අපට වෑංජන පිණිස එක දවසක්වත් මාළුවෙකු නොදෙන්නහුද?” යි ඇසීය. ධීවරයෝ, “ස්වාමීනි, කුමක් කියන්නහුද? ඔබට රිසි මාළුවෙකු ගෙන ගිය මැනවැ”යි කීහ. “අපට වෙනත් මාළුවෙකුගෙන් වැඩක් නැත, මූවම දෙන්න” යැයි කී විට, “ගෙන ගිය මැනව ස්වාමීනි” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. බෝධිසත්වයෝ මත්ස්යයා දෑතින්ම ගෙන ගං තෙර හිඳ, “පින්වත් මත්ස්යය, ඉදින් මම අද තා නොදැක්කේ නම්, තෝ ජීවිතක්ෂයට පත්වන්නෙහිමය. දැන් පටන්වත් ක්ලේශයන්ට වසඟ නොවව” යි අවවාද කොට, දියට මුදාහැර, ස්නානය කොට නගරයට පිවිසියේය.
මහා බෝසතාණෝ මත්ස්යයා දෑතින් ඔසවාගෙන අවවාද කරන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ (උකටලී වූ) භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා මේ ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල මැසින්න වූයේ මේ පුරාණ බිරිඳයි. මත්ස්යයා වූයේ උකටලී භික්ෂුවයි. එකල පුරෝහිතව සිටියේ නම් මම ම වෙමි.”
හතරවන මච්ඡ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“සන්ති පක්ඛා අපතනා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ මගධ ජනපදයෙහි චාරිකාවේ වඩින සේක්, ලැව්ගිනි නිවීමක් අරබයා
දේශනා කළහ. එක් කලෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ මගධ ජනපදයෙහි චාරිකාවේ වඩින අතරතුර එක්තරා ගමක පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, බතින්
පසු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන මාර්ගයට පිළිපන් සේක. එකල්හි මහා ලැව්ගින්නක් හටගත්තේය.
පෙරටුවෙන් සහ පසුපසින් බොහෝ භික්ෂූහු ගමන් කළහ. ඒ ගින්න ද එකම දුම් කන්දක් හා එකම ගිනි ජාලාවක් වී හාත්පස
මැඩපවත්වමින් පැමිණෙයි.
එහි සිටි ඇතැම් පෘතග්ජන භික්ෂූහු මරණ බියෙන් ත්රස්ත වී, “පෙරළා ගිනි දල්වමු
(ප්රති-ගිනි), එවිට එම ගින්නෙන් දැවුණු තැනට අනෙක් ගින්න නොපැමිණෙන්නේය” යැයි කියමින් ගිනිගල් ආදිය ගෙන ගිනි
දල්වති. තවත් භික්ෂූහු පිරිසක් මෙසේ පැවසූහ: “ඇවැත්නි, ඔබලා කුමක් කරම්හයි සිතනවාද? අහස මැද සිටි චන්ද්ර
මණ්ඩලයත්, නැගෙනහිර ලෝකධාතුවෙන් නැග එන දහසක් රැස් මණ්ඩලයෙන් හෙබි සූර්ය මණ්ඩලයත්, වෙරළෙහි සිටියදී මහ මුහුදත්,
මහමෙර ළඟ සිටියදී මහමෙර පර්වතයත් නොදකින්නවුන් මෙන්, දෙවියන් සහිත ලෝකයේ අග්ර පුද්ගල වූ, තමන් සමඟම ගමන් කරන්නා
වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස නොබලා ‘පෙරළා ගිනි දෙමු’ යැයි කියන්නහුද? බුදු බලය ගැන නොදන්නහුද? එන්න,
බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යමු.”
ඔවුහු ඉදිරියෙන් ද පසුපසින් ද ගමන් කරමින් සිටි සියල්ලෝම එකට එකතු වී
දසබලධාරීන් වහන්සේ වෙත ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා එක්තරා ප්රදේශයක නැවතුණු සේක.
ලැව්ගින්න සියල්ල යටපත් කරගන්නාක් මෙන් ඝෝෂා කරමින් පැමිණෙයි. එසේ පැමිණ තථාගතයන් වහන්සේ වැඩ සිටි තැනට අවුත්,
එම ප්රදේශය වටා සොළොස් (16) කිරියක් (අක්කර 64ක් පමණ) පමණ තැනට පැමිණ ජලයෙහි දැමූ තණ හුලක් මෙන් නිවී ගියේය.
හාත්පසින් දෙතිස් කිරියක් පමණ තැනක් ආක්රමණය කිරීමට ඊට නොහැකි විය.
භික්ෂූහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව ආරම්භ කළහ: “අහෝ! බුදුවරුන්ගේ ගුණ මහිමය පුදුම සහගතය! මේ අචේතනික වූ ගින්න
පවා බුදුවරුන් වැඩ සිටින තැන ආක්රමණය කිරීමට නොහැකිව, ජලයෙහි දැමූ තණ හුලක් මෙන් නිවී යයි. අහෝ! බුදුවරුන්ගේ
ආනුභාවය ආශ්චර්යමත්ය!”
බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ කථාව අසා, “මහණෙනි, මේ ගින්න මේ භූමි ප්රදේශයට පැමිණ
නිවී යන්නේ මාගේ වර්තමාන බලයක් නිසා නොවේ. මෙය මාගේ පෞරාණික සත්ය බලයකි. මෙම ප්රදේශයේ මුළු කල්පය පුරාවටම ගිනි
නොදැල්වෙන්නේය. මෙය ‘කප්පට්ඨිය ප්රාතිහාර්යයක්’ (කල්පය පුරා පවත්නා පෙළහරක්) වන්නේය” යැයි වදාළ සේක.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඩ සිටීම පිණිස සඟළ සිවුර සිව්පටක් කොට පැනවූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි පර්යංකය නමා (පලඟ බැඳ) වැඩ සිටි සේක. භික්ෂු සංඝයාද තථාගතයන් වහන්සේ වැඳ පිරිවරාගෙන වාඩි
ගත්හ. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ස්වාමීනි, මෙය අපට දැන් ප්රකටය, නමුත් අතීතය අපට වැසී පවතී. එය අපට ප්රකට කළ
මැනවැ”යි භික්ෂූන් විසින් ආරාධනා කරන ලදුව, අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ මගධ රට එම ප්රදේශයේම බෝධිසත්වයෝ වටු යෝනියෙහි පිළිසිඳගෙන, මව් කුසින් බිහිව බිජුවට පලා නික්මෙන්නාහු,
මහත් වූ පන්දුවක් පමණ ඇති වටු පැටවෙක් වූහ. ඉක්බිති මව්පියෝ ඔහු කැදැල්ලෙහි හොවා මුව තුඩින් ගොදුරු ගෙනැවිත් දී
පෝෂණය කරති. ඔහුට පියාපත් දිග හැර අහසින් යාමේ ශක්තියක් හෝ පාද ඔසවා ගොඩබිමින් යාමේ ශක්තියක් හෝ තවම
නැත.
එම ප්රදේශය වසරක් පාසා ලැව්ගින්නට හසුවෙයි. එකල ද ලැව්ගින්න මහා හඬ නංවමින් එම ප්රදේශය ගිල
ගනිමින් පැමිණියේය. පක්ෂී සමූහයා තම තමන්ගේ කැදලිවලින් නික්ම මරණ බියෙන් ත්රස්තව හඬමින් පලා යති.
බෝධිසත්වයන්ගේ මව්පියෝ ද මරණ බියෙන් බියපත් වූවාහු බෝධිසත්වයන් අතහැර පලා ගියහ.
බෝධිසත්වයෝ කැදැල්ලෙහි
වැතිර සිටියදීම, ගෙල ඔසවා හාත්පස වසාගෙන පැමිණෙන ගින්න දැක මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මට පියාපත් දිගහැර අහසින් යාමේ
ශක්තියක් තිබුණේ නම්, ඉගිලී වෙනත් තැනකට යන්නෙමි. ඉදින් පාද ඔසවා යාමේ ශක්තියක් තිබුණේ නම්, පයින් ඇවිද වෙනත්
තැනකට යන්නෙමි. මාගේ මව්පියෝ ද මරණ බියෙන් බියපත් ව, මා හුදකලාව අතහැර තමන්ගේ ආරක්ෂාව පතා පලා ගියහ. දැන් මට
වෙනත් පිළිසරණක් නැත. මම ආරක්ෂාව නැත්තෙක් වෙමි, අසරණ වෙමි. අද දින මා විසින් කුමක් කළ යුතුද?”
ඉක්බිති බෝධිසත්වයන්ට මෙසේ සිතුණි: “මේ ලෝකයෙහි සීල ගුණය ඇත, සත්ය ගුණය ඇත. අතීතයෙහි පාරමිතාවන් පුරා බෝධි මූලයෙහි වැඩ සිට අවබෝධය ලැබුවා වූ, සීල, සමාධි, ප්රඥා, විමුක්ති, විමුක්ති ඥාන දර්ශනයෙන් සම්පන්න වූ, සත්යය, දයාව, කරුණාව සහ ඉවසීමෙන් යුක්ත වූ, සියලු සතුන් කෙරෙහි සමව පැවති මෛත්රී භාවනාව ඇති සර්වඥ බුදුවරු නම් ලොව ඇත්තාහ. උන්වහන්සේලා විසින් අවබෝධ කරන ලද ධර්ම ගුණයන් ද ඇත. මා තුළද එක් සත්යයක් ඇත. විද්යාමාන වන එක් ස්වභාව ධර්මයක් පෙනේ. එබැවින් අතීත බුදුවරුන්ව ද, උන්වහන්සේලා විසින් අවබෝධ කරන ලද ගුණයන්ද සිහිකොට, මා තුළ පවතින සත්ය ස්වභාව ධර්මය ගෙන, සත්ය ක්රියාවක් කොට, ගින්න පසුබස්වා අද මා විසින් තමාටත් සෙසු පක්ෂීන්ටත් ශාන්තියක් කර ගැනීම වටී.” ඒ නිසා මෙසේ කියන ලදී:
“ලෝකයෙහි සීල ගුණය ඇත. සත්යය, පවිත්රත්වය සහ අනුකම්පාව ද ඇත. ඒ සත්යයෙන් මම උතුම් වූ සත්ය ක්රියාවක් කරන්නෙමි.”
“ධර්මයේ බලය ආවර්ජනය කොට, පැරණි ජිනවරුන් (බුදුවරුන්) සිහිපත් කර, සත්ය බලය ඇසුරු කොට මම සත්ය ක්රියාව කළෙමි.”
ඉක්බිති බෝධිසත්වයෝ අතීතයේ පිරිනිවන් පෑ බුදුවරුන්ගේ ගුණ සිහිපත් කර, තමා තුළ පවත්නා සත්ය ස්වභාවය අරමුණු කරගෙන සත්ය ක්රියාව කරමින් මේ ගාථාව ප්රකාශ කළහ:
“මට පියාපත් ඇත, එහෙත් පියාඹා යා නොහැක. මට පාද ඇත, එහෙත් ඇවිද යා නොහැක. මාගේ මව්පියෝ ද (මා හැර) නික්ම ගියහ. එම්බා ජාතවේදය (ගින්න), (එබැවින්) ආපසු හැරී යනු!”
එහි අර්ථය මෙසේය:
මෙසේ මහාසත්ත්වයෝ, “ඉදින් මට පියාපත් ඇති බව සත්යයකි, එහෙත් ඒවා විදහා අහසින් යා නොහැකි බවද සත්යයකි. පාද ඇති බව සත්යයකි, එහෙත් ඒවා ඔසවා යා නොහැකි බවද සත්යයකි. මව්පියන් මා කැදැල්ලෙහිම අතහැර පලා ගිය බවද සත්යයකි, ස්වභාවයෙන්ම වූවකි. එම්බා ජාතවේදය, මේ සත්යයේ බලයෙන් ඔබ මෙතැනින් ආපසු හැරී යනු!” යැයි කැදැල්ලෙහි වැතිර සිටම සත්ය ක්රියාව කළහ. ඔහුගේ සත්ය ක්රියාවත් සමගම සොළොස් කිරියක් (අක්කර 64ක්) පමණ තැනදී ගින්න ආපසු හැරුණේය. ආපසු හැරෙන ගින්න කැලෑව දවාගෙන වෙනත් අතකට ගියේ නැත. ජලයෙහි ගිල්වූ ගිනි හුලක් මෙන් එතැනම නිවී ගියේය. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදී:
“මා විසින් සත්ය ක්රියාව කළ කෙණෙහිම, මහා ජාලා දල්වමින් පැමිණි ගින්න, සොළොස් කිරියක් පමණ තැන මගහැර, ජලයට පැමිණි ගින්නක් මෙන් නිවී ගියේය.”
බෝධිසත්ව වටු පැටවාගේ සත්ය ක්රියා බලයෙන් ලැව්ගින්න නිවී යාම.
එම භූමි ප්රදේශය මුළු කල්පය පුරාවටම ගින්නෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් ‘කප්පට්ඨිය ප්රාතිහාර්යය’ (කල්පය පුරා පවත්නා පෙළහර) නම් විය. මෙසේ බෝධිසත්වයෝ සත්ය ක්රියාව කොට ජීවිතාන්තය දක්වා සිට කම් වූ පරිදි මියපරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ වන ප්රදේශය ගින්නෙන් නොදැවී පැවතීම මාගේ වර්තමාන බලයක් නොවේ. එය පෙර වටු පැටවකු වූ කාලයේ මාගේම පැරණි සත්ය බලයයි” යනුවෙන් වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඇතැමෙක් සෝවාන් වූහ, ඇතැමෙක් සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැමෙක් අනාගාමී වූහ, ඇතැමෙක් රහත්භාවයට පත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල මව්පියෝ නම් දැන් මේ මව්පියෝම වූහ. වටු රජු නම් මම ම වීමි.”
පස්වන වට්ටක ජාතක වර්ණනාවයි.
“යං නිස්සිතා” (යමෙකු ඇසුරු කොට) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, දැවී ගිය පන්සලක් ඇති භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. එක් භික්ෂුවක් බුදුරදුන් වෙතින් කමටහන් ගෙන ජේතවනයෙන් නික්ම කොසොල් දනව්වේ එක් පසල් ගමක් ඇසුරු කොට එක්තරා වන සෙනසුනක වාසය කරයි. ඉක්බිති වස් විසූ පළමු මාසයේම ඔහුගේ පන්සල දැවී ගියේය. ඔහු “මාගේ පන්සල දැවී ගියේය, මම දුකසේ වාසය කරමි” යි මිනිසුන්ට දැන්වීය. මිනිස්සු ඔහුට “ස්වාමීනි, දැන් අපගේ කුඹුරු වියළී ඇත;
යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ කටයුතු දක්වමින්ම තුන් මසක් ගත කළහ. ඒ භික්ෂුව ද තුන් මසක් මුළුල්ලේ එළිමහනේ දුකසේ වාසය කරමින්, භාවනාව වඩා විශේෂයක් උපදවා ගැනීමට නොහැකි විය. වස් පවාරණය කොට බුදුරදුන් වෙත ගොස් වැඳ එකත්පස්ව හුන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු සමඟ පිළිසඳර කතා කොට “කිම භික්ෂුව, සුවසේ වස් විසූයෙහිද? ඔබගේ භාවනාව මුදුන් පත් වීදැ?”යි විමසූ සේක. ඔහු ඒ පුවත දන්වා “සෙනසුන් සප්පායමේ (සුදුසු වාසස්ථානයක) අඩුව නිසා මාගේ භාවනාව මුදුන් පත් නොවිණැ”යි පැවසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ “භික්ෂුව, පෙර තිරිසන් සත්තු පවා තමාට සුදුසු නුසුදුසු දේ දැන සිටියහ, ඔබ කුමක් හෙයින් එය නොදත්තෙහිදැ”යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ පක්ෂි යෝනියෙහි උපත ලබා, පක්ෂි සමූහයා පිරිවරා වනයෙහි අතුපතරින් හා කොළ අතුවලින් ගහන වූ මහා වෘක්ෂයක් ඇසුරු කොට වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් දිනක් ඒ ගසෙහි අතු එකිනෙක ගැටෙන්නට වූයෙන් ලී කුඩු වැටෙන්නටත්, දුම නැගෙන්නටත් විය. එය දැක බෝධිසත්වයෝ මෙසේ සිතූහ: “මේ අතු දෙක මෙසේ ගැටීමෙන් ගින්නක් හටගනු ඇත. එය පහළට වැටී පරණ කොළ අල්ලා ගනු ඇත. එතැන් පටන් මේ ගස ද දවාලනු ඇත. අපට මෙහි විසිය නොහැකිය. මෙතැනින් පලා ගොස් අන් තැනකට යාම වටී.” එසේ සිතා බෝධිසත්වයෝ පක්ෂි සමූහයාට මෙම ගාථාව පැවසූහ.
බෝසත් පක්ෂි රජු ගසෙහි අතු එකිනෙක ගැටී දුම් නැගෙන අයුරු නුවණින් දැකීම.
“පක්ෂි සමූහයා යම් වෘක්ෂයක් ඇසුරු කළාහු ද, ඒ වෘක්ෂයම ගිනි මොළවයි; එබැවින් වක් වූ ගෙල ඇති පක්ෂයිනි, දිසාවන් බලා යව්. අපට ආරක්ෂිත ස්ථානයෙන්ම බිය හටගත්තේය.”
එහි “ජගතිරුහං” යනු: ‘ජගති’ නම් පොළොවයි. එහි හටගත් බැවින් ගසට ‘ජගතිරුහ’ යයි කියනු ලැබේ. “විහඞ්ගමා” යනු: ‘විහ’ යනු අහසයි. එහි ගමන් කරන බැවින් පක්ෂීන් ‘විහංගම’ යයි කියනු ලැබේ. “දිසා භජථ” යනු: මේ ගස අතහැර මෙතැනින් පලා යමින් සිව් දිසාවන් ඇසුරු කරවු. “වක්කඞ්ගා” යනු: පක්ෂීන් අමතන වචනයකි. ඔවුහු හිස (උත්තමාංගය) සහ ගෙල විටින් විට වක් (ඇද) කරති, එබැවින් ‘වක්කංග’ යයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ඔවුන්ගේ දෙපසෙහි පියාපත් වක්ව පිහිටි බැවින් ‘වක්කංග’ නම් වේ. “ජාතං සරණතො භයං” යනු: අපගේ ආරක්ෂක වෘක්ෂයෙන්ම බිය හටගත්තේය, එන්න වෙනත් තැනකට යමු (යන අදහසයි).
බෝධිසත්වයන්ගේ වචන පිළිගත් නුවණැති පක්ෂීහු ඔහු සමග එකවරම ඉගිලී අන් තැනකට ගියහ. නමුත් යම් ඒ අනුවණ පක්ෂීහු සිටියෝ ද, ඔවුහු “මොහු දිය බිඳුවක් පමණ වූ දියෙහිත් කිඹුලන් දකින කෙනෙකැ”යි පවසා (බිය නොවී), බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය නොපිළිගෙන එහිම විසූහ. ඉන්පසු නොබෝ වේලාවකින්ම බෝධිසත්වයන් සිතූ ආකාරයටම ගිනි හටගෙන ඒ ගස අල්ලා ගත්තේය. දුම සහ ගිනිදැල් නැගුණු කල්හි, දුමින් දෙනෙත් අන්ධ වූ පක්ෂීහු අන් තැනකට යාමට නොහැකිව, ගින්නට වැටී වැටී විනාශයට පත් වූහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ “මහණ, මෙසේ පෙර තිරිසන් සත්තු පවා ගස් මුදුන්වල වසන්නාහු තමාට සුදුසු නුසුදුසු තැන් දනිති, ඔබ කුමක් හෙයින් නොදත්තෙහිදැ”යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල බෝධිසත්වයන්ගේ වචන පිළිගත් පක්ෂීන් මේ බුදු පිරිස වූහ. නුවණැති පක්ෂියා නම් මම ම වෙමි.”
සකුණ ජාතක වර්ණනාව යි. (හයවැනියි).
“යෙ වුඩ්ඪමපචායන්තී” (යමෙක් වැඩිහිටියන් පුදත් ද) යන මේ ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර බලා වඩින අතරතුර, සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේට සෙනසුනක් අහිමි වීම අරබයා දේශනා කරන ලදී. අනේපිඬු මහ සිටුවරයා විසින් විහාරය කරවා දූතයන් යැවූ කල්හි, බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවරින් නික්ම විශාලා මහනුවරට වැඩම කොට, එහි කැමති තාක් කල් වැඩ සිට “සැවැත් නුවරට යන්නෙමි” යි මඟට පිළිපන් සේක. එකල්හි ඡබ්බග්ගිය (සවග) භික්ෂූන්ගේ අතවැසියෝ පෙරටුව ගොස්, තෙරවරුන් සෙනසුන් ගැනීමටත් මත්තෙන්, “මේ සෙනසුන අපගේ උපාධ්යායන් වහන්සේට ය, මෙය ආචාර්යන් වහන්සේට ය, මෙය අපට ම වන්නේ ය” යි කියමින් සෙනසුන් වෙන් කර ගත්හ. පසුව පැමිණි තෙරවරුන්ට සෙනසුන් නොලැබුණි. සැරියුත් තෙරුන්ගේ අතවැසියෝ ද තෙරුන් වහන්සේ සඳහා සෙනසුනක් සොයන්නාහු එය නොලැබූහ. සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ සෙනසුනක් නොලැබ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සෙනසුනට නුදුරු ගසක් මුල සක්මන් කිරීමෙන් හා වැඩ සිටීමෙන් රාත්රිය ගත කළ සේක. අලුයම් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ නික්ම උගුර පෑදූ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද උගුර පෑදූ සේක. “එතැන කවුරුන් ද?” යි බුදුරදුන් විමසූ විට, “ස්වාමීනි, මම සාරිපුත්ත වෙමි” යි පිළිතුරු දුන්හ. “සාරිපුත්ත, මේ වේලාවේ මෙහි කුමක් කරන්නේ ද?” යි විමසූ කල, තෙරුන් වහන්සේ සියලු පුවත දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ කථාව අසා, “දැන් මා ජීවත්ව සිටියදී ම භික්ෂූන් ඔවුනොවුන් කෙරෙහි ගෞරවයක් හෝ කීකරුකමක් නැතිව වාසය කරති; මා පිරිනිවී කල්හි කුමක් කරත් ද?” යි සිතා ධර්ම සංවේගය උපදවා ගත් සේක.
එම රාත්රිය ගෙවුණු පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, “මහණෙනි, සවග මහණුන් පෙරටුව ගොස් තෙරවරුන්ට සෙනසුන් ලැබීම වළක්වන බව සැබෑ ද?” යි විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, සත්යයකි” යි භික්ෂූහු පිළිතුරු දුන්හ. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ සවග මහණුන්ට දොස් පවරා, දැහැමි කථාවක් කොට භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. “මහණෙනි, කවරෙක් අග්ර ආසනයට, අග්ර ජලයට සහ අග්ර ආහාරයට සුදුසු වන්නේ ද?” එවිට භික්ෂූහු තම තමන්ගේ රුචිය පරිදි මෙසේ පිළිතුරු දුන්හ:
මෙසේ භික්ෂූන් අග්ර ආසනාදියට සුදුස්සන් ප්රකාශ කළ කල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, මාගේ ශාසනයෙහි අග්ර ආසන ආදිය ලැබීමට ක්ෂත්රිය, බ්රාහ්මණ, ගෘහපති කුලවලින් පැවිදි වීම පමණක් හෝ, විනයධර, සූත්රධර, අභිධර්මධර වීම හෝ, ප්රථම ධ්යානාදිය ලැබීම හෝ, සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵල ලැබීම හෝ ප්රමාණවත් නොවේ. මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි වැඩිමහලු පිළිවෙළ අනුව වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම, ඇඳිලි බැඳීම, ගරු බුහුමන් දැක්වීම කළ යුතු ය. අග්රාසන, අග්රෝදක, අග්රපිණ්ඩ (හොඳම අසුන, පැන් සහ ආහාර) වැඩිමහල්ලාට ලැබිය යුතු ය. ශාසනයෙහි ප්රමාණය (සුදුසුකම) එය යි. එබැවින් සංඝයා අතරින් වැඩිමහලු භික්ෂුව මේවාට සුදුසු වේ. මහණෙනි, මේ සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ මාගේ අග්ර ශ්රාවක ය, මා අනුව දම්සක් පවත්වන්නෝ ය. එබැවින් මට පසුව සෙනසුනක් ලැබීමට සුදුසු ම තැනැත්තා ඔහු ය. එහෙත් ඔහුට ඊයේ රාත්රියේ සෙනසුනක් නොලැබ රුක් මුලක රාත්රිය ගත කිරීමට සිදු විය. මහණෙනි, තොපි දැන්ම ම මෙසේ ගෞරව රහිතව, කීකරුකමකින් තොරව වසන්නහු නම්, කල් ගත වෙත් ම කුමක් කරමින් වසන්නහු ද?” ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුනට අවවාද දෙනු පිණිස, “මහණෙනි, පෙර තිරිසන් සතුන් පවා ‘අප මෙසේ ඔවුනොවුන්ට අගෞරව කරමින්, කීකරු නොවී, අසමාන පැවතුම් ඇතිව විසීම අපට සුදුසු නැත; අප අතරින් වැඩිමහල්ලා කවරෙක්දැ යි දැන ඔහුට වැඳුම් පිදුම් ආදිය කරන්නෙමු’ යි මනාව විමසා බලා, වැඩිමහල්ලා හඳුනාගෙන, ඔහුට ගරු සත්කාර කරමින් මරණින් මතු දෙව්ලොව ගියහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ හිමාල ප්රදේශයේ එක් විශාල නුග ගසක් ඇසුරු කොට වටුවෙක් ද, වඳුරෙක් ද, ඇතෙක් ද යන මිතුරන් තිදෙනෙක් විසූහ. ඔවුහු ඔවුනොවුන්ට ගරු සරු නැතිව, කීකරු නැතිව, අසමාන ගති පැවතුම් ඇතිව විසූහ. ඉක්බිති ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: “අප මෙසේ විසීම සුදුසු නොවේ. අප අතරින් වඩාත් වැඩිමහල්ලා කවරෙක් ද, ඔහුට වන්දනාමාන ආදිය කරමින් වසන්නෙමු.” “අපගේ වැඩිමහල්ලා කවුරුන් දැ” යි සිතන ඔවුහු දිනක්, “මේ සඳහා උපායක් ඇතැ” යි සිතා තිදෙනා ම නුග ගස මුල හිඳ ගත්හ. වටුවා සහ වඳුරා ඇතාගෙන් මෙසේ විමසූහ: “මිතුර ඇතාණෙනි, ඔබ මේ නුග ගස කොපමණ කලක සිට දන්නේ ද?” හෙතෙම, “මිතුරනි, මා කුඩා ඇත් පැටවකු කාලයේ මේ නුග පඳුර මගේ කලවා දෙක අතරින් යවා (ඉහළින්) ගමන් කරමි. මා එය පාගාගෙන සිටින විට එහි අග්ර ශාඛාව මාගේ නාභියෙහි ගැටෙයි. මෙසේ මම මේ ගස පඳුරක් ව පැවති කාලයේ සිට දනිමි” යි කීය. නැවත ඒ දෙදෙනා ම වඳුරාගෙන් ද පෙර පරිදි ම විමසූහ. වඳුරා පිළිතුරු දෙමින්, “මිතුරනි, මම කුඩා වඳුරු පැටවකු ව සිටි කාලයේ බිම ඉඳගෙන, ගෙල ඔසවන්නේ නැතිව ම මේ නුග පඳුරේ දළු කෑවෙමි. මෙසේ මම මේ ගස කුඩා පැළයක් ව තිබූ කාලයේ සිට දනිමි” යි කීය. අනතුරුව ඉතිරි දෙදෙනා පෙර පරිදි ම වටුවාගෙන් ද විමසූහ. වටුවා මෙසේ කීය: “මිතුරනි, පෙර අසවල් තැන විශාල නුග ගසක් විය. මම එහි ගෙඩි කා මෙම ස්ථානයේ වසුරු හෙළුවෙමි. මේ නුග ගස ඉන් හටගත්තේ ය. එබැවින් මම මේ ගස උපදින්නටත් පෙර සිට ම දනිමි. එනිසා මම ඔබ දෙදෙනාට ම වඩා වයසින් වැඩිමහල් වෙමි.”
මෙසේ කී කල්හි වඳුරා සහ ඇතා වටු පඬිතුමාට මෙසේ කීහ: “මිතුර, ඔබ අපට වඩා වැඩිමහල් ය. මෙතැන් පටන් අපි ඔබට ගරු සත්කාර, මානන, වන්දන, පූජන ද, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම ද, ඇඳිලි බැඳීම ද, සාමීචි කර්ම (සුදුසු වතාවත්) ද කරන්නෙමු. ඔබගේ අවවාදයෙහි පිහිටන්නෙමු. ඔබ ද මෙතැන් පටන් අපට අවවාද අනුශාසනා දුන මැනවි.” එතැන් පටන් වටුවා ඔවුන්ට අවවාද දුන්නේ ය; සීලයෙහි පිහිටුවීය. තමා ද සීලයෙහි පිහිටියේ ය. මෙසේ ඒ තිදෙනා පන්සිල්හි පිහිටා ඔවුනොවුන්ට ගරු සරු ඇතිව, කීකරු ව, සමාන පැවතුම් ඇතිව වාසය කොට ජීවිතාන්තයේ දී දෙව්ලොව උපන්හ. ඒ තිදෙනාගේ එම සමාදානය (එකමුතු හැසිරීම) “තිත්තිරිය බ්රහ්මචරිය” (වටු බඹසර) නමින් ප්රකට විය.
තිත්තිර, වානර සහ හස්ති යන තිදෙනා නුග රුක මුල සමගියෙන් සාකච්ඡා කරන අයුරු
“මහණෙනි, මෙසේ තිරිසන් සතුන් පවා ඔවුනොවුන්ට ගරු සරු ඇතිව, කීකරුව විසූහ. ඔබලා මෙසේ මනාව දේශනා කළ (ස්වාක්ඛාත) ධර්ම විනය ඇති ශාසනයක පැවිදි වී, කුමක් නිසා ඔවුනොවුන්ට අගෞරව කරමින්, අකීකරුව වසන්නහු ද? මහණෙනි, මෙතැන් පටන් මම වැඩිමහලු පිළිවෙළ අනුව වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම, ඇඳිලි බැඳීම සහ සාමීචි කර්ම කිරීම ද; වැඩිමහලු පිළිවෙළ අනුව අග්රාසන, අග්රෝදක හා අග්රපිණ්ඩ පිළිගැන්වීම ද අනුදනිමි. මෙතැන් පටන් නවක භික්ෂුව විසින් වෘද්ධ භික්ෂුව සෙනසුනෙන් නොවැළැක්විය යුතු ය. යමෙක් වළක්වන්නේ නම් දුකුලා (දුක්කට) ඇවැතක් වන්නේ ය.” මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, බුද්ධත්වයෙන් අවබෝධ කරගත් පරිදි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“ධර්මයෙහි දක්ෂ වූ (ගුණ නුවණින් යුතු) යම් නරයෝ වැඩිහිටියන්ට ගරු සත්කාර කරත් ද, ඔවුහු මේ ආත්මයේදී ම ප්රශංසාවට බඳුන් වෙති; පරලොව දී (මරණින් මතු) සුගතියට ද පැමිණෙති.”
එහි “යෙ වුඩ්ඪමපචායන්ති” යනු, ජාති වෘද්ධ (උපතින් උසස්), වයෝ වෘද්ධ (වයසින් වැඩි) සහ ගුණ වෘද්ධ (ගුණයෙන් උසස්) යනුවෙන් වැඩිහිටියෝ තිදෙනෙකි. ඔවුන් අතුරින් උසස් කුල ඇත්තෝ ‘ජාති වෘද්ධ’ නම් වෙති. වයසින් වැඩි වූවෝ ‘වයෝ වෘද්ධ’ නම් වෙති. ගුණයෙන් සම්පූර්ණ වූවෝ ‘ගුණ වෘද්ධ’ නම් වෙති. මේ අවස්ථාවේදී ගුණයෙන් හා වයසින් වැඩිහිටි වූවන් “වෘද්ධ” ලෙස අදහස් කෙරේ. “අපචායන්ති” යනු කුල දෙටුවන් පිදීමේ කර්මයෙන් පුදති යන්නයි. “ධම්මස්ස කොවිදා” යනු වැඩිහිටියන්ට සැලකීම නම් වූ ගුණ ධර්මයෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. “දිට්ඨෙව ධම්මෙ” යනු මේ අත් බවෙහි ම ය. “පාසංසා” යනු ප්රශංසාවට සුදුසු බවයි. “සම්පරායෙ ච සුග්ගති” යනු මෙම ලෝකය අතහැර යා යුතු වූ පරලොව දී ඔවුන්ට සුගතිය ම උරුම වෙයි. මෙහි පිණ්ඩිත අර්ථය මෙයයි: “මහණෙනි, ක්ෂත්රිය, බ්රාහ්මණ, වෛශ්ය, ශුද්ර වේවා, ගිහි හෝ පැවිදි වේවා, තිරිසන්ගත සතෙකු වේවා, යම් සත්වයෝ කුල දෙටුවන් පිදීමෙහි දක්ෂ වූවාහු, ගුණ සම්පන්න වූ සහ වයසින් වැඩිහිටියන්ට ගරු බුහුමන් කරත් ද, ඔවුහු මේ ආත්ම භාවයේ දී ‘වැඩිහිටියන් පුදන්නෝ’ යැයි ප්රශංසා සහ වර්ණනා ලබති; කය බිඳී මරණින් මතු ස්වර්ගයේ උපදිති.”
මෙසේ ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩිහිටියන් පිදීමේ ගුණය වදාරා, පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල ඇත් රජු වූයේ දැන් මුගලන් තෙරුන් ය. වඳුරා වූයේ සැරියුත් තෙරුන් ය. වටු පණ්ඩිතයා වූයේ මම ම වෙමි.”
හත්වන වූ තිත්තිර ජාතක වර්ණනාව නිමියේ ය.
“නාච්චන්තං නිකතිප්පඤ්ඤො” යනාදී මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි සිවුරු මසා ජීවත් වන (චීවරවඩ්ඪක) භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ජේතවනවාසී එක්තරා භික්ෂුවක් සිවුරුවල කළ යුතු කැපීම, මූට්ටු කිරීම, මැසීම ආදී කටයුතුවල අතිශය දක්ෂයෙකි. ඔහු ඒ දක්ෂතාවය නිසා සිවුරු වඩන්නා හෙවත් “චීවරවඩ්ඪක” යැයි ප්රසිද්ධ විය. ඔහු කුමක් කරන්නේ ද යත්; දිරාගිය කඩමලු ගෙන අතින් කළ යුතු වැඩ කොටස් නිමවා, මනා පහස ඇති දැකුම්කළු සිවුරක් කොට, පඬු පොවා, අවසානයේ පිටි දියෙන් සායම් පොවා, හක් ගෙඩියෙන් මැද ඔප දමා, බබළන මනෝඥ සිවුරක් කොට තබා ගනී. සිවුරු සකස් කිරීම නොදන්නා භික්ෂූහු අලුත් වස්ත්ර රැගෙන උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ, “අපි සිවුරු සකසන්නට නොදනිමු, අපට සිවුරක් කරවා දෙනු මැනවැ”යි කියති. එවිට ඔහු “ඇවැත්නි, සිවුරක් කිරීමට බොහෝ කල් ගත වෙයි. මා විසින් කලින් නිම කළ සිවුරු ඇත. මේ වස්ත්ර තබා ඒ සිවුරු ගෙන යනු මැනවැ”යි පවසා ඒවා ගෙනහැර දක්වයි. ඒ භික්ෂූහු සිවුරුවල වර්ණ සම්පත්තිය පමණක් දැක, අභ්යන්තරය නොදැන, මෙය සවිමත් යැයි සිතා අලුත් වස්ත්ර ඒ චීවරවඩ්ඪකයාට දී ඒවා ගෙන යති. ඔවුන් මදක් කිලිටි වූ පසු ඒ සිවුරු උණු දියෙන් සෝදන කල්හි සිවුරේ නියම ස්වභාවය පෙනේ; තැන තැන දිරූ බව පෙනේ. එවිට ඔවුහු පසුතැවිල්ලට පත් වෙති. මෙසේ පැමිණි පැමිණි භික්ෂූන් කඩමලුවලින් රවටන ඒ භික්ෂුව සැම තැනම ප්රකට විය.
ජේතවනයෙහි මේ භික්ෂුව යම් සේ ප්රසිද්ධ වූයේ ද, එසේම එක්තරා ගමක වසන චීවරවඩ්ඪක භික්ෂුවක් ද ලෝකයා රවටයි. ඔහුගේ හිතවත් භික්ෂූහු, “ස්වාමීනි, ජේතවනයෙහි එක් චීවරවඩ්ඪක භික්ෂුවක් මෙසේ ලෝකයා රවටතැ”යි දැන්වූහ. එවිට මොහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “කෙසේ හෝ මම ඒ නගරවාසී භික්ෂුව රවටන්නෙමි.” හෙතෙම දිරා ගිය සිවුරක් අතිශය මනහර ලෙස සකස් කොට, මනාව පඬු පොවා, එය පොරවා ගෙන ජේතවනයට ගියේය. අනෙක් භික්ෂුව එය දැක ලෝභය උපදවා, “ස්වාමීනි, මේ සිවුර ඔබ වහන්සේ විසින් කරන ලද්දක් දැ”යි විචාළේය. “එසේය ඇවැත්නි.” “ස්වාමීනි, මේ සිවුර මට දුන මැනව. ඔබ වහන්සේට වෙන සිවුරක් ලැබෙන්නේය.” “ඇවැත්නි, අපි ගම්වැසියෝ වෙමු; අපට සිව්පසය ලැබීම දුර්ලභය. මෙය මම ඔබට දී මම කුමක් පොරවන්නෙම් ද?” “ස්වාමීනි, මා ළඟ අලුත් වස්ත්ර ඇත. ඒවා ගෙන ඔබ වහන්සේ සිවුරක් කරවා ගනු මැනව.” “ඇවැත්නි, මා විසින් මෙහි අත් වැඩ (නිමාව) දක්වන ලදී. ඔබ මෙසේ කියන කල්හි කුමක් කළ හැකි ද? එසේ නම් මෙය ගත මැනවැ”යි ඔහුට දිරාගිය කඩමලු සිවුර දී අලුත් වස්ත්ර ගෙන ඔහු රවටා පිටත්ව ගියේය. ජේතවනවාසී භික්ෂුව ද ඒ සිවුර පොරවා දින කිහිපයකට පසු උණු දියෙන් සෝදන්නේ දිරාගිය කඩමලු ස්වභාවය දැක ලැජ්ජාවට පත් විය. “ගම්වාසී චීවරවඩ්ඪකයා විසින් ජේතවනවාසියා රවටන ලදැ”යි ඔහුගේ වංචනික බව සංඝයා මැද ප්රකට විය.
ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම් සභාවෙහි ඒ කථාව කියමින් හුන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පැමිණ, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ වේලෙහි රැස්ව සිටියහු දැ”යි විචාළ සේක. උන්වහන්සේලා ඒ කරුණ සැලකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ජේතවනවාසී චීවරවඩ්ඪකයා අනුන් වංචා කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් වංචා කළේමය. ගම්වාසී භික්ෂුව විසින් ද ජේතවනවාසී චීවරවඩ්ඪකයා වංචා කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් වංචා කරන ලද්දේයැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස එක් අරණ්ය සෙනසුනක බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා පියුම් විලක් ඇසුරු කොට පිහිටි ලුනුවරණ ගසක රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එකල එතරම් විශාල නොවූ එක්තරා විලක ග්රීෂ්ම කාලයේ ජලය අඩුවිය. එහි බොහෝ මත්ස්යයෝ සිටියහ. ඉක්බිති එක් කොකෙක් ඒ මසුන් දැක, “එක් උපායකින් මේ මසුන් රවටා කන්නෙමි”යි සිතා දිය කෙළවර කල්පනා කරමින් වාඩි විය. එවිට මත්ස්යයෝ ඌ දැක, “ස්වාමීනි, කුමක් සිතමින් වාඩි වී සිටින්නෙහි දැ”යි විචාළහ. “නුඹලා ගැන සිතමින් සිටිමි.” “ස්වාමීනි, අප ගැන කුමක් සිතන්නෙහි ද?” “මේ විලෙහි ජලය ටිකය; ගොදුරු ද මදය; නියඟය ද දරුණුය. දැන් මේ මත්ස්යයන් කුමක් කරන්නේ දැයි නුඹලා ගැන සිතමින් සිටිමි.” “ස්වාමීනි, ඉතින් අපි කුමක් කරමු ද?” “ඉදින් නුඹලා මා කියන දෙය කරන්නේ නම්, මම නුඹලා එකිනෙකා මුව තුඩින් ගෙන ගොස් පස් පියුමෙන් ගැවසී ගත් මහ විලකට ඇරලවන්නෙමි.” “ස්වාමීනි, කල්පාරම්භයේ පටන් මසුන් ගැන සිතන (දුක්වන) කොකෙක් නම් නැත. නුඹ අප එකිනෙකා කනු කැමැත්තෙහි වේ ද?” “නුඹලා මා විශ්වාස කරන්නේ නම් මම නුඹලා නොකන්නෙමි. ඉදින් එබඳු විලක් ඇති බවට මාගේ වචනය විශ්වාස නැත්නම්, විල බලා ඒමට මා සමඟ එක් මත්ස්යයකු යවව්.” මත්ස්යයෝ ඔහුගේ වචනය විශ්වාස කොට, “මොහු දියෙහිත් ගොඩබිමෙත් යන දෙකෙහිම සමර්ථයෙකැ”යි සිතා එක් ඇසක් කණ වූ මහා මත්ස්යයකු “මොහු රැගෙන යව”යි පවසා ලබා දුන්හ. හෙතෙම ඒ මත්ස්යයා රැගෙන ගොස් විලට අතහැර, මුළු විලම පෙන්වා, නැවත ගෙනවුත් ඒ මසුන් ඉදිරියේ අතහැරියේය. ඌ ඔවුන්ට විලෙහි සම්පත් වර්ණනා කළේය. ඔවුහු උගේ කථාව අසා යනු කැමැති වී “යහපයි ස්වාමීනි, අප ගෙන යනු මැනවැ”යි කීවාහුය.
කොකා පළමුව ඒ මහා මත්ස්යයාම ගෙන විල් තෙරට පමුණුවා, විල පෙන්වා, විල් තෙර හටගත් ලුනුවරණ ගසෙහි හුදෙකලා තැනකට ගොස්, ඌ ගස් දෙබලක දමා, තුඩින් විදිමින් මරණයට පමුණුවා මස් අනුභව කොට කටු ගස මුල හෙළා නැවත ගියේය. “මා විසින් ඒ මත්ස්යයා මුදා හරින ලදී. වෙන කවරෙක් එන්නේ දැ”යි අසමින්, මේ උපායෙන් එකිනෙකා ගෙන ගොස් සියලු මසුන් අනුභව කොට නැවත ආවේය; එක මත්ස්යයකු හෝ නොදිටීය. එහි එක් කකුළුවකු පමණක් ඉතිරි විය. කොකා ඌ ද කනු කැමැති වී, “පින්වත් කකුළුව, මා විසින් ඒ සියලු මාළුවෝ ගෙන ගොස් නෙළුම්වලින් ගැවසී ගත් මහ විලෙහි මුදා හරින ලදහ. එව, නුඹ ද පමුණුවන්නෙමි”යි කීවේය. “මා ගෙන යන විට කෙසේ අල්ලා ගන්නෙහි ද?” “ඩැහැගෙන (තුඩින් අල්ලාගෙන) යන්නෙමි.” “නුඹ එසේ ගෙන යන විට මා බිම හෙළන්නෙහිය; නුඹ සමග නොයන්නෙමි.” “බිය නොවන්න; මම නුඹ ආරක්ෂා සහිතව ගෙන යන්නෙමි.” කකුළුවා මෙසේ සිතුවේය: “මොහු මසුන් ගෙන ගොස් විලෙහි මුදා හරීමක් නම් නැත. ඉදින් මා විලට මුදා හරින්නේ නම් එය යහපතකි. ඉදින් එසේ මුදා හරින්නේ නැති නම් මොහුගේ ගෙල සිඳ දිවි තොර කරන්නෙමි.”
ඉක්බිති කකුළුවා ඔහුට මෙසේ කීවේය: “යහළුව, ආරක්ෂා සහිතව මා ගෙන යන්නට ඔබට නොහැකි වනු ඇත. අපට අල්ලා ගැනීමට පහසු ක්රමයක් ඇත; ඉදින් මම අඬුවලින් ඔබේ ගෙල අල්ලා ගැනීමට ලබන්නෙම් නම්, ඔබේ ගෙල තදින් අල්ලාගෙන ඔබ සමග යන්නෙමි.” හෙතෙම “මොහු මා රවටනු කැමැත්තේය”යි නොදැන “යහපතැ”යි පිළිගත්තේය. කකුළුවා තමාගේ අඬු දෙකෙන් කතුරු අඬුවකින් මෙන් ඔහුගේ බෙල්ල තදින් අල්ලාගෙන “දැන් යමු”යි කීවේය. හෙතෙම ඔහු ගෙන ගොස් විල පෙන්වා ලුනුවරණ ගස දෙසට පියාසර කළේය. කකුළුවා, “මාමේ, විල ඇත්තේ මෙතනය; නුඹ මේ වෙන තැනකට මා ගෙන යන්නේ ඇයි දැ”යි ඇසීය. කොකා, “මම තාගේ මාමා නොවෙමි; නුඹ මගේ නැගණියගේ පුතා ද නොවේ. මා නුඹ ඔසවාගෙන හැසිරෙන්නේ මම තාගේ දාසයකු යැයි සිතාගෙන ද? මේ ලුනුවරණ ගස මුල ඇති කටු ගොඩ බලව. යම් සේ මා විසින් ඒ සියලු මාළුවෝ කන ලද්දේ ද, එසේම නුඹ ද කන්නෙමි”යි කීවේය. එවිට කකුළුවා, “ඒ මාළුවෝ තමන්ගේ මෝඩකම නිසා නුඹ විසින් කන ලද්දෝය. මම වනාහි නුඹට මා කන්නට ඉඩ නොදෙන්නෙමි; නුඹවම විනාශයට පමුණුවන්නෙමි. නුඹ ද මෝඩකම නිසා මා විසින් වංචා කරන ලද බව නොදන්නෙහි ද? මැරෙනවා නම් අපි දෙන්නාම මැරෙන්නෙමු; මා නුඹේ හිස සිඳ බිම දමන්නෙමි”යි කියා කම්මාර අඬුවකින් මෙන් අඬු දෙකෙන් කොකාගේ ගෙල තද කළේය. හෙතෙම අයාගත් මුවින් යුතුව, ඇස්වලින් කඳුළු පෙරා ගෙන මර බියෙන් තැතිගෙන, “ස්වාමීනි, මම නුඹ නොකන්නෙමි; මට ජීවිතය දුන මැනවැ”යි කීවේය. “ඉදින් එසේ නම් පහලට බැස මා විලට මුදා හරිනු.” කොකා ආපසු අවුත් විලට ම බැස කකුළුවා විල කෙළවර මඩ මත තැබුවේය. කකුළුවා කතුරෙන් කුමුදු නලයක් කපන්නාක් මෙන් උගේ ගෙල සිඳ දියට පිවිසියේය.
කකුළුවා විසින් කොකාගේ බොටුව සිඳීම සහ රුක් දෙවියන් එය බලා සිටීම.
ඒ ආශ්චර්යය දැක ලුනුවරණ ගසෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා (බෝසතාණෝ) සාධුකාර දෙමින්, වනය නින්නාද කරමින් මිහිරි හඬින් මේ ගාථාව වදාළේය:
“කපටි නුවණ ඇත්තා හුදෙක් වංචාවෙන්ම අතිශය සැපයට පත් නොවේ. කකුළුවාගෙන් විපතට පත් කොකා මෙන්, වංචාකාරී ප්රඥාව ඇත්තා තමා කළ දෙයෙහි විපාකය ලබයි.”
“කපටි බුද්ධිය ඇත්තේ තමාගේ ම වංචාව හේතුවෙන් නිත්ය වශයෙන් සැපෙහි නොපිහිටයි. (තමන් කළ වැරදිවල) කටුක විපාක ලබයි. ඒ කෙසේ ද යත්; කකුළුවාගෙන් (ගෙල) සිඳගත් කොකා මෙනි.”
එහි “නාච්චන්තං නිකතිප්පඤ්ඤො, නිකත්යා සුඛමෙධති” යන්නෙහි “නිකති” නම් රැවටීමයි. “නිකතිප්පඤ්ඤො” යනු වංචනික නුවණින් යුක්ත පුද්ගලයාය. හෙතෙම එම වංචාව හේතුවෙන් ඒකාන්තයෙන් සැපයට පත් නොවේ; හැම කල්හි සැපයෙහි පිහිටීමට ඔහුට නොහැකි වේ; ඒකාන්තයෙන්ම විනාශයට පත්වේ යන අර්ථයයි. “ආරාධෙති” යනු ලබාගනී යන්නයි. “නිකතිප්පඤ්ඤො” යනු කපටි බව පුහුණු කළ ප්රඥාව ඇති පවිටු පුද්ගලයා තමා විසින් කරන ලද පාපයේ ඵලය ‘ආරාධෙති’ හෙවත් ලබාගනී, විඳියි යන අර්ථයයි. ඒ කෙසේ ද? “බකො කක්කටකාමිව” යනු යම් සේ කොකා කකුළුවාගෙන් ගෙල සිඳීමට පත් වූයේ ද, එලෙසින්ම පවිටු පුද්ගලයා තමා කළ පාප කර්මවලින් මෙලොව දී හෝ පරලොව දී භියට (දුකට) පත්වෙයි. මහබෝසත්හු මේ අර්ථය ප්රකාශ කරමින් වනය නින්නාද කොට ධර්මය දේශනා කළහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ගම්වාසී චීවරවඩ්ඪකයා විසින් මේ නගරවාසී භික්ෂුව දැන් පමණක් රවටන ලද්දේ නොවේ, පෙරදීත් රවටන ලද්දේම යැ”යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල කොකා වූයේ ජේතවනවාසී චීවරවඩ්ඪක භික්ෂුවය; කකුළුවා වූයේ ගම්වාසී චීවරවඩ්ඪකයාය; රුක් දෙවියා වනාහි මම ම වීමි.”
අටවැනි වූ බක ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“මඤ්ඤෙ සොවණ්ණයො රාසී” යන මේ ගාථා පාඨය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි, සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේගේ එකට වසන (සද්ධිවිහාරික) භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව මනා කීකරු ගුණ ඇත්තෙක් විය. කියන දේ ඉවසන්නේය. තෙරුන් වහන්සේට මහත් උත්සාහයෙන් උපකාර කරයි. ඉක්බිති එක් කලෙක තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ දක්ෂිණාගිරි ජනපදයට වැඩම කළ සේක. ඒ භික්ෂුව එහි ගිය කල්හි මානයෙන් උදම් වූයේ තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය නොපිළිපදියි. “ඇවැත්නි, මෙය කරව” යි කී කල්හි තෙරුන් වහන්සේට ප්රතිපක්ෂව (විරුද්ධව) සිටියි. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස නොදනිති. උන්වහන්සේ එහි චාරිකාවේ හැසිර නැවත ජේතවනයට වැඩම කළහ. ඒ භික්ෂුව තෙරුන් වහන්සේ ජේතවන විහාරයට පැමිණි කල්හි නැවතත් පෙර පරිදිම කීකරු විය. තෙරුන් වහන්සේ මේ බව තථාගතයන් වහන්සේට දැන්වූහ. “ස්වාමීනි, මගේ එක් සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවක් එක් තැනකදී සියයක් දී ගත් දාසයකු මෙන් කීකරු වෙයි. තවත් තැනකදී මානයෙන් උදම් වී ‘මෙය කරව’ යි කී කල්හි විරුද්ධවාදියෙකු වෙයි” යනුවෙනි. ශාස්තෲන් වහන්සේ “සාරිපුත්රය, මේ භික්ෂුව දැන් පමණක් නොව පෙරත් එක් තැනක ගිය විට සියයකට ගත් දාසයකු මෙන් වෙයි. තවත් තැනකට ගිය විට ප්රතිපක්ෂ සතුරෙකු වෙයි” යැයි වදාරා තෙරුන් විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ එක්තරා කෙළෙඹි (ධනවත් ගෘහපති) කුලයක පිළිසිඳ ගත්හ. ඒ බෝධිසත්ත්වයන්ට මිත්ර වූ කෙළෙඹියෙක් ද සිටියේය. ඔහු මහලුය. එහෙත් ඔහුගේ බිරිඳ තරුණය. ඇය ඔහු නිසා පුතකු ලැබුවාය. කෙළෙඹියා මෙසේ සිතීය: “මේ ස්ත්රිය තරුණ හෙයින් මාගේ ඇවෑමෙන් යම්කිසි පුරුෂයකු ගෙන මේ ධනය විනාශ කරන්නීය. මගේ පුතාට නොදෙන්නීය. එබැවින් මම මේ ධනය පොළොවෙහි නිදන් කොට තබන්නේ නම් මැනවැ” යි සිතා, නිවසෙහි සිටි නන්ද නම් දාසයා රැගෙන වනයට ගොස් එක් තැනක ඒ ධනය නිදන් කළේය. ඔහුට ඒ බව පවසා, “දරුව නන්ද, මේ ධනය මාගේ ඇවෑමෙන් මගේ පුතුට කියව. එසේම මගේ පුතු අත් නොහරින්නැ” යි අවවාද කොට කලුරිය කළේය.
ඔහුගේ පුතා ද පිළිවෙළින් වැඩිවියට පත් විය. ඉක්බිති මව ඔහුට කීවාය. “දරුව, නුඹේ පියා නන්ද නම් දාසයා කැටුව ගොස් ධනය නිදන් කළේය. ඒවා ගෙන්වාගෙන පවුල නඩත්තු කරව.” හෙතෙම එක් දිනක් නන්දට කතා කොට, “මාමේ, මගේ පියා නිදන් කළ යම්කිසි ධනයක් තිබේදැ” යි ඇසීය. “එසේය, ස්වාමීනි.” “එය නිදන් කරන ලද්දේ කොහිද?” “වනයෙහිය, ස්වාමීනි.” “එසේ නම් යමු” යැයි උදැල්ල හා කූඩය රැගෙන නිදානය ඇති තැනට ගොස්, “මාමේ, ඒ ධනය කොහිදැ” යි ඇසීය. නන්ද නිදානය මතට ගොඩවී, ධනය නිසා මානය උපදවාගෙන, “එම්බල දාසියගේ පුත්රය, වැඩකාරයා! මේ ස්ථානයේ නුඹේ ධනයක් කොයින්දැ” යි කියමින් කුමාරයාට බැණ වදියි. කුමාරයා ඔහුගේ රළු වචන අසා, නෑසුනාක් මෙන් සිට, “එසේ නම් යමු” යැයි ඔහු රැගෙන ආපසු හැරී ගියේය. නැවත දෙතුන් දවසක් ඉක්මවා එහි ගියේය. නන්ද එදින ද එසේම බැණ වදියි. කුමාරයා ඔහු සමඟ නපුරු බස් නොකියාම ආපසු හැරී ආවේය. ඔහු මෙසේ සිතීය: “මේ දාසයා ‘ධනය ඇති තැන කියමි’ යි මෙතැනට එයි. ගිය පසු පරුෂ වචනයෙන් බැණ වදියි. මෙහි හේතුව නොදනිමි. මගේ පියාගේ මිත්ර කෙළෙඹියකු ඇත. ඔහුගෙන් විමසා දැන ගනිමි” යි බෝසතුන් වෙත ගොස් ඒ සියලු පුවත් සැලකොට, “පියාණෙනි, මෙහි හේතුව කුමක්දැ” යි විචාළේය.
නන්ද දාසයා නිධානය මත සිටගෙන කුමාරයාට අපහාස කරන අයුරු
බෝසත්හු, “දරුව, නන්ද යම් තැනක සිට නුඹට බැණ වදින්නේ ද, නුඹේ පියාගේ ධනය ඇත්තේ එතැනමයි. එහෙයින් යම් දවසක නන්ද යම් තැනක සිට නුඹට බැණ වදී ද, එකල්හි ‘එම්බල දාසය, තෝ කුමකට මට ආක්රෝෂ කරහිදැ’ යි කියා, ඔහු එතැනින් බැහැරට ඇද දමා, ඒ ස්ථානය හාරා කුල සතු ධනය ගොඩගෙන, දාසයා ලවාම එය ඔසවාගෙන එව” යැයි කියා මේ ගාථාව වදාළහ.
“කුලජාත දාසියගේ පුත්ර වූ නන්දක දාස තෙමේ යම් තැනක සිට පරුෂ වචන කියමින් ගර්ජනා කරයි ද, ස්වර්ණ රාශිය ද ස්වර්ණ මාලා ද ඇත්තේ එතැන්හියැයි මම සිතමි.”
එහි “මඤ්ඤෙ” යනු මෙසේ මම දනිමි. “සොවණ්ණයො” යනු යහපත් වූ වර්ණයයි. ඒ මොනවාද? රිදී, මැණික්, රන්, පබළු ආදී රත්නයි. මේ ස්ථානයේ ඒ සියල්ල ‘රන්’ යැයි අදහස් කෙරේ. ඒවායේ සමූහය ස්වර්ණ රාශියයි. “සොවණ්ණමාලා ච” යනු නුඹේ පියා සන්තක රන් මාල ද එහි ඇතැයි සිතමි. “නන්දකො යත්ථ දාසො” යනු යම් තැනක නන්ද දාසයා සිටියේ ද යන්නයි. “ආමජාතො” යනු “එසේය, මම ඔබගේ දාසිය වෙමි” යි මෙසේ දාස බවට පැමිණියා වූ ‘ආමදාසී’ නමින් හැඳින්වෙන දාසියගේ පුත්රයාය. “ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජතී” යනු ඔහු යම් තැනක සිට මහත් වූ පරුෂ වචන කියයි ද, ඔබගේ කුල ධනය එතැනමයැයි මම සිතමි. බෝධිසත්ත්වයෝ මෙසේ කුමාරයාට ධනය ගැනීමේ උපාය ප්රකාශ කළහ.
කුමාරයා ද බෝසතුන් වැඳ, නිවසට ගොස් නන්දයා ද රැගෙන නිදානය තිබූ තැනට ගොස්, ඔහුට උපදෙස් දුන් පරිදි පිළිපැද, ඒ ධනය ගෙනවුත් ගෘහ ජීවිතය සකස් කරගෙන, බෝසතුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට දිවි කෙළවර කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ “මොහු පෙරත් මෙවැනිම ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූයේය” යැයි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතක කථාව නිම කළ සේක. “එදා නන්ද දාසයා වූයේ දැන් මේ සැරියුත් තෙරුන්ගේ අතවැසියාය. නුවණ ඇති කෙළෙඹියා නම් මම වෙමි.”
නන්ද ජාතක වර්ණනාව නව වැන්නයි.
“කාමං පතාමි නිරයං” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි අනේපිඬු මහ සිටුතුමා අරබයා වදාළ සේක. ඒ සිටුතුමා ජේතවන විහාරය වෙනුවෙන් පනස් හාර කෝටියක ධනයක් බුදුසසුනට පරිත්යාග කර, ධනය විසිරුවා, තෙරුවන් හැර වෙනත් රත්නයක් ගැන සිතක්වත් නූපදවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනයේ වැඩ වසන කල්හි දිනපතා මහ උවටැන් තුනක් සඳහා යයි. උදෑසනම එක් වරක් යයි. දිවා ආහාරයෙන් පසු එක් වරක් ද, සවස් භාගයේ එක් වරක් ද යයි. අතරමැද වේලාවන්හි ද උවටැන් සඳහා යයි. එසේ යන විට “අපගේ සීයා හෝ පියා කුමක් ගෙනාවේ දැයි” කියා ළදරු සාමණේරවරුන් අත බලන විට හිස් අතින් නොයා යුතු යැයි සිතා, උදෑසන යන විට කැඳ ගෙන්වාගෙන යයි. දිවා ආහාරයෙන් පසු යන විට ගිතෙල්, වෙඬරු, මීපැණි, උක් සකුරු ආදිය ද, සවස් භාගයේ සුවඳ මල් හා වස්ත්ර ආදිය ද අතැතිව යයි. මෙසේ දිනපතා පරිත්යාග කරන ඔහුගේ දානයෙහි ප්රමාණයක් නොවීය.
වෙළෙඳාම ජීවිකාව කරගත් බොහෝ දෙනෙක් ඔහුගෙන් ණයට භාණ්ඩ ගෙන අටළොස් කෝටියක ණය ගත්හ; මහා සිටුවරයා ඒවා නැවත ගෙන්වා නොගත්තේය. ඔහුගේ පවුලට අයත් තවත් අටළොස් කෝටියක ධනයක් ගං ඉවුරේ නිදන් කර තිබියදී, අචිරවතී නදියේ ඉවුර බිඳී යාමෙන් මහා මුහුදට ගසාගෙන ගියේය. ඒවා ලෝහ සැලිවල බහා පියන් වසා තිබූ බැවින් එසේම මුහුදු පතුලේ පෙරළෙමින් පවතී. ඔහුගේ නිවසේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට නිතිපතා දානය පිරිනැමේ. සිටුතුමාගේ නිවස සිව්මංසලක කැණූ පොකුණක් මෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට විවෘත වූ අතර, සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාට මව්පියන් වැනි විය. මේ නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, අසූ මහා ශ්රාවකයන් වහන්සේලා ද ඔහුගේ නිවසට වඩිති. වඩිනා සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ද ප්රමාණයක් නැත. ඒ සිටු මැදුර සත් මහල් ය; දොරටු සතකින් යුක්ත ය. එහි සතරවන දොරටුවේ එක්තරා මිසදිටු දේවතාවියක් වසයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ නිවසට ඇතුළු වන විට ඇයට තම විමනේ සිටිය නොහැක; දරුවන් ද රැගෙන බිමට බැස සිටියි. අසූ මහා ශ්රාවකයන් වහන්සේලා ඇතුළු සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇතුළු වන විට ද පිටව යන විට ද ඇය එසේම කරයි. ඒ දේවතාවිය මෙසේ සිතුවාය: “ශ්රමණ ගෞතමයන් සහ ශ්රාවකයන් මේ ගෙට ඇතුළු වන විට මට සැපයක් නම් නැත. නිතරම බිමට බැස සිටීමට මට නොහැකිය. මොවුන් මේ ගෙට නොපැමිණෙන ලෙස මා විසින් යමක් කළ යුතුය.” ඉන්පසු දිනක් ඇය රාත්රියේ සිටුතුමාගේ ප්රධාන කළමනාකරු නිදා සිටියදී ඔහු වෙත ගොස් ආලෝකයක් පැතිරවූවාය. “මෙහි කවුද?” යැයි ඇසූ විට, “මම සිව්වන දොරටුවේ වසන දේවතාවිය” යැයි කීවාය. “කුමක් සඳහා පැමිණියෙහිද?” “නුඹලාට සිටුතුමාගේ ක්රියාවන් නොපෙනේද? තම අනාගතය ගැන නොබලා ධනය පිටතට ඇද ශ්රමණ ගෞතමයන්ටම පුදයි. වෙළඳාමක් නොකරයි; කර්මාන්ත ඇරඹීමක් නොකරයි. තමාගේ කර්මාන්ත දියුණු කරගන්නා ලෙසත්, ශ්රමණ ගෞතමයන් සහ ශ්රාවකයන් මේ ගෙට නොවඩින ලෙසත් සිටුතුමාට අවවාද කරනු.” එවිට ඔහු ඇයට මෙසේ කීවේය: “බාල දේවතාවිය, සිටුතුමා ධනය වියදම් කරන්නේ නිවන් මඟ හෙළි කරන බුදුසසුන වෙනුවෙනි. ඔහු මගේ කෙස් වැටියෙන් අල්ලා විකුණා දැමුවත් මම කිසිවක් නොකියමි. නුඹ යන්න.” ඇය නැවත දිනක සිටුතුමාගේ වැඩිමහල් පුතු වෙත ගොස් එලෙසම අවවාද කළාය. ඔහු ද පෙර පරිදිම ඇයට තර්ජනය කළේය. සිටුතුමා සමඟ ඍජුව කතා කිරීමට ඇයට ශක්තියක් නොතිබුණි.
මෙසේ නිරන්තරයෙන් දන් දීම නිසාත්, වෙළඳාම් නොකිරීම නිසාත්, ආදායම අඩු වී ධනය පිරිහී ගියේය. මෙසේ ක්රමයෙන් දිළිඳු බවට පත්වන විට සිටුතුමාගේ පරිභෝජනය කරන වස්ත්ර, යහන්, භෝජන ආදිය ද පෙර පරිදි නොවිණි. මෙසේ වුවද ඔහු භික්ෂු සංඝයාට දන් දෙයි; නමුත් ප්රණීත කොට දීමට නොහැකි විය. දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස්ව හුන් සිටුතුමාගෙන්, “ගෘහපතිය, ඔබගේ කුලයෙහි (නිවසෙහි) තවමත් දන් දෙනු ලැබේද?” යැයි විචාළ සේක. ඔහු, “ස්වාමීනි, දෙනු ලැබේ. නමුත් ඒ දානය කාඩි හොදි දෙවනුවට ඇති (ඉතා රළු වූ) නිවුඩු බත් ය” යැයි පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, ‘මා දෙන්නේ රළු දානයක්’ යැයි සිතා සිත කුඩා කර නොගන්න. සිත පහන් වූ විට බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලාට දෙන දානය රළු නම් නොවේ. ඒ මන්ද? එහි විපාකය මහත් බැවිනි” යැයි වදාළ සේක. සිත ප්රණීත කරගත හැක්කහුට රළු දානයක් නම් නැතැයි යන මේ කරුණ මෙසේ දත යුතුය.
“සිත පහන් වූ කල්හි, තථාගත සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්රාවකයන්ට හෝ දෙනු ලබන දක්ෂිණාව (දානය) සුළු යැයි කිව නොහැකිය.”
“උත්තම දෘෂ්ටි ඇති (නිවන දන්නා වූ) බුදුරජාණන් වහන්සේලා විෂයයෙහි කරන ලද උපස්ථානය ස්වල්ප නොවේ. ලුණු නැති, වියළි කුමු (පිට්ටු) පිඬක් දීමෙන් ලැබූ ඵලය දෙස බලන්න.”
තවදුරටත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: “ගෘහපතිය, ඔබ මේ රළු ආහාරය හෝ දෙනු ලබන්නේ අෂ්ට ආර්ය පුද්ගලයන්ට ය. මම වේලාම බමුණුව උපන් කාලයේ මුළු දඹදිව රන් නගුලින් හා, සත්රුවන් දෙමින්, පස් මහා ගංගා එකම දිය දහරක් සේ ගලන්නාක් මෙන් මහා දන් පැවැත්වූ නමුත්, තෙරුවන් සරණ ගිය හෝ පන්සිල් රකින හෝ කිසිවකු නොලැබුවෙමි. දක්ෂිණාර්හ පුද්ගලයෝ එතරම් දුර්ලභ ය. එම නිසා ‘මා දෙන්නේ රළු දානයක්’ යැයි සිතා පසුබට නොවන්න” යැයි වදාරා වේලාම සූත්රය දේශනා කළ සේක.
ඉක්බිති ඒ දේවතාවිය, සිටුතුමා පොහොසත් කාලයේ ඔහු හා කතා කිරීමට පවා නොහැකිව සිට, දැන් ඔහු දිළිඳු වී ඇති නිසා ‘දැන් මාගේ වචනය පිළිගනු ඇතැ’යි සිතා, මැදියම් රැයෙහි සිරි යහන් ගැබට පිවිස ආලෝකයක් මවා අහසෙහි සිටියාය. සිටුතුමා එය දැක “මේ කවුද?” යැයි ඇසීය. “මහා සිටුතුමනි, මම ඔබගේ සිව්වන දොරටු කොරටුවේ වසන දේවතාවිය වෙමි.” “කුමක් සඳහා පැමිණියෙහිද?” “ඔබට අවවාදයක් දීමට කැමතිව පැමිණියෙමි.” “එසේ නම් කියන්න.” “මහා සිටුතුමනි, ඔබ අනාගතය ගැන නොසිතුවෙහිය; දූදරුවන් ගැන නොබැලුවෙහිය. ශ්රමණ ගෞතමයන්ගේ ශාසනයේ බොහෝ ධනය විසුරුවා හැරියෙහිය. දැන් ඔබ පමණ ඉක්මවා ධනය වියදම් කිරීම නිසාත්, වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත නොකිරීම නිසාත් ශ්රමණ ගෞතමයන් නිසා දුගියෙක් වූවෙහිය. එසේ වීත් ඔබ ශ්රමණ ගෞතමයන් අත් නොහරින්නෙහිය. අදත් ශ්රමණයෝ ඔබගේ නිවසට පිවිසෙති. ඔවුන් ගෙන ගිය දෙය ආපසු ගත නොහැක; ගත් දෙය ගත්තාම ය. මෙතැන් පටන් ඔබ ශ්රමණ ගෞතමයන් වෙත නොයා යුතුය. ඔහුගේ ශ්රාවකයන්ට ද මේ ගෙට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදිය යුතුය. ශ්රමණ ගෞතමයන් දුටුවත් නොදුටුවා සේ සිට, තමාගේ වෙළඳාම් සහ කර්මාන්ත කර ගිහි ජීවිතය සකස් කරගන්න.” එවිට සිටුතුමා ඇයට මෙසේ කීවේය: “නුඹ මට දෙන අවවාදය මෙය ද?” “එසේය, ස්වාමීනි.” “දේවතාවිය, නුඹ වැනි දේවතාවන් සියයකට, දහසකට හෝ ලක්ෂයකට වුවද දසබලයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති මාගේ පැහැදීම සොලවාලිය නොහැක. මාගේ ශ්රද්ධාව මහමෙර මෙන් අචල ය; මනාව පිහිටියේය. මා ධනය වියදම් කළේ නිවන් මඟ පෙන්වන උතුම් ශාසනය වෙනුවෙනි. නුඹ පැවසුවේ නුසුදුසු දෙයකි; බුදුසසුනට පහර ගැසීමකි. මෙවැනි අශීලාචාර, දුස්සීල, කාලකණ්ණි තැනැත්තියක් සමඟ එකම ගෙයි විසීමට මට නොහැක. වහාම මාගේ නිවසින් පිටවී වෙනත් තැනකට යව.”
සෝවාන් ඵලයට පත් ආර්ය ශ්රාවකයෙකු වූ සිටුතුමාගේ ඒ වචනය ඇසූ දේවතාවියට එහි රැඳී සිටීමට නොහැකි විය. ඇය තමා වසන ස්ථානයට ගොස් දරුවන් අතින් ගෙන පිටව ගියාය. එසේ ගොස් වෙනත් වාසස්ථානයක් නොලැබූ විට “සිටුතුමාගෙන් සමාව ගෙන එහිම වසමි”යි සිතා, නගරාරක්ෂක දෙවිපුත් වෙත ගොස් වැඳ සිටියාය. “කුමක් සඳහා පැමිණියෙහිදැ”යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, මම මගේ මෝඩකම නිසා නොවිමසා අනේපිඬු සිටුතුමා සමඟ කතා කළෙමි. ඔහු මා ගැන කෝප වී මා වසන තැනින් එළවා දැමීය. මා සිටුතුමා වෙත කැඳවාගෙන ගොස්, සමාව ලබා දී, මට වාසස්ථානය ලබා දුන මැනව”යි ඉල්ලා සිටියාය. “නුඹ සිටුතුමාට කුමක් කීවෙහිද?” “මෙතැන් පටන් බුදුරජාණන් වහන්සේට හෝ සංඝයාට උපස්ථාන නොකරන්න, ශ්රමණ ගෞතමයන්ට ගෙට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙන්න යැයි මම කීවෙමි ස්වාමීනි.” “නුඹ කී දේ නුසුදුසුය; ශාසනයට කළ පහර ගැසීමකි. මම නුඹව කැඳවාගෙන සිටුතුමා වෙත යාමට ඉදිරිපත් නොවෙමි.” ඇය ඔහුගෙන් පිහිටක් නොලැබ සිව්මහ රජුන් වෙත ගියාය.
ඔවුන් විසින් ද ප්රතික්ෂේප කරන ලද ඇය, ශක්ර දේවේන්ද්රයන් වෙත ගොස් ඒ පුවත පවසා, “දේවයනි, මම වාසස්ථානයක් නොලැබ දරුවන් ද අතින් ගෙන අසරණව ඇවිදිමි. ඔබ වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් මට වාසස්ථානයක් ලබා දුන මැනවැ”යි ඉතා බැගෑපත්ව ඉල්ලා සිටියාය. ශක්රයා ද ඇයට මෙසේ කීවේය: “නුඹ නුසුදුසු දෙයක් කළෙහිය; ජින ශාසනයට පහර දුන්නෙහිය. මට ද මේ ගැන සිටුතුමා සමඟ කතා කළ නොහැක. නමුත් සිටුතුමාගේ සමාව ලබා ගැනීමට නුඹට එක් උපායක් කියමි.” “එසේය දේවයනි, වදාළ මැනව.” “මහා සිටුතුමාගෙන් මිනිසුන් විසින් ණයට ගෙන පොරොන්දු පත්ර ලියා දී ඇති අටළොස් කෝටියක ධනයක් ඇත. නුඹ සිටුතුමාගේ අයකැමි වේශය ගෙන, කිසිවෙකුටත් නොදන්වා, ඒ ණය පත්ර ද රැගෙන තරුණ යක්ෂයින් කීප දෙනෙකු පිරිවරාගෙන, එක් අතකින් ණය පත්ර ද අනෙක් අතින් ලියන පන්හිඳ ද ගෙන ඔවුන්ගේ ගෙවල්වලට යන්න. ගෙයි මැද සිට නුඹේ යක්ෂානුභාවය පෙන්වා ඔවුන් බිය ගන්වා, ‘මේ නුඹලාගේ ණය පත්ර ය; අපගේ සිටුතුමා පොහොසත් කාලයේ නුඹලාට කිසිවක් නොකීවේය; දැන් ඔහු දිළිඳු වී ඇත; නුඹලා ගත් මුදල් ආපසු දෙව්’ යයි කියා ඒ අටළොස් කෝටියම අය කරගෙන සිටුතුමාගේ හිස් ගබඩා පුරවන්න. තවද අචිරවතී ගං ඉවුරේ නිදන් කර තිබියදී ඉවුර කැඩී යාමෙන් මුහුදට ගසාගෙන ගිය අටළොස් කෝටියක ධනයක් ඇත. එය ද නුඹේ ආනුභාවයෙන් ගෙනවිත් ගබඩාවේ පුරවන්න. තවද අසවල් ස්ථානයක අයිතිකරුවකු නැති අටළොස් කෝටියක පමණ නිධානයක් ඇත. එය ද ගෙනවිත් හිස් ගබඩාවේ පුරවන්න. මේ පනස් හාර කෝටියක ධනයෙන් හිස් ගබඩා පිරවීම නමැති දඬුවම විඳ, මහා සිටුතුමාගෙන් සමාව ගන්න.”
ඇය “එසේය, දේවයනි” යි ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන, කී ආකාරයටම සියලු ධනය ගෙනවිත් ගබඩා පුරවා, මධ්යම රාත්රියේ සිටුතුමාගේ සිරි යහන් ගැබට පිවිස ආලෝකයක් මවා අහසේ සිටියාය. “මේ කවුද?” යැයි ඇසූ විට ඇය මෙසේ කීවාය: “මහා සිටුතුමනි, මම ඔබගේ සිව්වන දොරටු කොරටුවේ විසූ අන්ධබාල දේවතාවිය වෙමි. මහා මෝහයෙන් මුළා වී, බුදු ගුණ නොදැන, පෙර දිනක මා ඔබ සමඟ යම් කතාවක් කළේද, මාගේ ඒ වරදට සමාවුව මැනව. ශක්ර දේවේන්ද්රයන්ගේ උපදෙස් පරිදි ඔබගේ ණය වී තිබූ අටළොස් කෝටිය ද, මුහුදට ගසාගෙන ගිය අටළොස් කෝටිය ද, අයිතිකරුවකු නැති අටළොස් කෝටිය ද යන පනස් හාර කෝටියක ධනය ගෙනවිත්, හිස් ගබඩා පිරවීමෙන් මම දඬුවම් වින්දෙමි. ජේතවන විහාරය වෙනුවෙන් වියදම් වූ සියලු ධනය නැවත රැස් කළෙමි. වාසස්ථානයක් නොලැබ මම පීඩා විඳිමි. නොදන්නාකම නිසා මා කී දේ සිතේ තබා නොගෙන මට සමාවුව මැනව, මහා සිටුතුමනි.”
අනේපිඬු සිටුතුමා ඇයගේ වචන අසා මෙසේ සිතුවේය: ‘මේ දේවතාවිය තමා දඬුවම් විඳි බව කියයි; තමාගේ වරද පිළිගනී. බුදුරජාණන් වහන්සේ මොවුන් දමනය කොට තමන් වහන්සේගේ ගුණ දන්නා සේක; එබැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මොබව පෙන්වන්නෙමි.’ ඉන්පසු ඔහු ඇයට, “දේවතාවිය, ඉදින් නුඹ මා ලවා සමාව දිය වීමට කැමති නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ සමාව ගත යුතුය” යැයි කීවේය. “යහපත සිටුතුමනි, එසේ කරමි. මා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගිය මැනව”යි ඇය කීවාය. ඔහු “යහපතැ”යි කියා රාත්රිය පහන් වූ පසු, උදෑසනම ඇය කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඇය කළ සියලු දේ තථාගතයන් වහන්සේට පැවසුවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය අසා, “ගෘහපතිය, පාපී පුද්ගලයා පවා යම් තාක් කල් පාපය විපාක නොදෙයි ද, ඒ තාක් කල් එය යහපතක් ලෙස දකී. යම් කලෙක ඔහුගේ පාපය විපාක දෙයි ද, එකල ඔහු එය පාපයක් ලෙසම දකී. භද්ර (පින්වත්) පුද්ගලයා ද යම් තාක් පින විපාක නොදෙයි ද, ඒ තාක් දුක දකී. යම් කලෙක පින විපාක දෙයි ද, එකල යහපතම දකී” යැයි වදාරා ධම්මපදයේ මේ ගාථා දෙක දේශනා කළ සේක:
“පාපී පුද්ගලයා පවා, යම්තාක් කල් තමා කළ පව් විපාක නොදෙයි ද, ඒ තාක් කල් එය යහපතක් (සැපයක්) ලෙස දකී. නමුත් යම් දිනක ඒ පාපය විපාක දෙයි ද, එකල්හි ඒ පාපී පුද්ගලයා පාපයේ කටුක බව දකී.”
“පින් කරන (යහපත්) පුද්ගලයා ද, යම්තාක් කල් ඒ පින විපාක නොදෙයි ද, ඒ තාක් කල් පාපයක් (දුකක්) ලෙස දකී (දුක් විඳියි). නමුත් යම් දිනක ඒ පින විපාක දෙයි ද, එකල්හි ඒ යහපත් පුද්ගලයා යහපත (සැපය) ම දකී.”
මේ ගාථා ධර්මය අවසානයේ ඒ දේවතාවිය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. ඇය චක්ර ලක්ෂණයෙන් හෙබි ශාස්තෲන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී, “ස්වාමීනි, රාගයෙන් ඇලී, ද්වේෂයෙන් දූෂ්ය වී, මෝහයෙන් මුළා වී, අවිද්යාවෙන් අන්ධ වී, ඔබ වහන්සේගේ ගුණ නොදැන මා විසින් පවිටු වචන කියන ලදී. මට සමාවුව මැනව” යැයි කියා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් සමාව ගෙන, මහා සිටුතුමාගෙන් ද සමාව ගත්තාය.
ඒ මොහොතේ අනේපිඬු සිටුතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ තමාගේ ගුණයක් පැවසීය: “ස්වාමීනි, මේ දේවතාවිය ‘බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන නොකරන්න’ යැයි මාව වළක්වද්දීත්, ඇයට මා වැළැක්වීමට නොහැකි විය. ‘දන් නොදිය යුතුය’ යැයි ඇය බාධා කරද්දීත් මම දන් දුනිමි. ස්වාමීනි, මෙය මාගේ ගුණයක් නොවේද?” බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක: “ගෘහපතිය, ඔබ දැන් සෝවාන් වූ, අචල ශ්රද්ධාව ඇති, පිරිසිදු දහම් ඇස ඇති ආර්ය ශ්රාවකයෙකි. එබඳු ඔබව මේ අල්පේශාඛ්ය දේවතාවියකට වැළැක්වීමට නොහැකි වීම පුදුමයක් නොවේ. පෙර නුවණැත්තෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක, තමන්ගේ ඤාණය තවම මෝරා නොතිබූ කාලයක පවා, කාමලෝකයට අධිපති මාරයා අහසේ සිට ‘ඉදින් දන් දුන්නොත් මේ නිරයේ පැසෙන්නෙහිය’ කියා අසූ රියනක් ගැඹුරු ගිනි අඟුරු වළක් මවා පෙන්වා, ‘දන් නොදෙන්න’ යැයි වළක්වද්දීත්, නෙළුම් මල් කෙමියක් මැද සිට දන් දුන්හ. එය සැබෑ පුදුමයකි.” අනේපිඬු සිටුතුමාගේ අයැදීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයෝ බරණැස් සිටුතුමාගේ කුලයේ ඉපදී, නොයෙක් සැප සම්පත් මැද දෙව් කුමරෙකු මෙන් හැදී වැඩුණහ. ක්රමයෙන් නුවණ මුහුකුරා යද්දී සොළොස් හැවිරිදි වියේදීම සියලු ශිල්ප ශාස්ත්ර හදාරා නිම කළහ. පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුරට පත් වූ එතුමා, නගරයේ දොරටු සතරේ දන්සල් හතරක් ද, නගර මධ්යයේ එකක් ද, තම නිවස ඉදිරිපිට එකක් ද වශයෙන් දන්සල් හයක් කරවා මහා දන් දෙයි; සිල් රකියි; පෙහෙවස් සමාදන් වෙයි.
එක් දිනක් උදෑසන ආහාර වේලාවේ බෝධිසත්වයන්ට නොයෙක් රස ඇති මිහිරි භෝජන බෙදාගෙන එන විට, එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් දින හතකට පසු නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට, පිණ්ඩපාත වේලාව සලකා, “අද මා බරණැස් සිටුතුමාගේ නිවසට යාම සුදුසුය” යැයි සිතා, නාගලතා දැහැටි වළඳා, අනෝතප්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා, මනෝශිලා තලාවේ සිට සිවුරු හැඳ, විදුලි කෙටීමක් බඳු පටිය බැඳ, සිවුර පොරවා, ඍද්ධිමය මැටි පාත්රය ගෙන අහසින් පැමිණ, බෝධිසත්වයන්ට බත් බෙදන වෙලාවේම ගෙයි දොරටුව අබියස වැඩ සිටි සේක. බෝධිසත්වයෝ උන්වහන්සේව දැක අසුනෙන් නැගිට ගෞරව දක්වා සේවකයා දෙස බැලූහ. “ස්වාමීනි, කුමක් කරම්ද?” යැයි ඇසූ විට, “ස්වාමීන් වහන්සේගේ පාත්රය ගෙනෙන්න” යැයි කීහ. එම අවස්ථාවේදීම පවිටු මාරයා කම්පා වී නැගිට, “මේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ආහාර වැළඳුවේ මීට දින හතකට පෙරය. අද ආහාර නොලැබුණොත් විනාශ වනු ඇත. උන්වහන්සේවත් විනාශ කරමි; සිටුතුමාගේ දානයටත් බාධා කරමි” යැයි සිතා, එකෙණෙහිම පැමිණ මැද මිදුලෙහි අසූ රියනක් ගැඹුරු ගිනි අඟුරු වළක් මැවීය. එය කිහිරි අඟුරෙන් පිරී, ගිනි දැල් විහිදුවමින්, ඉතා රත්ව, අවීචි මහා නිරය මෙන් දිස් විය. මාරයා එය මවා අහසේ සිටියේය. පාත්රය ගැනීමට ගිය සේවකයා එය දැක මහා බියට පත්ව ආපසු දිව ආවේය. බෝධිසත්වයෝ, “දරුව, ඇයි ආපසු ආවේ?” යැයි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මැද මිදුලේ ගිනි දැල් විහිදෙන විශාල ගිනි අඟුරු වළක් ඇත.” ඉන්පසු තවත් අයෙක් ද, තවත් අයෙක් ද වශයෙන් ගිය සියල්ලෝම බියට පත්ව වේගයෙන් පලා ගියහ.
බෝධිසත්වයෝ මෙසේ සිතූහ: ‘අද වසවර්ති මාරයා මාගේ දානයට බාධා කිරීමට සූදානම් වී ඇත. නමුත් මාරයන් සියයක් හෝ දහසක් ආවත් මා සෙලවිය නොහැකි බව ඔහු නොදනී. අද මගේ බලය ද මාරයාගේ බලය ද යන දෙකෙන් කාගේ බලය මහත් දැයි දැනගන්නෙමි.’ එසේ සිතා පිළියෙල කළ බත් තැටිය තමාම ගෙන, නිවසින් පිට වී, අඟුරු වළ අද්දර සිට අහස බලා මාරයා දැක, “නුඹ කවුද?” යැයි ඇසූහ. “මම මාරයා වෙමි.” “මේ අඟුරු වළ මැවූයේ නුඹද?” “එසේය, මම ය.” “කුමක් සඳහා ද?” “ඔබගේ දානයට බාධා කිරීමටත්, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතය නැති කිරීමටත් ය.” එවිට බෝධිසත්වයෝ, “මම නුඹට මාගේ දානයට බාධා කිරීමටවත්, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට අනතුරක් කිරීමටවත් ඉඩ නොදෙමි. අද මගේ ද නුඹේ ද බල මහිමය දැනගනිමු” යැයි පවසා, අඟුරු වළ අද්දර සිට, “ස්වාමීනි, පසේබුදුරජාණන් වහන්ස, මම මේ ගිනි අඟුරු වළට හිස පහතට සිටින සේ වැටුණත් ආපසු නොහැරෙමි. ඔබ වහන්සේ මා දෙන භෝජනය පිළිගන්නා සේක්වා” යැයි පවසා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළහ:
“කමක් නැත, පා උඩටත් හිස පහතටත් සිටින සේ මේ ගිනි අඟුරු වළට (නිරයට) වැටෙන්නෙමි. එහෙත් මම අනාර්ය ක්රියාවක් (දානය නොදීමක්) නොකරමි. ස්වාමීනි, මාගේ මේ පිණ්ඩපාතය පිළිගනු මැනව.”
මෙහි පිණ්ඩපාතයේ අදහස මෙයයි: ‘ස්වාමීනි, උතුම් පසේබුදුරජාණන් වහන්ස, ඉදින් මම ඔබ වහන්සේට පිණ්ඩපාතය දීමේදී ඒකාන්තයෙන්ම මේ නිරයට පා ඉහළටත් හිස පහළටත් සිටින සේ වැටෙන්නෙමි. එසේ වුවත්, දන් නොදීම හා සිල් නොරැකීම ආර්යයන් විසින් නොකළ යුතු බැවින් ද, අනාර්යයන් විසින් කළ යුතු බැවින් ද එය “අනාර්ය” යැයි කියනු ලැබේ. මම ඒ අනාර්ය ක්රියාව නොකරමි. එබැවින් මා දෙන මේ පිණ්ඩය පිළිගනු මැනව.’ මෙහි හන්ද යනු උනන්දු කරවීම හෝ ආරාධනා කිරීමේ අර්ථය ඇති නිපාත පදයකි.
මෙසේ පවසා බෝධිසත්වයෝ දැඩි අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව බත් තැටිය ගෙන ගිනි අඟුරු වළ මතුපිටට පැන්නහ. එම මොහොතේම අසූ රියනක් ගැඹුරු අඟුරු වළ පතුලෙන්, එකක් මත එකක් පිහිටි පියුම් පෙති ඇති විශාල නෙළුම් මලක් පැන නැගී බෝධිසත්වයන්ගේ පාද පිළිගත්තේය. එයින් විශාල මල් රේණු උඩට නැගී මහාසත්වයන්ගේ හිස මුදුනේ සිට රන්වන් කුඩු ඉස්සාක් මෙන් මුළු සිරුරම වැසී ගියේය. එතුමා නෙළුම් මල් කෙමිය මත සිට, නොයෙක් රස ඇති ආහාර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්රයට පූජා කළේය. උන්වහන්සේ එය පිළිගෙන අනුමෝදනා කර, පාත්රය අහසට දමා, මහජනයා බලා සිටියදීම තමන් වහන්සේ ද අහසට පැන නැගී, විවිධ වලාකුළු පේළි මඩින්නාක් මෙන් හිමවතටම වැඩම කළ සේක. මාරයා ද පරාජයට පත්ව දොම්නසින් යුතුව තමා වසන තැනටම ගියේය. බෝධිසත්වයෝ පියුම් කෙමිය මත සිටම මහජනයාට දාන ශීලයේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ධර්මය දේශනා කොට, මහජනයා පිරිවරාගෙන තම නිවසටම ගොස්, දිවි හිමියෙන් දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
[බෝසතාණන් වහන්සේ ගිනි අඟුරු වළට පනින විට නෙළුම් මලක් පැන නැගීම]
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, ඔබ දැන් දර්ශන සම්පන්නව (සෝවාන් වී) සිටියදී දේවතාවියකට ඔබව සොලවාලිය නොහැකි වීම පුදුමයක් නොවේ. පෙර නුවණැත්තන් කළ දෙයම පුදුමයකි” යැයි පවසා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ එහිම පිරිනිවන් පෑ සේක. මාරයා පරදවා නෙළුම් මල් කෙමිය මත සිට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය දුන් බරණැස් සිටුවරයා නම් මම ම වෙමි.”
ඛදිරංගාර ජාතක වර්ණනාව දසවැනියි.
සතර වැනි කුලාවක වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (මාතෘකා එකතුව):
“යො අත්ථකාමස්ස” යන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩ වාසය කරන සමයේ ලෝසකතිස්ස තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. මේ ලෝසක තෙරුන් වහන්සේ කවරෙක් ද? කොසොල් රටේ තම කුලය වනසන, ධීවර පුත්රයකු වූ, ලැබීමෙන් තොර (අල්පලාභී) භික්ෂුවකි. ඔහු වනාහි පෙර උපන් තැනින් චුත ව කොසොල් රට ගෙවල් දහසක් ඇති ධීවර ගමක එක් ධීවරියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහු පිළිසිඳ ගත් දින ඒ කුල දහසේ වැසියන් දැල් ගත් අත් ඇතිව ගංගාවෙහි ද විල්වල ද මසුන් සෙවූ නමුත්, එක් කුඩා මසකුවත් නොලැබූහ. එතැන් පටන් ඒ ධීවරයෝ පිරිහෙන්නාහුමය. ඔහු කුසට පැමිණි දින සිට ඔවුන්ගේ ගම සත් වරක් ගින්නෙන් දැවී ගියේය. සත් වරක් රජු විසින් දඬුවම් දෙන ලදි. මෙසේ පිළිවෙළින් දුප්පත් වූ ඔවුහු සිතූහ: “පෙර අපට මෙබඳු දෙයක් සිදුවී නැත. දැන් වනාහි අපි පිරිහෙමු. අප අතර එක් කාලකණ්ණියකු සිටිය යුතුය. අපි කොටස් දෙකකට බෙදෙමු” යැයි පන්සියය බැගින් කුල වෙන් වූහ. එයින් පසු යම් තැනක ඔහුගේ මව්පියවරු වෙත් ද ඒ කොටස පිරිහෙයි. අනෙක් කොටස දියුණු වෙයි. ඔවුහු ඒ කොටසත් දෙකඩ කළහ. එය ද දෙකඩ විය. මෙසේ යම්තාක් ඒ පවුල තනි වන තුරු බෙදා, ඔවුන්ගේ කාලකණ්ණිකම දැන තලා බැහැර කළහ.
ඉක්බිති ඔහුගේ මව ඉතා අමාරුවෙන් ජීවත් වන්නී, ගැබ මෝරා ගිය කල එක් තැනක දරුවා බිහි කළාය. අන්තිම ආත්මයේ වසන සත්ත්වයා විනාශ කළ නොහැකිය. කළයක් තුළ ඇති පහනක් මෙන් ඔහුගේ හෘදයෙහි රහත්බවට හේතු සම්පත් දිලිසෙයි. ඇය මේ දරුවා පෝෂණය කොට දුව පැන ඇවිදින කාලයෙහි ඔහුට එක් කබලක් අතට දී, “පුත, ගෙවල්වලට ගොස් හිඟා කාපන්” යැයි පිටත් කර යවා පලා ගියාය. හෙතෙම එතැන් පටන් තනිවම එහි හිඟමන් සොයා එක් තැනක නිදයි. ස්නානය නොකරයි. ශරීරය පිරිසිදු නොකරයි. පස් කන පිසාචයෙක් මෙන් අමාරුවෙන් ජීවත් වෙයි. හෙතෙම පිළිවෙළින් සත් හැවිරිදි වී, එක් ගෙදරක ඉඳුල් වතුර දමන තැන කපුටෙක් මෙන් එක එක බත් ඇට අහුලා කයි.
ඉක්බිති ධර්ම සේනාපති සැරියුත් හිමියන් සැවැත් නුවර පිඬු පිණිස හැසිරෙද්දී, “මේ සත්ත්වයා ඉතා දුක්ඛිත තත්ත්වයට පත්ව ඇත්තේය. කවර ගමක වැසියෙක්ද?” යැයි සිතා ඔහු කෙරෙහි මෙත් සිත් වඩා, “එව” යැයි කී සේක. ඔහු ගොස් තෙරුන් වහන්සේට වැඳ සිටියේය. ඉක්බිති ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “කවර ගමක වැසියෙක් ද? මව්පියෝ කොහිදැ?” යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, මම අසරණයෙකි. මගේ මව ද පියා ද මා නිසා වෙහෙසට පත් වූහ යි මා අත්හැර දමා පලා ගියහ.” “එසේ නම් පැවිදි වන්නෙහි ද?” “ස්වාමීනි, මම පැවිදි වන්නම්, නමුත් මා වැනි දුගියකු කවරෙක් පැවිදි කරාවි ද?” “මම පැවිදි කරන්නෙමි.” “ස්වාමීනි, මැනවි. මා පැවිදි කරන සේක්වා.” තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට කෑ යුතු බී යුතු දෑ දී, ඔහු විහාරයට ගෙන ගොස් සියතින්ම නාවා පැවිදිකොට, වයස් පිරුණු පසු උපසම්පදා කරවූ සේක. හෙතෙම මහලු කල ‘ලෝසකතිස්ස’ තෙරුන් යැයි ප්රකට විය. පින් මද හෙයින් ස්වල්ප ලාභ ඇත්තේය. ඔහු අසදෘශ දානයකදී වුවද කුස පුරා දනක් නොලැබුවේය. ජීවිතය ගැටගසා ගැනීමට පමණක්ම ආහාර ලබයි. උන්වහන්සේගේ පාත්රයට එක් කැඳ හැන්දක් බෙදූ කල්හි පාත්රය පිරීගියාක් මෙන් පෙනෙයි. එවිට මිනිස්සු මොහුගේ පාත්රය පිරී ඇතැයි සිතා ඊළඟට සිටි අයට කැඳ දෙති. උන්වහන්සේගේ පාත්රයට කැඳ බෙදන විට බෙදන්නාගේ බඳුන්වල ඇති කැඳ අතුරුදහන් වන බව ද කියති. කැවිලි ආදියෙහි ද මේ ස්වභාවයම විය.
උන්වහන්සේ කලක් ගත වූ පසු විදසුන් වඩා උසස් ඵලය වූ රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේ නමුදු, ස්වල්ප ලාභ ඇත්තේම විය. ඉක්බිති උන්වහන්සේට පිළිවෙළින් ආයුෂ පිරිහුණු කල්හි පිරිනිවන් පාන දවස පැමිණියේය. දම් සෙනෙවි සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ කරුණු සලකා බලන සේක්, “මේ ලෝසකතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ අද පිරිනිවන් පාන්නේය. අද මා විසින් මොහුට ඇති තාක් ආහාර දීම සුදුසුය” යැයි සිතා, උන්වහන්සේව ද කැඳවාගෙන සැවැත් නුවරට පිඬු පිණිස වැඩි සේක. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහු නිසා බොහෝ මිනිසුන් සිටින සැවැත් නුවර තෙක් අත දිගුකොට වැඳුම් මාත්රයක්වත් නොලැබූ සේක. ඉක්බිති ඔහුට ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි, ඔබ ආසන ශාලාවට ගොස් වාඩි වී සිටින්න” යැයි ඔහු පිටත් කොට යවා, “මෙය ලෝසක තෙරුන්ට දෙව” යැයි තමන් ලැබූ ආහාර යැවූ සේක. එය රැගෙන ගිය අය ලෝසක තෙරුන් සිහි නොකොට තමන්ම අනුභව කළහ. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ විහාරයට පැමිණි කල්හි ලෝසකතිස්ස තෙරණුවෝ අවුත් තෙරුන් වැන්දේය. තෙරුන් වහන්සේ නැවතී සිටියේම, “ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේට බත් ලැබුණේදැ?” යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, බත් නොලැබුණේය” යි කී සේක. තෙරුන් වහන්සේ සංවේගයට පත්ව වේලාව බැලූ සේක. දවල් දාන වේලාව ඉක්ම ගොස් තිබුණි. තෙරුන් වහන්සේ, “එසේ නම් ඇවැත්නි, මෙහිම ඉන්න” යැයි ලෝසක තෙරුන් වහන්සේ ආසන ශාලාවෙහි හිඳුවා කොසොල් රජතුමාගේ මාලිගාවට වැඩම කළ සේක. රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්රය ගෙන්වාගෙන, බත් කෑමට වේලාව නොවේ යැයි පාත්රය පුරා චතුමධුර පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ එය රැගෙන වැඩමවා, “ඇවැත්නි තිස්සයෙනි, එව, මේ චතුමධුර වළඳන්න” යැයි වදාරා පාත්රය අතෙහි තබාගෙනම සිටි සේක. හෙතෙම තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවයෙන් ලජ්ජා වෙමින් නොවළඳයි. ඉක්බිති ඔහුට තෙරුන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි තිස්සයෙනි, එව, මම මේ පාත්රය අතින් අල්ලාගෙනම සිටිමි. ඔබ වහන්සේ හිඳගෙන වළඳන්න. ඉදින් මා මේ පාත්රය අතින් අතහැරියේ නම් කිසිවක් ඉතුරු නොවන්නේය” යැයි වදාළ සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ලෝසකතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, අග්රශ්රාවක දම් සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ පාත්රය අල්ලාගෙන සිටියදී චතුමධුර වැළඳූ සේක. එය තෙරුන් වහන්සේගේ ආර්ය ඍද්ධි බලයෙන් අවසන් නොවීය. එදා ලෝසකතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ බඩ පිරෙන තුරු වැළඳූ සේක. එදිනම අනුපාදිසේස නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි සිට සිරුර ආදාහනය කරවූ සේක. ධාතුන් ගෙන චෛත්යයක් කළහ.
සැරියුත් මහ තෙරුන් වහන්සේ පාත්රය අතින් අල්ලාගෙන සිටියදී ලෝසක තිස්ස තෙරුන් දන් වළඳන
අයුරු.
එකල්හි භික්ෂූහු දම් සභාවෙහි රැස්ව, “ඇවැත්නි, ලෝසක තෙරුන් වහන්සේ පින් මදිය, ස්වල්ප ලාභ ඇත්තේය. මෙබඳු වූ පින් රහිත වූ අල්ප ලාභ ඇත්තෙකු විසින් ආර්ය ධර්මය කෙසේ ලබන ලදදැ?” යි සාකච්ඡා කරමින් උන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දම් සභාවට වැඩමවා, “මහණෙනි, මේ දැන් කවර කථාවකින් යුක්ත ව උන්නාහුදැ?” යි විචාළ සේක. උන්වහන්සේලා, “ස්වාමීනි, මෙනම් කථාවකිනි” යි පැවසූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව තමාගේ නොලැබීම ද, ආර්ය ධර්ම ලාභය ද තමා විසින්ම කරගන්නා ලද්දකි. මොහු පෙර අනුන්ට ලැබීම් අවහිර කොට ස්වල්ප ලාභී විය. ‘අනිත්ය, දුක්ඛ, අනත්ත’ යන විදර්ශනාවෙන් යුක්ත වූ බලයෙන් ආර්ය ධර්ම ලාභී වූයේය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙන හැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස කාශ්යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි, එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් එක් ගෘහපතියකු නිසා ගමේ ආවාසයක වාසය කළ සේක. උන්වහන්සේ සාමාන්ය සිල්වත් භික්ෂුවක් වුවද විදර්ශනාවෙහි යෙදී පැහැදී වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් රහත් තෙර කෙනෙක් වහන්සේ සමාන ප්රතිපත්ති පුරමින්, අනුක්රමයෙන් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නා වූ ගෘහපතියා වසන ගමට වැඩම කළ සේක. ගෘහපතියා තෙරුන් වහන්සේගේ ඉරියව් පැවැත්මෙහි පැහැදී, පාත්රය ගෙන ගෙට වඩමවා, හොඳින් වළඳවා, කෙටි බණක් අසා තෙරුන් වැඳ, “ස්වාමීනි, අපගේ ආසන්න විහාරයට වඩිනු මැනවි. අපි සවස් කාලයේ අවුත් බලන්නෙමු” යි කීවේය. ආගන්තුක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විහාරයට ගොස් නේවාසික තෙරුන් වැඳ, අවසර ගෙන එකත්පසක වැඩහුන් සේක. උන්වහන්සේ ද ඔහු සමග පිළිසඳර කථාකොට, “ඇවැත්නි, දානය ලබන ලද්දේදැ?” යි විචාළ සේක. “එසේය, ලැබුණේය.” “කොහිදී ලබන ලද්දේ ද?” “නුඹ වහන්සේගේ දායකයා වන ගෘහපතියාගේ ගෙදරිනි.” මෙසේ කියා තමන්ගේ සෙනසුන විචාරා පිරිසිදු කොට, පා සිවුරු සකස් කොට තබා, ධ්යාන සුවයෙන් ද ඵල සුවයෙන් ද කල් ගෙවමින් වැඩහුන් සේක.
ඒ ගෘහපතියා ද සවස් කාලයෙහි සුවඳ මල් ද පහන් හා තෙල් ද ගෙන්වාගෙන විහාරයට ගොස් නේවාසික තෙරුන් වැඳ, “ස්වාමීනි, එක් ආගන්තුක ස්ථවිර නමක් වැඩියේදැ?” යි විචාළේය. “එසේය, පැමිණියේය.” “දැන් කොහි ද?” “අසවල් සේනාසනයෙහිය.” හෙතෙම උන්වහන්සේගේ සමීපයට ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේ, ධර්ම කථාව අසා, සිසිල් වේලාවෙහි චෛත්යය ද බෝධිය ද පුදා පහන් දල්වා, දෙදෙනා වහන්සේටම හෙට දානයට ආරාධනා කොට ගියේය. නේවාසික ස්ථවිරයන් වහන්සේට, “මේ ගෘහපතියා දැන් වෙනස් වී ඇත. ඉදින් මේ ආගන්තුක භික්ෂුව මේ විහාරයෙහි වාසය කරන්නේ නම්, හෙතෙම මා කිසිසේත් ගණන් නොගන්නේය” යැයි තෙරුන් කෙරෙහි ඊර්ෂ්යාවක් හටගත්තේය. “මේ භික්ෂුව මේ විහාරයෙහි වාසය නොකරන ලෙස මා විසින් කටයුතු කිරීම වටී” යැයි සිතා, උපස්ථාන කරන වේලාවෙහි ආගන්තුක තෙරුන් සමග කිසිවක් කථා නොකළේය. ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගේ අදහස දැනගෙන, “මේ ස්ථවිර තෙම මගේ කුලයෙහි හෝ පිරිසෙහි හෝ නොඇලී සිටින ස්වභාවය නොදනී” යැයි සිතා, තමන්ගේ වසන ස්ථානයට ගොස් ධ්යාන සැපයෙන් ද ඵල සැපයෙන් ද කල් ගත කළ සේක.
නේවාසික ස්ථවිරයන් වහන්සේ දෙවැනි දින අන් අයට නෑසෙන සේ නියපොත්තෙන් ඝණ්ඨාවට ගසා, නියපොත්තෙන් දොරට තට්ටු කොට
(ආගන්තුක තෙරුන් අවදි නොකරම) ගෘහපතියාගේ නිවසට වැඩියහ. හෙතෙම උන්වහන්සේගේ පාත්රය ගෙන පනවන ලද ආසනයෙහි හිඳුවා,
“ස්වාමීනි, ආගන්තුක ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහිදැ?” යි විචාළේය. “මම ඔබගේ කුළුපගයාගේ පුවත් නොදනිමි. මම ඝණ්ඨාව
ගැසුවෙමි, දොරට තට්ටු කළෙමි, නමුත් අවදි කරන්නට නොහැකි විය. ඊයේ ඔබගේ ගෙයි ප්රණීත භෝජන අනුභව කොට දිරවගන්නට
නොහැකිව දැන් නින්දට වැටී සිටිනවා විය යුතුය. පහදින ඔබ මෙබඳු කෑදරයන්ටම පැහැදෙන්නෙහිය” යි කීවේය. ක්ෂීණාශ්රවයන්
වහන්සේ ද තමන්ගේ පිඬුසිඟා හැසිරෙන වේලාව සලකා සිරුර පිරිසිදු කොට පා සිවුරු රැගෙන අහසට පැන නැඟී අන් තැනකට වැඩි
සේක.
ඒ ගෘහපතියා නේවාසික ස්ථවිරයන්ට ගිතෙල්, මීපැණි, උක් සකුරුවලින් සකස් කළ කිරි බත් වළඳවා, පාත්රය
සුවඳ කුඩුවලින් පිරිසිදු කොට නැවත කිරිබත් පුරවා, “ස්වාමීනි, ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මග ගෙවා විඩාවට පත්ව සිටිනු ඇත.
උන්වහන්සේට මේ කිරිබත් රැගෙන යනු මැනවැ” යි පූජා කළේය. නේවාසික භික්ෂුව එය ප්රතික්ෂේප නොකොට රැගෙන යන්නේ,
“ඉදින් ඒ භික්ෂුව මේ කිරිබත් වැළඳුවහොත්, බෙල්ලෙන් අල්ලා එළියට දැම්මද නොයන්නේය. ඉදින් මම මේ කිරිබත් මිනිසකුට
දුන්නොත් මාගේ ඒ ක්රියාව ප්රකට වන්නේය. ජලයෙහි දැමුවහොත් දිය මත ගිතෙල් පාවීමෙන් හසුවන්නේය. බිම දැමුවහොත්
කපුටන් ගැවසීමෙන් හසුවන්නේය. මෙය කොහි හැර දමන්නෙම්දැ?” යි කල්පනා කළේය. ඔහු ගිනි ගත් කෙතක් දැක, අඟුරු ඉවත් කොට
එහි කිරිබත් දමා නැවත අඟුරුවලින් වසා විහාරයට ගියේය. එහි ගොස් ඒ භික්ෂුව නොදැක මෙසේ සිතිය: “ඒකාන්තයෙන්ම ඒ
භික්ෂුව රහත් කෙනෙකි. මගේ අදහස් දැන අන් තැනකට යන්නට ඇත. අනේ, මා විසින් බඩජාරිකම නිසා මහා අපරාධයක් කරන
ලද්දේය” යි එකෙණෙහිම ඔහුට මහත් වූ දොම්නසක් ඇතිවිය. එතැන් පටන්ම මිනිස් ප්රේතයෙක් ව සිට, නොබෝ කලකින්ම කළුරිය
කොට නිරයෙහි උපන්නේය.
හෙතෙම බොහෝ වර්ෂ ලක්ෂ ගණනක් නිරයෙහි පැසී, ඉතිරි කර්ම විපාක වශයෙන් පිළිවෙළින් ජාති පන්සියයක් යක්ෂයෙක් වී ඉපදුණු අතර, එක් දිනක්වත් බඩපුරා ආහාරයක් නොලැබුවේය. එක් දිනක් පමණක් දරු ප්රසූතියකදී ඉවතලන මස් වැදැල්ලක් (ගැබ් මලයක්) බඩ පුරා ලැබුවේය. නැවත ජාති පන්සියයක් බල්ලෙක් වී උපන්නේය. එකල ද එක් දිනක් බත් වමනයක් බඩ පුරා ලැබුවේය. ඉතිරි කාලයෙහි ඔහු විසින් බඩපුරා අහරක් නොලද විරූය. බලු යෝනියෙන් චුත වී කාසි රට එක් ගමක දුප්පත් කුලයක උපන්නේය. ඔහු උපන් දින පටන් ඒ පවුල අතිශයින්ම දුප්පත් වූ අතර, නාභියෙන් ඉහළට පිරෙන තරම් කැඳ වතුර ටිකක්වත් නොලැබුවේය. ඔහුට ‘මිත්තවින්දක’ යැයි නමක් තැබූහ. මව්පියෝ බඩගිනි දුක ඉවසාගත නොහැකිව, “ඵලයන් කාලකණ්ණියා” යැයි ඔහුට තලා පන්නා දැමූහ. හෙතෙම පිළිසරණක් නොමැතිව ඇවිද යමින් බරණැසට ගියේය. එකල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ බරණැස දිසාපාමොක් ඇදුරු වී පන්සියයක් තරුණයන්ට ශිල්පය උගන්වති. එකල බරණැස් නුවර වැසියෝ දුප්පතුන්ට ආහාර පාන දී ශිල්ප උගන්වති. මේ මිත්තවින්දක ද බෝසතාණන්ගේ සමීපයෙහි පිනට ශිල්ප හදාරයි. හෙතෙම රළු ගති ඇත්තේය. අවවාද නොපිළිගනී. ඒ ඒ අයට පහර දෙමින් හැසිරේ. බෝසතාණන් විසින් අවවාද කරනු ලැබුවද අවවාදය නොපිළිගනී. ඔහු නිසා ආචාර්යවරයාට ලැබෙන ආදායම ද අඩු විය.
ඉක්බිති හෙතෙම ශිෂ්යයන් සමග කලහ කොට, අවවාද නොපිළිගෙන එයින් පලා ගියේය. ඇවිද යමින් එක් පිටිසර ගමකට ගොස් කුලී වැඩ කොට ජීවත් වෙයි. හෙතෙම එහි එක් දුප්පත් ස්ත්රියක සමග විවාහ වී පදිංචි විය. ඇය ඔහු නිසා දරුවන් දෙදෙනකු වැදුවාය. ගම් වැසියෝ, “අපට යහපතක් හෝ අයහපතක් වේ නම් දන්වන්න” යැයි මිත්තවින්දකට වැටුප් දී ගම් දොරටුව අසල කුටියක ඔහු නැවැත්වූහ. ඒ මිත්තවින්දකයා නිසා ඒ පිටිසර ගම් වැසියෝ සත් වරක් රජ දඬුවම් වින්දෝය. සත් වරක් ඔවුන්ගේ ගෙවල් දැවී ගියේය. සත් වරක් වැව කැඩී ගියේය. එවිට ඔවුහු, “මීට පෙර මේ මිත්තවින්දකයා නොපැමිණි කල්හි අපට මෙබඳු විපතක් නොවීය. දැන් මොහු පැමිණි කාලයේ සිට අපි පිරිහෙමු” යැයි සිතා ඔහුට තලා ගමෙන් පන්නා දැමූහ.
හෙතෙම තමාගේ දරුවන් ගෙන අන් තැනකට යන්නේ, අමනුෂ්යයන් අරක් ගත් කැලෑවකට පිවිසියේය. එහි අමනුෂ්යයෝ දරුවන් ද බිරිඳ ද මරා මස් කෑහ. හෙතෙම එයින් පලා ගොස් ඒ ඒ තැන ඇවිදින්නේ, එක් ‘ගම්භීර’ නම් පටුනු ගමකට (වරාය නගරයකට) නැවක් පිටත් වන දිනයෙහිම පැමිණ, එහි කම්කරුවෙක් වී නැවට නැංගේය. නැව මුහුද මත සත් දවසක් ගොස් සත් වැනි දින මුහුද මැද අල්ලා නැවැත්වූවාක් මෙන් නතර විය. ඔවුහු “කාලකණ්ණි තුණ්ඩුව” හෙවත් අවාසනාවන්තයා සෙවීමේ කුසපත් ඇද්දහ. සත් වරක් ම කුසපත් මිත්තවින්දකට ම වැටුණි. මිනිස්සු ඔහුට උණ දඬු මිටියක් අතට දී මුහුදට විසි කළහ. ඔහු දැමූ විගස නැව වේගයෙන් ගියේය. මිත්තවින්දක තෙමේ උණ මිටිය ආධාරයෙන් මහා මුහුදෙහි පාවී යන්නේ, කාශ්යප සම්බුදුරජුන්ගේ කාලයෙහි රකින ලද ශීල බලයෙන් මුහුද මතුපිට එක් පළිඟු විමානයක දෙව් දූවරු සතර දෙනෙකු ලැබ, ඔවුන්ගේ සමීපයෙහි සැප විඳින්නේ සතියක් වාසය කළේය. ඒ විමාන ප්රේතියෝ සත් දිනක් සැප විඳිති; සත් දිනක් දුක් විඳිති. දුක් විඳීමට යන කල්හි, “අපි එනතුරු මෙහිම ඉන්න” යැයි කියා ඔවුහු ගියහ.
මිත්තවින්දක තෙම ඔවුන් ගිය කල උණ දඬු මිටියෙහි එල්ලී ඉදිරියට යන්නේ රිදී විමානයක දේව දූවරුන් අට දෙනෙකු ලැබුවේය.
එයින් ද ඈත යන්නේ, මැණික් විමානයෙහි සොළොස් දෙනෙකු ද, රන් විමානයක තිස් දෙදෙනෙකු ද ලැබුවේය. ඔවුන්ගේ වචනය නොසලකා
තවදුරටත් යන්නේ අතරමග දූපතක එක් යක්ෂ නගරයක් දුටුවේය. එහි එක් යකින්නියක් එළු ස්වරූපයෙන් හැසිරෙයි. මිත්තවින්දක
තෙමේ ඇගේ යක්ෂ ස්වභාවය නොදැන, “එළු මස් කන්නෙමි” යි සිතා ඇය පාවලින් අල්ලා ගත්තේය. ඇය යක්ෂ ආනුභාවයෙන් ඔහු
ඔසවා අහසට වීසි කළාය.
ඇය විසින් වීසි කරන ලද ඔහු, මුහුදට උඩින් ගොස් බරණැස දිය අගල අසල එක් කටු ලැහැබක්
මත වැටී පෙරළී බිම පතිත විය. එසමයෙහි ඒ දිය අගල අසල රජුගේ එළුවන් තණ කමින් සිටියදී සොරු පැමිණ උන් පැහැර ගනිති.
එළු පාලකයෝ “සොරුන් අල්ලා ගනිමු” යි සැඟවී සිටියහ. මිත්තවින්දක තෙමේ පෙරළී බිම සිටියේ ඒ එළුවන් දැක මෙසේ සිතීය:
“මම මහ මුහුදෙහි එක් දූපතකදී එළුවෙකුගේ පය අල්ලා ගත් විට ඌ මා වීසි කළේය, එවිට මම මෙහි වැටුණෙමි. දැන් මම මේ
එළුවෙකුගේ පය අල්ලා ගත්තොත්, ඌ මා ආපසු මුහුදු පිට විමාන දෙවියන්ගේ සමීපයට වීසි කරනු ඇත.” හෙතෙම මෙසේ අනුවණින්
සිතා එළුවෙකුගේ පය අල්ලා ගත්තේය. ඌ අල්ලාගත් විගස කෑගැසුවේය. එළු පාලකයෝ වහා පැමිණ ඔහු අල්ලාගෙන, “මෙතෙක් කල් රජ
ගෙදර එළුවන් කන සොරා මූ ය” යි ඔහුට තලා බැඳ රජුගේ සමීපයට ගෙන ගියෝය.
එකෙණෙහි බෝසත් තෙමේ පන්සියයක් සිසුන් පිරිවරා නුවරින් නික්ම නෑමට යන්නේ මිත්තවින්දක දැක හඳුනාගෙන ඒ මිනිසුන්ට, “දරුවනි, මේ තෙමේ අපගේ ශිෂ්යයෙකි. කුමක් නිසා ඔහු අල්ලා ගත්තාහු ද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, මූ එළු සොරා ය. එක් එළුවෙකුගේ පය අල්ලාගෙන සිටියදී අසු විය.” “එසේ නම් මොහු අපට දාසයකු කොට දෙන්න. අප නිසා ජීවත් වනු ඇත.” “ස්වාමීනි, යහපතැ” යි ඔවුහු ඔහු අත්හැර ගියහ. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, “මිත්තවින්දකය, තෝ මෙතෙක් කල් කොහි විසුවේදැ?” යි විචාළ සේක. හෙතෙම තමා විසින් කරන ලද සියලු දේ පැවසීය. බෝසත් තෙමේ, “වැඩ කැමැත්තන්ගේ වචනය නොපිළිගන්නෝ මේ දුකට පැමිණෙති” යි කියා මේ ගාථාව වදාළේය:
“තමන්ට වැඩ කැමති, හිතවත් ව අනුකම්පා කරන්නවුන් අවවාද කරන විට යමෙක් එය නොකරයි ද, හෙතෙම එළු දෙනගේ පය අල්ලාගත් මිත්තක මෙන් ශෝක කරයි.”
එහි ‘අත්ථකාමස්ස’ යනු දියුණුව කැමති වන්නාගේ ය. ‘හිතානුකම්පිනො’ යනු හිතවත් ව අනුකම්පා කරන්නාගේ ය. ‘ඔවජ්ජමානො’ යනු මෘදු වූ හිතවත් සිතින් අවවාද දෙනු ලබන විට ය. ‘න කරොති සාසනං’ යනු උපදෙස් නොපිළිපදියි; අකීකරු ව අවවාද නොපිළිගන්නෙක් වෙයි. ‘මිත්තකො විය සොචතී’ යනු මේ මිත්තවින්දක තෙම එළු දෙනගේ පය අල්ලාගෙන ශෝක කරන්නේ යම් සේ ද, වෙහෙස වන්නේ යම් සේ ද, මෙසේ හැමදා ශෝක කරන්නේ යැයි මේ ගාථාවෙන් බෝසතාණෝ දහම් දෙසූහ.
මෙසේ ඒ තෙරුන් විසින් මෙතෙක් කාලයකට ආත්ම භාව තුනකදී පමණක් කුස පිරෙන බව ලබන ලදී. එනම් යක්ෂයකු වී එක් දිනක් ගැබ් මලයක් ද, බල්ලකු වී එක් දිනක් බත් වමනයක් ද, පිරිනිවන් පාන දිනයේ දම් සෙනෙවි සැරියුත් හිමියන්ගේ ආනුභාවයෙන් චතුමධුර ද ලබන ලදී. මෙසේ අනුන්ගේ ලාභවලට අන්තරාය කිරීම මහා දෝෂයක් යැයි දත යුතුය. ඒ කාලයෙහි ඒ ආචාර්ය තෙමේ ද මිත්තවින්දකයා ද කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියෝය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මෙසේ තමා විසින් අල්ප ලාභී බවත් ආර්ය ධර්ම ලාභී බවත් තමා විසින්ම සාදා ගන්නා ලද්දේය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි මිත්තවින්දක තෙම දැන් මේ ලෝසකතිස්ස තෙරුන් විය. දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා නම් මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
ලෝසක ජාතක වර්ණනාව පළමු වැනියි.
“යො අත්ථකාමස්සා” යන මේ ගාථාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයේ වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා කෑදර භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ භික්ෂුවගේ කෑදරකම නවවැනි නිපාතයේ කාක ජාතකයේ මතු හෙළි වන්නේය. එකල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව කෑදරය” යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේට දැන්වූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ කෑදරය යනු සත්යදැ”යි විචාළ සේක. “එසේය, ස්වාමීනි” යැයි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණ, පෙරත් ඔබ කෑදර වූයෙහිය. කෑදරකම නිසා ජීවිතක්ෂයට පත්වූයෙහිය. නුවණැත්තෝ ද ඔබ නිසා තම වාසස්ථානවලින් පිරිහුණාහ” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ පරෙවි යෝනියෙහි උපන්හ. එකල බරණැස් වැසියෝ පින් කැමතිව ඒ ඒ ස්ථානවල කුරුල්ලන්ට සැප සේ වාසය කිරීම පිණිස පිදුරු කූඩ (පැස්) එල්ලති. බරණැස් සිටුතුමාගේ අරක්කැමියා ද තම මුළුතැන්ගෙයි එක් පිදුරු කූඩයක් එල්ලා තැබීය. බෝධිසත්වයෝ එහි වාසය කළහ. උන්වහන්සේ උදෑසනම නික්මී ගොදුරු සොයා ගොස් සවස අවුත් එහි වසමින් කාලය ගත කළහ. ඉක්බිති එක් දිනක් එක් කපුටෙක් මුළුතැන්ගෙය මත්තෙන් පියාසර කරන විට මත්ස්ය මාංශ පිසින සුවඳ ආඝ්රාණය කොට, කෑදරකම උපදවා, “කා නිසා නම් මේ මත්ස්ය මාංශ ලබන්නෙම් ද” යි සිතා නුදුරෙහි හිඳ පරීක්ෂා කළේය. සවස බෝධිසත්වයන් අවුත් මුළුතැන්ගෙට පිවිසෙනු දැක, “මේ පරෙවියා මාර්ගයෙන් මත්ස්ය මාංශ ලබා ගන්නෙමි” යි සිතා පසුදින උදෑසනම අවුත්, බෝධිසත්වයන් නික්මී ගොදුරු සොයා යන විට පිටුපසින් ගියේය. එවිට බෝධිසත්වයෝ, “මිත්රය, ඔබ කුමක් නිසා අප සමඟ හැසිරෙන්නෙහිදැ” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ ක්රියාව මට රුචි කෙරේ. මෙතැන් පටන් ඔබට උපස්ථාන කරන්නෙමි” යි කීවේය. “මිත්රය, ඔබ අන්ය ගොදුරු ඇත්තෙකි. අපි අන්ය ගොදුරු ඇත්තෙමු. ඔබ විසින් අපට උපස්ථාන කිරීම දුෂ්කරය” යි බෝසත්හු කීහ. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ගොදුරු සොයන කල මමත් ගොදුරු සොයාගෙන ඔබ වහන්සේ සමඟම යන්නෙමි” යි කීවේය. “යහපත, හුදෙක් ඔබ අප්රමාදී විය යුතුය” යි මෙසේ බෝධිසත්වයෝ කපුටාට අවවාද කොට ගොදුරු බිමේ හැසිරෙමින් තණ ඇට ආදිය කති. බෝධිසත්වයන් ගොදුරු සොයන අතරතුර කපුටා ගොස් ගොම පිඬක් පෙරළා පණුවන් කා කුස පුරවාගෙන බෝධිසත්වයන් වෙත පැමිණ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වැඩි වේලාවක් ගොදුරු සොයති. පමණ ඉක්මවා ආහාර ගැනීම සුදුසු නැතැ” යි කියා, බෝධිසත්වයන් ගොදුරු ගෙන සවස එන විට ඔවුන් සමඟම මුළුතැන්ගෙට පිවිසියේය. අරක්කැමියා, “අපේ පරෙවියා තවත් අයෙකු කැටුව පැමිණියේය” යි සිතා කපුටාට ද කූඩයක් තැබීය. එතැන් පටන් දෙදෙනාම එහි වාසය කළහ.
ඉක්බිති එක් දිනක සිටුතුමාට බොහෝ මස් මාළු ලැබුණේය. අරක්කැමියා ඒවා ගෙන ඒ ඒ තැන එල්ලීය. කපුටා ඒවා දැක කෑදරකම උපදවා, “හෙට ගොදුරු බිමට නොගොස් මා විසින් මෙය කෑ යුතුය” යි සිතා, රාත්රියෙහි කෙඳිරිගාමින් වැතිර සිටියේය. පසුදින බෝධිසත්වයෝ ගොදුරු සොයා යනු පිණිස, “එව, මිත්ර කපුට” යැයි කීහ. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ යන්න, මට බඩේ රෝගයක් ඇතැ” යි කීවේය. “මිත්රය, කපුටන්ට බඩේ රෝග ඇති බවක් කිසිදා අසා නැත. රාත්රියේ යාම තුනෙහි එක් එක් යාමයේ මොහොතක් මුසපත් වීම ඔවුන්ට සිදු වෙයි. පහන් වැටියක් ගිල දැමූ විට ඔවුනට මොහොතක තෘප්තියක් ලැබෙයි. ඔබ මේ මස් මාළු කෑමට කැමැත්තෙන් සිටින්නෙහි විය යුතුය. එව, මිනිසුන් පරිභෝජනය කරන දේ ඔබට දිරවීමට අපහසුය. මෙබඳු දෙයක් නොකරන්න. මා සමඟම ගොදුරු සොයා යමු” යි කීහ. “ස්වාමීනි, මට නොහැකිය” යි කීය. “එසේ නම් ඔබේ ක්රියාවෙන් පල විපාක ඔබටම දැනෙනු ඇත. ලෝභයට වසඟ නොවී අප්රමාදී වන්න” යි ඔහුට අවවාද කොට බෝධිසත්වයෝ ගොදුරු සොයා ගියහ.
අරක්කැමියා නොයෙක් අයුරින් මස් මාළු පිළියෙල කොට, වාෂ්ප පිටවීම පිණිස බඳුන් මදක් විවර කොට, රස පෙරන බඳුනක් (පෙරහනක්) ඒ මත තබා පිටතට ගොස් දහඩිය පිස දමමින් සිටියේය. එකෙණෙහි කපුටා කූඩයෙන් හිස ඔසවා මුළුතැන්ගෙය දෙස බලා ඔහු පිටතට ගිය බව දැන, “දැන් මගේ මනදොළ පුරවාගෙන මස් කෑමට කාලයයි. කුමක්ද? ලොකු මස් කැබැල්ලක් කන්නෙම් ද? නැතහොත් මස් වැදැල්ලක් කන්නෙම් ද?” යි සිතා, “කුඩා මස් කැබලිවලින් කුස පුරවා ගැනීම අපහසුය. ලොකු මස් කැබැල්ලක් ගෙන කූඩයේ තබාගෙන කමින් වැතිර සිටින්නෙමි” යි සිතා කූඩයෙන් ඉගිලී ගොස් පෙරහන මත වසාලීය. එය ‘කිරි’ යනුවෙන් ශබ්ද නැගීය. අරක්කැමියා ඒ ශබ්දය අසා, “මේ කුමක්දැ” යි ඇතුළට පැමිණ කපුටා දැක, “මේ දුෂ්ට කපුටා සිටුතුමාට පිසූ මස් කෑමට සැරසෙයි. මම ජීවත් වන්නේ සිටුතුමා නිසා මිස මේ මෝඩයා නිසා නොවේ. මූගෙන් මට ඇති වැඩේ කුමක්ද?” යි සිතා දොර වසා කපුටා අල්ලාගෙන, මුළු ශරීරයේ පිහාටු ගලවා, අමු ඉඟුරු, ලුණු හා දුරු එක්කොට කොටා, ඇඹුල් මෝරු සමඟ කලතා, එයින් කපුටාගේ මුළු සිරුර තවරා එම කූඩයටම දැම්මේය. ඒ කපුටා දැඩි වේදනාවෙන් පීඩිතව කෙඳිරිගාමින් වැතිර සිටියේය.
බෝධිසත්වයෝ සවස පැමිණ ව්යසනයට පත් කපුටා දැක, “කෑදර කපුට, මගේ වචනය නොසලකා ඔබේ කෑදරකම නිසා මහත් දුකකට පත් වූයෙහි ය” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ.
“යමෙක් තමාගේ අභිවෘද්ධිය කැමති, හිතවත්, අනුකම්පා සහගත උතුමන් විසින් අවවාද කරනු ලබන විට ඒ කියමන නොකරයි ද, හෙතෙම පරෙවියාගේ වචනය නො අසා විනාශ වූ කපුටා මෙන් සතුරන් අතට පත්ව ශෝක කරයි.”
එහි කපොතකස්ස වචනං අකත්වා යනු පරෙවියාගේ හිතවත් අවවාද වචනය නොපිළිගෙන යන්නයි. අමිත්තහත්ථත්ථගතොව සෙතී යනු අමිත්ර වූ, අනර්ථ කරන්නා වූ, දුක් උපදවන පුද්ගලයන්ගේ අතට (වසඟයට) පත් වූවෙකු මෙන්, මේ කපුටා සේ මහත් ව්යසනයට පැමිණ ශෝක කරමින් වැතිර සිටී යන්නයි.
බෝධිසත්වයෝ මේ ගාථාව පවසා, “දැන් මට ද මෙතැන විසිය නොහැකිය” යි තීරණය කොට වෙනත් තැනකට ගියහ. කපුටා ද එහිම මරණයට පත් විය. ඉක්බිති අරක්කැමියා කපුටා කූඩයත් සමඟම ගෙන ගොස් කසළ ගොඩට දැම්මේය.
බෝධිසත්ත්ව පරෙවියා තම මිතුරු කපුටාට අත් වූ ඉරණම දකින අයුරු.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණ, ඔබ දැන් පමණක් නොව පෙරත් කෑදර වූයෙහිය. ඔබේ ඒ කෑදරකම නිසා නුවණැත්තෝ ද තම වාසස්ථානවලින් පිරිහුණාහ” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව අනාගාමී ඵලයට පත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල කපුටා නම් මේ කෑදර භික්ෂුවය. පරෙවියා නම් මම ම වෙමි.”
දෙවැනි වූ කපෝත ජාතක වර්ණනාවයි.
“යො අත්ථකාමස්ස” යනාදී වශයෙන් එන මේ ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා අකීකරු භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් “මහණ, ඔබ අකීකරු අයෙකිය යනු සැබෑදැ?” යි විමසා, “එසේය ස්වාමීනි, සත්යයකි” යි කී කල්හි; “මහණ, ඔබ දැන් පමණක් නොව පෙරත් අකීකරු අයෙකි. ඒ අකීකරු බව නිසාම නුවණැත්තන්ගේ අවවාද නොපිළිගෙන සර්පයකුගේ මුවට අසුව ජීවිත විනාශයට පත් විය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කාසි රට මහා ධනවත් කුලයක උපන්හ. උන්වහන්සේ වැඩිවියට පැමිණ නුවණ මෝරන කල්හි කාමයන්හි ආදීනව ද, නෛෂ්ක්රම්යයේ (ගිහි ගෙයින් නික්මීමේ) අනුසස් ද දැක, පස්කම් සැප අතහැර හිමාලයට පිවිස තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. අනතුරුව කසිණ භාවනා කොට පඤ්ච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ධ්යාන සුවයෙන් කල් ගෙවූ අතර, පසු කලෙක පන්සියයක් තාපසයන් පිරිවරා ගණ ශාස්තෘවරයෙකු වී වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් විෂ සහිත සර්ප පැටවෙක් තමන්ගේ ස්වභාවය පරිදි හැසිරෙන්නේ එක්තරා තාපසයෙකුගේ ආශ්රමයට පැමිණියේය. ඒ තාපසයා ඌ කෙරෙහි දරු සෙනෙහස උපදවා, එක් උණ පුරුකක් තුළ නිදි කරවා පෝෂණය කළේය. ඌ උණ පුරුකේ නිදන බැවින් “වේළුක” (උණ බම්බුවා) යැයි නමක් තැබුවේය. ඌට දරු සෙනෙහසින් සාත්තු සප්පායම් කරන නිසා තාපසයාට “වේළුක පියා” යැයි නමක් පටබැඳුණි.
එකල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “එක් තාපසයෙක් සර්පයෙකු ඇති දැඩි කරයි” යන්න අසා ඔහු කැඳවා, “ඔබ සර්පයෙකු පෝෂණය කරන බව සැබෑදැ?” යි විමසා, “එසේය” යි කී කල්හි; “විෂඝෝර සර්පයෙකු සමඟ විශ්වාසයක් නම් තැබිය නොහැක. මෙලෙස ඌව ආරක්ෂා නොකරන්න” යැයි අවවාද කළහ. එවිට තාපසයා “ආචාර්යයන් වහන්ස, ඔහු මගේ පුතා ය. ඔහුගෙන් වෙන්ව මට ජීවත් විය නොහැක” යැයි පැවසීය. “එසේ නම් ඌ නිසාම ඔබ ජීවිත විනාශයට පත් වනු ඇතැ” යි බෝසතාණෝ කීහ. තාපසයා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ වචනය නොපිළිගත්තේය. සර්පයා අත්හැරීමට ද නොහැකි විය. ඉක්බිති දින කිහිපයකට පසු සියලු තාපසයෝ පලවැල නෙළීම සඳහා ගියහ. ගිය තැන පලවැල සුලබ බව දැක දෙතුන් දිනක් එහිම නතර වූහ. වේළුක පියා ද ඔවුන් සමඟ ගිය අතර සර්පයා උණ පුරුකෙහිම නිදි කරවා, එහි කට වසා දමා ගියේය. හෙතෙම නැවත තාපසයන් සමඟ දෙතුන් දිනකට පසු පැමිණ “වේළුකට ගොදුරු දෙමි” යි සිතා උණ පුරුක විවෘත කොට, “පුතේ එන්න, ඔබට බඩගිනි ඇතැ” යි කියමින් අත දිගු කළේය. සර්පයා දින දෙක තුනක් නිරාහාරව සිටි බැවින් කිපී, දිගු කළ අතට දෂ්ට කොට තාපසයා එම ස්ථානයේදීම ජීවිතක්ෂයට පමුණුවා කැලයට වැදුණේය. තාපසයෝ ඔහු මළ බව දැක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට දැන්වූහ. බෝසතාණෝ ඔහුගේ අවසන් කටයුතු කරවා තාපස පිරිස මැද හිඳ අවවාද වශයෙන් මෙම ගාථාව වදාළහ.
කෝප වූ සර්පයා වේළුක පියාගේ අතට දෂ්ට කිරීම.
“යහපත කැමති වූ ද, හිතවත් ව අනුකම්පා කරන්නා වූ ද උතුමන් විසින් අවවාද දෙනු ලබන විට යමෙක් එය නොපිළිගනී ද, හෙතෙම වේළුක නම් සර්පයාගේ පියා යම් සේ විනාශ වූයේ ද, එපරිද්දෙන් මරණයට පත්ව ශෝක කිරීමට සිදුවේ.”
එහි “එවං සො නිහතො සෙති” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යමෙක් ඍෂිවරුන්ගේ අවවාද නොපිළිගනී ද, හෙතෙම යම් සේ මේ තාපසයා විෂඝෝර සර්පයාගේ දෂ්ට කිරීමෙන් මරණයට පත් වූයේ ද, එලෙසින්ම මහා විනාශයට පත්ව මරණයට පත්වන බවයි. මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තාපස සමූහයාට අවවාද දී සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා ආයු කෙළවර බ්රහ්ම ලෝකයේ උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ දුර්වච වූයේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් දුර්වචව සිටියේය. ඒ අකීකරුකම නිසාම සර්පයා දෂ්ට කොට විනාශයට පැමිණියේය” යැයි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතක කථාව සමාප්ත කළ සේක. “එකල වේළුක පියා වූයේ මේ දුර්වච භික්ෂුවයි. සෙසු පිරිස බුදු පිරිසයි. පිරිස් නායකව සිටියේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
වේළුක ජාතක වර්ණනාව නිමා විය. (තුන්වැනියි)
“සෙය්යො අමිත්තො” (නුවණ ඇති සතුරා උතුම්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ මගධ දේශයේ චාරිකාවේ හැසිරෙන අතරතුර, එක්තරා කුඩා ගමක සිටි මෝඩ ගැමියන් අරබයා දේශනා කළ සේක. එක් කලෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර සිට මගධ රටට වැඩමවා එහි චාරිකාවේ යෙදෙද්දී එක්තරා කුඩා ගමකට පැමිණි සේක. ඒ කුඩා ගම බොහෝ සෙයින් මෝඩ මිනිසුන්ගෙන්ම පිරී තිබුණි. එහි එක් දිනක් ඒ අන්ධබාල මිනිසුන් රැස්ව, “පින්වතුනි, අප කැලයට ගොස් වැඩ කරන විට මදුරුවෝ අපව කති. එයින් අපේ කර්මාන්ත වැඩ අඩාල වෙයි. එනිසා අපි සියල්ලෝම දුනු හා ආයුධ ගෙන ගොස් මදුරුවන් සමඟ යුද්ධ කොට, සියලු මදුරුවන්ට විද, කපා කොටා මරා දමමු” යි කතිකා කරගත්හ. ඔවුහු කැලයට ගොස් “මදුරුවන්ට විදින්නෙමු” යි කියමින් ඔවුනොවුන්ට විද, පහර දී, මහත් දුකට පත්ව ආපසු පැමිණ, ගම ඇතුළත ද, ගම මැද ද, ගම් දොර ද වැතිර ගත්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා විසින් පිරිවරා ගන්නා ලද්දේ, ඒ ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළ සේක. එහි සිටි නුවණ ඇති මිනිසුන් බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක ගම් දොර මණ්ඩපයක් කරවා, බුදුරජුන් ප්රමුඛ මහා සංඝයාට මහ දන් දී බුදුරජුන් වැඳ එකත්පස්ව සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන වැටී සිටි මිනිසුන් දැක, ඒ උපාසකවරුන්ගෙන් “මේ බොහෝ දෙනෙක් ගිලන්ව සිටිති. මොවුන්ට කුමක් සිදුවී ද?” යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, ඒ මිනිසුන් ‘මදුරු යුද්ධයක් කරන්නෙමු’ යි ගොස් ඔවුනොවුන්ට විද ගෙන තමන්ම ගිලන් වූහ” යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “දැන් පමණක් නොව, පෙරත් අන්ධ බාල මිනිසුන් ‘මදුරුවන්ට පහර දෙන්නෙමු’ යි සිතා අනුන්ට පහර දුන් මිනිසුන් වූවෝ ම යැ” යි වදාරා, ඒ මිනිසුන් විසින් අයැද සිටි හෙයින් අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බෝසතාණෝ වෙළඳාමෙන් ජීවිකාව ගෙන ගියහ. එකල කාසි රටේ එක් පසල් ගමක බොහෝ වඩුවෝ වාසය කළහ. එහි එක්තරා හිස මුඩු වඩුවෙක් ගසක් හාරමින් සිටියේය. ඉක්බිති එක් මදුරුවෙක් තඹ ලෝ තලියක පිට පැත්තක් වැනි වූ (ඔහුගේ මුඩු) හිසෙහි වසා, අඩයටියකින් පහර දෙන්නාක් මෙන් හිස මුව තුඩින් විද්දේය. හෙතෙම තමන් සමීපයෙහි උන් පුතාට, “දරුව, මගේ හිසට මදුරුවෙක් අඩයටියකින් පහර දෙන්නාක් මෙන් විදියි. ඌ එළවා දමනු” යි කීවේය. “පියාණෙනි, ඉවසන්න. එක පහරින්ම ඌ මරන්නෙමි” යි කී පුතණුවෝ, තියුණු ලොකු පොරවක් ගෙන පියාගේ පිටුපසට වී, “මදුරුවාට පහර දෙන්නෙමි” යි සිතා පියාගේ හිස දෙකට පැලෙන සේ පහර දුන්නේය. වඩුවා එතැනම මරණයට පත් විය.
මදුරුවා මරනු පිණිස පුත්රයා පොරොවෙන් පහර දී පියාගේ හිස දෙපලු කළ මොහොත.
එකල බෝසතාණෝ ද තමන්ගේ වෙළඳ භාණ්ඩ සොයමින් ඒ ගමට පැමිණ, ඒ වඩුවාගේ ශාලාවෙහි වාඩි වී සිටියදී ඔහුගේ ඒ ක්රියාව දැක, “සතුරා වුව ද නුවණ ඇත්තා ම ශ්රේෂ්ඨය. ඔහු වනාහි දඬුවමට බියෙන් හෝ මිනිසුන් නොමරන්නේය” යි සිතා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“නුවණ ඇති සතුරා වුව ද උතුම් වේ. නුවණ නැති නම් මිතුරා වුව ද උතුම් නොවේ ම ය. (කුමක් හෙයින් ද යත්) මෝඩ පුත්රයා මදුරුවා මරමි යි සිතා පියාගේ හිස පැළුවේය.”
එහි “සෙය්යො” යනු ශ්රේෂ්ඨ වූ හෙවත් උත්තම වූ යන්නයි. “මතියා උපෙතො” යනු ප්රඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. “එළමූගො” යනු කටින් කෙළ හලන බාලයා ය. “පුත්තො පිතු අබ්භිදා උත්තමඞ්ගං” යනු තමන්ගේ මෝඩකම නිසා පුතකු වුව ද ‘මදුරුවාට පහර දෙන්නෙමි’ යි සිතා පියාගේ උත්තමාංගය හෙවත් හිස දෙපලු කළ බවයි. එනිසා මෝඩ මිතුරාට වඩා නුවණ ඇති පසමිතුරා ම ශ්රේෂ්ඨ යැයි, මේ ගාථාව වදාරා බෝසතාණන් වහන්සේ නැඟිට තමන්ගේ කටයුතු සඳහා පිටත්ව ගියේය. වඩුවාගේ ඤාතීහු ඔහුගේ ශරීර කෘත්යය (භූමදානය) කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකවරුනි, පෙරත් මදුරුවන්ට පහර දෙන්නෙමු යි සිතා අන්යයන්ට පහර දුන් මිනිස්සු මොවුන් ම යැ” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතක කතාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි ගාථාවක් කියා පිටත්ව ගිය නුවණ ඇති වෙළෙන්දා වනාහි දැන් මම ම වෙමි.”
සිව්වන මකස ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“සෙය්යො අමිත්තො” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, අනේපිඬු මහසිටුතුමාගේ එක් දාසියක් අරබයා වදාළ සේක. අනේපිඬු සිටුතුමාට ‘රෝහිණී’ නම් එක් දාසියක් වූවාය. ඇය වී කොටන ස්ථානයට පැමිණ ඇගේ මහලු මව වැතිර සිටියාය. මැස්සන් ඇය පිරිවරා ඉදිකටුවෙන් විදින්නාක් මෙන් කන්නට වූහ. ඇය දුවට කතා කොට, “දරුව, මැස්සන් මාව කනවා. මොවුන් පලවා හරින්න” යැයි කීවාය. ඇය “මෑණියනි, මම උන් පලවා හරිමි” යි කියා මෝල් ගසක් ඔසවා, “මෑණියන්ගේ සිරුරෙහි වසන මැස්සන් මරා විනාශ කරමි” යි සිතා මවට මෝල් ගසින් පහර දී ජීවිතක්ෂයට පත් කළාය. එය දැක, “මගේ මව මළා” යැයි කියමින් හඬන්නට පටන් ගත්තාය. මේ පුවත සිටුතුමාට දැනුම් දුන්හ. සිටුතුමා ඇගේ අවසන් කටයුතු කරවා විහාරයට ගොස් ඒ සියලු පුවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මැය මෑණියන්ගේ සිරුරේ සිටි මැස්සන් මරමි යි සිතා මෝල් ගසින් පහර දී මව මරණයට පත් කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් මැරුවාය” යි වදාරා ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිටු කුලයෙහි ඉපදී පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුරට පත් වූහ. ඔහුට ද රෝහිණී නම් දාසියක් වූවාය. ඇය ද තමන්ගේ වී කොටන තැනට පැමිණ වැතිර සිටි මව, “දරුව, මා මැස්සන්ගෙන් බේරා ගන්න” යැයි කී කල්හි, මේ අයුරින්ම මෝල් ගසින් පහර දී මව මරණයට පත් කොට හඬන්නට පටන් ගත්තාය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ පුවත අසා, “මේ ලෝකයෙහි නුවණැති සතුරෙක් වුව ද වඩා උතුම් ය” යි සිතා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළහ.
රොහිණී නම් දාසිය මැස්සන් මරන අටියෙන් මවට මෝල් ගසින් පහර දීමට සැරසීම.
“අනුකම්පා සහගත වූ යම් මෝඩයෙක් වෙයි ද, (ඊට වඩා) නුවණ ඇති සතුරා ශ්රේෂ්ඨ වේ. බාල වූ (මෝඩ) රෝහිණී නම් තැනැත්තිය දෙස බලව; (ඇය) මව මරා ශෝක කරන්නීය.”
එහි “මෙධාවී” යනු පණ්ඩිත වූ, නුවණ ඇති, බුද්ධිමත් තැනැත්තා ය. “යඤ්චෙ බාලානුකම්පකො” යන්නෙහි “යං” යනු ලිංග විපර්යාසයක් (Gender change) කරන ලද්දකි; එනම් පුරුෂ ලිංග පදයක් නපුංසක ලිංගයෙන් යෙදීමකි. “චෙ” යනු නාමාර්ථයෙහි (අවධාරණයෙහි) වැටෙන නිපාතයකි. යම් කිසි මෝඩයෙක් අනුකම්පා ඇත්තේ වේ ද, ඊට වඩා සිය දහස් ගුණයෙන් නුවණ ඇති සතුරා වුව ද ශ්රේෂ්ඨය යන අර්ථයයි. තව ද, “යං” යනු අතිශ්රේෂ්ඨ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. එසේත් නැතිනම් මෝඩ අනුකම්පා ඇත්තා (නොහොත් අඥාන හිතවතා) ශ්රේෂ්ඨ නොවේ යන තේරුමයි. “ජම්මිං” යනු පහත් වූ, අඥාන තැනැත්තියයි. “මාතරං හන්ත්වාන සොචති” යනු මැස්සන් මරන්නෙමි යි මව මරා දැන් මේ මෝඩ තැනැත්තිය තමා ම හඬයි, වැළපෙයි. මේ කාරණය නිසා මේ ලෝකයෙහි සතුරෙකු වුව ද නුවණ ඇත්තේ නම් ශ්රේෂ්ඨ යැයි බෝසතාණන් වහන්සේ නුවණැත්තාට ප්රශංසා කරමින් මේ ගාථාවෙන් දහම් දෙසූ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මේ තැනැත්තිය මැස්සන් මරමි යි සිතා මව මරා දැමුවේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් ඝාතනය කළේය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතක කතාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල මව වූයේ දැන් මේ මව ම ය. එදා දියණිය වූයේ ද මේ දියණිය ම ය. මහ සිටුතුමා වනාහි මම ම වෙමි.”
පස්වන රෝහිණී ජාතක වර්ණනාවයි.
“න වෙ අනත්ථකුසලෙන” (අයහපතෙහි දක්ෂයා විසින්...) යන මේ ජාතක කතාව ශාස්තෘන් වහන්සේ කොසොල් ජනපදයේ එක්තරා කුඩා ගමක වාසය කරන අතරතුර උයන් නසන දූෂකයෙකු අරබයා වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ කොසොල් රටෙහි චාරිකාවේ වැඩම කරන අතරතුර එක්තරා කුඩා ගමකට පැමිණි සේක. එහි එක් කෙළඹි පුත්රයෙක් (ගෘහපතියෙක්) තථාගතයන් වහන්සේට ඇරයුම් කොට, තම උයනෙහි වැඩ හිඳුවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පූජා කොට, “ස්වාමීනි, කැමති පරිදි මේ උයනෙහි ඇවිදින්න” යැයි පැවසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා නැගිට උයන්පල්ලා ද සමග උයනෙහි ඇවිදින විට එක් මුඩු බිමක් (ගස් නැති තැනක්) දැක උයන්පල්ලාගෙන් මෙසේ විමසූහ: “උපාසක, මේ උයනෙහි අන් තැන්වල ගස් සෙවණ ඇත. එහෙත් මේ ස්ථානයේ කිසිදු ගසක් හෝ පඳුරක් නැත. ඊට හේතුව කුමක්ද?” “ස්වාමීනි, මේ උයන රෝපණය කරන කාලයේදී එක් ගම් දරුවෙක් වතුර දමන විට, කුඩා පැළ උදුරා ඒවායේ මුල්වල ප්රමාණය බලා වතුර දැමුවේය. ඒ කුඩා පැළ මැලවී මිය ගියේය. මේ හේතුව නිසා මේ ස්ථානය මුඩු බිමක් විය” යැයි ඔහු පැවසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ බව දැනුම් දුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ඒ ගම් දරුවා ආරාම දූෂක වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ඔහු ආරාම දූෂකයෙකි” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බරණැස් නුවර උත්සවයක් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. උත්සව බෙර හඬ ඇසුණු තැන් පටන් මුළු නුවර වැසියෝ උත්සවශ්රීයෙන් යුතුව හැසිරුණහ. එකල රජුගේ උයනෙහි බොහෝ වඳුරෝ වාසය කළහ. උයන්පල්ලා මෙසේ සිතුවේය: “නුවර උත්සව ප්රකාශයට පත් කර ඇත. මේ වඳුරන්ට ‘වතුර දමන්න’ යැයි පවසා මම උත්සව ක්රීඩා කරන්නෙමි.” ඔහු වඳුරු රජු වෙත ගොස්, “යහළු වඳුරු රජ, මේ උයන ඔබටත් බොහෝ උපකාර ඇත්තකි. ඔබ මෙහි මල්, ගෙඩි සහ දලු අනුභව කරන්නෙහුය. නුවර උත්සවයක් ප්රකාශයට පත් කර තිබේ. මම උත්සවය සැමරීමට යන්නෙමි. මා එනතුරු මේ උයනේ කුඩා පැළවලට වතුර දැමීමට ඔබට හැකිදැයි?” විමසීය. “යහපත, අපි වතුර දමන්නෙමු”යි කී විට, “එසේනම් ප්රමාද නොවන්න” යැයි පවසා, වතුර දැමීම පිණිස ඔවුන්ට සම් බඳුන් ද, දාරු බඳුන් (ලී බාල්දි) ද දී ඔහු ගියේය. වඳුරෝ සම් බඳුන් ද දාරු බඳුන් ද ගෙන කුඩා පැළවලට වතුර දමන්නට වූහ. එවිට වඳුරු නායකයා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “පින්වත් වඳුරනි, ජලය නම් රැකගත යුත්තකි. ඔබලා කුඩා පැළවලට වතුර දමන විට, ඒවා උදුරා උදුරා මුල් දෙස බලා, ගැඹුරට ගිය මුල් ඇති පැළවලට වැඩිපුර වතුර දමන්න. නොගැඹුරු මුල් ඇති පැළවලට අඩුවෙන් දමන්න. පසුව අපට ජලය හිඟ වනු ඇත.” ඔවුහු “යහපතැ”යි පිළිගෙන එසේ කළහ.
එම කාලයේ එක් නුවණැති පුරුෂයෙක් රජ උයනේ වඳුරන් එසේ කරනු දැක, “භවත් වඳුරනි, කුමක් හෙයින් ඔබ කුඩා පැළ උදුරා උදුරා මුල් ප්රමාණයට අනුව වතුර දමන්නහුදැ?”යි විමසීය. ඔවුන්, “අපගේ වඳුරු රජු අපට උපදෙස් දෙන්නේ එලෙසය” යැයි පැවසූහ. ඔහු ඒ වචනය අසා, “අහෝ! බාලයෝ නුවණ නැත්තාහුමය. ‘යහපතක් කරන්නෙමු’යි සිතා අයහපතක්ම සිදු කරති” යැයි සිතා මෙම ගාථාව පැවසීය.
වානරයන් ගස් උදුරා මුල් බලන අයුරු සහ නුවණැති පුරුෂයා එය බලා සිටින අයුරු
“අයහපතෙහි දක්ෂයා විසින් කරන ලද යහපත ද සැප පිණිස නොපවතී. නුවණ මද බාලයා යහපත පිරිහෙළයි. ඒ කෙසේද යත්, උයනෙහි සිටින (ආරාමික) වඳුරා මෙනි.”
එහි ‘වෙ’ යනු නිපාත පදයකි. ‘අනත්ථ කුසලෙන’ යනු අයහපතෙහි හෙවත් නුසුදුසු දෙයෙහි දක්ෂ වූ, යහපතෙහි හෙවත් සුදුසු කාරණයෙහි අදක්ෂ වූ යන අර්ථයි. ‘අත්ථචරියා’ යනු දියුණුව පිණිස කරන ක්රියාවයි. ‘සුඛාවහා’ යනු මෙබඳු අයහපතෙහි දක්ෂයා විසින් කායික හා මානසික සැපය නම් වූ අර්ථයෙහි හැසිරීම සැප එළවන්නේ නැත; සැපයක් ලබා දිය නොහැකිය යන අර්ථයි. ඒ කුමක් හෙයින්ද යත්? ‘හාපෙති අත්ථං දුම්මෙධො’ - ඒකාන්තයෙන්ම නුවණ මද බාල පුද්ගලයා ‘යහපතක් කරමි’යි සිතා යහපත විනාශ කොට අයහපතක්ම සිදු කරයි. ‘කපි ආරාමිකො යථා’ - යම් සේ උයනෙහි නියුක්ත උයන රකින වඳුරා ‘යහපතක් කරමි’යි සිතා අනර්ථයක්ම සිදු කරයිද, එලෙසම යමෙක් අයහපතෙහි දක්ෂ වේද, ඔහුට යහපත් දෙයක් ලබා දිය නොහැකිය. ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම යහපත පිරිහෙළයි. මෙසේ ඒ නුවණැති පුරුෂයා මෙම ගාථාවෙන් වඳුරු නායකයාට දොස් පවරා, තම පිරිස කැටුව උයනින් පිටත්ව ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, මේ ගම් දරුවා ආරාම දූෂක වූයේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් ආරාම දූෂකයෙකි” යැයි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල වඳුරු නායකයා වූයේ දැන් මේ ආරාම දූෂක ගම් දරුවාය. නුවණැති පුරුෂයා වූයේ මම ම වෙමි.”
ආරාමදූසක ජාතක වර්ණනාව හයවැන්නයි.
“න වෙ අනත්ථ කුසලෙන” යනාදී වශයෙන් එන මේ ජාතක කතාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා සුරා දූෂකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. අනේපිඬු සිටුතුමාගේ යහළුවෙකු වූ එක් සුරා වෙළෙන්දෙක්, ඉතා සැර මත්පැන් වර්ගයක් සාදා, මහජනයා රැස්වූ කල්හි එය විකිණීම පිණිස රන් රිදී ආදිය අයකර ගනිමින් සිටියේය. එකල්හි ඔහු “දරුව, නුඹ මුදල් ගෙන සුරා ලබා දෙන්න” යැයි තම අතවැසියාට පවරා තෙමේ නෑමට ගියේය. අතවැසියා මහජනයාට සුරා ලබා දෙන අතරතුර, මිනිසුන් අතරින් පතර ලුණු සහ සකුරු ගෙන්වාගෙන කනු දැක, “මේ මත්පැන්වල ලුණු නැතිව ඇති, එනිසා මම මෙයට ලුණු දමමි” යි සිතා, සුරා භාජනයට ලුණු නැලියක් පමණ දමා ඔවුන්ට බීමට දුන්නේය. මිනිස්සු ඒවා කට පිරෙන සේ ගෙන, ඉවත දමා “නුඹ මේ කුමක් කළෙහිද?” යි ඇසූහ. “ඔබලා මත්පැන් බී ලුණු ගෙන්වාගෙන කනු දැක, මම මත්පැන්වලට ලුණු දැමුවෙමි” යි ඔහු කීවේය. “එබඳු වූ මනාප මත්පැන් වර්ගයක් මේ මෝඩයා විසින් විනාශ කරන ලද්දේය” යි ඔහුට දොස් පවරා මිනිසුන් නැගිට ගියහ. සුරා වෙළෙන්දා ආපසු පැමිණි විට එකදු මිනිසෙකුවත් නොදැක “මත්පැන් පානය කරන්නන් කොහි ගියේදැ?” යි ඇසීය. හෙතෙම එම පුවත දැන්වීය. එවිට ආචාර්යවරයා “මෝඩය, ඔබ විසින් මෙබඳු වටිනා මත්පැන් විනාශ කරන ලද්දේය” යි ඔහුට ගරහා, මේ බව අනේපිඬු සිටුතුමාට දැන්වීය. අනේපිඬු සිටුතුමා “දැන් මට මෙය බුදුරජුන් හමුවේ කීමට කරුණක් ඇත්තේය” යි සිතා ජේතවනයට ගොස් බුදුරජුන් වැඳ මේ පුවත සැල කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “ගෘහපතිය, මොහු සුරා දූෂකයකුවූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් මොහු සුරා දූෂකයෙක්ම විය” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ බරණැස සිටුවරයා වූහ. ඔහු ඇසුරු කරමින් එක්තරා සුරා වෙළෙන්දෙක් ජීවත් විය. හෙතෙම සැර මත්පැන් වර්ගයක් සාදා, “මෙය විකුණන්න” යැයි අතවැසියාට පවරා නෑමට ගියේය. අතවැසියා ඔහු ගිය කෙණෙහිම සුරාවට ලුණු දමා, මේ ක්රමයෙන් මත්පැන් සියල්ල විනාශ කළේය. ඉක්බිති ඔහුගේ ගුරුවරයා පැමිණ ඒ බව දැනගෙන සිටුතුමාට දැන්වීය. සිටුතුමා “අනර්ථයෙහි දක්ෂ වූ මෝඩයෝ ‘යහපතක් කරන්නෙමු’ යයි සිතා අනර්ථයක්ම කරති” යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ වෙළෙන්දාට කරුණු පහදා දීම.
“අනර්ථයෙහි දක්ෂයා (නුවණ මඳ තැනැත්තා) විසින් කරනු ලබන අර්ථ චර්යාව (යහපත් යැයි සිතා කරන දෙය) සැප ගෙන දෙන්නක් නොවේ. කොණ්ඩඤ්ඤ නම් වූ අතවැසියා (යහපතක් කරමි යි සිතා ලුණු දමා) සුරාව විනාශ කළාක් මෙන්, දුෂ්ප්රාඥ තෙමේ (යහපතක් කරමි යි සිතා) අර්ථය පිරිහීමට පත් කරයි.”
එහි කොණ්ඩඤ්ඤො වාරුණිං යථා යනු, යම් සේ කොණ්ඩඤ්ඤ නම් වූ මේ අතවැසියා “යහපතක් කරන්නෙමි” යි සිතා ලුණු දමා මත්පැන් පිරිහීමට හා විනාශයට පත් කළේ ද, එලෙසින්ම අනර්ථයෙහි දක්ෂ වූ සියල්ලෝම යහපත පිරිහීමට පත් කරති යි බෝධිසත්ත්වයෝ මෙම ගාථාවෙන් ධර්මය දේශනා කළහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ද “ගෘහපතිය, මොහු සුරා දූෂකයකු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් සුරා දූෂකයකුම විය” යි වදාරා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා මෙම ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල සුරා දූෂකයා වූයේ ද දැන් සුරා දූෂකයා ම ය. බරණැස් සිටුවරයා වූයේ මම ම වෙමි”.
හත්වන වාරුණිදූසක ජාතක වර්ණනාවයි.
“අනුපායෙන යො අත්ථං...” යන මේ ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි එක් අකීකරු භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, ඔබ අකීකරු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ඔබ අකීකරු ව සිටියෙහිය. ඒ හේතුවෙන් නුවණැත්තන්ගේ වචනය නොපිළිගෙන, තියුණු කඩුවකින් දෙපලු වී කපා දමනු ලැබ මහමඟ වැටුණෙහිය. ඔබ එක් අයෙකු නිසා පුරුෂයන් දහසක් මරණයට පත් විය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි එක් කුඩා ගමක ‘වේදබ්භ’ නම් මන්ත්රයක් දත් එක්තරා බමුණෙක්
විසීය. ඒ මන්ත්රය ඉතා අගනේ ය; මහා වටිනාකමක් ඇත්තේ ය. යම් නැකැත් යෝගයක් උදා වූ කල්හි ඒ මන්ත්රය ජප කොට අහස
දෙස බැලූ විට අහසින් සත් රුවන් වැසි වසී. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ මෙම බමුණා ළඟ ශිල්ප හදාරමින් සිටියහ.
එක් දිනක්
බමුණා බෝසතුන් ද සමඟ කිසියම් කාර්යයක් සඳහා තම ගමින් පිටත් ව චේතිය රටට ගියේය. අතරමග වනගත ප්රදේශයක දී
පන්සියයක් පමණ වූ ‘පේසනක සොරු’ (පණිවිඩ යවා වස්තුව ගෙන්වන සොරු) මං පහරමින් සිටියහ. ඔවුහු බෝසතුන් සහ වේදබ්භ
බමුණා අල්ලා ගත්හ. මොවුන්ට ‘පේසනක සොරු’ යයි කියනු ලබන්නේ මන්ද? ඒ සොරුන් දෙදෙනෙකු අල්ලා ගත් විට ධනය ගෙන්වා
ගැනීම සඳහා එක් අයෙකු යවන බැවිනි. ඔවුන්ගේ ක්රමය මෙසේය:
එදින ද සොරු වේදබ්භ බමුණා රඳවාගෙන ධනය ගෙන ඒම සඳහා බෝසතුන් ව පිටත් කළහ.
බෝසතාණන් වහන්සේ ගුරුවරයා වැඳ, “ගුරුතුමනි, මම දිනකින් හෝ දෙකකින් ආපසු එන්නෙමි. ඔබතුමා බිය නොවන්න. නමුත් මගේ
වචනය පිළිපදින්න. අද දින ධනය වස්සවන නැකැත් යෝගය උදා වන්නේය. ඔබතුමා මෙම දුක ඉවසාගත නොහැකිව මන්ත්රය ජප කොට ධනය
නොවැස්සවිය යුතුය. ඉදින් එසේ වැස්සුවහොත් ඔබතුමා ද විනාශ වන්නෙහිය; මේ පන්සියයක් සොරු ද විනාශ වන්නාහ” යි
ගුරුවරයාට අවවාද දී ධනය සෙවීම පිණිස ගියහ.
සොරු ඉර බැස ගිය පසු බමුණා බැඳ තැබූහ. එකෙණෙහිම නැගෙනහිර
දිසාවෙන් පිරිපුන් සඳ මඬල උදා විය. බමුණා නැකැත් බලනුයේ ධන වස්සන නැකැත් යෝගය උදා වී ඇති බව දැක, “මම මේ දුක්
විඳීමෙන් ඇති ඵලය කිම? මන්ත්රය ජප කොට රුවන් වැසි වස්සවා සොරුන්ට ධනය දී සුවසේ යන්නෙමි” යි සිතා සොරුන්
ඇමතීය.
“පින්වත් සොරුනි, ඔබ මා අල්ලාගෙන සිටින්නේ කුමක් සඳහා ද?”
“ආර්යයෙනි, ධනය ලබා ගැනීම සඳහා
ය.”
“ඉදින් ඔබට ධනය අවශ්ය නම්, වහා මා බැම්මෙන් මුදවා, හිස නාවා, අලුත් වස්ත්ර අන්දවා, සුවඳ ගල්වා, මල්
පළඳවා තබන්න.”
සොරු ඔහුගේ කථාව අසා එසේ කළහ.
බමුණා නැකැත් යෝගය දැන මන්ත්රය ජප කොට අහස දෙස බැලීය. එකෙණෙහිම අහසින් රුවන් වැස්සක් වැස්සේය. සොරු ඒ ධනය එකතු කර තම උතුරු සළුවල පොදි බැඳගෙන පලා ගියහ. බමුණා ද ඔවුන් පසුපසම ගියේය.
බමුණා මන්ත්ර බලයෙන් සත්රුවන් වැසි වස්වා සොරුන් ධනය රැස් කරන ආකාරය.
ඉක්බිති වෙනත් පන්සියයක් සොරු පැමිණ ඒ සොරුන් ව අල්ලා ගත්හ.
“අපව අල්ලා ගත්තේ කුමක් සඳහා ද?” යි පළමු සොරු ඇසූ
විට, “ධනය ලබා ගැනීමටය” යි ඔවුහු කීහ.
“ඉදින් ඔබට ධනය අවශ්ය නම්, අර යන බමුණා අල්ලා ගන්න. මොහු අහස දෙස බලා
ධනය වැස්සවීය. අපට මේ ධනය දුන්නේ ද ඔහුය.”
එවිට සොරු පළමු පිරිස අතහැර, “අපටත් ධනය දෙව” යි කියමින් බමුණා
අල්ලා ගත්හ. බමුණා පිළිතුරු දෙමින්, “මම ඔබට ධනය දෙන්නෙමි. නමුත් ධනය වස්සවන නැකැත් යෝගය නැවත එළැඹෙන්නේ මෙතැන්
සිට අවුරුද්දකට පසුවය. ඔබට ධනය අවශ්ය නම් එතෙක් ඉවසන්න. එදාට ධනය වස්සවමි” යි කීය.
සොරු කිපී, “එම්බල
පවිටු බමුණ! අන් අයට දැන්ම ධනය වස්සවා දී අපට අවුරුද්දක් බලා සිටින්නට කියන්නේ ද?” යි තියුණු කඩුවකින් බමුණා
දෙපලු කොට කපා මහමඟ දමා වේගයෙන් ගොස් පළමු සොරුන් ලුහුබැඳ ගියහ. ඔවුහු ඒ සොරුන් හා සටන් කොට ඒ සියල්ලන් මරා දමා
ධනය පැහැර ගත්හ. නැවත එම ධනය බෙදා ගැනීමේදී දෙපිරිසක් වී ඔවුනොවුන් කා කොටා ගෙන දෙසිය පනහ බැගින් මිය ගොස්, මේ
අයුරින් අවසානයේ දෙදෙනෙකු පමණක් ඉතිරි වන තුරු මරා ගත්හ. මෙසේ ඒ පුරුෂයන් දහසක් දෙනා විනාශයට පත් වූහ.
ඉතිරි වූ සොරු දෙදෙනා උපාය යොදා එම ධනය ගෙනවුත් ගමක් අසල වන ලැහැබක සඟවා තැබූහ. ඉන් එක් අයෙක් කඩුවක් අතින් ගෙන
ධනය රකිමින් එහිම නතර විය. අනෙකා සහල් රැගෙන බත් පිසගෙන ඒම සඳහා ගමට ගියේය.
“ලෝභය වනාහි විනාශයට මුල වේ” යැයි
කියනු ලැබේ. ධනය රකිමින් සිටි එකා මෙසේ සිතුවේය: “ඔහු ආ පසු මේ ධනය කොටස් දෙකකට බෙදීමට සිදුවෙයි. එනිසා ඔහු ආ
වහාම කඩුවෙන් පහර දී ඔහු මරා දමමි.” හෙතෙම කඩුව සූදානම් කරගෙන අනෙකා එනතුරු මඟ බලා සිටියේය.
අනෙකා ද මෙසේ
සිතුවේය: “ඒ ධනය කොටස් දෙකකට බෙදීමට සිදුවෙයි. එනිසා බතට වස දමා, ඔහුට කවා මරා දමා මම තනිවම ධනය ගන්නෙමි.” ඔහු
බත් පිස අවසන් ව තමා කා, ඉතිරි බතට වස දමා එය රැගෙන එහි ගියේය. ඔහු එහි ගොස් බත් මුල බිම තැබූ වහාම ධනය රැක සිටි
සොරා කඩුවෙන් කොටා ඔහු දෙපලු කර මරා දමා, මළ සිරුර සඟවා තබා, ඒ වස මුසු බත් කා ඔහු ද එහිම මරණයට පත් විය. මෙසේ ඒ
ධනය නිසා සියල්ලෝම විනාශයට පත් වූහ.
බෝසතාණන් වහන්සේ දිනක් දෙකක් ඇවෑමෙන් ධනය රැගෙන ආපසු පැමිණියහ. එම ස්ථානයේ ගුරුවරයා නොදැක, තැන තැන විසිරුණු ධනය
දැක, “ගුරුවරයා මගේ වචනය නොපිළිගෙන ධනය වස්සවන්නට ඇත. ඒ නිසා සියල්ලෝම විනාශ වන්නට ඇතැ” යි සිතා මහමඟ දිගේ ගියහ.
යන අතරමග දී දෙපලු වී මැරී සිටි ගුරුවරයා දැක, “මගේ වචනය නොපිළිපැදීම නිසා මිය ගියේය” යි දර එකතු කොට සෑයක් සාදා
ගුරුවරයාගේ දේහය දවා, වන මල්වලින් පුදා ඉදිරියට ගියහ.
ඉදිරියට යන විට මිය ගිය පන්සියයක් දෙනා ද, තවත්
ඉදිරියට යන විට දෙසිය පනහක් දෙනා ද වශයෙන් පිළිවෙලින් දකිමින්, අවසානයේ දෙදෙනෙකු හැර දහසක් දෙනා විනාශ වී ඇති බව
දුටහ. “අනෙක් සොරු දෙදෙනා ඉතිරි විය යුතුය, ඔවුන් කොහි ගියේ ද?” යි සොයමින් යද්දී, ඔවුන් ධනය රැගෙන වන ලැහැබට
පිවිසි මඟ දැක ඒ ඔස්සේ ගියහ. එහිදී පොදි බැඳ තිබූ ධන රාශිය ද, පෙරළා දැමූ බත් මුල ද, මිය ගිය සොරුන් දෙදෙනා ද
දැක සිදුවූ සියල්ල වටහා ගත්හ.
“අපගේ ගුරුවරයා මාගේ වචනය නොපිළිගෙන, තමාගේ අකීකරුකම නිසා තමා ද විනාශ වී,
තවත් දහසක් දෙනාගේ විනාශයට ද හේතු විය. නුසුදුසු උපායෙන් හා අකාරුණික ලෙස තමාගේ අභිවෘද්ධිය පතන්නා වූ යමෙක් වේ
නම්, හෙතෙම අපගේ ගුරුවරයා මෙන් මහා විනාශයකට පත් වන්නේය” යි සිතා මෙම ගාථාව පැවසූහ:
“යමෙක් වැරදි මඟින් අභිවෘද්ධිය (යහපත) කැමති වේ ද හෙතෙම විනාශයට පත් වෙයි. චේතිය රට වැසියෝ වේදබ්භ බමුණා නැසූහ. ඒ සොරු සියල්ලෝ ම ව්යසනයට පත් වූහ.”
එහි සො විහඤ්ඤති යනු, වැරදි මඟින් හෙවත් නුසුදුසු කාලයේ උත්සාහ කරමින් “මම මගේ අභිවෘද්ධිය හා සැපය කැමති වෙමි” යි සිතන පුද්ගලයා වෙහෙසට පත් වෙයි; නැසෙයි; මහා විනාශයට පත් වෙයි යන අරුතයි. චෙතා යනු චේතිය රටේ විසූ සොරු ය. හනිංසු වෙදබ්බන්ති යනු වේදබ්භ මන්ත්රය නිසා ‘වේදබ්භ’ යන නම ලැබූ බමුණා මරා දැමූ බවයි. සබ්බෙ තෙ බ්යසනමජ්ඣගූ යනු ඒ සොරු සියල්ලෝ ද ඉතිරි නොවී එකිනෙකා මරා ගනිමින් මහා විනාශයකට පත් වූ බවයි.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ, “යම් සේ අපගේ ගුරුතුමා වැරදි මඟින්, නුසුදුසු තැනක උත්සාහය යොදවා ධනය වස්සවා තමා ද මරණයට පත් ව අනුන්ගේ විනාශයට ද හේතු වූයේ ද, එමෙන්ම යම් වෙනත් අයෙක් නුසුදුසු උපායෙන් තමාගේ අභිවෘද්ධිය පතා වෑයම් කරයි නම්, හෙතෙම තමා ද විනාශ වී අනුන්ගේ විනාශයට ද හේතු වන්නේය” යි වනය දෝංකාර දෙමින්, දෙවියන් සාධුකාර දෙද්දී මෙම ගාථාවෙන් දහම් දෙසූහ. ඉන්පසු එම ධනය නිසි උපායෙන් (ධර්මානුකූලව) තම නිවසට ගෙන ගොස් දානාදී පින්කම් කොට ආයු ඇති තාක් කල් ජීවත් ව දිවි කෙළවර ස්වර්ගගාමී වූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණ, ඔබ දැන් පමණක් අකීකරු වූයේ නොවේ, පෙරත් අකීකරු වූයෙහිය. ඒ අකීකරුකම නිසා මහා විනාශයට පත් වූයෙහිය” යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල වේදබ්භ බමුණා වූයේ මේ අකීකරු භික්ෂුව යි. අතවැසියා වූයේ මම ම ය.”
වේදබ්භ ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“නක්ඛත්තං පතිමානෙන්ත” (නැකැත් බලාපොරොත්තුවෙන් සිටින) යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක්, එක්තරා ආජීවකයකු අරබයා දේශනා කළහ. සැවැත් නුවර එක් කුල පුත්රයෙක් තමාගේ පුත්රයාට ජනපදයෙහි එක් කුල දියණියක් විවාහ කර දීමට කැමති කරවාගෙන, “අසුවල් දිනයෙහි පාවා ගන්නෙමු” යි දිනයක් නියම කොට, ඒ දිනය පැමිණි කල්හි තමන්ගේ කුලූපග ආජීවකයාගෙන් “ස්වාමීනි, අද අපි මංගල්යයක් සිදු කරන්නෙමු. නැකත යහපත් දැ?” යි විමසීය. ඔහු ද “මොහු පළමුව මගෙන් නොවිමසා දිනය නියම කොට ගෙන දැන් මගෙන් නැවත විමසයි. ඉන්න, මොහු හික්මවන්නෙමි” යි කිපී, “අද නැකත ඉතා අශුභ ය. අද මංගල්යය සිදු නොකරවු. ඉදින් කළහොත් මහා විනාශයක් වන්නේ ය” යි කීවේ ය. ඒ පවුලේ මිනිස්සු ඔහුගේ වචනය විශ්වාස කොට එදින (මනාලිය ගෙන ඒමට) නොගියහ. නගරවාසීහු (මනාලියගේ පාර්ශ්වය) සියලු මංගල කටයුතු සූදානම් කොට, ඔවුන්ගේ නොපැමිණීම දැක, “ඔවුන් විසින්මයි අද දිනය නියම කර ගත්තේ, නමුත් ඔවුන් ආවේ නැත. අපට බොහෝ වියදම් ද ගියා. ඔවුන්ගෙන් අපට ඇති වැඩේ කුමක්ද? අපේ දියණිය වෙනත් අයෙකුට දෙමු” යි කියා, සූදානම් කළ මංගල්යයෙන් ම දියණිය වෙනත් කුලයකට දුන්හ.
අනෙක් පිරිස පසු දින පැමිණ “අපගේ දියණිය දෙන්න” යැයි ඉල්ලා සිටියහ. එවිට සැවැත් නුවරවාසීහු (මනාලියගේ පාර්ශ්වය), “තොපි ජනපදවාසී ගැහැවියෝ පවිටු මිනිස්සු ය. දිනය නියම කරගෙන අපට නින්දා කොට නොපැමිණියහු ය. ආ පාරෙන් ම ආපසු යවු. අප විසින් දියණිය අනෙකෙකුට දෙන ලදී” යි පරිභව කළහ. ඔවුහු ඔවුන් සමඟ කලහ කොට දියණිය නොලැබ, ආ මඟින් ම ආපසු ගියහ. ඒ ආජීවකයා විසින් ඒ මිනිසුන්ගේ මංගල කටයුත්තට අන්තරාය කළ බව භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. ඒ භික්ෂූහු දම් සභාවෙහි රැස්ව, “ඇවැත්නි, ආජීවකයා විසින් කුලයක මංගල අන්තරාය කරන ලද්දේ ය” යි කථා කරමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කොට, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ දැන් රැස්ව සිටියහු ද?” යි විමසූ සේක. ඔවුහු “මේ කථාවෙනැ” යි කීහ. “මහණෙනි, මේ ආජීවකයා ඒ කුලයේ මංගල අන්තරාය කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් මොහු ඔවුන්ට කිපී මංගල අන්තරාය කළේ ම ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, නගරවාසීහු ජනපදවාසීන්ගේ දියණියක් විවාහ කර ගැනීමට කැමති කරවාගෙන, දිනය නියම කොට තමන්ගේ කුලූපග ආජීවකයාගෙන් “ස්වාමීනි, අද අපගේ එක් මංගල කටයුත්තක් ඇත. නැකත යහපත් ද?” යි විමසූහ. ඔහු “මොවුහු තමන්ගේ කැමැත්තට දිනය නියම කරගෙන දැන් මගෙන් විමසති” යි කිපී, “අද මොවුන්ගේ මංගල අන්තරාය කරන්නෙමි” යි සිතා, “අද නැකත අසුබ ය. ඉදින් කළහොත් මහා විනාශයකට පැමිණෙන්නාහු ය” යි කීවේ ය. ඔවුහු ඔහුගේ වචනය විශ්වාස කොට නොගියහ. ජනපදවාසීහු ඔවුන්ගේ නොපැමිණීම දැන, “ඔවුහු අද දිනය නියම කරගෙනත් නොපැමිණියහ. ඔවුන්ගෙන් අපට ඇති ඵලය කිම ද? අන් අයෙකුට දියණිය දෙමු” යි වෙනත් අයෙකුට දියණිය දුන්හ. නගරවාසීහු පසු දින පැමිණ දියණිය ඉල්ලූහ. ජනපදවාසීහු, “නගරවාසී ඔබ ලජ්ජා නැති ගැහැවියෝ ය. දිනය නියම කරගෙන දියණිය ගෙන යන්නට නොපැමිණියහු ය. ඔබලා නොපැමිණි හෙයින් අපි අන් අයෙකුට දුන්නෙමු” යි කීහ. “අපි ආජීවකයාගෙන් විමසා ‘නැකත සුබ නැතැ’ යි කී නිසා නොපැමිණියෙමු. අපට දියණිය දෙන්න” යැයි නගරවාසීහු කීහ. “අප විසින් ඔබලා නොපැමිණි හෙයින් අන් අයෙකුට දෙන ලදී. දැන් දුන් දියණිය කෙසේ නැවත ගෙන එන්නෙමු ද?” යි (ඔවුහු පැවසූහ).
මෙසේ ඔවුන් ඔවුනොවුන් කලහ කරද්දී, යම් කාර්යයක් සඳහා ජනපදයට ගොස් සිටි එක් නගරවාසී පණ්ඩිත පුරුෂයෙක්, ඒ නගරවාසීන් “අපි ආජීවකයාගෙන් විමසා නැකතේ අසුබ බව නිසා නොපැමිණියෙමු” යි කියනු අසා, “නැකතෙන් ඇති ප්රයෝජනය කිම ද? දියණිය ලැබීම ම නැකත නොවේ ද?” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේ ය.
නුවරවාසීන් හා ජනපදවාසීන් අතර ඇති වූ ගැටුම මැද නුවණැති පුරුෂයා පෙනී සිටි අයුරු
“නැකැත් එනතුරු බලා සිටින මෝඩයාට අර්ථය (ලාභය) මග හැරී යයි. අර්ථය ලැබීම ම අර්ථයේ නැකත යි. අහසේ ඇති තරු කුමක් කරන්න ද?”
එහි පතිමානෙන්තං යනු දැන් නැකත උදාවෙයි, දැන් නැකත උදාවෙයි කියා බලාපොරොත්තු වන්නා ය. අත්ථො බාලං උපච්චගා යනු ඒ නගරවාසී මෝඩයාට දියණිය ලැබීම නම් වූ අර්ථය ඉක්ම ගියේ ය (නැති විය). අත්ථො අත්ථස්ස නක්ඛත්තං යනු යම් අර්ථයක් (ලාභයක්) සොයමින් හැසිරෙයි ද, ඒ ලත් අර්ථය ම අර්ථයේ නැකත නම් වේ. කිං කරිස්සන්ති තාරකා යනු ඊට අමතර ව අහසේ තිබෙන තරු කුමක් කරන්න ද? කවර අර්ථයක් සාදා දෙන්න ද? යනුයි. නගරවාසීහු කලහ කොට දියණිය නොලැබ ම ආපසු ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ ආජීවකයා මේ කුලයට මංගල අන්තරාය කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද අන්තරායක් කළේ ම ය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල ආජීවකයා වූයේ දැන් මේ ආජීවකයා ම ය. එකල කුලයන් වූයේ දැන් මේ කුලයන් ම ය. ගාථාව කියා සිටි පණ්ඩිත පුරුෂයා නම් මම ම වෙමි.”
නම වන නක්ඛත්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
“දුම්මෙධානං” යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි ලෝකාර්ථ චර්යාව (ලෝකයාට යහපත කිරීමේ පිළිවෙත) අරබයා වදාළ සේක. එය දොළොස්වන නිපාතයේ එන මහාකණ්හ ජාතකයේ (ජාතක අංක 1.12.61 ආදියෙහි) විස්තර වනු ඇත.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ
ගත්හ. මවු කුසින් බිහි වූ උන්වහන්සේට නම් තබන දිනයේදී ‘බ්රහ්මදත්ත කුමාරයා’ යැයි නම් කළහ. කුමාරයා දහසය
හැවිරිදි වියට පත්ව, තක්ෂිලාවට ගොස් ශිල්ප හදාරා, ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගොස්, දහඅටක් වූ විද්යාස්ථානයන්හි
නිපුණත්වයට පත් වූහ. ඉක්බිති පියාණෝ ඔහුට යුවරජ තනතුර ලබා දුන්හ.
එකල බරණැස් නුවර වැසියෝ දෙවියන් අදහන්නෝ
(දේවතා මංගලික වූවෝ) වූහ. ඔවුහු දෙවියන් වදිති. බොහෝ එළුවන්, බැටළුවන්, කුකුළන්, ඌරන් ආදී සතුන් මරා නානාප්රකාර
මල් සුවඳින් ද, මස් සහ ලේවලින් ද බිලි පූජා පවත්වති. බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “දැන් සත්ත්වයෝ දේව භක්තිකයෝ
වී බොහෝ සත්ත්ව ඝාතන කරති. මහජනයා බොහෝ දුරට අධාර්මික ක්රියාවන්හිම පිහිටා සිටිති. මම පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යය
ලබා, එකදු අයෙකුවත් පීඩාවට පත් නොකර, උපායකින්ම මේ සත්ත්ව ඝාතන කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි.”
එක් දිනක්
උන්වහන්සේ රථයට නැගී නගරයෙන් පිටතට යන විට, එක් විශාල නුග ගසක් අසල රැස්ව සිටි මහජනයා දුටු සේක. එම ගසෙහි උපන්
දේවතාවා ඉදිරියෙහි දූ පුතුන්, යස ඉසුරු ආදී තමන් කැමති දෑ පතමින් ඔවුහු සිටියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ එය දැක රථයෙන්
බැස, ඒ ගස වෙත ගොස්, සුවඳ මලින් පුදා, පැන් ඉස, ගස පැදකුණු කොට, දේව භක්තිකයෙකු මෙන් දෙවියන් නැමද රථයට නැගී
නගරයට පිවිසියහ. එතැන් පටන් උන්වහන්සේ මේ ආකාරයෙන්ම වරින් වර එහි ගොස් දේව භක්තිකයෙකු මෙන් පූජා පවත්වති.
බෝසතාණන් වහන්සේ ජනයා බලා සිටියදී නුග වෘක්ෂයට පුද පූජා පැවැත්වීම
පසු කලෙක පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයට පත් වූ බෝසතාණන් වහන්සේ, සතර අගතියෙන් තොරව, දස රාජ ධර්මය නොකළඹවා ධාර්මිකව
රාජ්යය කරවමින් මෙසේ සිතූහ: “මගේ මනදොළ මුදුන් පත් විය. මම රජකමෙහි පිහිටියෙමි. මම පෙර යම් අර්ථයක් (උපායක්)
සිතුවෙම් ද, දැන් එය මුදුන් පමුණුවා ගන්නෙමි.”
ඉන්පසු ඇමතිවරුන් ද, බ්රාහ්මණ ගෘහපතීන් ආදීන් ද රැස් කරවා
ඔවුන් ඇමතූහ:
“භවත්නි, මා කවර හේතුවකින් රාජ්යයට පත් වූයේදැයි තොපි දන්නහුද?”
“නොදනිමු, දේවයන්
වහන්ස.”
“මා අසවල් නුග රුක සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා, දෑත් එක්කොට වන්දනා කරනු තොපි පෙර දැක තිබේද?”
“එසේය,
දේවයන් වහන්ස.”
“එකල මම මෙවන් ප්රාර්ථනාවක් කළෙමි: ‘ඉදින් මට රාජ්යය ලැබෙන්නේ නම් ඔබට බිලි පූජාවක්
කරන්නෙමි.’ ඒ දේවතාවාගේ ආනුභාවයෙන් මට මේ රාජ්යය ලැබුණි. දැන් මම ඔහුට බිලි පූජාව කරන්නෙමි. තොපි ප්රමාද නොවී
වහාම දේවතාවාට බිලි පූජාව සූදානම් කරව්.”
“දේවයන් වහන්ස, ඒ සඳහා කුමක් කුමක් ගනිමු ද?”
“භවත්නි, මම
දේවතාවාට ආයාචනා කරද්දී, ‘මගේ රාජ්යයෙහි යමෙක් ප්රාණඝාතය ආදී පස් පව් කරමින් දස අකුසල කර්ම පථයන් සමාදන් වී
හැසිරෙත් ද, ඔවුන් මරා ඔවුන්ගේ අතුණුබහන්, මස්, ලේ ආදියෙන් බිලි පූජාව කරන්නෙමි’යි භාර වුණෙමි. එබැවින් තොපි
නුවර පුරා මෙසේ අණ බෙර හසුරුවව්:
‘අපගේ රජතුමා යුවරජ කාලයේදීම මෙසේ භාරයක් විය: ඉදින් මම රාජ්යයට පත්
වුවහොත්, මගේ රාජ්යයෙහි යම් දුස්සීල කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ලන් මරා බිලි පූජාවක් කරන්නෙමි. දැන් රජතුමා පස්විධ
දුස්සීල කර්ම සහ දසවිධ අකුසල කර්ම පථ සමාදන් වී හැසිරෙන දුස්සීලයන් දහසක් මරා, ඔවුන්ගේ හෘද මාංශ ආදිය ගෙන්වා
දේවතාවාට බිලි පූජාවක් කිරීමට කැමති වෙයි. නගරවාසීන් මේ බව දැන ගනිත්වා!’”
මෙසේ පවසා, “දැන් පටන් යමෙක්
දුස්සීල කර්මවල යෙදෙත් ද, ඔවුන් දහසක් මරා යාගයක් කොට භාරයෙන් නිදහස් වන්නෙමි” යි මේ කාරණය ප්රකාශ කරමින්
උන්වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“නුවණ නැත්තවුන් දහසකින් යාගයක් කිරීමට මම දෙවියන්ට භාර වීමි. දැන් බොහෝ ජනයා අධාර්මික බැවින්, මම දැන් ඒ යාගය කරන්නෙමි.”
එහි ‘දුම්මෙධානං සහස්සෙන’ යනු, “මේ ක්රියාව කිරීම සුදුසුය, මෙය නුසුදුසුය” යි නොදන්නා බැවින් හෝ දස අකුසල
කර්ම පථයන්හි සමාදන් වී හැසිරෙන බැවින් හෝ දූෂිත වූ නුවණ ඇත්තෝ ‘දුම්මෙධ’ (නුවණ නැත්තෝ) නම් වෙති; එබඳු වූ
ප්රඥාව රහිත බාල පුද්ගලයන් ගණන් කර ගන්නා ලද දහසකින් (යාගය කරමි) යන්නයි.
‘යඤ්ඤො මෙ උපයාචිතො’ යනු,
මා විසින් දේවතාවා වෙත එළඹ “මෙසේ යාගයක් කරන්නෙමි” යි යාගයක් ඉල්ලා සිටින (භාර වන) ලදී.
‘ඉදානි ඛොහං
යජිස්සාමි’ යනු, ඒ මම මේ භාර වීම හේතුවෙන් රාජ්යය ලද හෙයින් දැන් යාගය පවත්වන්නෙමි. කවර හෙයකින් ද?
දැන් ‘බහු අධම්මිකො ජනො’ එනම් ජනයා බොහෝ සෙයින් අධාර්මික ය; එබැවින් දැන්ම ඔවුන් අල්ලා ගෙන බිලි පූජාව
කරන්නෙමි යි අදහසයි.
ඇමතිවරු බෝසතාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා “යහපයි, දේවයන් වහන්ස” යි කියා දොළොස් යොදුන් බරණැස් නුවර අණ බෙර හැසිරවූහ. බෙර හඬින් කියැවුණු ඒ අණ අසා එක් දුස්සීල කර්මයක් හෝ සමාදන් වී සිටි එකදු පුරුෂයෙක්වත් නොවුණි. මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ යම් තාක් කල් රාජ්යය කළෝ ද, ඒ තාක් කල් පස් පව් හෝ දස අකුසල් අතුරින් එකදු කර්මයක් හෝ කරන එක් පුද්ගලයකු හෝ දක්නට නොලැබුණි. මෙලෙස බෝසතාණන් වහන්සේ එකදු පුද්ගලයකුටවත් පීඩා නොකර, සකල රාජ්යවාසීන්ම සීලයෙහි පිහිටුවා, තමන් වහන්සේ ද දානාදී පින්කම් කොට ජීවිත අවසානයෙහි තමන්ගේ පිරිස ද සමඟින් දෙව්ලොව පුරවමින් ස්වර්ගස්ථ වූහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයාට වැඩ පිණිස හැසිරෙන්නේ දැන් පමණක් නොවෙයි, පෙරත් එසේ හැසිරුණාහුමය” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල පිරිස දැන් බුදු පිරිස වූහ. බරණැස් රජු නම් මම ම වීමි.”
දසවන දුම්මෙධ ජාතක වර්ණනාවයි.
පස්වැනි වූ අත්ථකාම වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (මාතෘකා එකතුව) මෙසේය:
පළමු පණස (ජාතක පනහ) නිමියේය.
“ආසිංසෙථෙව පුරිසො” (වෑයම් කරන්නා වූ පුරුෂයා) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව කැඳවා, “සැබෑවක්ද භික්ෂුව, ඔබ වීර්යය අත්හැරියේ දැයි” විචාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි” යැයි පිළිතුරු දුන් විට, “මහණ, ඔබ මෙබඳු වූ නිර්වාණගාමී සසුනක පැවිදි වී වීර්යය අත්හළේ මන්ද? පෙර නුවණැත්තෝ රාජ්යය පවා අහිමි වූ අවස්ථාවල වීර්යය අත් නොහැර උත්සාහයෙහි පිහිටා, නැති වී ගිය යස ඉසුරු නැවත ලබා ගත්තාහු යැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. නම් තබන දිනයෙහි උන්වහන්සේට ‘සීලව කුමාර’ යැයි නම් තැබූහ. එතුමා දහසය වන වියේදී ම සියලු ශිල්ප ශාස්ත්රයන්හි පරතෙරට පැමිණ, පසු කාලයක පියාගේ ඇවෑමෙන් ‘මහා සීලව’ නමින් රජ වී ධර්මිෂ්ඨ රජෙක් වූයේය. එතුමා නගරයේ දොරටු සතරෙහි සතරක් ද, නගර මධ්යයෙහි එකක් ද, තම රජ මැදුර ඉදිරියෙහි එකක් ද වශයෙන් දාන ශාලා සයක් කරවා දුගී මගීන්ට දන් දෙයි; සිල් රකියි; පෙහෙවස් සමාදන් වෙයි. ඉවසීම, මෛත්රිය සහ කරුණාවෙන් යුතු රජතුමා තම ඇකෙහි හුන් පුතෙකු සතුටු කරන්නාක් මෙන් සියලු සතුන් සතුටු කරමින් දැහැමෙන් රාජ්යය කරයි. එකල එතුමන්ගේ එක් ඇමතියෙක් අන්තඃපුරයෙහි දුසිරිතෙහි හැසිර පසු කාලයෙහි ප්රකට විය. සෙසු ඇමතියෝ රජුට මේ බව දැන්වූහ. රජතුමා කරුණු විමසා බලා එය ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් දැන, ඒ ඇමතියා කැඳවා, “බාලය, ඔබ කළේ නොකටයුත්තකි. මගේ රාජ්යයෙහි විසීමට ඔබ සුදුසු නොවේ. තමාගේ ධනය ද අඹුදරුවන් ද ගෙන වෙනත් තැනකට යව” යි නියම කොට රටින් පිටුවහල් කළේය. ඔහු කාසී රට ඉක්මවා කොසොල් ජනපදයට ගොස් කොසොල් රජුට සේවය කරමින් ක්රමයෙන් රජුගේ අතිශය විශ්වාසවන්තයෙකු බවට පත් විය.
දිනක් ඔහු කොසොල් රජුට මෙසේ කීවේය: “දේවයිනි, බරණැස් රාජ්යය මීමැස්සන් නැති මී වදයක් වැනිය. රජු ඉතා මෘදු මොළොක් ගුණ ඇත්තෙකි. සුළු හමුදාවක් යොදා වුවද බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගත හැකිය.” රජු ඔහුගේ වචනය අසා, “බරණැස් රාජ්යය ඉතා විශාලය. මොහු සුළු හමුදාවකින් එය ජය ගත හැකි බව කියයි. මොහු ඔත්තුකරුවකු විය හැකියැ”යි සිතා, “නුඹ ඔත්තුකරුවෙක් දැ”යි ඇසීය. “දේවයිනි, මම ඔත්තුකරුවෙක් නොවෙමි. සත්යයම කියමි. ඉදින් මගේ වචනය නොඅදහන්නේ නම්, මිනිසුන් යවා පිටිසර ගමක් විනාශ කරනු මැනවි. එවිට ඒ ගම් පහරන මිනිසුන් අල්ලාගෙන රජු වෙත ගෙන ගිය විට, ඔහු ඔවුන්ට දඬුවම් නොකොට ධනය දී නිදහස් කරන්නේය.” “මොහු ඉතා නිර්භීත ලෙස කතා කරයි, විමසා බලමි” යැයි සිතූ කොසොල් රජු, තමාගේ මිනිසුන් යවා පිටිසර ගමක් විනාශ කරවීය. ගම්වැසියෝ එම කොල්ලකරුවන් අල්ලා බරණැස් රජුට ඉදිරිපත් කළහ. රජු ඔවුන් දැක, “දරුවනි, කුමක් නිසා ගම විනාශ කළහුදැ”යි ඇසීය. “දේවයිනි, ජීවත් වීමට මඟක් නැති නිසා යැ”යි කී විට, “එසේ නම් මා ළඟට නොපැමිණියේ මන්ද? මෙතැන් පටන් එවැනි දේ නොකරන්න” යැයි අවවාද කොට ඔවුන්ට ධනය දී නිදහස් කළේය. ඔවුහු ගොස් කොසොල් රජුට එම පුවත් සැල කළහ. රජු එපමණකින් නොනැවතී රට මැද දනව්වක් ද වැනසීය. ඒ මිනිසුන්ට ද බරණැස් රජු ධනය දී නිදහස් කළේය. එයින් ද නොනැවතුණු හෙතෙම නැවත මිනිසුන් යවා අගනුවර වීදිවල මංකොල්ල කෑවීය. රජු ඔවුන්ට ද ධනය දී නිදහස් කළේය. ඉක්බිති කොසොල් රජ, “මොහු ඉතා දැහැමි රජෙකැ”යි තීරණය කොට බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගනු පිණිස බල සෙනග රැගෙන පිටත් විය.
එකල බරණැස් රජුට, මත් වූ ඇතකු ඉදිරියට එන කල්හි පවා ආපසු නොහැරෙන, හිස මත හෙණ පිපිරුණ ද බිය නොවන, සීලව මහරජුගේ කැමැත්ත තිබේ නම් මුළු දඹදිව රාජ්යය වුවද යටත් කර ගැනීමට සමත්, පරාජය කළ නොහැකි දක්ෂ යෝධයෝ දහසක් වූහ. ඔවුහු “කොසොල් රජු පැමිණේ යැ”යි අසා රජු වෙත ගොස්, “දේවයිනි, කොසොල් රජ බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගැනීමට පැමිණෙයි. අපි ගොස්, ඔවුන් අපගේ රාජ්ය සීමාවට ඇතුළු වීමටත් පෙරම පහර දී අල්ලා ගනිමු” යැයි කීහ. රජතුමා, “දරුවනි, මා නිසා අනුන් වෙහෙසට පත්වීමක් අවශ්ය නැත. රාජ්යය අවශ්ය අය රාජ්යය ම ගනිත්වා. නොයවු” යැයි පවසා ඔවුන් වැළැක්වීය. කොසොල් රජු රාජ්ය සීමාව ඉක්මවා දනව් මැදට පිවිසියේය. ඇමතියෝ නැවතත් රජු වෙත එළැඹ පෙර පරිදිම ඉල්ලීම් කළහ. රජු පෙර පරිදිම ඔවුන් වැළැක්වීය. කොසොල් රජු නගරයට පිටතින් සිට, “රාජ්යය දෙනු! නැතිනම් යුද්ධ කරනු!” යැයි සීලව මහරජුට හසුන් යැවීය. රජු ඒ අසා, “මා සමග යුද්ධයක් නැත. රාජ්යය ගනු” යනුවෙන් පිළිතුරු යැවීය. නැවතත් ඇමතිවරු රජු වෙත එළැඹ, “දේවයිනි, අපි කොසොල් රජුට අපගේ නුවරට පිවිසෙන්නට ඉඩ නොදෙමු. නුවරින් පිටත දීම ඔවුන්ට පහර දී අල්ලා ගනිමු” යැයි කීහ. රජු පෙර පරිදිම ඔවුන් වළකා සියලු නගර දොරටු විවෘත කරවා, ඇමතීන් දහස සමග මහවාසලෙහි සිහසුන මත වැඩ සිටියේය.
කොසොල් රජු මහත් බල සෙනග පිරිවරා බරණැස් නුවරට පිවිසියේය. එක ද සතුරකු හෝ නුදුටු ඔහු රජ මැදුරට ගොස්, විවෘත දොරවල් ඇති මැදුරෙහි අලංකාර අසුනෙහි ඇමතියන් පිරිවරා හිඳගෙන සිටි නිදොස් වූ සීලව මහරජුන් සහ දහසක් ඇමතියන් අල්ලාගෙන තම සේනාවට මෙසේ අණ කළේය. “යවු! මේ රජුත් ඇමතියනුත් පිටිතල හයා තදින් බැඳ, අමු සොහොනට ගෙන ගොස් ගෙල පමණක් ඉතිරි වන සේ වළවල් හාරා, එකකුවත් අතක් පවා එසවිය නොහැකි වන පරිදි පස් දමා තද කර වළ දමවු. රාත්රියෙහි හිවලුන් අවුත් මොවුන්ට කළ යුතු දෙය කරාවි.” මිනිස්සු රජුගේ අණ අසා රජුත් ඇමතියනුත් පිටිතල හයා බැඳ රැගෙන ගියහ. එකල්හි ද සීලව මහරජතුමා සතුරු රජුට අබමල් රේණුවක තරම්වත් වෛරයක් නොකළේය. ඇමතියන් ද මෙසේ බැඳගෙන යන කල්හි ඒ දහසින් එකකුවත් රජුගේ වචනය ඉක්මවීමට ඉදිරිපත් නොවීය. සීලව රජුගේ පිරිස එතරම් මනාව හික්මුණු පිරිසක් වූහ. ඉක්බිති රාජ පුරුෂයෝ සීලව රජු ඇතුළු පිරිස අමු සොහොනට ගෙන ගොස්, ගෙල පමණක් ඉතිරි වන සේ වළවල් හාරා, සීලව රජු මැද ද දෙපසෙහි සෙසු ඇමතියන් ද සිටින සේ වළවල්වලට බස්වා, පස් දමා තද වන සේ කොටා පිටත්ව ගියහ. සීලව රජ ඇමතියන් අමතා, “දරුවනි, සතුරු රජු කෙරෙහි කෝප නොවී මෛත්රිය ම වැඩුව මැනවැ”යි අවවාද කළේය.
මධ්යම රාත්රියෙහි “මිනී මස් කන්නෙමු”යි සිතා හිවල්ලු පැමිණියහ. ඔවුන් දැක රජු සහ ඇමතියෝ එක්වර ම ශබ්ද කළහ. හිවල්ලු බිය වී පලා ගියහ. ඔවුහු ආපසු හැරී බලන්නාහු, පසුපසින් කිසිවකු නොඑනු දැක නැවතත් පැමිණියහ. එවර ද පෙර සේම පිරිස මහා ශබ්ද කළහ. මෙසේ තෙවරක් පලා ගොස් නැවත බලන්නාහු, ඔවුන් එකකුවත් තමන් පසුපස නොඑන බව දැන, “මොවුන් වධයට පත් කර වළ දමා ඇතැ”යි සිතා නිර්භීත වූහ. නැවත මිනිසුන් ශබ්ද කළ ද හිවල්ලු පලා නොගියහ. හිවලුන්ගේ නායකයා රජු වෙත ළඟා විය. සෙසු හිවල්ලු සෙසු ඇමතියන් වෙත ගියහ. උපාය දක්ෂ රජතුමා ඔහු ළඟට පැමිණි බව දැන, ඩැහැ ගැනීමට ඉඩ දෙන්නාක් මෙන් ගෙල ඔසවා, හිවලා ගෙල ඩැහැගන්නවාත් සමග ම ඌව තම හකු ඇටයෙන් තද කර, යන්ත්රයකට හසු කළාක් මෙන් තදින් අල්ලා ගත්තේය. ඇතකුගේ කායික බලය ඇති රජු විසින් හකු ඇටයෙන් තද කර ගෙලෙන් අල්ලාගත් හිවලා, තමා මුදා ගැනීමට නොහැකිව මරණ බියෙන් මහ හඬින් කෑගැසීය. සෙසු හිවල්ලු ඔහුගේ මරණීය හඬ අසා, “නායකයා ව එක් පුරුෂයකු විසින් අල්ලා ගන්නා ලද්දේය, අපටත් එසේම වේවි” යැයි සිතා, ඇමතීන් වෙත ළං විය නොහැකිව මරණ බියෙන් තැතිගෙන පලා ගියහ. රජු හකු ඇටයෙන් තද කොට ගත් හිවලා ඒ මේ අතට දඟලන විට පස් බුරුල් විය. ඒ හිවලා ද මරණ බියෙන් බියපත් ව රජුගේ සිරුරේ ඉහළ කොටස පා සතරින් හාරද්දී පස් ඉවත් විය. පස් බුරුල් වූ බව දැනගත් රජතුමා හිවලා අතහැර, තමාගේ ඇත් බල ඇති ශක්ති සම්පන්න ශරීරය ඒ මේ අත හරවමින්, දෙඅත් ඔසවා වළෙහි මුවවිටට වාරු ගෙන, සුළඟින් දෙකඩ වූ වලාකුළක් මෙන් පොළොවෙන් උඩට මතු වී පිටතට පැමිණියේය. ඉන්පසු ඇමතියන් අස්වසා, පස් ඉවත් කොට ඔවුන් සියල්ලන් ගොඩගෙන, පිරිවරාගෙන අමු සොහොනෙහි සිටියේය.
මරණ බිය පරදා හිවලාගේ ග්රහණයෙන් මිදී සොහොනෙන් නැගී සිටි මහා සීලව රජතුමා
ඒ වෙලාවෙහි මිනිස්සු මළ සිරුරක් අමු සොහොනට ගෙනවිත්, යකුන් දෙදෙනෙකුට අයත් සීමා මායිම් අතරට දැමූහ. ඒ යකුන් දෙදෙනා මළ සිරුර බෙදා ගැනීමට නොහැකිව, “අපට මෙය බෙදා ගැනීමට නොහැකිය. මේ සීලව රජු දැහැමිය; ඔහු අපට මෙය බෙදා දෙනු ඇත. ඔහු ළඟට යමු” යි කතිකා කොට, මළ සිරුර පාදයෙන් ඇදගෙන රජු වෙත ගොස්, “දේවයිනි, මෙය අපට බෙදා දෙනු මැනවැ”යි ඉල්ලා සිටියහ. “පින්වත් යකුනි, මම මෙය ඔබට බෙදා දෙමි. එහෙත් මම අපිරිසිදු වී සිටිමි. පළමු කොට ස්නානය කළ යුතු වෙමි.” එවිට යකුන් දෙදෙනා සතුරු රජුට පිළියෙල කළ සුවඳවත් ජලය තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් ගෙනවුත් රජුට නෑම සඳහා දුන්හ. ඉන්පසු ඔවුහු සතුරු රජුට හැඳ පැළඳ ගැනීමට සකසා තිබූ ඇඳුම් සහ ගන්ධ විලවුන් ගෙනවුත් දුන්හ. සුවඳ ආලේප කොට සිටි රජුට සිව් ජාතියක සුවඳ ඇති කරඬුවක් ද, රන් කරඬුවක තැබූ නානා විධ මල් ද ගෙනවුත් දුන්හ. මල් පැළඳ සිටි කල්හි, “තවත් කුමක් කළ යුතුදැ”යි යක්කු විමසූහ. රජ තමාට කුසගිනි බව හැඟවීය. ඔවුහු ගොස් සතුරු රජුට සකසා තිබූ විවිධ අග්ර රසයෙන් යුත් භෝජන ගෙන ආහ. රජතුමා ස්නානය කොට පවිත්ර ව, සුවඳ ගල්වා, නානා අග්ර රස බොජුන් වැළඳීය. අනතුරුව යක්ෂයෝ සතුරු රජුට තැබූ සුවඳවත් කළ පැන් කෙණ්ඩිය හා බොන රන් බඳුන ද ගෙන ආහ. පැන් පානය කොට, මුව දොවා අත් සෝදා ගත් රජුට, සතුරු රජු සඳහා සකසා තිබූ පස් පලාවකින් යුතු බුලත් විටක් ගෙනවුත් දුන්හ. එය කා සිටි කල්හි, “වෙන කුමක් කරමුදැ”යි ඇසූ විට, “තොප ගොස් සතුරු රජුගේ හිස ළඟ තබා ඇති මංගල කඩුව ගෙන එව” යි රජු කීය. යක්ෂයෝ එය ද ගෙනවුත් දුන්හ. රජතුමා කඩුව ගෙන ඒ මළ මිනිය සෘජුව තබවා, හිස මැදින් කඩුවෙන් ගසා දෙපලු කොට යකුන් දෙදෙනාට සම ව බෙදා දුන්නේය. එසේ දී කඩුව සෝදා සන්නද්ධ ව සිටියේය. යක්ෂයෝ මිනී මස් කා කුස පුරවාගෙන සතුටු සිතින්, “මහරජතුමනි, ඔබට වෙනත් කුමක් කර දෙමුදැ”යි විමසූහ. “එසේ නම් ඔබගේ ආනුභාවයෙන් මා ව සතුරු රජුගේ සිරියහන් ගැබටත්, මේ ඇමතියන් ව ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලටත් ඇරලවූ මැනව.” යක්ෂයෝ “මැනවි දේවයිනි” යි සතුටින් පිළිගෙන එසේ කළහ.
එකල සතුරු රජු සිරියහන් ගැබෙහි අලංකාර යහනෙහි සැතපී නිදයි. සීලව රජු, සිහි නැතිව නිදන සතුරු රජුගේ උදරයට කඩු තලයෙන් තට්ටු කළේය. ඔහු බිය වී අවදි ව, පහන් එළියෙන් සීලව රජු හඳුනාගෙන, යහනෙන් නැඟිට සිහි එළවාගෙන සිට රජුගෙන් මෙසේ ඇසීය. “මහරජ, මෙබඳු රාත්රියක රැකවල් යොදා දොරවල් වසා ඇති මැදුරෙහි, ආරක්ෂක පුරුෂයන්ගෙන් තොර නොවූ මෙතැනට, කඩුව ද දරාගෙන රාජාභරණයෙන් සැරසී මේ යහන් ගැබට ඔබ කෙසේ නම් පැමිණියේද?” එවිට සීලව රජතුමා තමා එහි පැමිණි ආකාරය සියල්ල විස්තරාත්මකව කීවේය. ඒ ඇසූ සතුරු රජු සංවේගයට පත් සිත් ඇති ව, “මහරජතුමනි, මම මිනිසකුව ඉපිදත් ඔබතුමන්ගේ ගුණ නොදත්තෙමි. එහෙත් අන්යන්ගේ මස් ලේ කන, ඉතා රළු දරුණු යකුන් පවා ඔබගේ ගුණ හඳුනාගෙන ඇත. රජතුමනි, මම මින් ඉදිරියට මෙබඳු සිල්වත් ඔබ වැනි උතුමෙකුට ද්රෝහී නොවන්නෙමි” යි කඩුව අතට ගෙන දිවුරා, සීලව රජුගෙන් සමාව ගෙන, එතුමාව මහා සයනයෙහි සැතපවීය. ඔහු කුඩා ඇඳක සැතපුණේය. රාත්රිය ගෙවී හිරු උදා වූ කල්හි බෙර හසුරුවා සියලු බල සෙනග ද, ඇමති, බමුණු, ගෘහපතියන් ද රැස් කරවා, ඔවුන් ඉදිරියෙහි අහසෙහි පුන්සඳ ඔසවා තබන්නාක් මෙන් සීලව රජුගේ ගුණ වර්ණනා කළේය. පිරිස මැද දී ම නැවත රජුගෙන් සමාව ඉල්ලා රාජ්යය නැවත භාර දුන්නේය. “මහරජ, මින් පසු ඔබට ඇතිවන සතුරු බිය මට භාරය. මා විසින් ආරක්ෂා කරනු ලබන රාජ්යය ඔබ වහන්සේ කරගෙන යනු මැනවැ”යි කියා, කේලාම් කී පුරුෂයාට දඬුවම් නියම කොට, තමාගේ බල සෙනග රැගෙන තම රටට ම ගියේය.
සීලව මහරජතුමා ද සිව් බරණින් සැරසී, ධවල ඡත්රය යට පනවන ලද සිංහාසනයෙහි හිඳ, තමාගේ මහත් වූ රාජ්ය සම්පත්තිය දෙස බලා මෙසේ සිතුවේය: “මා වීර්යය නොකළේ නම් මේ මහා සම්පත ද, දහසක් ඇමතියන්ගේ ජීවිත ද යන කිසිවක් රැකගත නොහැකි වනු ඇත. වීර්යය නිසාම නැති වී ගිය මේ මහා සම්පත මම නැවත ලැබුවෙමි. දහසක් ඇමතියන්ට ජීවිත දානය ද දුනිමි. එනිසා ඒකාන්තයෙන් බලාපොරොත්තු අත් නොහැර වීර්යය ම කළ යුතුය. උත්සාහ කළ අයගේ අරමුණු මේ ආකාරයෙන් සඵල වේ.” මෙසේ සිතා එතුමා ප්රීති වාක්ය වශයෙන් මෙම ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“පුරුෂ තෙමේ (දියුණුව) අපේක්ෂා කරන්නේමය; නුවණැත්තා උකටලී නොවන්නේය. මා යම් සේ කැමති වී ද එසේ ම (මාගේ අදහස) සිදුවිය. (නැවත රාජ්යශ්රීයට පැමිණි) මාගේ ඒ ස්වභාවය මම දකිමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “ආසිංසෙථෙව”: මා වීර්යය ඇරඹුවහොත් මේ දුකින් මිදෙන්නෙමි යි සිතා තමාගේ වීර්යය බලය පිළිබඳ විශ්වාසයෙන් යුතුව බලාපොරොත්තු ඇති කරගත යුතුමය. “න නිබ්බින්දෙය්ය පණ්ඩිතො”: උපායෙහි දක්ෂ නුවණැත්තා සුදුසු තැන වීර්යය කරමින්, ‘මම මේ උත්සාහයෙහි ප්රතිඵලය නොලබමි’ යි පසුතැවිලි නොවිය යුතුය; උත්සාහය පිළිබඳ බලාපොරොත්තුව අත් නොහැරිය යුතුය. “පස්සාමි වොහං අත්තානං”: මෙහි ‘වො’ යනු නිපාතයකි. මම අද මා දෙසම බලා සතුටු වෙමි. “යථා ඉච්ඡිං තථා අහූ”: මම වළෙහි ගිලී සිටියදී පවා ඒ දුකින් මිදී නැවත තමාට අයත් රාජ්යය ලබා ගැනීමට කැමති වීමි. මම දැන් ඒ සම්පතට පැමිණි මා දෙස බලමි. යම් සේ මම මුලින් පැතූවෙම් ද, ඒ අයුරින් ම එය ඉටු විය. මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ, “අහෝ පින්වත්නි, සිල්වතුන්ගේ වීර්යයෙහි ඵලය නම් ඉටු වන්නේමය” යි මේ ගාථාවෙන් උදන් අනා, දිවි ඇති තාක් පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක: “එකල දුෂ්ට ඇමතියා නම් දැන් දේවදත්ත ය. ඇමතියන් දහස දැන් බුදු පිරිස ය. එදා මහා සීලව මහරජ වී උපන්නේ දැන් ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි.”
පළමුවන මහාසීලව ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“වායමෙථෙව පුරිසො” (පුරුෂයා වෑයම් කළ යුතුමය) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි කියයුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල මහා ජනක ජාතකයේ (ජාතක අංක 539) විස්තර වන්නේය. ජනක රජතුමා සේසත යට හිඳ මේ ගාථාව පැවසුවේය.
“පුරුෂ තෙම වෑයම් කරන්නේමය. නුවණැත්තේ (වීර්යය අත්හැර) උකටලී නොවන්නේය. මම, (වීර්යය කිරීමෙන්) දියෙන් ගොඩ නැංගා වූ මා දකිමි.”
එහි “වායමෙථෙව” යනු වීර්යය කරන්නේමය / උත්සාහ කරන්නේමය. “උදකා ථලමුබ්භත” යනු ජලයෙන් ගොඩට පැමිණ, ගොඩබිමෙහි පිහිටියා වූ තමන්ව දකිමි යන්නයි. මෙහිදී ද වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ජනක රජතුමා වනාහි (අපගේ) සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේම විය.
දෙවැනි වූ චූළජනක ජාතක වර්ණනාවයි.
‘තථෙව පුණ්ණාපාතියො’ (සුරා බඳුන් එලෙසම පිරී ඇත) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මේ ජාතක කතාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයේ විෂ යෙදූ මත්පැන් බඳුනක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. එක් කලෙක සැවැත් නුවර ධූර්තයෝ (සුරා සොඬුන්) රැස්ව කුමන්ත්රණ කළහ. “අපගේ සුරා බිමට ඇති මුදල් අවසන් වී ඇත. දැන් අප ඒ සඳහා මුදල් සොයා ගන්නේ කෙසේද?” යි ඔවුහු කතිකා කළහ. එවිට එහි සිටි එක් කපටි ධූර්තයෙක් මෙසේ කීය. “ඒ ගැන නොසිතන්න, ඊට උපායක් ඇත.” “කවර උපායක් ද?” යි ඇසූ විට ඔහු මෙසේ පැවසීය. “අනේපිඬු මහසිටුතුමා අතේ ඇඟිලිවල මුදු පැළඳ, ඉතා වටිනා සිනිඳු වස්ත්ර ඇඳ රජු හමුවීමට යයි. අපි මත්පැන් බඳුනකට සිහි නැති කරවන බෙහෙතක් යොදා, අවන්හලක් සූදානම් කරගෙන හිඳිමු. සිටුතුමා එන වේලාවට ‘මහා සිටුතුමනි, මෙහෙන් එන්න’ යයි අඬගසා, ඔහුට එම මත්පැන් පොවා සිහි නැති වූ විට, ඔහුගේ ඇඟිලි මුදු සහ වස්ත්ර පැහැරගෙන අපගේ සුරා මුදල සොයා ගනිමු.” අනෙක් ධූර්තයෝ ද “එය යහපත් ය” යි එය පිළිගෙන, එසේ ම සූදානම් වී සිටුතුමා එන වේලෙහි පෙරමඟට ගොස් මෙසේ කීහ. “ස්වාමීනි, මඳක් මෙහි පැමිණෙන්න. අප ළඟ ඉතා මිහිරි මත්පැන් ඇත. මඳක් බී යන්න.” සෝවාන් ඵලයට පත් ආර්ය ශ්රාවකයෙක් වූ සිටුතුමා මත්පැන් බොන්නේ ද? (නොබොයි). ඔහුට මත්පැන්වල අවශ්යතාවක් නොතිබුණ ද, “මේ ධූර්තයන්ව අල්ලා ගනිමි” යි සිතා ඔවුන්ගේ මත්පැන් හලට ගොස්, ඔවුන්ගේ හැසිරීම බලා, “මේ මත්පැන් මොවුන් විසින් යම් කටයුත්තක් සඳහා යොදාගෙන සකසන ලද්දකි” යි දැන ගත්තේය. “මෙතැන් පටන් මොවුන් මෙයින් පලවා හරින්නෙමි” යි සිතා සිටුතුමා මෙසේ කීය. “එම්බා දුෂ්ට ධූර්තයෙනි, තොපි සුරා බඳුනට සිහි නැති කරවන බෙහෙත් යොදා, එන යන අයට පොවා, සිහිසුන් කර කොල්ලකෑම සඳහා අවන්හලක් සදාගෙන සිටින්නෙහු ය. තොපි හුදෙක් මේ මත්පැන් වර්ණනා කරනවා පමණි. තොපගෙන් එක් අයෙක් හෝ එය ඔසවා බීමට උත්සාහ නොකරයි. ඉදින් මේවාට බෙහෙත් නොයෙදුවේ නම්, තොපි ම මෙය බොනු ඇත.” මෙසේ එම ධූර්තයන් බිය ගන්වා එතැනින් පලවා හැර, තම නිවසට ගොස් “ධූර්තයන් විසින් කළ මේ දේ බුදුරජාණන් වහන්සේට දන්වමි” යි සිතා, ජේතවනයට ගොස් ඒ බව දැන්වීය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, දැන් පමණක් නොව පෙරත් නුවණැත්තන්ව වංචා කිරීමට මොවුන් කැමති වූහ” යි වදාරා, සිටුතුමා විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයෝ බරණැස් සිටුව උපන්හ. එකල ද මේ ධූර්තයෝ එලෙසින්ම කුමන්ත්රණ කොට, මත්පැන්වලට විෂ යොදා, බරණැස් සිටුතුමා එන වේලාවේ පෙරමඟට ගොස් පෙර පරිදිම කීහ. සිටුතුමා මත්පැන් සඳහා කැමැත්තක් නැති වුව ද, ඔවුන්ව අල්ලා ගැනීමේ අදහසින් එතැනට ගොස්, ඔවුන්ගේ ක්රියාව දෙස බලා, “මොවුන් මේ සැරසෙන්නේ යම් දෙයක් කිරීමට ය, මොවුන්ව මෙතැනින් පලවා හරිමි” යි සිතා මෙසේ කීහ. “පින්වත් ධූර්තයෙනි, මත්පැන් බී රාජ සේවයට යෑම නුසුදුසු ය. රජතුමා දැක නැවත එන ගමනේ දී ඒ ගැන බලමු. තොපි මෙහිම වාඩි වී සිටින්න” යි කියා රජු හමුවීමට ගොස් නැවත පැමිණියේය. ධූර්තයෝ “හිමියනි, මෙහි එන්න” යයි කීහ. ඔහු ද එහි ගොස් බෙහෙත් යොදා සකසා තිබූ සුරා බඳුන් දෙස බලා මෙසේ කීවේය. “පින්වත් ධූර්තයෙනි, තොපගේ ක්රියාකලාපය මට රුචි නොවේ. තොපගේ සුරා බඳුන් පිරවූ පරිදිම එලෙසම තිබේ. තොපි හුදෙක් සුරාව වර්ණනා කරනවා මිස ඒවා නොබොන්නෙහු ය. ඉදින් මේවා මිහිරි නම්, තොපි ද මෙය බොනු ඇත. (එසේ නොකරන බැවින්) මේවා ඒකාන්තයෙන් ම විෂ මිශ්ර වූ ඒවා විය යුතු ය” යි පවසා ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු බිඳ දමමින් මෙම ගාථාව කීවේය.
“සුරා බඳුන් (මා එනවිට තිබූ පරිද්දෙන් ම) එලෙසම පිරී පවතී. (එහෙත්) ඔබ කියන කතා ඊට වඩා වෙනස් ය (ක්රියාව හා නොගැලපේ). පවතින මේ ආකාරයෙන් (ඔබ මේවා නොබී සිටීමෙන්) මෙය යහපත් සුරාවක් නොවන බව මම දනිමි.”
එහි ‘තථෙව’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මා එන විට දුටු පරිදිම දැනුත් මේ සුරා බඳුන් ඒ ආකාරයෙන්ම පිරී පවතින බවයි. ‘අඤ්ඤායං වත්තතෙ කථා’ යනු, ඔබ මේ සුරාව වර්ණනා කරමින් කියන කතාව බොරුවකි; සත්යයෙන් තොර ය. ඉදින් මේ සුරාව සැබවින්ම මිහිරි වී නම්, ඔබත් මෙය පානය කළ යුතු ය. එසේ කළේ නම් සුරා බඳුන්වල අඩක්වත් අඩු විය යුතු ය. නමුත් ඔබගෙන් එකෙක්වත් සුරාව පානය කර නැත. ‘ආකාරණෙන ජානාමි’ යනු, එබැවින් මේ කාරණයෙන් (ඔබ නොබී සිටීමේ හේතුවෙන්) මම මෙය දනිමි යන්නයි. ‘න චායං භද්දිකා සුරා’ යනු, මේ සුරාව යහපත් එකක් නොවේ, මෙය විෂ යෙදූ එකක් විය යුතු බවයි. මෙසේ ධූර්තයන්ව නිග්රහ කොට, නැවත මෙවැන්නක් නොකරන ලෙස ඔවුන් බිය ගන්වා පිටත් කර හැරියේය. හෙතෙම දිවි ඇති තෙක් දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බරණැස් සිටුතුමා ධූර්තයන්ගේ කූට උපාය හෙළිදරව් කරමින් ඔවුන්ට දොස් පැවරීම.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල සිටි ධූර්තයන් ම දැන් සිටින ධූර්තයන් ය. එකල බරණැස් සිටුව සිටියේ මම ම වෙමි.”
තුන්වන පුණ්ණපාති ජාතක වර්ණනාවයි.
“නායං රුක්ඛො දුරාරුහො” (මේ ගසට නැඟීම අපහසු නොවේ) යන මේ ජාතක කතාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, පලතුරු හඳුනාගැනීමෙහි දක්ෂ වූ එක්තරා උපාසකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර වැසි එක්තරා කෙළෙඹි පුත්රයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහා සංඝරත්නයට ආරාධනා කොට, තම ආරාමයෙහි වඩා හිඳුවා, කැඳ කැවිලි පූජා කර උයන්පල්ලාට අණ කරමින්; “භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ උයනෙහි ඇවිද ස්වාමීන් වහන්සේලාට අඹ ආදී නානාප්රකාර පලතුරු ලබා දෙන්න” යැයි පැවසීය. ඔහු ද “එසේය” යි පිළිගෙන භික්ෂු සංඝයා කැටුව උයනෙහි ඇවිදින අතරතුර ගස දෙස බලාම; “මේ ගෙඩිය අමුයි, මෙය හොඳින් ඉදී නැහැ, මෙය හොඳින් ඉදී ඇතැ” යි හඳුනා ගනී. ඔහු යමක් කියයි නම් එය එසේම වෙයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා ගොස් මේ බව තථාගතයන් වහන්සේට දැන්වූහ. “ස්වාමීනි, මේ උයන්පල්ලා පලතුරු හඳුනාගැනීමෙහි දක්ෂයෙකි. බිම සිටම ගස දෙස බලා ‘මේ ගෙඩිය අමුයි, මෙය හොඳින් ඉදී නැහැ, මෙය හොඳින් ඉදී ඇතැ’ යි දැන ගනී. ඔහු යමක් කියයි නම් එය එසේම වෙයි.” එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ; “මහණෙනි, මේ උයන්පල්ලා පලතුරු පිළිබඳ දක්ෂයකු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර නුවණැත්තෝ ද පලතුරු පිළිබඳ දක්ෂයෝ වූහ” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ සාත්තුනායක කුලයෙහි ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව ගැල් පන්සියයක් සමඟ වෙළෙඳාම් කරමින් සිටියහ. එක් කාලයක එතුමා මහා වනයක් මැදින් වැටී තිබූ මාර්ගයකට (මහාවත්තනි අටවි) පැමිණ, වනයට ඇතුල් වන තැනදීම සියලු මිනිසුන් රැස් කරවා මෙසේ අවවාද කළහ: “මේ වනයෙහි විෂ වෘක්ෂයන් ඇත. ඒවායේ;
එබැවින් පෙර ඔබ විසින් පරිභෝජනය නොකරන ලද යම් කොළයක්, මලක්, ගෙඩියක් හෝ දල්ලක් මා විචාරන්නේ නැතිව නොකෑ යුතුය.” ඔවුහු “යහපතැ” යි පිළිගෙන වනයට පිවිසියහ. ඒ වනයට ඇතුල් වන තැනම එක්තරා ගමක් අසල ‘කිම්ඵල’ නම් ගසක් විය. ඒ ගසෙහි කඳ, අතු, කොළ, මල් සහ ගෙඩි යන සියල්ලම අඹ ගසකට සමානය. වර්ණයෙන් හා හැඩයෙන් පමණක් නොව, ගන්ධයෙන් හා රසයෙන් ද එහි අමු සහ ඉදුණු ගෙඩි අඹ ගෙඩි හා සමානමය. එහෙත් ඒවා කෑ විට හලාහල විෂයක් මෙන් එම මොහොතේම ජීවිතය විනාශ කර දමයි. පෙරටුව ගිය ඇතැම් කෑදර මිනිස්සු “මේ අඹ ගසකැ” යි සිතා ගෙඩි කෑහ. ඇතැම්හු “සාත්තුනායකයාගෙන් අසා කන්නෙමු” යි ගෙඩි අතින් ගෙන සිටියහ. සාත්තුනායකයා පැමිණි විට ඔවුහු; “ස්වාමීනි, අපි මේ අඹ ගෙඩි කමුදැ” යි ඇසූහ. බෝධිසත්වයෝ “මෙය අඹ ගසක් නොවේ” යැයි දැන; “මේ වනාහි කිම්ඵල නම් වෘක්ෂයකි. මෙය අඹ ගසක් නොවේ, නොකන්න” යැයි ඔවුන් වැළැක්වූහ. යම් පිරිසක් ඒ වන විටත් කා තිබුණේ ද, ඔවුන්ට වමනය කරවා, කහ, සීනි, මී පැණි, ගිතෙල් මිශ්ර ඖෂධ (චතුමධුර) පොවා නිරෝගී කළහ.
මීට පෙර ද මිනිස්සු මේ ගස මුල නවාතැන් ගෙන “මේවා අඹ ගෙඩි” යැයි සිතා මේ විෂ ගෙඩි කා මරණයට පත්වෙති. පසු දින ගම්වාසීහු පැමිණ, මළ මිනිසුන් දැක, ඔවුන්ගේ පාදවලින් අල්ලා රහසිගත තැනක දමා, ඔවුන් සතු සියල්ල ගැල් සමඟම රැගෙන යති. එදින ද ඒ මිනිස්සු අරුණෝදය වේලෙහිම; “මට ගොනුන් ලැබෙයි, මට ගැල් ලැබෙයි, මට බඩු බාහිරාදිය ලැබෙයි” යැයි සිතමින් වේගයෙන් ඒ ගස මුලට පැමිණියහ. නමුත් එහි නිරෝගීව සිටි මිනිසුන් දැක; “ඔබලා මේ ගස අඹ ගසක් නොවන බව දැනගත්තේ කෙසේදැ?” යි ඇසූහ. ඔවුහු, “අපි නොදනිමු, අපගේ ප්රධාන සාත්තුනායකතුමා දනී” යැයි පැවසූහ. එවිට ගම්වාසීහු බෝධිසත්වයන්ගෙන්; “පණ්ඩිතයෙනි, කුමක් නිසා ඔබ මේ ගස අඹ ගසක් නොවන බව දැන ගත්තෙහිදැ?” යි විමසූහ. ඔහු, “කරුණු දෙකකින් එය දැන ගතිමි” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගම්වැසියන්ට සහ පිරිසට විෂ වෘක්ෂය හඳුනාගත් ආකාරය පැහැදිලි කර
දීම.
“මේ ගසට නැඟීම අපහසු නොවේ. ගමට දුරින් පිහිටියා ද නොවේ. මෙම කරුණු හේතුවෙන්, මෙය රසවත් පලතුරු ඇති ගසක් නොවන බව මම දනිමි.”
එහි “නායං රුක්ඛො දුරාරුහො” යනු, මේ විෂ වෘක්ෂය නැඟීමට අපහසු එකක් නොවේ, ඔසවා තබන ලද ඉනිමගක් මෙන් පහසුවෙන් නැඟිය හැකි බව කියයි. “නපි ගාමතො ආරකා” යනු, ගමට දුරින් පිහිටියා ද නොවේ, ගම් දොරකම පිහිටියේ යැයි දක්වයි. “ආකාරණෙන ජානාමි” යනු, මේ කරුණු දෙක නිසා මම මේ ගස ගැන දනිමි. ඒ කෙසේද යත්? “නායං සාදුඵලො දුමො” යනුයි. එනම්, ඉදින් මෙය මිහිරි පලතුරු ඇති අඹ ගසක් වී නම්, මෙසේ සුවසේ නැඟිය හැකි, ගම ආසන්නයේ පිහිටි මේ ගසෙහි එක ගෙඩියක්වත් ඉතිරි නොවන්නේය. පලතුරු කන මිනිසුන්ගෙන් නිතර ගැවසී ගත්තේ වන්නේය. මෙසේ මම මාගේ ඥානයෙන් විමසා බලා මෙය විෂ වෘක්ෂයක් බව දැන ගතිමි. මෙසේ බෝධිසත්වයෝ මහාජනයාට ධර්මය දේශනා කර (ගමනාන්තය දක්වා) යහපතින් ගමන් කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, මේ ආකාරයෙන් පෙර නුවණැත්තෝ ද පලතුරු හඳුනාගැනීමෙහි දක්ෂයෝ වූහ” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල පිරිස බුදු පිරිස වූහ. සාත්තුනායකයා වූයේ මම ම වෙමි.”
සිව්වන වූ කිංඵල ජාතක වර්ණනාවයි.
“යො අලීනෙන චිත්තෙන” (නොපසුබට සිතින් යුක්ත වූ යමෙක් වෙයිද) යන මේ ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි, වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. උන්වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, ඔබ වීර්යය අත්හළ බව සත්යදැ”යි විමසා, “එසේය ස්වාමීනි” යි පැවසූ කල්හි, “මහණ, පෙර නුවණැත්තෝ වීර්යය කළ යුතු තැන වීර්යය කොට රාජ්ය සම්පත්තියට පත්වූහ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ ඒ රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඔහුට නම් තබන දිනයෙහි බමුණන් එකසිය අට දෙනෙකුට කැමති දේ දී සතප්පවා කුමරුගේ ලක්ෂණ විචාළහ. ලක්ෂණ ශාස්ත්රයෙහි දක්ෂ බමුණෝ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “මහරජ, කුමාරයා පින්වත්ය. ඔබගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයට පත්වන්නේය. පඤ්ච ආයුධ කර්මයෙහි ප්රසිද්ධව දඹදිව අග්ර පුරුෂයා වන්නේය” යි ප්රකාශ කළහ. රජු බමුණන්ගේ වචන අසා කුමරුට නම් තබන්නේ “පඤ්චායුධ කුමාරයා” යයි නම් තැබීය. පිය රජතුමා සොළොස් වියට පත් කුමරු අමතා, “දරුව, ශිල්ප උගනුව” යි කීය. “පියාණෙනි, කා ළඟ උගනිම්ද?” යි ඇසූ විට, “දරුව, ගන්ධාර රට තක්සලා නුවරට යව. එහි දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා ළඟ ශිල්ප උගනුව” යි පවසා ගුරු පඬුරු සඳහා දහසක් දී පිටත් කළේය. කුමාරයා එහි ගොස් ශිල්ප ඉගෙන, ආචාර්යවරයා විසින් දෙන ලද පඤ්චායුධ කුලකය ගෙන, ආචාර්යවරයා වැඳ, තක්සලා නුවරින් නික්ම පඤ්චායුධයෙන් සැරසී බරණැස් නුවරට යන මගට පිවිසියේය.
ඔහු අතරමගදී සිලෙසලෝම (ඇලෙන ලොම් ඇති) නම් යක්ෂයෙකු විසින් අරක් ගත් වනයකට පැමිණියේය. වන මුව දොර සිටි මිනිස්සු ඔහුව දැක, “පින්වත් තරුණය, මේ වනයට ඇතුළු නොවනු මැනව. මෙහි සිලෙසලෝම නම් යක්ෂයෙකු ඇත. ඔහු දුටු දුටු මිනිසුන් මරා දමයි” යැයි පවසා වැළැක්වූහ. එහෙත් බෝධිසත්වයෝ තමා ගැන විශ්වාසය තබා නිර්භීත කේසර සිංහයෙකු මෙන් වනයට ඇතුළු වූහ. ඔහු වන මැදට පැමිණි විට, ඒ යක්ෂයා තල් ගසක් පමණ උසට මැවී, කුළුගෙයක් පමණ හිසක් සහ පාත්ර පමණ විශාල ඇස් ඇතිව, නෙළුම් අල වැනි දළ දෙකක් මවාගෙන, සුදු පැහැති මුහුණින් සහ ලප ඇති බඩින් යුතුව, නිල් පැහැති අත් පා ඇතිව බෝධිසත්වයන්ට පෙනී සිටියේය. “කොහි යන්නෙහිද? නවතින්න, ඔබ මගේ ගොදුරක් වෙයි” යි යක්ෂයා කීය. එවිට බෝධිසත්වයෝ, “යක්ෂය, මම මා ගැන විශ්වාසය තබාම මෙහි පැමිණියෙමි. ඔබ ප්රමාද නොවී මා වෙත පැමිණිය යුතුය. විෂ පෙවූ මේ ඊතලයෙන් විද ඔබව මෙතැනම බිම හෙළමි” යි තර්ජනය කර, හලාහල විෂ පෙවූ ඊතලයක් විදින ලදී. එය යක්ෂයාගේ ලොම්වලම ඇලිණි. මෙසේ එකක් පසුපස එකක් වශයෙන් ඊතල පනහක් විදින ලදී. ඒ සියල්ල ඔහුගේ ලොම්වල ඇලිණි. යක්ෂයා ඒ සියලු ඊතල ගසා දමා තමාගේ පාමුලම හෙළා බෝධිසත්වයන් වෙත ළඟා විය.
බෝධිසත්වයෝ නැවතත් යක්ෂයාව බිය ගන්වා කඩුව ඇද පහර දුන්හ. අඟල් තිස්තුනක් දිගැති කඩුව යක්ෂයාගේ ලොම්වලම ඇලිණි. ඉන්පසු හෙල්ලෙන් පහර දුන්හ. එයද ලොම්වලම ඇලිණි. එය ඇලුනු බව දැන මුගුරෙන් පහර දුන්හ. එයද ලොම්වලම ඇලිණි. එය ඇලුනු බව දැන, “එම්බා යක්ෂය, මා පඤ්චායුධ කුමාරයා බව ඔබ මීට පෙර අසා නැද්ද? මා ඔබ අරක් ගත් මේ වනයට ඇතුළු වූයේ දුනු ඊ ආදිය විශ්වාස කරගෙන නොවේ. මා ගැනම විශ්වාසය තබාගෙනයි පැමිණියේ. අද මම ඔබව පොඩි කර කුඩුපට්ටම් කරමි” යි හඬ නගා, තමා ගැන විශ්වාසයෙන් දකුණු අතින් යක්ෂයාට පහර දුන්නේය. අත ලොම්වල ඇලිණි. වම් අතින් පහර දුන්නේය. එයද ඇලිණි. දකුණු පයෙන් පහර දුන්නේය, එයද ඇලිණි. වම් පයෙන් පහර දුන්නේය, එයද ඇලිණි. “හිසින් ගසා ඔබව කුඩුපට්ටම් කරමි” යි සිතා හිසින් පහර දුන්නේය. හිසද ලොම්වලම ඇලිණි. මෙසේ ස්ථාන පහකින් බැඳී එල්ලී සිටියද ඔහු නිර්භය විය; දීන නොවීය.
සිලේසලෝම යක්ෂයාගේ ඇඟෙහි ඇලී සිටින පඤ්චායුධ කුමාරයා
යක්ෂයා මෙසේ සිතීය. “මේ තෙමේ නාම මාත්රයෙන් පුරුෂයෙක් නොව පුරුෂ සිංහයෙකි; ආජානීය පුරුෂයෙකි. මා වැනි යක්ෂයෙකුට හසුවීත් මොහුට බියක් තැතිගැනීමක් ඇති නොවේ. මම මේ මාර්ගයේ මිනිසුන් මරද්දී මීට පෙර මෙබඳු එකම පුරුෂයෙකුවත් දැක නැත. මොහු බිය නොවන්නේ කුමක් නිසාද?” ඔහු බෝධිසත්වයන්ව කා දැමීමට නොහැකිව, “මානවකය, ඔබ මරණ බියක් ඇති කර නොගන්නේ ඇයිදැ”යි විමසීය. “යක්ෂය, මම කුමකට බිය වෙම්ද? එක් ආත්ම භාවයකදී එක් මරණයක් නියත වශයෙන්ම සිදුවේ. ඒ හැරත් මගේ කුස තුළ ‘වජිරායුධයක්’ (දියමන්ති ආයුධයක්) ඇත. ඉදින් ඔබ මා අනුභව කළහොත්, ඒ ආයුධය දිරවීමට ඔබට නොහැකි වනු ඇත. එය ඔබගේ බඩවැල් කැබලිවලට කපා ඔබව මරණයට පත් කරනු ඇත. එවිට අපි දෙදෙනාම විනාශ වන්නෙමු. මේ කාරණය නිසා මම බිය නොවෙමි.” (මෙහිදී බෝධිසත්වයෝ තමා තුළ පැවති ඥානය නමැති ආයුධය අරමුණු කරගෙන මෙය පැවසූහ). එය අසා යක්ෂයා මෙසේ සිතීය. “මේ මානවකයා සත්යයක්ම කියයි. මේ පුරුෂ සිංහයාගේ ශරීරයෙන් මුං ඇටයක් තරම් මස් කැබැල්ලක්වත් මගේ කුස තුළ දිරවීමට නොහැකි වනු ඇත. මොහු මුදා හරිමි.” මෙසේ මරණ බියෙන් තැති ගත් යක්ෂයා බෝධිසත්වයන් මුදා හැර, “මානවකය, ඔබ පුරුෂ සිංහයෙකි. මම ඔබගේ මස් නොකමි. අද රාහු මුවින් මිදුණු සඳ මෙන් මගේ අතින් මිදී, ඔබේ නෑ මිතුරන් සතුටු කරමින් යන්න” යැයි කීය.
ඉක්බිති බෝධිසත්වයෝ යක්ෂයාට මෙසේ කීහ. “යක්ෂය, මම යන්නෙමි. එහෙත් ඔබ පෙරත් අකුසල් කොට රුදුරු වූ, ලේ තැවරුණු අත් ඇති, අනුන්ගේ මස් ලේ අනුභව කරන යක්ෂයෙකු වී උපන්නෙහිය. දැනුත් ඔබ අකුසල්ම කළහොත් අන්ධකාරයෙන් අන්ධකාරයටම යන්නෙහිය. මා දුටු මොහොතේ පටන් ඔබට අකුසල් කළ නොහැක. ප්රාණඝාත කර්මය නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්රේත විෂය සහ අසුර කාය යන සතර අපායේ උපත ලබා දෙයි. මිනිසුන් අතර උපන් විට අඩු ආයුෂ ලැබීමට හේතු වේ.” මේ ආදී ක්රමයෙන් පස් පව්වල ආදීනව සහ පන්සිල්වල අනුසස් දේශනා කර, නොයෙක් කරුණු ගෙනහැර දක්වා යක්ෂයා බිය ගන්වා, දමනය කොට, පන්සිල්හි පිහිටුවා, එම වනයෙහිම බිලි පූජා ලබන දේවතාවෙකු බවට පත් කළේය. පසුව ඔහුට අප්රමාදීව වසන ලෙස අවවාද කොට වනයෙන් පිටත් වී, වන මුවදොර සිටි මිනිසුන්ට ඒ බව දන්වා, පඤ්චායුධයෙන් සැරසී බරණැස් නුවරට ගොස් මව්පියන් දැක ගත්තේය. පසු කාලයෙහි රාජ්යයට පත්ව දැහැමින් රාජ්යය කරමින් දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක්, මේ ගාථාව වදාළහ.
“නිවන සඳහා යොමු වූ උදාර අදහස් ඇති යම් මිනිසෙක්, නොපසුබට සිතින් යුතුව යෝගක්ෂේම නම් වූ නිවනට පැමිණීම සඳහා කුසල ධර්මයන් වඩයි ද, හෙතෙම පිළිවෙළින් සියලු සසර බැමි (සංයෝජන) ක්ෂය කිරීම (රහත් ඵලය) ලබා ගනී.”
එහි පිණ්ඩාර්ථය (කැටිකොට ගත් අරුත) මෙසේය: යම් පුරුෂයෙක් ‘අලීනෙන’ හෙවත් නොපසුබට, හැකිලීමක් නැති සිතින් යුතුව, ස්වභාවයෙන්ම වීර්යයවන්ත වූයේ, උදාර අදහස් ඇත්තේ වී, නිවැරදි යන අරුතින් ‘කුසල’ නම් වූ සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ‘භාවෙති’ හෙවත් වඩයි ද; නොහැකුලුණු සිතින් විදර්ශනා වඩා ද; සිව් වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් නිර්භය වූ නිවනට පැමිණීම සඳහා සියලු සංස්කාර ධර්මයන් ‘අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම’ යන ත්රිලක්ෂණයට නඟා බලවත් විදර්ශනාව මගින් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම වඩයි ද; හෙතෙම ‘අනුපුබ්බෙන’ හෙවත් පිළිවෙළින් එක සංයෝජනයක්වත් ඉතිරි නොකොට, සියලු සංයෝජන ක්ෂය කරන සිව්වැනි මාර්ග ඥානය (අරහත් මාර්ගය) කෙළවර උපන් බැවින් ‘සබ්බ සංයෝජනක්ඛය’ නම් වූ රහත් භාවයට පැමිණෙන්නේය.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ රහත් බව පරම කොට ගෙන ධර්ම දේශනාව අවසන් කර චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර ඒ භික්ෂුව රහත් භාවයට පත්විය. ශාස්තෲන් වහන්සේ පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක: “එකල යක්ෂයා වූයේ දැන් මේ අංගුලිමාල තෙරුන්ය. පඤ්චායුධ කුමාරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
පස්වන පඤ්චාවුධ ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“යො පහට්ඨෙන චිත්තෙන” යනාදී මෙම ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. සැවැත් නුවර වැසි එක් කුල පුත්රයෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, රත්නත්රය පිළිබඳව පැහැදී සසුනෙහි පැවිදි විය. ඉක්බිති ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධ්යායවරු ඔහුට ශීලය හඳුන්වා දෙන්නාහු මෙසේ කීහ:
මෙසේ ශීලය කියා දුන් කල්හි ඒ භික්ෂුව මෙසේ සිතුවේය: “මේ ශීලය නම් ඉතා බොහෝය. මම මෙපමණක් සමාදන් වී රැකීමට සමත් නොවන්නෙමි. ශීලය පුරණය කිරීමට නොහැකි වූ කල පැවිද්දෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මම ගිහි වී දානාදී පින්කම් ද කරන්නෙමි; අඹුදරුවන් ද පෝෂණය කරන්නෙමි.” මෙසේ සිතා ඔහු, “ස්වාමීනි, මම ශීලය රැකීමට සමත් නොවෙමි. අසමත් කෙනෙකුට පැවිද්දෙන් ඇති ඵලය කිම? මම හීනයාට (ගිහි බවට) පෙරළෙන්නෙමි. ඔබ වහන්සේලාගේ පාත්ර සිවුරු ගනු මැනවැ”යි කීවේය.
එවිට ආචාර්යවරු, “ඇවැත්නි, එසේ නම් දසබලයන් වහන්සේ වැඳ යන්නැ”යි ඔහු කැඳවාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ධර්ම සභාවට ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් දැක, “මහණෙනි, කුමක් හෙයින් අකමැති භික්ෂුවක් කැඳවාගෙන ආවාහුදැ?”යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව ‘මම සිල් රැකීමට නොහැකි වෙමි’යි පවසා පාත්ර සිවුරු භාර දෙයි. එබැවින් අපි මොහු කැඳවාගෙන ආවෙමු”යි ඔවුහු පැවසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, නුඹලා කුමක් නිසා මේ භික්ෂුවට බොහෝ සිල් කියා දුන්නාහුද? මොහු යම් පමණක් රැකීමට සමත් වේ ද එපමණක්ම රකිනු ඇත. මෙතැන් පටන් නුඹලා මොහුට කිසිවක් නොකියන්න. මම මෙහි දී කළ යුත්ත දනිමි”යි වදාරා, “එව මහණ, නුඹට බොහෝ සිල්වලින් වැඩක් නැත. සිල් තුනක් පමණක් රැකීමට නුඹට හැකි ද?”යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, හැකි ය”යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “එසේ නම් නුඹ මෙතැන් පටන් කාය ද්වාරය, වචී ද්වාරය, මනෝ ද්වාරය යන ද්වාර තුන රැකගන්න. කයින් පව් නොකරන්න; වචනයෙන් පව් නොකරන්න; සිතින් පව් නොකරන්න. දැන් යන්න, ගිහි නොවන්න, මේ සිල් තුන පමණක්ම රකින්නැ”යි වදාළහ. ඒ භික්ෂුව එපමණකින්ම තුටු සිත් ඇත්තා වූයේ, “මැනවි ස්වාමීනි, මේ සිල් තුන රකින්නෙමි”යි ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ ආචාර්ය උපාධ්යායවරුන් සමඟම ගියේය. හෙතෙම ඒ සිල් තුන පුරන්නේම මෙසේ අවබෝධ කර ගත්තේය: “මගේ ආචාර්ය උපාධ්යායන් වහන්සේලා මට කියා දුන් ශීලය ද මෙපමණමය. එහෙත් ඔවුහු බුදු නො වූ බැවින් මට එය අවබෝධ කරවීමට අසමත් වූහ. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වයේ විශිෂ්ට නුවණින් හා අනුත්තර ධර්ම රාජ බැවින්, එපමණ වූ ශීලස්කන්ධය ද්වාර තුනකට ඇතුළත් කොට මට පැවරූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම මට පිහිට වූ සේක.” මෙසේ සිතා විදසුන් වඩා දින කිහිපයකින්ම ඔහු රහත් බවෙහි පිහිටියේය.
මේ පුවත දැනගෙන ධර්ම සභාවෙහි රැස් වූ භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි, ‘බොහෝ සිල් රැකීමට නොහැකිය’ කියා ගිහි වීමට සැරසුණු ඒ භික්ෂුවට, ශාස්තෘන් වහන්සේ සියලු ශීලයන් කොටස් තුනකට සංක්ෂිප්ත කොට ලබා දී රහත් බවට පැමිණවූ සේක. අහෝ! බුදුවරුන්ගේ බලය නම් ආශ්චර්යය”යි බුදුගුණ කියමින් වැඩ සිටියහ. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, දැන් කවර නම් කතාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?”යි විමසා, “මේ කතාවෙනු”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ඉතා බර දෙයක් වුව ද කොටස් වශයෙන් බෙදා දුන් විට සැහැල්ලු ලෙස දැනේ. පෙර ද නුවණැත්තෝ මහා රන් කඳක් එසවීමට නොහැකි වූ තැන, එය බෙදා වෙන් කොට ඔසවාගෙන ගියහ”යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ එක් කුඩා ගමක ගොවියෙක්ව උපන්හ. දිනක් ඔහු අත්හැර දමන ලද ගමක කුඹුරක් සී සාමින් සිටියේය. අතීතයේ එම ගමෙහි විසූ එක් ධනවත් සිටුවරයෙක්, කළවා ප්රමාණ වට ප්රමාණය ඇති, රියන් හතරක් දිගැති රන් කඳක් එහි නිදන් කොට කලුරිය කර තිබුණි. බෝධිසත්ත්වයන්ගේ නගුල එහි වැදී නතර විය. ඔහු “මේ මුල් කොටසක් වනු ඇතැ”යි සිතා පස් ඉවත් කර බලද්දී එය දැක, පස්වලින් වසා දවස පුරා සී සා, හිරු බැස ගිය කල්හි ගොන් නගුල් ආදිය පසෙක තබා, “රන් කඳ ගෙන යන්නෙමි”යි සිතා එය එසවීමට උත්සාහ කළ ද නොහැකි විය. එසවීමට නොහැකි වූ ඔහු එහි හිඳගෙන මෙසේ සිතුවේය:
මෙසේ කොටස් හතරකට බෙදා වෙන් කළේය. ඔහුට මෙසේ බෙදා වෙන් කළ කල්හි ඒ රන් කඳ ඉතා සැහැල්ලු විය. හෙතෙම එය ඔසවාගෙන ගෙදර ගොස්, සිව් කොටසකට බෙදා දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ රන් කඳ කොටස් හතරකට බෙදා සිතින් විමසූ අයුරු
භාග්යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා අභිසම්බුද්ධ වූ සේක්ම මෙම ගාථාව වදාළහ:
“යම් නරයෙක් පහන් වූ සිතින් හා (නීවරණ දුරු කිරීමෙන්) විවෘත වූ මනසින් යුතුව, නිර්වාණ ක්ෂේමයට පැමිණෙනු පිණිස කුසල් දහම් වැඩයි ද, හෙතෙම අනුපිළිවෙලින් සියලු සංයෝජනයන්ගේ ක්ෂය වීමට (රහත් ඵලයට) පැමිණෙයි.”
එහි “පහට්ඨෙන” යනු නීවරණ දුරු වූ (විවෘත වූ) යන අර්ථයි. “පහට්ඨමනසො” යනු ඒ නීවරණ රහිත බවින්ම පහන් වූ මනසක් ඇත්තේ, රත්රන් මෙන් පැහැදී බබළන ප්රභා සම්පන්න සිත් ඇත්තෙකු වී යන අර්ථයි.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අරහත් ඵලයෙන් දේශනාව කුළුගන්වා නිමවා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල රන් කඳ ලැබූ පුරුෂයා නම් දැන් මේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
සවැනි වූ කාඤ්චනක්ඛන්ධ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා” යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන්ගේ ඝාතන උත්සාහයක් අරබයා දේශනා කළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “දේවදත්ත තෙමේ ඔබ වහන්සේ මැරීමට උත්සාහ කරතැ”යි අසා, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා මැරීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් උත්සාහ කළේමය. එහෙත් (එකල) මා තැති ගැන්වීමක් හෝ කිරීමට ඔහු අසමත් වී” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ වඳුරු යෝනියෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, අශ්ව පැටවෙකුගේ ප්රමාණය ඇති ශක්ති සම්පන්න ශරීර ඇත්තෙකු වී ගං ඉවුරක හුදෙකලාව වාසය කළහ. ඒ ගඟ මැද නොයෙක් ආකාර අඹ, කොස් ආදී පලතුරු ගස්වලින් යුත් කුඩා දූපතක් විය. ඇත් බල ඇති, මනා කායික ශක්තියෙන් හෙබි බෝධිසත්ත්වයෝ ගඟේ මෙගොඩ ඉවුරේ සිට උඩ පැන, ගඟ මැද ඇති එක් ගල් තලාවක් මතට පතිත වෙති. එතැනින් නැවත උඩ පැන ඒ දූපතට පනිති. එහි ඇති නොයෙක් වර්ගයේ පලතුරු අනුභව කොට සවස් කාලයේ ඒ ආකාරයෙන්ම ආපසු පැමිණ තමාගේ වාසස්ථානයෙහි විවේක ගෙන, පසුදිනද එසේම කරති. මේ අයුරින් එතුමා එහි වාසය කළේය.
එකල එක් කිඹුලෙක් තම බිරිඳ සමඟ ඒ ගඟෙහි වාසය කළේය. ඔහුගේ භාර්යාව එහා මෙහා යන බෝධිසත්ත්වයන් දැක, බෝධිසත්ත්වයන්ගේ හෘදය මාංශය කෙරෙහි දොළදුකක් උපදවාගෙන කිඹුලාට මෙසේ කීවාය: “හිමියනි, මට මේ වඳුරු රජුගේ හෘදය මාංශය කෑමට දොළක් උපන්නේය.” එවිට කිඹුලා, “යහපත සොඳුරිය, ඔබට එය ලැබෙන්නේය” යැයි පවසා, “අද සවස ඌ දූපතේ සිට එන විටම අල්ලා ගන්නෙමි” යි සිතා ගොස් ගල් තලාව මත ලැගුම් ගත්තේය.
බෝධිසත්ත්වයෝ දවස පුරා හැසිර සවස් කාලයෙහි දූපතේ සිටගෙන ගල් තලාව දෙස බලා, “මේ ගල දැන් වෙනදාට වඩා උස්ව පෙනෙයි.
ඊට හේතුව කුමක්ද?” යි සිතූහ. ගඟේ ජලය ප්රමාණයත් ගල් තලාවේ ප්රමාණයත් එතුමාට හොඳින් මතක තිබිණි. එබැවින් එතුමාට
මෙබඳු අදහසක් පහළ විය: “අද මේ ගඟෙහි ජලය අඩු වී නැත, වැඩි වී ද නැත. එසේ තිබියදීත් මේ ගල් තලාව විශාලව පෙනෙයි.
ඒකාන්තයෙන්ම මා අල්ලා ගැනීමට කිඹුලෙකු මෙහි ලැගුම් ගෙන සිටී.”
ඔහු විමසා බලන්නෙමි යි සිතා එහිම සිට ගල
සමඟ කතා කරන්නාක් මෙන්, “එම්බා ගල!” යයි කියා පිළිතුරක් නොලද කල තෙවරක්ම “එම්බා ගල!” යයි ඇමතීය. ගල කෙසේ නම්
පිළිතුරු දෙයිද? නැවතත් වඳුරා, “කිමද එම්බා ගල, අද මට පිළිතුරු නොදෙන්නෙහිද?” යි ඇසීය. කිඹුලා සිතුවේ,
“ඒකාන්තයෙන්ම වෙනත් දිනවල මේ ගල වඳුරාට පිළිතුරු දෙනවා ඇත. එබැවින් දැන් මම ඔහුට පිළිතුරු දෙන්නෙමි” කියාය. එසේ
සිතා, “කිමද, පින්වත් වඳුරු රජ?” යි ඇසීය.
“නුඹ කවුරුන්ද?”
“මම කිඹුලෙක්මි.”
“කුමක් සඳහා මෙහි වැතිර
සිටින්නෙහිද?”
“නුඹේ හෘදය මාංශය ලබාගැනීමේ අදහසින්.”
බෝධිසත්ත්වයෝ, “මට වෙනත් යන මගක් නැත. අද මා
විසින් මේ කිඹුලා රැවටිය යුතුය” යි සිතා ඔහුට මෙසේ කීහ: “මිත්ර කිඹුල, මම මාගේ ශරීරය නුඹට පරිත්යාග කරමි. නුඹ
කට විවර කරගෙන සිටිනු මැනවි. මා නුඹ වෙතට පැමිණි විට මා අල්ලාගන්න.”
කිඹුලන්ගේ කට විවර කරන විට ස්වභාවයෙන්ම
ඇස් පියවෙයි. හෙතෙම ඒ බව නොසිතා කට විවර කළේය. එවිට ඔහුගේ ඇස් වැසිණි. හෙතෙම කට ඇරගෙන, ඇස් පියාගෙන වැතිර
සිටියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ බව දැන, දූපතෙන් උඩ පැන ගොස් කිඹුලාගේ හිස පාගා, එතැනින් පැන විදුලියක් මෙන් බබළමින්
ගොස් එගොඩ ඉවුරෙහි සිටගත්හ.
වානරේන්ද්රයන් වහන්සේ කිඹුලාගේ හිස මතින් පැන යන අයුරු
කිඹුලා එම ආශ්චර්යය දැක, “මේ වඳුරු රජු විසින් ඉතා පුදුම සහගත දෙයක් කරන ලද්දේය” යි සිතා, “පින්වත් වඳුරු රජ, මේ ලෝකයෙහි යම් කරුණු සතරකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා තම සතුරන් මැඩලයි. ඒ සියලු ගුණධර්ම ඔබ තුළ ඇතැයි මම සිතමි” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය:
“වානරේන්ද්රය, යමෙකු තුළ ඔබ කෙරෙහි මෙන් සත්යය, ධර්මය (ප්රඥාව), ධෛර්යය සහ ත්යාගය යන මේ ගුණාංග සතර පිහිටයිද, හෙතෙම සතුරන් අභිබවා ජය ගනී.”
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
“යස්සෙතෙ” යනු යම්කිසි පුද්ගලයෙකුට යන්නයි. “එතෙ” යන්නෙන් දැන් දැක්වෙන
කරුණු ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් දක්වයි. “චතුරො ධම්මා” යනු ගුණ ධර්ම සතරකි.
“දිට්ඨං” යනු පසමිතුරාය. “සො අතිවත්තතී” යනු යම් පුද්ගලයෙකුට ඔබ වැනිව මේ ගුණ ධර්ම සතර ඇත්තේද, හෙතෙම අද ඔබ මා රැවටුවාක් මෙන්, තමාගේ පසමිතුරා ඉක්මවා යයි; හෙවත් පරදවයි. මෙසේ කිඹුලා බෝධිසත්ත්වයන්ට ප්රශංසා කොට තමාගේ වාසස්ථානයට ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා නැසීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද උත්සාහ කළේමය” යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල කිඹුලා වූයේ දේවදත්තය. ඔහුගේ බිරිඳ වූයේ චිංචිමානවිකාවය. වඳුරු රජු වූයේ මම ම වෙමි.”
වානරින්ද ජාතක වර්ණනාව (හත්වන කතාව) නිමා විය.
“යස්ස එතෙ” (යමෙකුට මේ කරුණු) යනුවෙන් ඇරඹෙන මේ ධර්ම දේශනාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක්, (දේවදත්ත තෙරුන් කළ) ඝාතන ප්රයත්නයක් අරබයා වදාළ සේක.
පෙර බරණැස බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි, දේවදත්තයන් වඳුරු යෝනියෙහි උපත ලබා හිමාලය ප්රදේශයෙහි වඳුරු රංචුවක් පාලනය කරමින් විසුවේය. ඔහු තමන්ට දාව උපන් වඳුරු පැටවුන් වැඩිවියට පත් වූ විට වඳුරු රංචුව පාලනය කරනු ඇතැයි යන බියෙන්, ඔවුන්ගේ දත්වලින් සපා අණ්ඩ කෝෂ උපුටා දමයි. එකල බෝධිසත්ත්වයෝ ද එම වඳුරු නායකයා නිසාම එක් වැඳිරියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. එකල්හි ඒ වැඳිරිය ගැබ පිහිටි බව දැන තම ගැබ රැක ගනු රිසියෙන් වෙනත් පර්වත පාමුලකට ගියාය. ඇය ගැබ් මෝරා බෝසතුන් බිහි කළාය. හෙතෙම වැඩිවියට පත් වූයේ, නුවණින් යුක්ත වූයේ, කායික ශක්තියෙන් සම්පන්න වූයේය. බෝසත්හු එක් දවසක් මවගෙන් “මෑණියනි, මගේ පියා කොහි ද?” යි විමසූහ. “දරුව, අසවල් පර්වත පාමුල වඳුරු රංචුව පාලනය කරමින් වාසය කරයි” යි ඇය කීවාය. “මෑණියනි, එසේ නම් මා ඔහු වෙත පමුණුවනු මැනවි” යි කීහ. “දරුව, ඔබව පියා වෙත කැඳවාගෙන යා නොහැකිය. එහි ගිය විට ඔබගේ පියා තමා නිසා උපන් වානර පොව්වන් රංචුව පාලනය කරනු ඇතැයි බියෙන් දතින් සපා අණ්ඩ කෝෂ කඩා දමයි” යි ඇය කීවාය. එවිට බෝසත්හු “මෑණියනි, මා ඔහු වෙත පමුණුවනු මැනවි. මම කළ යුත්ත දනිමි” යි පැවසූහ.
වැඳිරිය පුත්රයා රැගෙන ඔහු වෙත ගියාය. ඒ වඳුරු නායකයා තමාගේ පුතා දැක, “මොහු වැඩිවියට පත් කල්හි මට වඳුරු රංචුව පාලනය කිරීමට ඉඩ නොදෙයි. දැන්ම මොහු මරා දැමිය යුතුය” යි සිතා, “දරුව, එන්න, මෙතෙක් කල් කොහි ගියේ දැයි?” අසමින් බෝසතුන් වැළඳ ගන්නා මුවාවෙන් තදින් තෙරපීය. බෝසත්හු වනාහි ඇතකුගේ ශක්ති ඇත්තාහ. එබැවින් ඔහු ද වඳුරු නායකයාව තෙරපීය. එවිට වඳුරු නායකයාගේ ඇට බිඳෙනා තත්වයට පත්විය. අනතුරුව ඔහුට මෙසේ සිතුණි: “මොහු වැඩුණේ නම් මා මරන්නේය. ඊට පෙරාතුව ම කෙසේ හෝ මොහු මරන්නෙමි. මේ ළඟ රාක්ෂයෙකු අරක් ගත් විලක් ඇත. එහි රකුසා ලවා මොහු විනාශ කරවමි.” ඉක්බිති, පුත්රයාට මෙසේ කීවේය: “දරුව, මම දැන් මහල්ලෙක්මි. මේ වඳුරු රංචුව ඔබට පවරා දෙමි. අද ම ඔබ රජ කරවමි. අසවල් තැන විලක් ඇත. එහි කුමුදු මල් දෙකක් ද, උපුල් මල් තුනක් ද, පියුම් මල් පහක් ද පිපේ. දරුව, යන්න. එයින් මල් ගෙන එන්න.” “පියාණෙනි, යහපත. ගෙන එන්නෙමි” යි බෝසත්හු එහි ගොස් වහා විලට නොබැස අවට පා සටහන් විමසන්නේ, විලට බැසපු පියවර ම දුටහ; ගොඩට පැමිණි පියවර නොදුටහ. ඔහු, “මේ විල රකුසකු විසින් අරක් ගත් විලක් විය යුතුයි. මගේ පියාට තනිව මා මැරීමට නොහැකි වූ නිසා රකුසාට මා බිළි දෙනු කැමැත්තේ වන්නේය. මම මේ විලට ද නොබසිමි; මල් ද ගනිමි” යි සිතා, දිය නැති උස් තැනකට ගොස් වේග ගන්වා උඩට පැන එතරට යන්නේ දිය නැති අහසෙහි පිහිටියා වූ මල් දෙකක් ගෙන එතරට පැන්නේය. එතර සිට මෙතරට එන්නේ ද ඒ අයුරෙන් ම මල් දෙකක් ගත්තේය. මෙසේ දෙපසෙහි රැස් කරමින් මල් ගත්තේය. රකුසාගේ අණසකට යටත් වූ පෙදෙසට පය නොතැබුවේය.
ඉක්බිති, ඒ මල් ගෙන එක් තැනකට රැස් කරන කල්හි ඒ රකුසා, “මම මෙතෙක් කලකට මෙබඳු වූ නැණවත්, ආශ්චර්යමත් පුරුෂයකු නුදුටු විරූ ය. ඔහු විසින් මල් ද කැමති තාක් ගන්නා ලදී. මගේ අණ පවතින අඩවියට ද නොබැස්සේය” යි සිතා, ජලය දෙබෑ කොට ජලයෙන් උඩට අවුත් බෝසතුන් වෙත පැමිණ, “වඳුරු රජතුමනි, මේ ලෝකයෙහි යමකුට ධර්මතා තුනක් ඇත්තේ ද හෙතෙම සියලු සතුරන් මැඩ පවත්වයි. ඔබගේ ඇතුළත මේ සියලු ගුණ ධර්ම ඇතැයි සිතමි” යි පවසා, බෝසතුන්ට ස්තුති කරමින් මේ ගාථාව කීවේය.
“වානර රජතුමනි, දක්ෂතාවය (කායික මානසික ශක්තිය) ද, නිර්භය භාවය ද, උපාය කෞශල්ය ඥානය ද යන මේ කරුණු තුන ඔබ තුළ මෙන් යමෙකු තුළ පවතී ද, හෙතෙම සතුරා අභිබවා යයි.”
එහි “දක්ඛිය” යනු දක්ෂ බවයි; පැමිණි බිය නැති කිරීමට දන්නා වූ නුවණින් යුක්ත වූ උතුම් වීර්යයට මේ නමකි. “සූරිය” යනු ශූර බවයි; බිය නැති බවට (නිර්භීතකමට) මේ නමකි. “පඤ්ඤා” යනු කටයුතු සම්පාදනය කිරීමට නිසි වූ තැනට සුදුසු වූ උපාය නුවණට මේ නමකි.
මෙසේ ඒ දිය රකුසා මේ ගාථාවෙන් බෝසතුන්ට ස්තුති කොට, “මේ මල් කුමක් සඳහා ගෙන යන්නෙහි දැ?” යි විචාළේය. “මගේ පියා මා රජ කරවනු කැමැත්තෙන් සිටියි; මේ මල් ඒ සඳහා ගෙන යමි” යි බෝසත්හු කීහ. “ඔබ වැනි වූ උතුම් පුරුෂයකු විසින් මල් ගෙන යාම සුදුසු නොවෙයි. මම ගෙන යමි” යි කියා රකුසා මල් ඔසවාගෙන ඔහුගේ පසුපස ගියේය. ඉක්බිති ඔහුගේ පියා දුර දී ම ඔහු දැක, “මම මොහු රකුසාට ගොදුරු වන්නේ යැයි සිතා යැවීමි. නමුත් හෙතෙම දැන් රකුසා ලවා මල් ගෙන්වා ගෙන එයි. දැන් මම විනාශ වූයෙමි” යි සිතත් ම, (ශෝකය නිසා) හදවත හත් කඩකට පැලී එහි ම මරණයට පත්විය. සෙසු වඳුරෝ රැස්ව බෝසතුන් රජ තනතුරෙහි පිහිටවූහ.
බෝධිසත්ත්වයන් පසුපස මල් මිටිය රැගෙන යන දිය රකුසා
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල වඳුරු නායකයා වූයේ දේවදත්ත ය. ඔහුගේ පුත්රයා වූයේ මම ම වෙමි.”
අටවන වූ තයෝධම්ම ජාතක වර්ණනාව යි.
“ධමෙ ධමෙ” (වයන්න, වයන්න) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, එක්තරා අකීකරු භික්ෂුවක් අරභයා වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන්, “මහණ, නුඹ අකීකරු යැයි කියනු ලබන්නේ සැබෑද?” යි විමසා, “ස්වාමීනි, සැබෑවකැ” යි පිළිතුරු දුන් කල්හි, “මහණ, නුඹ දැන් පමණක් නොව පෙරත් අකීකරු වූවෙක්මය” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයෝ බෙර වයන කුලයක උපත ලබා එක්තරා ගමක වාසය කළහ. එතුමා “බරණැස් නුවර නැකත් උත්සවයක් ප්රකාශයට පත්කර ඇතැ” යි අසා, “සැණකෙළි මණ්ඩපයේ බෙර වයා ධනය උපයා ගන්නෙමි” යි සිතා පුතණුවන් ද කැටුව එහි ගොස්, බෙර වාදනය කොට බොහෝ ධනය ලැබූහ. ඔහු එම ධනය රැගෙන තම ගමට යන අතරමගදී සොරුන් ගැවසෙන වනයකට පැමිණි කල්හි, නොකඩවා බෙර වයමින් යන පුත්රයා වැළැක්වීය. “දරුව, නොකඩවා බෙර වාදනය නොකර මඟට පිළිපන් ප්රභූවරයෙකු මෙන් අතරින් පතර වාදනය කරව” යි කීහ. ඔහු පියා විසින් වළක්වනු ලැබූ නමුත්, “බෙර හඬින්ම සොරුන් පලවා හරින්නෙමි” යි පවසා නොකඩවාම වාදනය කළේය. සොරු පළමුව බෙර හඬ අසා “මේ නම් කිසියම් ප්රභූවරයෙකුගේ බෙර හඬක් විය යුතුය” යි සිතා පලා ගිය නමුත්, පසුව එකාබද්ධව (නොකඩවා) ඇසෙන හඬ අසා, “මේ නම් ප්රභූවරයෙකුගේ බෙර හඬක් නොවේ” යි නැවත පැමිණ විමසා බැලූහ. එහි සිටියේ දෙදෙනෙකු පමණක් බව දැක, ඔවුන්ට තළා පෙළා ධනය පැහැර ගත්හ. බෝධිසත්වයෝ, “අප විසින් ඉතා අපහසුවෙන් ලබන ලද ධනය, මොහුගේ අධික ලෙස බෙර වැයීම නිසා විනාශ කර ගත්තේය” යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ.
සොරුන් පැමිණ පියාට සහ පුතුට පහර දී වස්තුව පැහැර ගැනීම.
“බෙර වයන්න. එහෙත් පමණ ඉක්මවා නොවයන්න. මක්නිසාද යත්, පමණ ඉක්මවා වැයීම ලාමක (අනර්ථකාරී) වන බැවිනි. බෙර වැයීමෙන් කහවණු සියයක් ලබන ලදී. එහෙත් (කාලය නොබලා) පමණ ඉක්මවා වැයීම නිසා ඒ සියල්ල විනාශ විය.”
එහි “ධමෙ ධමෙ” යනු වාදනය කළ යුතු බවයි, වාදනය නොකොට නොසිටිය යුතු බවයි. “නාතිධමෙ” යනු ප්රමාණය ඉක්මවා හෙවත් නිරන්තරයෙන්ම වාදනය නොකළ යුතු බවයි. කුමක් හෙයින්ද යත්? “අතිධන්තඤ්හි පාපකං” හෙවත් නිරන්තරයෙන් බෙර වැයීම දැන් අපට පාපයක් හෙවත් විනාශයක් වූ බැවිනි. “ධන්තෙන හි සතං ලද්ධං” යනු නගරයේදී බෙර වැයීම හේතුවෙන් කහවණු සියයක් ලබන ලදී. “අතිධන්තෙන නාසිතන්ති” යනු දැන් වනාහි මාගේ පුත්රයා මාගේ වචනය නොඅසා මේ වනයේදී පමණ ඉක්මවා වාදනය කිරීම හේතුවෙන් සියලු ධනය විනාශ වූයේය යන්නයි.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල පුත්රයා වූයේ මේ අකීකරු භික්ෂුවයි. පියා වූයේ නම් මම ම වෙමි.”
භේරිවාදක ජාතක වර්ණනාව නවවැන්නයි.
“ධමෙ ධමෙ” (පිඹින්නේය, පිඹින්නේය) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි එක්තරා අකීකරු භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ සක් පිඹින කුලයක උපන්හ. බරණැස් නුවර නැකැත් කෙළියක් ප්රකාශ කළ කල්හි ඔහු තම පියා ද කැටුව ගොස් සක් පිඹීමෙන් ධනය උපයාගෙන ආපසු එන අතරතුර, සොරුන් ගැවසෙන වනාන්තරයේදී නොකඩවා සක් පිඹීමෙන් පියා වැළැක්වූහ. නමුත් පියා, “සක් හඬින් සොරුන් පලවා හරින්නෙමි” යි සිතා දිගින් දිගටම සක් පිම්බේය. එවිට සොරු පෙර පරිද්දෙන්ම පැමිණ ඔවුන්ගේ ධනය පැහැර ගත්හ. බෝධිසත්වයෝ පෙර පරිද්දෙන්ම මෙම ගාථාව කීහ.
අකීකරු පියාණන් දිගින් දිගටම සක් පිඹීම නිසා සොරුන් පැමිණ වස්තුව පැහැර ගැනීම.
“සක් පිඹිය යුත්තේය. එහෙත් පමණ ඉක්මවා නොපිඹිය යුත්තේය. අධිකව පිඹීම සැබවින්ම ලාමකය (අනර්ථකාරීය). සක් පිඹීමෙන් භෝගයෝ ලබන ලදහ. එහෙත් අපගේ පියාණෝ නැවත නැවත සක් පිඹීමෙන් ඒ ලැබූ ධනය ද විනාශ කළහ.”
එහි “තෙ තාතො විධමී ධමං” යනු, සක් පිඹීමෙන් ලද්දා වූ ඒ භෝගයන් මාගේ පියාණන් නැවත නැවත සක් පිඹීමෙන් ‘විධමි’ හෙවත් විනාශ කළේය යන්නයි.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා මෙම ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල පියා වූයේ මේ අකීකරු භික්ෂුවයි. පුත්රයා වූයේ මම ම වෙමි.”
දසවැනි වූ සංඛධම ජාතක වර්ණනාවයි.
සවැනි වූ ආසිංස වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (මාතෘකාවලිය) මෙසේය:
“අසා ලොකිත්ථියො නාමාති” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි, ශාසනය පිළිබඳ කලකිරුණු භික්ෂුවක් අරභයා වදාළ සේක. එහි කථාව උම්මග්ග ජාතකයෙහි මතු සඳහන් වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, ස්ත්රීහු නම් අමිහිරි ය, අසත්පුරුෂ ය, ලාමක ය, පහත් ය. ඔබ මෙවැනි ලාමක ස්ත්රියක් නිසා කුමකට කලකිරුණේ දැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ ගන්ධාර රට තක්ෂිලාවෙහි බමුණු කුලයක ඉපද වැඩිවියට පත්ව, ත්රිවේදයෙහි හා සියලු ශිල්පයන්හි කෙළවරට පැමිණ දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූහ. එකල බරණැස් නුවර එක් බමුණු කුලයක පුතකු උපන් දිනයෙහි පටන් ගින්නක් දල්වා නොනිවෙන සේ තැබූහ. ඉන්පසු ඒ බමුණු කුමරා සොළොස් වියට පැමිණි කල්හි මවුපියෝ මෙසේ කීහ. “පුත්රය, අපි ඔබ උපන් දින පටන් ගිනි දල්වා තැබුවෙමු. ඉදින් ඔබ බඹලොව යනු කැමති නම්, ඒ ගින්න රැගෙන වනයට පිවිස ගිනි දෙවියන් නමදිමින් බඹලොවට යන්න. ඉදින් ගිහි ගෙයි වසනු කැමති නම්, තක්ෂිලාවට ගොස් දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා ළඟ ශිල්ප හදාරා ගෘහ ජීවිතය ගත කරන්න.” මානවකයා, “මට වනයෙහි හිඳ ගිනි පිදීමට නොහැක. ගෘහ ජීවිතය ම ගත කරමි” යි මවුපියන් වැඳ, ගුරු පඬුරු වශයෙන් දහසක් ගෙන තක්ෂිලාවට ගොස් ශිල්ප හදාරා ආපසු පැමිණියේය.
මවුපියෝ වනාහි ඔහු ගිහි ගෙයි විසීමට අකමැති වූවාහු, වනයෙහි ගිනි දෙවියන් පුදවනු කැමැත්තෝ වූහ. ඉක්බිති ඔහුගේ මව ස්ත්රීන්ගේ දෝෂ දක්වා ඔහු වනයට යවනු කැමති ව, “ඒ ආචාර්යවරයා නුවණැති ය, දක්ෂ ය, මගේ පුතුට ස්ත්රීන්ගේ දෝෂ කියා දීමට සමත් වන්නේ ය” යි සිතා මෙසේ කීවාය. “දරුව, ඔබ විසින් ශිල්ප හදාරන ලද්දේ ද?” “එසේ ය මෑණියනි.” “දරුව, ඔබ විසින් ‘අසාත මන්ත්රය’ හදාරන ලද්දේ ද?” “නැත මෑණියනි.” “දරුව, ඔබ අසාත මන්ත්රය නොහදාළේ නම් කවර ශිල්පයක් හදාළේ ද? යන්න, ගොස් එය හදාරා එන්න.” මානවකයා ද “යහපතැ” යි පිළිගෙන නැවත තක්ෂිලාව බලා පිටත් විය. ඒ දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමාගේ මව වනාහි අවුරුදු එකසිය විස්සක් වයසැති මහලු කාන්තාවකි. ඒ ඇදුරුතුමා ඇය සියතින් නාවමින්, කවමින්, පොවමින් සාත්තු සප්පායම් කරයි. අන් මිනිස්සු ඔහු එසේ කරනු දැක පිළිකුල් කරති. ඔහු මෙසේ සිතීය: “මම වනයට පිවිස එහි දී මගේ මවට උපස්ථාන කරමින් වසන්නේ නම් මැනවි.” ඉක්බිති ඔහු ජල පහසුව ඇති හුදෙකලා වන පෙදෙසක පන්සලක් කරවා, ගිතෙල් සහල් ආදිය ගෙන්වාගෙන, මව ඔසවාගෙන එහි ගොස් මවට උපස්ථාන කරමින් වාසය කළේය.
ඒ මානවකයා ද තක්ෂිලාවට ගොස් ගුරුතුමන් නොදැක, “ඇදුරුතුමා කොහි ද?” යි විචාරා තොරතුරු අසා, ඔහු වෙසෙන වන පෙදෙසට ගොස් වැඳ සිටියේය. එවිට ඇදුරුතුමා, “දරුව, කුමක් නිසා ඉතා ඉක්මනින් ආපසු ආවෙහි දැ” යි ඇසීය. “ගුරුතුමනි, ඔබතුමා මට අසාත මන්ත්රය ඉගැන්වූයේ නැත.” “දරුව, අසාත මන්ත්රය ඉගෙන ගත යුත්තක් යැයි ඔබට කීවේ කවරෙක් ද?” “ඇදුරුතුමනි, මගේ මව ය.” බෝධිසත්වයෝ, “අසාත මන්ත්රය යැයි දෙයක් නැත. මොහුගේ මව ස්ත්රී දෝෂයන් මොහුට අවබෝධ කරවනු කැමති වූවා වන්නී ය” යි සිතූහ. ඉක්බිති ඔහු අමතා, “යහපයි දරුව, මම ඔබට අසාත මන්ත්රය දෙමි. ඔබ අද පටන් මගේ තැන සිට, මගේ මව සියතින් නහවමින්, කවමින්, පොවමින් උවටැන් කරන්න. ඇගේ අත්, පා, හිස, පිට පිරිමැදීම් ආදිය කරන විට, ‘ආර්යාවනි, ජරාවට පත් වූ මේ කාලයේත් ඔබගේ ශරීරය මෙබඳු නම්, තරුණ කාලයේ දී කෙබඳු වන්නට ඇද්දැ’ යි කියමින් අත් පා ආදිය වර්ණනා කරන්න. තව ද, ඒ අතර මගේ මව යමක් කියන්නේ ද, එය ලැජ්ජා නොවී, නොසඟවා මට කියන්න. මෙසේ කළ හොත් අසාත මන්ත්රය ලබන්නෙහි ය. එසේ නොකළහොත් නොලබන්නෙහි ය” යි කීවේය. මානවකයා “එසේ ය ඇදුරුතුමනි” යි ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන එතැන් පටන් කියන ලද පරිදි ඒ සියල්ල කළේය.
ඉක්බිති ඒ මානවකයා ඇය වර්ණනා කරන කල්හි, “මොහු මා සමඟ රමණය කිරීමට කැමති වනු ඇතැ” යි අන්ධ වූ, දිරාගිය මහලු කාන්තාවගේ සිත තුළ කෙලෙස් උපන්නේය. දිනක් ඕ තොමෝ තමාගේ සිරුර වර්ණනා කරන මානවකයාගෙන්, “මා සමඟ රමණය කිරීමට කැමති දැ” යි ඇසුවාය. “ආර්යාවනි, මම නම් කැමැත්තෙමි. එහෙත් ගුරුතුමා ගරු කටයුතු කෙනෙකි.” “ඉදින් මා කැමති නම් මගේ පුත්රයා මරන්න.” “මම ගුරුතුමා ළඟ මෙපමණ සිප්සතර හදාරා, කෙලෙස් මාත්රයක් නිසා කෙසේ නම් ගුරුතුමා මරම් ද?” “එසේ නම් ඉදින් ඔබ මා අත් නොහරින්නේ නම්, මම ම ඔහු මරන්නෙමි.” මෙසේ ස්ත්රීහු නම් වංක ය, ලාමක ය, පහත් ය. මෙබඳු වයසක සිටියදීත් රාග සිත් උපදවා කෙලෙස් ගැති ව, මෙතරම් උපකාර කළ පුත්රයා මැරීමට කැමති වූවාය. මානවකයා ඒ සියලු පුවත් බෝධිසත්වයන්ට දැන්වීය.
බෝධිසත්වයෝ, “මානවකය, මට මෙම කරුණ දැන්වීම ඉතා යහපතැ” යි කියා මවගේ ආයුෂ පිරික්සා බලන්නේ, අද ම මියයන බව දැන, “එව මානවකය, ඇය විමසා බලමු” යි අත්තික්කා ගසක් කපා තමාගේ ප්රමාණයට ලී රුවක් සාදා, හිසෙහි සිට පොරවා, තමා නිදන ඇඳෙහි උඩු බැල්ලෙන් තබවා, එයට රැහැනක් බැඳ අතවැසියාට මෙසේ කීහ. “දරුව, පොරවක් ගෙන ගොස් මගේ මවට සංඥාවක් දෙන්න.” මානවකයා ගොස්, “ආර්යාවනි, ඇදුරුතුමා පන්සලෙහි තමාගේ ඇඳේ නිදා සිටියි. මා විසින් රැහැන් සලකුණක් යොදා ඇත. මේ පොරව ගෙන ගොස් හැකි නම් ඔහු මරන්න” යි කීවේය. “ඔබ මා අත් නොහරින්නෙහි නේද?” “මම කුමකට ඔබ අත් හරින්න ද?” ඇය පොරව ගෙන වෙවුලමින් නැඟිට, රැහැන් සලකුණ ඔස්සේ ගොස්, අතින් පිරිමැද “මේ මගේ පුත්රයා ය” යි සිතා, ලී රූපයේ මුහුණෙන් සළුව ඉවත් කොට, “එක පහරින් ම මරන්නෙමි” යි ගෙලට පහර දුන්නාය. ‘ටං’ යන ශබ්දය නැඟුණු කල්හි එය ලීයක් බව දැන ගත්තාය. එකෙනෙහි බෝධිසත්වයන් පැමිණ “මෑණියනි, කුමක් කරන්නෙහි දැ” යි ඇසූ කල්හි, “මම රැවටුණෙමි” යි සිතා එතැන ම මැරී වැටුණාය. එදින ඇය තමාගේ පන්සලෙහි නිදා සිටිය ද ඒ මොහොතේ මරණය සිදුවිය යුතු ම ය.
බෝධිසත්ත්ව මාතාව පොරොව ගෙන ලී රූපය මරන්නට සැරසීම
බෝධිසත්වයෝ ඇය මළ බව දැන, මළ සිරුර පිළිබඳ කටයුතු කර, දර සෑය නිවා, වන මල්වලින් පුදා, මානවකයා රැගෙන පන්සල් දොරටුවෙහි හිඳ අවවාද කළහ. “දරුව, වෙන ම අසාත මන්ත්රයක් කියා දෙයක් නැත. අසාත (අමිහිරි/ලාමක) නම් ස්ත්රීහු ය. නුඹගේ මව ‘අසාත මන්ත්රය ඉගෙන ගනු’ යැයි කියා මා වෙත එවන ලද්දේ ස්ත්රීන්ගේ දෝෂ දැන ගැනීම සඳහා ය. දැන් මගේ මවගේ ක්රියාවෙන් ඒ අසාත මන්ත්රය ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් ම දකින ලදී. මේ කරුණෙන් ‘ස්ත්රීන් නම් අසාත ය, ලාමක ය, පහත් ය’ යි දැන ගන්න.” මෙසේ අවවාද දී ඔහු පිටත් කර හැරියේය. මානවකයා ද ගුරුතුමා වැඳ මවුපියන් වෙත ගියේය. ඉක්බිති මව, “දරුව, ඔබ අසාත මන්ත්රය ඉගෙන ගත්තෙහි දැ” යි ඇසුවාය. “එසේ ය මෑණියනි.” “දැන් ඔබ කුමක් කරන්නෙහි ද? පැවිදි වී ගිනි පුදන්නෙහි ද? නැතිනම් ගිහිගෙයි වසන්නෙහි ද?” එවිට මානවකයා, “මෑණියනි, මා විසින් ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් ම ස්ත්රීන්ගේ දෝෂ දකින ලදී. ගිහි ගෙයින් මට වැඩක් නැත. මම පැවිදි වන්නෙමි” යි තමාගේ අදහස ප්රකාශ කරමින් මේ ගාථාව කීවේය.
“අසා ලොකිත්ථියො නාම - වෙලා තාසං න විජ්ජති,
සාරත්තා ච පගබ්භා ච - සිඛී සබ්බඝසො යථා,
තා හිත්වා
පබ්බජිස්සාමි - විවෙකමනුබ්රෑහයන්ති.”
“ලෝකයෙහි ස්ත්රීහු නම් ලාමක ය; නොහොත් තමන් කෙරෙහි ඇලුණවුන්ට දුක් දෙන්නාහු ය. ඔවුන්ට සීමාවක් නැත. රාගයෙන් රත් වූවෝ ය. ප්රගල්භ (ලැජ්ජා බිය නැති) ය. සියල්ල කා දමන ගින්න මෙන් පුරුෂයන් විශේෂයෙන් ඇසුරු කරති. ඔවුන් හැරදා විවේකය වඩමින් මම පැවිදි වෙමි.”
එහි ‘අසා’ යනු සැප නැත්තෝ ය, පහත් ගති ඇත්තෝ ය යන්නයි. නොහොත් ‘සාත’ යන්නෙන් සැපය කියනු ලැබේ; ඒ සැපය ඔවුන් කෙරෙහි නැත. තමා පිළිබඳ සිත් ඇත්තවුන්ට දුක ම දෙන්නේ ය යන්නෙන් ‘අසාත’ නම් වේ. දුක ය, දුකට හේතු වූවෝ ය යන අර්ථයි. මේ කාරණය තහවුරු කිරීමට මේ ගාථාව ගෙනහැර දැක්විය යුතුයි:
“මායා චෙතා මරීචී ච, සොකො රොගො චුපද්දවො;
ඛරා ච බන්ධනා චෙතා, මච්චුපාසා ගුහාසයා;
තාසු යො විස්සසෙ පොසො,
සො නරෙසු නරාධමො”ති.
“මේ ස්ත්රීහු මායාවකි; මිරිඟුවකි; ශෝකයකි; රෝගයකි; උවදුරකි; කෲර බන්ධනයකි; මොවුහු ගුහාවක වාසය කරන මරැ පාශයකි (මළ පුඬුවකි). යම් කෙනෙක් ඔවුන් විශ්වාස කරත් ද, ඔවුහු මිනිසුන් අතර අධම මිනිස්සු ය.”
‘ලොකිත්ථියො’ යනු ලොවෙහි ස්ත්රීන් ය. ‘වෙලා තාසං න විජ්ජති’ යනු, මෑණියනි, ඒ ස්ත්රීන්ට කෙලෙස් උපන් කල්හි වේලාවක් හෝ සංයමයක් හෝ සීමාවක් හෝ ප්රමාණයක් නම් නැත. ‘සාරත්තා ච පගබ්භා ච’ යනු ඔවුන්ට සීමාවක් නැත; පස්කම් සැපයෙහි ඇලුණාහු ය, ගැලුණාහු ය. එසේ ම කාය, වාක්, මනෝ යන ත්රිවිධ අසංවරයෙන් යුක්ත බැවින් මොවුහු ‘පගබ්භ’ නම් වෙති. මොවුන් කෙරෙහි කය ආදී ද්වාරයන්හි සංවරයක් නම් නැත. කෑදර කපුටකුට සමාන කොට දක්වයි. ‘සිඛී සබ්බඝසො යථා’ යනු, මෑණියනි, යම් සේ ගිනි ජාලාවෙහි ‘සිඛී’ නම් වූ ගිනි සිළුව අසූචි ආදී අපිරිසිදු දේ ද, ගිතෙල් මී පැණි ආදී පිරිසිදු දේ ද, කැමති දේ ද, අකැමති දේ ද යම් යමක් ලබයි ද ඒ සියල්ල කා දමයි. එම නිසා ‘සබ්බඝස’ (සියල්ල කන) යැයි කියනු ලැබේ. එසේ ම ඒ ස්ත්රීහු ද ඇත් ගොවු, ගොපලු ආදී හීන කුල ඇත්තන් හෝ වේවා, හීන ක්රියා ඇත්තන් හෝ වේවා, රජවරුන් ආදී උසස් කුල ඇත්තන් හෝ වේවා, උසස් ක්රියා ඇත්තන් හෝ වේවා, ඒ උසස් පහත් බවක් නොසලකා, කාමාශ්වාද වශයෙන් කෙලෙස් හැඟීම් ඇති වූ කල්හි යම් යම් අයකු ලබත් ද ඒ සියල්ලන්ව ම සේවනය කරති. සියල්ල කා දමන ගිනි සිළුව මෙන් වෙති. එහෙයින් මොවුන් ගිනි සිළුව වැනි යැයි දත යුතුයි.
‘තා හිත්වා පබ්බජිස්සාමි’ යනු, මම ඒ පහත් වූ, දුකට හේතු වූ ස්ත්රීන් අත්හැර වනයට පිවිස තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වන්නෙමි යන්නයි. ‘විවෙකමනුබ්රෑහයන්ති’ යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය, උපධි විවේකය යැයි වෙන්වීම් තුනකි. එයින් මෙහි කාය විවේකය ද, චිත්ත විවේකය ද සුදුසු ය. මෙයින් කියන ලද්දේ, “මෑණියනි, මම පැවිදි ව, කසින පිරියම් කොට, අට සමවත් හා පස් අභිඥා උපදවා, ගණයා කෙරෙන් කය ද, ක්ලේශයන් කෙරෙන් සිත ද වෙන් කොට, මේ විවේකයන් වඩමින් බඹලොව යන්නෙමි; මේ ගිහි ගෙයින් මට වැඩක් නැත” යන්නයි. මෙසේ ස්ත්රීන්ට ගරහා, මවුපියන් වැඳ, වනයට වැදී පැවිදි ව, කියන ලද ආකාරයෙන් විවේකය වඩමින් බඹලොව පරායණ වූයේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණ, මෙසේ ස්ත්රීන් නම් වංක ය, පහත් ය, දුක් දෙන සුළු ය” යි ස්ත්රීන්ගේ අගුණ වදාරා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව කෙළවර ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල මව නම් භද්දකාපිලානී වූවාය. පියා මහා කාශ්යප විය. අතවැසියා ආනන්ද ය. ආචාර්යවරයා වනාහි මම ම වීමි.”
පළමුවන අසාතමන්ත ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“යං බ්රහ්මණො” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩ වසන සමයෙහි, (ශාසන ජීවිතය ගැන) කළකිරුණු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම භික්ෂුවගෙන්, “මහණ, ඔබ උකටලී වූයේ සැබෑදැ?” යි විචාරා, “සැබෑය” යි කී කල්හි, “මහණ, ස්ත්රීහු නම් රැකිය නොහැක්කෝය. පෙර පණ්ඩිතවරු ස්ත්රියක මවු කුසෙහි සිටියදී පටන් ආරක්ෂා කළ නමුදු, රැකීමට නොහැකි වූහ” යි පවසා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. එතුමා නිසි වයසට පැමිණ, සියලු ශිල්පයන්හි කෙළවරට පත්ව, පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා දැහැමින් රාජ්යය කරවූහ. හෙතෙම පුරෝහිතයා සමඟ දූ කෙළියෙහි යෙදෙයි. ක්රීඩා කරන විට,
“සියලු ගංගාවෝ ඇදව ගලති. සියලු වනයෝ දැවමයහ. සියලු ස්ත්රීහු හුදකලා ස්ථානයක් ලබන්නාහු නම්, පාපයෙහි (වරදෙහි) බැඳෙති.”
මෙම දූ කෙළි ගීය ගයමින් රිදී පුවරුවෙහි රන් පසැට (දූ කැට) දමයි. මෙසේ ක්රීඩා කරන කල්හි රජතුමා සෑම විටම දිනයි. පුරෝහිතයා පරදියි.
ඔහු ක්රමයෙන් ගෙදර සියලු ධනය වැය වී යන කල්හි මෙසේ සිතුවේය: “මෙසේ ගියහොත් මගේ නිවසේ සියලු ධනය විනාශ වන්නේය. පුරුෂයකු ඇසුරු නොකළ මාගමක් සොයා මගේ නිවසෙහි රඳවා ගනිමි.” නැවත ඔහුට මෙසේ සිතුණි: “අන් පුරුෂයකු දුටු විරූ ස්ත්රියක රැකීමට මට නොහැකිය. මවු කුසෙහි සිටියදී පටන් එක් මාගමක් රැකගෙන, ඇය නිසි වයසට පැමිණි කල්හි තමාගේ වසඟයට ගෙන, එක් පුරුෂයකු පමණක් ඇත්තියක කරන්නෙමි. දැඩි රැකවල් යොදා, (ඇය මත දිවුරා) රාජ කුලයෙන් ධනය දිනාගන්නෙමි.” අංග ලක්ෂණ විද්යාවෙහි දක්ෂ වූ හෙතෙම, එක් දිළිඳු ගැබිනි ස්ත්රියක දැක, “ඇය දුවක වදන්නීය” යි දැන, ඇය කැඳවා වියදම් දී නිවසෙහිම රඳවා ගත්තේය. දරුවා ලැබුණු කල්හි ධනය දී මව පිටත් කර යවා, ඒ කුමරිය කිසිම පුරුෂයකුට දැකීමට නොදී, ගැහැනුන් ලවාම පෝෂණය කරවා, නිසි වයසට පත් කල්හි ඇය තමාගේ වසඟයෙහි (බිරිඳ ලෙස) තබා ගත්තේය. ඇය වැඩෙන තුරු රජු සමඟ දූ කෙළියෙහි නොයෙදුණේය. ඇය තමාගේ වසඟයට පත් කල්හි, “මහරජ, දූ කෙළියෙහි යෙදෙමු” යි කීවේය. රජු “යහපතැ” යි කියා පෙර පරිදිම ක්රීඩා කළේය. පුරෝහිතයා රජු ගීතය ගායනා කොට පසැට දමන කල්හි, “මගේ මානවිකාව හැර” යි (විශේෂ පාඨයක්) කීවේය. එතැන් පටන් පුරෝහිතයා දිනයි; රජු පරදියි.
බෝසත්හු, “මොහුගේ නිවසෙහි එක් පුරුෂයකු පමණක් ඇසුරු කරන ස්ත්රියක් සිටිය යුතුය” යි විමසා බලන්නේ, එබන්දියක සිටින බව දැන, “ඇගේ ශීලය බිඳින්නෙමි” යි එක් ධූර්තයකු කැඳවා, “පුරෝහිත බමුණාගේ බිරිඳගේ ශීලය බිඳ දැමීමට හැකිදැ?” යි ඇසූහ. “පුළුවන, දේවයන් වහන්ස” යි කී කල්හි, රජු ධනය දී “එසේ නම් වහාම එය ඉටු කරව” යි ඔහු යැවීය. ඔහු රජුගෙන් ධනය රැගෙන සුවඳ විලවුන්, සුවඳ දුම්, වත්සුණු, කපුරු ආදිය ගෙන පුරෝහිතයාගේ නිවස සමීපයෙහි සුවඳ විලවුන් කඩයක් ඇරඹීය. පුරෝහිත බමුණාගේ නිවස මහල් හතකින් හා දොරටු කොටු හතකින් යුක්ත විය. සියලුම දොරටු කොටුවල ස්ත්රීන් විසින්ම ආරක්ෂාව සපයන ලදී. පුරෝහිත බමුණා හැර වෙනත් පුරුෂයකුට ගෙට පිවිසීමට අවසර නැත. කසළ ඉවත දමන පැස පවා පරීක්ෂා කොටම ගෙට ගනිති. ඒ මානවිකාව දැකීමට ලැබෙන්නේ පුරෝහිතයාට පමණි. ඇයට එක් මෙහෙකාර ස්ත්රියක් සිටියාය. දිනක් ඇයගේ ඒ මෙහෙකාර ස්ත්රිය සුවඳ මල් හා මුල් රැගෙන එන අතරතුර එම ධූර්තයාගේ කඩය ළඟින් ගියාය. ඇය පුරෝහිත බිරිඳගේ සේවිකාව බව හොඳින් දැනගත් ඔහු, එක් දිනක් ඇය එනු දැක කඩයෙන් නැඟිට ගොස් ඇගේ පා මුල වැටී, අත් දෙකෙන්ම පා අල්ලාගෙන, “මෑණියනි, මෙතෙක් කල් කොහි ගියාදැ?” යි හඬා වැළපුණේය. එවිට අවට සිටි සෙසු ධූර්තයෝ ද, “අත් පා, මුහුණේ හැඩරුව අනුවත්, හැසිරීම් අනුවත් මව සහ පුතා එක සමානය” යි කීවාහුය. ඒ ස්ත්රිය ද ඔවුන් කියන දෙය අසා තමා ගැනම විශ්වාසය නැතිවී, “මොහු මගේ පුතා වන්නට ඇතැ” යි සිතා අඬන්නට පටන් ගත්තාය. ඒ දෙදෙනාම හඬා වැළපී ඔවුනොවුන් වැළඳගෙන සිටියහ.
අනතුරුව ඒ ධූර්තයා මෙසේ කීය: “මෑණියනි, ඔබ කොහි වසන්නෙහිද?” “දරුව, පුරෝහිතයාගේ, කිඳුරියක බඳු ලීලා ඇති, රූප ශෝභාවෙන් අගතැන් පත්, ලාබාල බිරිඳට උපස්ථාන කරමින් වසමි.” “මෑණියනි, දැන් කොහි යන්නෙහිද?” “ඇයට සුවඳ මල් ආදිය ගෙන ඒමට යමි.” “මෑණියනි, වෙනත් තැනකට යාමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මෙතැන් පටන් මා වෙතින්ම ගෙන යනු මැනවි.” ඔහු මුදල් නොගෙනම බොහෝ බුලත්, පුවක් ආදිය ද, විවිධ මල් වර්ග ද දුන්නේය. මානවිකාව බොහෝ සුවඳ මල් ආදිය රැගෙන එනු දැක, “කිම මෑණියනි, අද අපගේ බමුණා පැහැදුණේදැ?” යි ඇසුවාය. “කුමක් නිසා එසේ කියන්නෙහිද?” “මේ ද්රව්ය ඉතා බහුල බව දැකීමෙනි.” “බමුණා වැඩිපුර මුදල් නොදුන්නේය. මේවා මගේ පුතා වෙතින් මා විසින් නොමිලයේ ගෙනෙන ලද්දේය.” එතැන් පටන් බමුණා දුන් මුදල් තමාම තබාගෙන, ධූර්තයාගේ සමීපයෙන් සුවඳ මල් ආදිය ගෙන එන්නීය. කීප දිනක් ගිය තැන ධූර්තයා ගිලන් බවක් ආරූඪ කරගෙන වැතිර සිටියේය. ඇය ඔහුගේ කඩයේ දොරටුව ළඟට ගොස් ඔහු නොදැක, “මගේ පුතා කොහිදැ?” යි විචාළාය. “ඔබේ පුතාට අසනීපයක් වැළඳුණි” (යයි දැනගන්නට ලැබිණි). ඇය ඔහු වැතිර හුන් තැනට ගොස් හිඳගෙන පිට පිරිමදින්නී, “දරුව, නුඹට ඇති අපහසුව කුමක්දැ?” යි විචාළාය. ඔහු නිහඬ විය. “දරුව, නොකියන්නේ ඇයි?” “මෑණියනි, මැරුණත් නුඹට නම් කිව නොහැකිය.” “දරුව, මට නොකියා කාට කියන්නද? කියන්න.” “මෑණියනි, මට වෙන අසනීපයක් නැත. ඒ මානවිකාවගේ රූ සපුව අසා ඇය කෙරෙහි ඇලුණු සිත් ඇත්තෙමි. ඇය ලබන්නේ නම් ජීවත් වන්නෙමි; නොලබන්නේ නම් මෙහිම මැරෙන්නෙමි.” “දරුව, මට එය බාරයි. නුඹ ඒ ගැන නොසිතන්න” යයි ඔහු අස්වසා, බොහෝ සුවඳ මල් ආදිය රැගෙන මානවිකාව ළඟට ගොස්, “දරුව, මගේ පුත්රයා මා වෙතින් නුඹේ රූ සපුව අසා ඔබ හා බැඳුණු සිත් ඇත්තෙක් වූයේය. කුමක් කරමුද?” යි ඇසුවාය. “ඉදින් ඔහු මෙහි රැගෙන එන්නට හැක්කේ නම්, මගෙන් බාධාවක් නැතැ” යි ඕ කීවාය.
සේවිකාව ඇගේ වචනය අසා, එතැන් පටන් ඒ ගෙයි මුළුවල ඇති බොහෝ කසළ එකතු කොට මල් පැසෙහි දමාගෙන යමින්, පැස පරීක්ෂා කරන විට ආරක්ෂක ස්ත්රීන්ගේ ඇඟට හැලුවාය. එයින් පීඩාවට පත් ඔවුහු ඉවත් වූහ. සේවිකාව ඒ ආකාරයෙන්ම යම් යම් ස්ත්රියක යමක් කියත් ද, ඔවුන්ගේ ඇඟට කසළ දමයි. එතැන් පටන් ඇය යමක් ගෙන එයි ද, බැහැරට ගෙන යයි ද, කිසිම ස්ත්රියක් එය පරීක්ෂා කිරීමට උත්සාහ නොකරයි. එකල්හි ඕ තොමෝ ඒ ධූර්තයා මල් පැසෙහි හොවා මානවිකාවගේ සමීපයට ගෙනාවාය. ධූර්තයා මානවිකාවගේ සිල් බිඳ දවසක් දෙකක් එහිම රැඳුණේය. පුරෝහිතයා බැහැර ගිය කල්හි දෙදෙනා රමණය කරති. ඔහු ආ කල්හි ධූර්තයා සැඟවෙයි.
ඉන්පසු දිනක් දෙකක් ගිය තැන ධූර්තයා මානවිකාවට මෙසේ කීවේය: “සොඳුර, දැන් මම යා යුතුයි. එහෙත් මම බමුණාට පහර දී යන්නට කැමැත්තෙමි.” ඕ තොමෝ “එසේ වේවා” යි ධූර්තයා සඟවා තබා, බමුණා ආ කල්හි මෙසේ කීවාය: “හිමියනි, ඔබ වීණාව වාදනය කරන විට මම නටන්නට කැමැත්තෙමි.” “හොඳයි සොඳුර, නටන්න” යැයි කියා හෙතෙම වීණාව වැයුවේය. “ඔබ බලා සිටියදී නටන්නට මම ලජ්ජා වෙමි. එනිසා ඔබගේ මුහුණ සළුවකින් බැඳ නටන්නෙමි.” “ඉදින් ඔබ ලජ්ජා වන්නෙහි නම් එසේ කරන්න.” මානවිකාව ඝනකම් සළුවක් ගෙන ඔහුගේ ඇස් වැසෙන පරිදි මුහුණ බැන්දාය. බමුණා මුහුණ බන්දවාගෙන වීණාව වාදනය කළේය. ඇය මොහොතක් නටා, “ස්වාමීනි, මම නුඹේ හිසට එක් වරක් පහර දෙනු කැමැත්තෙමි” යි කීවාය. ස්ත්රී ලෝලී බමුණා කිසි කරුණක් නොදැන, “පහර දෙන්න” යි කීවේය. මානවිකාව ධූර්තයාට ඉඟියක් කළාය. ඔහු සෙමින් අවුත් බමුණාගේ පිටුපස සිට, හිසට වැලමිටෙන් පහර දුන්නේය. ඇස් එළියට පැන වැටෙන තරම් විය; හිසෙහි ගෙඩියක් මතු විය. ඔහු වේදනාවට පත්ව, “ඔබේ අත ගෙනෙන්න” යි කීවේය. මානවිකාව තමාගේ අත ඔසවා ඔහුගේ අතෙහි තැබුවාය. බමුණා, “අත නම් මෘදුය; පහර නම් ඉතා තද යැ” යි කීවේය. ධූර්තයා බමුණාට පහර දී සැඟවුණේය. ඔහු සැඟවුණු කල්හි මානවිකාව බමුණාගේ මුහුණෙන් සාටකය මුදා, තෙල් ගෙන හිස පිරිමැද්දාය. බමුණා බැහැර ගිය කල්හි නැවත ඒ ස්ත්රිය ධූර්තයා පැසෙහි දමා පිටත් කර හැරියාය.
[බමුණාගේ දෑස් බැඳ වීණාව වාදනය කරවද්දී ධූර්තයා විසින් හිසට පහර දීම]
ඔහු රජු වෙත ගොස් ඒ සියලු පුවත් සැලකළේය. රජතුමා තමාගේ සේවය සඳහා පැමිණි බමුණාට, “බමුණ, දූ කෙළිමු” යයි කීවේය. “මහරජ, යහපති.” රජතුමා දූ කෙළි මණ්ඩපයක් සකසා පෙර මෙන් ම දූ කෙළි ගී ගායනා කොට පසැට දැමුවේය. බමුණා මානවිකාවගේ පතිවත බිඳුණු බව නොදැන, “මගේ මානවිකාව හැර” යි කීවේය. එසේ කීවත් ඔහු පරාජය විය. රජතුමා දිනාගෙන, “බමුණ, කුමක් කියන්නෙහි ද? ඔබගේ මානවිකාවගේ පතිවත බිඳුණේය. ඔබ ස්ත්රියක මවු කුසෙහි පටන් ආරක්ෂා කරමින්, සත් ස්ථානයක රැකවල් යොදා රැකිය හැකි යැයි සිතන්නෙහි ද? ස්ත්රීන් කුසෙහි දමාගෙන හැසිරුණත් ආරක්ෂා කළ නොහැකිය. එකම පුරුෂයකු පතන ස්ත්රියක නම් නැත. ඔබගේ මානවිකාව ‘නටනු කැමැත්තෙමි’ යි කියා, වීණා වාදනය කරන ඔබගේ මුහුණ සළුවකින් බැඳ, තමාගේ සොර සැමියා ලවා ඔබගේ හිසට වැලමිටෙන් ගස්සවා ඌ පිටත් කර හැරියාය. දැන් කුමක් කියන්නෙහි ද?” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළේය:
“බමුණු තෙමේ යම් හෙයකින් මුහුණ වසාගෙන වීණාව වැයුවේ ද, (එය නොදැන) ‘අණ්ඩභූත’ හෙවත් මවු කුසෙහි සිටියදී පටන් ආරක්ෂා කොට පෝෂණය කළ භාර්යාවන් කෙරෙහි වුව ද, කවර නම් නුවණැත්තෙක් ඒකාන්තයෙන් විශ්වාස තබන්නේ ද?”
එහි ‘යං බ්රහ්මණො අවාදෙසි වීණං සම්මුඛවෙඨිතො’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම් කාරණයක් නිසා බමුණා දළ සළුවෙන් මුහුණ වෙළාගත් අයෙක් වී වීණාව වාදනය කළේ ද, ඔහු ඒ කාරණය (බිරිඳගේ වංචාව) නොදනී යනුයි. ඇය ඔහු රැවටීමට කැමතිව එසේ කළාය. බමුණා ස්ත්රියගේ මායම් නොදැන, “මැය මා ඉදිරියේ ලජ්ජා වන්නීය” යි විශ්වාස කළේය. ඔහුගේ අනුවණ බව පෙන්වා දෙමින් රජතුමා මෙය පැවසීය. ‘අණ්ඩභූතා භතා භරියා’ යන්නෙහි ‘අණ්ඩ’ නම් බීජයයි; එනම් මවු කුසින් නික්මීමට පෙර සිටම ගෙනෙන ලදුව, පෝෂණය කරන ලද යන අර්ථයි. ඕ තොමෝ කවරෙක් ද? භාර්යාවයි. ඇය ආහාර වස්ත්රාදියෙන් පෝෂණය කළ යුතු බැවින් ද, (ඇගේ) සංවරය බිඳෙන බැවින් ද, ලෝ දහමෙන් (නින්දාවෙන්) ආරක්ෂා කළ යුතු බැවින් ද ‘භරියා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘තාසු කො ජාතු විස්සසෙ’ යන්නෙහි ‘ජාතු’ යනු ඒකාන්ත යන අර්ථයයි. කුසින් උපන් දින පටන් ආරක්ෂා කළ ද මෙවැනි වරදට පෙළඹෙන්නා වූ භාර්යාවන් කෙරෙහි කවර නම් නුවණැති පුරුෂයෙක් ඒකාන්තයෙන් විශ්වාසය තබන්නේ ද? “මැය මට වෙනස් නොවන්නීය” යි කවුරුන් නම් අදහන්නේ ද? යන අර්ථයි. කාමච්ඡන්දය සහ ඇවතුම් පැවතුම් ඉදිරියේ මාගම්මුන් රැකීමට නොහැකිය.
මෙසේ බෝසත්හු බමුණාට දම් දෙසුහ. බමුණා බෝසතුන්ගේ ධර්ම දේශනාව අසා නිවසට ගොස් ඒ මානවිකාවට මෙසේ කීවේය: “නුඹ විසින් මෙබඳු පාප ක්රියාවක් කරන ලද්දේ ද?” “ස්වාමීනි, කවරෙක් එසේ කීවේ ද? මම එවැන්නක් නොකළෙමි. ඔබට පහර දුන්නේ මම ම ය; අනිකෙක් නොවේ. ඉදින් ඔබ නොඅදහන්නේ නම්, ‘මම ඔබ හැර අන් පුරුෂයකුගේ අත් පහසක් නොදනිමි’ යි සත්ය ක්රියා කොට, ගින්නට පැන ඔබ විශ්වාස කරවන්නෙමි.” බමුණා “එසේ වේවා” යි මහත් දර රැසක් ගොඩ ගසා ගිනි දල්වා ඇය ගෙන්වා, “තමා ගැන තමාට විශ්වාස නම් ගින්නට පිවිසෙන්න” යැයි කීවේය.
මානවිකාව පළමුව තමාගේ සේවිකාවට මෙසේ උගැන්නුවාය: “මෑණියනි, ඔබගේ පුත්රයා වෙත ගොස්, මම ගින්නට පිවිසෙන විට මගේ අතින් අල්ලා ගන්නා ලෙස කියන්න.” ඇය ගොස් එසේ කීවාය. ධූර්තයා පැමිණ පිරිස මැද සිටියේය. ඒ මානවිකාව බමුණා රැවටීමට කැමතිව මහජනයා මැද සිට, “බමුණ, ඔබ හැර අන් පුරුෂයකුගේ අත් පහසක් මම නොදනිමි. මේ සත්ය බලයෙන් ගින්න මා නොදවාවා!” යි පවසා ගින්නට පිවිසීමට සූදානම් වූවාය. එකෙණෙහි ධූර්තයා, “බොලව්, පුරෝහිත බමුණාගේ ක්රියාව බලව්! මෙබඳු (පතිවත රැක්ක) මානවිකාවක ගින්නට ඇතුළු කරවයි” කියා ගොස් ඒ මානවිකාවගේ අතින් අල්ලා ගත්තේය. ඕ තොමෝ අත ගසා දමා පුරෝහිතයාට මෙසේ කීවාය: “ස්වාමීනි, මගේ සත්ය ක්රියාව බිඳුණේය. දැන් ගින්නට පිවිසීමට නොහැකිය.” “කුමක් නිසාද?” “මම, ‘මගේ සැමියා හැර අන් පුරුෂයකුගේ අත් පහස නොදනිමි’ යි සත්ය ක්රියා කළෙමි. නමුත් දැන් මේ පුරුෂයා විසින් මගේ අත අල්ලා ගන්නා ලදී (එනිසා එය බොරු විය).” බමුණා, “මැය විසින් මා රවටන ලදී” යි දැනගෙන, ඇයට තලා පෙළා නිවසින් පිටත් කර හැරියේය. මෙසේ ස්ත්රීහු අසද්ධර්මයෙන් යුක්ත වූවෝ වෙති. කොතරම් මහත් වරදක් කොට ද, සැමියා රැවටීම පිණිස “මම එවැන්නක් නොකළෙමි” යි දවස පුරා වුව ද දිවුරමින්, වෙනත් අතකට හැරුණු සිත් ඇත්තෝ වෙති. එහෙයින් කියන ලදී:
“සොරුන් වැනි වූ, බොහෝ කපටි නුවණ ඇති යම් ඒ ස්ත්රීන් කෙරෙහි සත්යය ඉතා දුර්ලභ ය. ජලයෙහි මත්ස්යයන් ගිය මඟ මෙන්, ස්ත්රීන්ගේ ස්වභාවය දැන ගැනීම දුෂ්කර ය.”
“ඔවුන්ට බොරුව සත්යයක් වැනිය; සත්යය බොරුවක් වැනිය. බොහෝ තණ ඇති තැනක හොඳම තණ සොයා කන ගවයන් මෙන් ඔවුහු (වඩා හොඳ යැයි සිතෙන පුරුෂයන් සොයා) වරින් වර වෙනස් වෙති.”
“මේ ස්ත්රීහු සොරුන් වැනිය; සැඩ ය; දැඩි ය; (ගඟක් මෙන්) චපල ය; මිහිරි වචන ඇති සතුරන් වැනිය. මිනිසුන් අතර යම් වංචාවක් ඇත්නම් ඔවුහු ඒ සියල්ල දනිති.”
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මෙසේ ස්ත්රීහු රැකිය නොහැක්කෝය” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළහ. සත්ය දේශනාව අවසානයේ (කලකිරුණු) භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද පූර්වාපර සන්ධි ගළපා මේ ජාතකය නිමවා වදාළ සේක: “එකල බරණැස් රජව සිටියේ මම ම වෙමි.”
අණ්ඩභූත ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“කොධනා අකතඤ්ඤූ චා” යනාදී මෙම ගාථාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, (ශාසනය ගැන) කලකිරුණු භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. භාග්යවතුන් වහන්සේ “භික්ෂුව, ඔබ සැබවින්ම කලකිරී සිටින්නෙහි දැ”යි විමසා, “එසේය, ස්වාමීනි”යි කී කල්හි, “භික්ෂුව, ස්ත්රීහු නම් කෙළෙහි ගුණ නොදන්නෝය, මිතුරන්ට ද්රෝහී වන්නෝය. ඔවුන් නිසා ඔබ කුමට නම් කලකිරෙන්නෙහි ද?”යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි, බෝධිසත්වයෝ ඍෂි ප්රවෘජ්ජාවෙන් පැවිදි ව ගං ඉවුරෙහි ආශ්රමයක් තනාගෙන සමාපත්ති හා අභිඥා උපදවා ගෙන ධ්යාන සුවයෙන් වාසය කළහ. එකල බරණැස් සිටුහුගේ දියණිය ‘දුෂ්ට කුමාරි’ නම් වූවාය. ඇය ඉතා චණ්ඩ ය, පරුෂ ය. දාස කම්කරුවන්ට බැණ වදියි, තර්ජනය කරයි, පහර දෙයි. ඉක්බිති එක් දිනක් පිරිවර ජනයා ඇය රැගෙන “ගඟෙහි දිය කෙළිමු”යි ගියහ. ඔවුන් දිය කෙළිද්දී ම හිරු බැස යන වේලාව පැමිණියේය. මහා මේඝයක් නැගී ආවේය. මිනිස්සු වැහි වලාකුළු දැක ඔබමොබ වේගයෙන් පලා ගියහ. සිටු දියණියගේ දාස කම්කරුවෝ ද “අද අපට මැයගේ පිටුපස දැකීම (මැයගෙන් බේරී යාම) වටී”යි සිතා, ඇය ජලය තුළ සිටියදී ම අතහැර ගොඩට ආහ. මහ වැසි වැස්සේය. සූර්යයා ද අස්තංගත විය. අන්ධකාරය පැතිර ගියේය. ඔවුහු ඇය නොමැතිව ම ගෙදර ගොස්, “ඇය කොහි දැ”යි (දෙමව්පියන්) විමසූ කල්හි, “ගඟින් ගොඩට ආවාය, ඉන්පසු ඇය ගිය තැනක් අපි නොදනිමු”යි පැවසූහ. ඥාතීහු සොයා බැලුව ද ඇය නුදුටුවහ.
ඒ සිටු දියණිය මහත් සේ විලාප දෙමින්, ජල පහරට ගසාගෙන යන්නේ මධ්යම රාත්රියෙහි බෝධිසත්වයන්ගේ පන්සල අසලට පැමිණියාය. උන්වහන්සේ ඇගේ ශබ්දය අසා, “මේ ස්ත්රියකගේ හඬකි, ඇයට ආරක්ෂාව සැලසිය යුතුය”යි සිතා, තණ හුලක් ගෙන ගං ඉවුරට ගොස් ඇය දැක, “බිය නොවන්න, බිය නොවන්න”යි අස්වසා, ඇතුන් වැනි කාය බල ඇති ශක්තිසම්පන්න බෝධිසත්වයෝ ගඟට බැස පීනා ගොස් ඇය ඔසවාගෙන තම ආශ්රමයට ගෙනැවිත් ගිනි දල්වා (උණුසුම) දුන්හ. සීතල පහ වූ කල්හි මිහිරි ඵලාඵල දුන්හ. ඒවා අනුභව කොට සිටි ඇයගෙන්, “ඔබ කොහි වසන්නියක් ද? කෙසේ නම් ගඟට වැටුණේ ද?”යි විමසූහ. ඇය ඒ පුවත දැන්වූවාය. ඉක්බිති තාපසතුමා “ඔබ මෙහි ම වසන්න”යි ඇය පන්සලෙහි රඳවා, දෙතුන් දිනක් තමන් වහන්සේ එළිමහනෙහි විසූහ. පසුව “දැන් ඔබට යා හැකිය”යි කීහ. එවිට ඇය “මම මේ තාපසයා සිල් බිඳවා, ඔහු රැගෙන ම යන්නෙමි”යි සිතා නො ගියාය. ඉක්බිති කල් ගතවෙද්දී ස්ත්රී මායම් හා ලීලාවන් පා, ඔහුගේ ශීලය බිඳවා ධ්යානයන් අතුරුදහන් කරවූවාය. හෙතෙම ඇය භාරගෙන වනයෙහි ම වාසය කළේය. පසුව ඇය, “හිමියනි, අපට වනවාසයෙන් කවර නම් ඵලක් ද? මිනිස් වාසයට යමු”යි කීවාය. ඔහු ඇය රැගෙන එක්තරා කුඩා පසල් ගමකට ගොස් මෝරු ආදිය විකුණා ජීවිකාව ගෙන යමින් ඇය පෝෂණය කළේය. මෝරු (තක්ක) විකුණා ජීවත් වන නිසා මිනිස්සු ඔහුට “තක්කපණ්ඩිත” යයි නම තැබූහ. පසුව ගම්වාසීහු ඔහුට වියදම් දී, “අපගේ යුතු අයුතුකම් (නැකැත් ආදිය) කියමින් මෙහි ම වසන්න”යි කියා ගම් දොරටුව අසල කුටියක් තනා එහි නැවැත්වූහ.
එසමයෙහි සොරු පිරිසක් පර්වතයෙන් බැස අවුත් පසල් දනව්වලට පහර දෙති. ඔවුහු එක් දිනක් ඒ ගමට පහර දී ගම්වාසීන් ලවා ම බඩු පොදි ඔසවාගෙන යන්නාහු, ඒ සිටු දියණිය ද අල්ලාගෙන තමන් වසන තැනට ගොස් සෙසු ජනයා නිදහස් කළහ. සොරුන්ගේ නායකයා ඇගේ රූපයට වශී වී ඇය තමාගේ භාර්යාව කර ගත්තේය. බෝධිසත්වයෝ “මෙනම් තැනැත්තිය කොහි දැ”යි විමසූහ. “සොර දෙටුවා විසින් ඇය ගෙන ගොස් තමාගේ බිරිඳ කරගන්නා ලදී”යි අසන්නට ලැබුණ ද, “ඕ මා හැර දමා එහි නො වසන්නීය, පලා ගොස් නැවත එන්නීය”යි සිතා ඇගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් එහි ම විසූහ.
සිටු දියණිය ද මෙසේ සිතුවාය: “මම මෙහි සැප සේ වසමි. යම් හෙයකින් තක්කපණ්ඩිත යම් කරුණක් නිසා මෙහි පැමිණ මා මෙතැනින් රැගෙන යන්නේ නම්, මම මේ සැපයෙන් පිරිහෙන්නෙමි. එබැවින් මම ආදරයක් ඇති විලසින් ඔහු මෙහි ගෙන්වාගෙන මරවන්නෙමි.” ඕ තොමෝ එක් මිනිසකු කැඳවා, “මම මෙහි ඉතා දුකින් ජීවත් වෙමි; තක්කපණ්ඩිත තුමා පැමිණ මා රැගෙන යේවා”යි හසුනක් යැව්වාය. හෙතෙම ඒ පණිවිඩය අසා, එය සත්ය යැයි සිතා එහි ගොස් ගම් දොරටුව අසල සිට පණිවිඩයක් යැවීය. ඇය පිටතට පැමිණ ඔහු දැක, “හිමියනි, අපි දැන් ම ගියහොත් සොර දෙටුවා ලුහුබැඳ අවුත් අප දෙදෙනා ම මරනු ඇත; එබැවින් රාත්රී කාලයේ යමු”යි ඔහු ගෙතුළට කැඳවා කවා පොවා කාමරයක රඳවා තැබුවාය. සවස් කාලයේ සොර දෙටුවා පැමිණ සුරා පානය කොට මත් වූ කල්හි, “ස්වාමීනි, ඉදින් මේ වේලාවෙහි ඔබගේ සතුරකු දකින්නේ නම් ඔහුට කුමක් කරන්නෙහි දැ”යි ඇසුවාය. “මේ මේ දේ කරමි”යි ඔහු කී කල්හි, “ඒ සතුරා දුර නොව, මේ කාමරයෙහි ම හිඳින්නේය”යි කීවාය. සොර දෙටුවා ගිනි හුලක් ගෙන එහි ගොස් ඔහු දැක, අල්ලාගෙන ගේ මැදට ඇද දමා වැලමිට ආදියෙන් කැමති පරිදි තැලුවේය. ඔහු එසේ ගුටි කද්දීත් වෙන කිසිවක් නො කියා, “ස්ත්රීහු ක්රෝධ කරන්නෝය, කෙළෙහි ගුණ නොදන්නෝය, කේලාම් කියන්නෝය, මිතුරන් භේද කරන්නෝය (මිත්රද්රෝහීහුය)” යන මේ වචන පමණක් කියයි. සොරා ඔහුට තළා පෙළා බැඳ දමා රාත්රී භෝජනය අනුභව කොට නිදා ගත්තේය. පිබිදුණු ඔහු සුරා මදය හිඳුණු පසු නැවතත් ඔහුට තළන්නට පටන් ගත්තේය. එවිට ද පණ්ඩිතයෝ ඒ පද හතර ම කියති.
සොරා මෙසේ සිතුවේය: “මේ තැනැත්තා මෙතරම් තළනු ලැබුව ද අන් කිසිවක් නො කියා මේ පද හතර ම කියයි. මොහුගෙන් ඊට හේතු විමසන්නෙමි.” ඇය නිදා සිටින බව දැන ඔහුගෙන් ප්රශ්න කළේය: “පින්වත, ඔබ මෙසේ පහර දෙනු ලබද්දීත් කුමක් හෙයින් මේ පද ම කියන්නෙහි ද?” තක්කපණ්ඩිතයෝ “එසේ නම් අසන්න”යි මුල සිට සියලු විස්තර කීහ. “මම පෙර වනයෙහි විසූ ධ්යානලාභී තාපසයෙක්මි. ගඟේ ගසාගෙන ගිය මැය ගොඩට ගෙන පෝෂණය කළෙමි. පසුව මැය මා පොළඹවා ධ්යානයෙන් පිරිහෙළුවාය. ඒ මම වනය අතහැර මැය පෝෂණය කරමින් පසල් ගමක වසමි. ඉක්බිති සොරුන් විසින් මැය මෙහි ගෙනෙන ලදී. එවිට ‘මා දුකසේ වසමි, අවුත් මා රැගෙන යන්න’ යයි මට පණිවිඩයක් එවා, (මා ගෙන්වාගෙන) දැන් ඔබ අතට පත් කළාය. මේ කරුණ නිසා මම මෙසේ කියමි.” සොරා සිතුවේය: “මෙබඳු ගුණසම්පන්න, උපකාර කළ කෙනෙකුටත් යම් ස්ත්රියක් මෙසේ විරුද්ධ ව පිළිපැද්දා නම්, ඇය මට කවර නම් විපතක් නො කරන්නී ද? මැය මරා දැමිය යුතුය.” හෙතෙම තක්කපණ්ඩිතයන් අස්වසා ඔහු අවදි කරවා, කඩුව ගෙන නික්ම, “මේ මිනිසා ගම් දොරටුව අසල දී මරන්නෙමි”යි (ඇයට ඇසෙන්නට) කියා ඇය ද සමඟ ගමින් පිටතට ගොස්, “මොහු අතින් අල්ලා ගන්න”යි ඇය ලවා ඔහු අල්ලවා ගෙන, කඩුව ගෙන තක්කපණ්ඩිතයන්ට පහර දෙන්නාක් මෙන් (ක්රියා කර), ඇය දෙපළු කොට දැමුවේය. පසුව පණ්ඩිතයන්ගේ හිස නාවා, කීප දිනක් ප්රණීත ආහාරයෙන් සංග්රහ කොට, “දැන් කොහි යන්නෙහි දැ”යි ඇසුවේය. තක්කපණ්ඩිතයෝ, “ගිහිගෙයි විසීමෙන් මට කම් නැත. තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි ව ඒ වනයෙහි ම වසන්නෙමි”යි කීහ. “එසේ නම් මම ද පැවිදි වන්නෙමි”යි කියා දෙදෙනා ම පැවිදි වී, ඒ වනයට ගොස් පඤ්ච අභිඥා හා අට සමාපත්ති උපදවා ගෙන ජීවිත අවසානයෙහි බ්රහ්මලෝකයෙහි උපන්හ.
[සොර දෙටුවා විසින් ද්රෝහී ස්ත්රියට දඬුවම් දෙන අවස්ථාව]
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කථා වස්තු දෙක වදාරා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා, අභිසම්බුද්ධ වී (බුදු ඇසින් බලා) මේ ගාථාව වදාළ සේක.
“ස්ත්රීහු නම් කිපෙන සුළු ය, කළ ගුණ නො දන්නෝ ය, කේලාම් කියන්නෝ ය, මිතුරන් භේද කරවන්නෝ ය. එබැවින් මහණ, බ්රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙව. එවිට තෝ (එම) සුවයෙන් නො පිරිහෙන්නෙහිය.”
මෙහි අර්ථය මෙසේ ය: මහණ, මේ ස්ත්රීහු නම් “කොධනා” ය, එනම් උපන් ක්රෝධය වළක්වා ගැනීමට නොහැකි අය ය. “අකතඤ්ඤූ ච” ය, ඉතා මහත් උපකාරයක් කළ ද ඒ බව නො දනිති. “පිසුණා ච” ය, ප්රිය බව නැති කරන්නා වූ (බිඳවන්නා වූ) කථා කියති. “මිත්තභෙදිකා” ය, මිතුරන් බිඳවති; මිතුරන් භේද කරවන කථා කියන ස්වභාව ඇත්තෝය. මෙබඳු වූ පාප ධර්මයන්ගෙන් මොවුහු යුක්ත ය. මොවුන්ගෙන් ඔබට ඇති ඵලය කුමක් ද? “බ්රහ්මචරියං චර භික්ඛු” - මහණ, මෛථුනයෙන් වෙන් වීම යනු පිරිසිදු අර්ථයෙන් බ්රහ්මචර්යාව නම් වේ. එහි හැසිරෙන්න. “සො සුඛං න විහාහිසී” - ඒ නුඹ මෙසේ බ්රහ්මචර්යාවෙහි වසන්නේ, ධ්යාන සුවය ද, මාර්ග සුවය ද, ඵල සුවය ද අත් නො හරින්නෙහිය; ඒ සුවයෙන් නො පිරිහෙන්නෙහිය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල සොර දෙටුවා වූයේ ආනන්ද තෙරණුවෝ ය. තක්කපණ්ඩිතයා වූයේ මම ම වෙමි.”
තුන්වෙනි වූ තක්කපණ්ඩිත ජාතක වර්ණනාව යි.
“මාසු නන්දි ඉච්ඡති මන්ති” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා උපාසකයෙකු අරභයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර විසූ එක් උපාසකයෙක් තිසරණ පන්සිල්හි පිහිටි, බුද්ධ මාමක, ධම්ම මාමක, සංඝ මාමක අයෙක් විය. නමුත් ඔහුගේ භාර්යාව සිල් නැත්තියකි; පාපී අදහස් ඇත්තියකි. ඈ යම් දවසක කාමයෙහි වරදවා හැසිරෙයි ද, එදිනට සියයක් දී මිලට ගත් දාසියක මෙන් හැසිරෙයි. මිථ්යාචාරයෙහි නොයෙදුණු දිනට ගෙදර ස්වාමි දියණිය මෙන් සැඩපරුෂ වන්නීය. උපාසකයාට ඇගේ ස්වභාවය තේරුම් ගත නොහැකි විය. ඇය විසින් පීඩාවට පත් කරන ලද හෙතෙම බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට නොගියේය. දිනක් සුවඳ මල් ආදිය රැගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පස්ව හුන් ඔහුගෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ විමසූහ. “උපාසකය, ඔබ සත් අට දිනක් බුද්ධෝපස්ථානයට නොපැමිණියේ මන්ද?” “ස්වාමීනි, මගේ භාර්යාව එක් දිනක සියයකට මිලට ගත් දාසියක මෙන් වෙයි. තවත් දිනක ගෙයි ස්වාමි දියණිය මෙන් සැඩපරුෂ වෙයි. මම ඇගේ ස්වභාවය තේරුම් ගැනීමට අපොහොසත් වෙමි. ඇය නිසා පීඩාවට පත් මම බුද්ධෝපස්ථානයට නොපැමිණියෙමි.” එවදන් ඇසූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, මාගමුන්ගේ ස්වභාවය දැන ගැනීම දුෂ්කර යැයි පෙර නුවණැත්තෝ ද පැවසූහ. ඔබ භවයෙහි ගැලී සිටින බැවින් එය තේරුම් ගැනීමට නොහැකි වී යැ”යි වදාරා ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි බෝසතාණෝ දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වී පන්සියයක් මානවකයන්ට ශිල්ප උගන්වති. එකල පිට දේශයක වෙසෙන බ්රාහ්මණ මානවකයෙක් පැමිණ ඔහු වෙතින් ශිල්ප උගන්නේ, එක් ස්ත්රියක හා පෙමින් බැඳී, ඇය භාර්යාව කරගෙන එම බරණැස් නුවරම වාසය කරමින් දෙතුන් වරක්ම ගුරු උපස්ථානයට නොගියේය. ඔහුගේ භාර්යාව ද දුසිල් ය; පවිටු අදහස් ඇත්තී ය. මිථ්යාචාරයෙහි හැසිරුණු දිනට දාසියක මෙන් වෙයි. එසේ නොකළ දිනට ගෙහිමිය මෙන් සැඩපරුෂ වෙයි. ඔහු ඇගේ ස්වභාවය දැනගත නොහැකිව, ඇය විසින් පීඩාවට පත් කරන ලදුව, අවුල් වූ සිත් ඇත්තේ ගුරු උපස්ථානයට නොගියේය. සත් අට දිනක් ඉක්මවා ගුරුතුමා වෙත පැමිණි මානවකයාගෙන් ආචාර්යවරයා “මානවකය, කුමක් ද, මේ දිනවල නොපෙනී සිටියේ?” යි විමසීය. “ආචාර්යයෙනි, මගේ භාර්යාව එක් දිනක් මා කෙරෙහි කැමැති වන්නීය; ප්රිය වන්නීය; දාසියක මෙන් නිහතමානී වන්නීය. එක් දිනක් ගෙහිමිය මෙන් තද ය; සැඩපරුෂ ය. මම ඇගේ ස්වභාවය දැන ගැනීමට නොහැකි වෙමි. ඇය විසින් පීඩාවට පත් කරන ලද මම අවුල් වූ සිත් ඇතිව ඔබවහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට නොපැමිණියෙමි” යි හෙතෙම පැවසීය. එවිට ආචාර්යවරයා, “මානවකය, එය එසේමය. ස්ත්රීහු අනාචාරයෙහි හැසිරුණු දිනට ස්වාමියාට කීකරු ව සිටිති; දාසියක මෙන් නිහතමානී වෙති. අනාචාරයෙහි නොහැසිරුණු දිනට උඩඟු වී ස්වාමියා ගණන් නොගනිති. මෙසේ ස්ත්රීහු නම් අනාචාරී ය, දුස්සීල ය. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය දැන ගැනීම දුෂ්කර ය. ඔවුන් කැමති වුවත්, අකමැති වුවත් මධ්යස්ථව ම සිටිය යුතු ය” යි පවසා ඔහුට අවවාද වශයෙන් මෙම ගාථාව වදාළහ.
“මේ ස්ත්රිය මා කැමැති වෙයි කියා හෝ මා නො කැමැති වෙයි කියා හෝ ශෝක නො වන්න. ස්ත්රීන්ගේ ස්වභාවය දත නො හැකිය. ජලයෙහි මත්ස්යයාගේ ගමන මෙනි.”
එහි ‘මා සු නන්දි ඉච්ඡති මං’ යන්නෙහි ‘සු’ යනු නිපාතයකි. “මේ ස්ත්රිය මා කැමති ය, පතයි, මට ආදරය කරයි” කියා සතුටු නොවිය යුතුය. ‘මා සු සොචි න මිච්ඡති’ යනු “මේ ස්ත්රිය මා කැමති නැතැ” යි කියා ශෝක නොකළ යුතුය යන්නයි. ඇය කැමති වන විට සතුටක් ද, අකමැති වන විට ශෝකයක් ද ඇති කර නොගෙන මධ්යස්ථ ව සිටිය යුතු බව මින් දක්වයි. ‘ථීනං භාවො දුරාජානො’ යනු ස්ත්රීන්ගේ ස්වභාවය ස්ත්රී මායාවන්ගෙන් වැසී ඇති බැවින් දැන ගැනීමට අපහසු බවයි. ඒ කෙසේ ද යත්? ‘මච්ඡස්සෙවොදකෙ ගතං’ යනු යම් සේ මත්ස්යයාගේ ගමන ජලයෙන් වැසී ඇති බැවින් දැන ගැනීමට අපහසු ද එසේ ය. එම නිසාම මත්ස්යයෝ කෙවුලන් පැමිණි විට ජලයෙන් ගමන් මඟ වසා පලා යති; තමන් අල්ලා ගැනීමට ඉඩ නොදෙති. එලෙසම ස්ත්රීහු ද මහත් වූ දුසිරිතක් කොට “අපි එවැනි දේ නොකරමු” යි තමන් කළ ක්රියාව ස්ත්රී මායාවෙන් වසා ස්වාමිවරුන් රවටති. මෙසේ මේ ස්ත්රීහු පාපී අදහස් ඇත්තෝ ය; දැන ගැනීමට අපහසු ස්වභාව ඇත්තෝ ය. ඔවුන් කෙරෙහි මධ්යස්ථ වූයේම සැපවත් වේ.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ අතවැසියාට අවවාද දුන්හ. එතැන් පටන් ඔහු තම භාර්යාව කෙරෙහි මධ්යස්ථ විය. ඔහුගේ භාර්යාව ද, “මගේ දුස්සීලභාවය ආචාර්යවරයා විසින් දැන ගන්නා ලද්දේය” යි සිතා එතැන් පටන් අනාචාරයෙහි නොහැසිරුණාය. ඒ උපාසකයාගේ භාර්යාව ද, “බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මගේ දුරාචාරය දැන ගන්නා ලද්දේය” යි සිතා එතැන් පටන් පව්කම් නොකළාය.
බෝධිසත්ව ආචාර්යවරයා මාණවකයාට ස්ත්රී ස්වභාවය ගැන අවවාද කරන අයුරු.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි උපාසක තෙමේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල අඹුසැමියන් වූයේ දැන් මේ අඹුසැමියන් ම ය. එදා ආචාර්යවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
දුරාජාන ජාතක වර්ණනාව සිව්වැන්නයි.
“යථා නදී ච පන්ථො ච” යන මේ ජාතක දේශනය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, එබඳුම (භාර්යාව ගැන කලකිරුණු) උපාසකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඔහු තම බිරිඳගේ හැසිරීම පරීක්ෂා කරද්දී ඇයගේ දුසිල්වත් බව දැනගෙන, සිතේ ඇති වූ ව්යාකූලත්වය නිසා දින හත අටක් බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට නොපැමිණියේය. එක් දිනක් ඔහු විහාරයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ උන් කල්හි, “කුමක් හෙයින් දින හත අටක් නොපැමිණියෙහි දැ”යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, මාගේ භාර්යාව දුසිල්වත්ය. ඇය පිළිබඳව ඇති වූ සිත් අවුල නිසා නොපැමිණියෙමි”යි කීවේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උපාසකය, ස්ත්රීන් කෙරෙහි ‘මොවුහු අනාචාර ඇත්තියෝය’යි කෝප නොවී මධ්යස්ථව සිටීම වටී. පෙරත් පණ්ඩිතවරු ඒ බව කීහ. එහෙත් ඔබ භවාන්තරයෙන් (සංසාර පුරුද්දෙන්) වැසී ගිය හෙයින් එම කරුණ නොදකියි” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ පෙර පරිද්දෙන්ම දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූහ. එකල ඔහුගේ අතවැසියා භාර්යාවගේ දොස් දැක, සිතේ අවුල නිසා දින කිහිපයක් නොපැමිණ, එක් දිනක් ආචාර්යවරයා විසින් විමසන ලදුව එම කරුණ දැනුම් දුන්නේය. ඉක්බිති ආචාර්යවරයා, “දරුව, ස්ත්රීන් නම් සියල්ලන්ට සාධාරණය (පොදුය). ඔවුන් කෙරෙහි ‘මොවුහු දුසිල්වත්ය’ කියා පණ්ඩිතයෝ කෝප නොවෙති”යි පවසා, අවවාද වශයෙන් මෙම ගාථාව පැවසීය.
මහ බෝසතාණන් අතැවැසියාට අවවාද දෙන අයුරු
“යම් සේ ගංගාව ද, මහමඟ ද, සුරා සැල ද, තානායම (සභාව) ද, පැන් තාලිය ද යන මේ සියල්ල (හැම දෙනාටම) පොදු වෙත් ද, එසේම ලෝකයෙහි ස්ත්රීහු ද (හැම දෙනාටම) පොදුය. (එබැවින්) පණ්ඩිතයෝ ඔවුන් කෙරෙහි කෝප නොවෙති.”
එහි “යථා නදී” යනු, යම් සේ නොයෙක් තොටවල් ඇති ගංගාව නෑම සඳහා පැමිණෙන සැඩොල් ආදීන්ටත් ක්ෂත්රිය ආදීන්ටත් (එක සේ) සාධාරණ (පොදු) වේ ද, එහි කිසිවකුට “නෑමට ඉඩ නැතැ”යි කීමක් නැත්තේ ය. “පන්ථො” යනු, යම් සේ මහමඟ ද සියල්ලන්ටම සාධාරණ වේ ද, කිසිවකුට එයින් යාමට ඉඩ නොලැබෙන්නේ නොවේ ද. “පානාගාර” යනු, සුරා සැල ද සියල්ලන්ටම සාධාරණ වේ, යම් කෙනෙක් බීමට කැමති ද ඒ සෑම කෙනෙක්ම එහි පිවිසෙති. “සභා” යනු, පින් කැමති අය විසින් ඒ ඒ තැන්හි මිනිසුන්ගේ නවාතැන් පිණිස කරවන ලද ශාලාව ද සාධාරණ වේ, එහි කිසිවකුට පිවිසීමට ඉඩ නොලැබෙන්නේ නැත. “පපා” යනු, මහමඟ පැන් කළ තබා කරවන ලද පැන් තාලිය ද සියල්ලන්ට සාධාරණ වේ, එහි කිසිවකුට පැන් බීමට ඉඩ නොලැබෙන්නේ නැත. “එවං ලොකිත්ථියො නාම” යනු, දරුව, එසේම මේ ලෝකයෙහි ස්ත්රීහු ද සියල්ලන්ට සාධාරණ (පොදු)මය. ඒ සාධාරණ බව නිසාම ඔවුහු ගංගාව, මහමඟ, සුරා සැල, තානායම සහ පැන් තාලිය යන මේවාට සමාන වෙති. එබැවින් “නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා”, මේ ස්ත්රීන්ගේ පහත් බව, අනාචාර බව, දුසිල්වත් බව හා සියල්ලන්ට සාධාරණ බව සිතා නුවණැති දක්ෂ බුද්ධිමත්හු කෝප නොවෙති යනුයි.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ අතවැසියාට අවවාද දුන්හ. ඔහු ඒ අවවාදය අසා (කෝපය හැර) මධ්යස්ථ විය. ඔහුගේ භාර්යාව ද “ආචාර්යවරයා මා ගැන දැනගෙන ඇතැ”යි සිතා එතැන් පටන් පව්කම් නොකළාය. (වර්තමාන කතාවේ) ඒ උපාසකයාගේ භාර්යාව ද “ශාස්තෘන් වහන්සේ මා ගැන දැනගෙන ඇතැ”යි සිතා එතැන් පටන් පව්කම් නොකළාය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ උපාසක තෙමේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල අඹුසැමියෝ දැන් මේ අඹුසැමියෝම ය. ආචාර්ය බ්රාහ්මණයා වූයේ නම් මම ම වෙමි.”
පස්වැනි වූ අනභිරති ජාතක වර්ණනාවයි.
“එකා ඉච්ඡා පුරෙ ආසී” (පෙර එකම ආශාවක් විය) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් තුළ හටගත් කාම සිතිවිල්ලක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. සැවැත් නුවර වාසය කළ එක්තරා කුල පුත්රයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බණ අසා සසුනට සිත පහදවා දිවි පුදා පැවිදි වී, යෝගාවචර භික්ෂුවක් ලෙස කමටහන් අත් නොහැර භාවනාවේ යෙදුණේය. දිනක් සැවැත් නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කරන විට මනාව හැඳ පැළඳගත් ස්ත්රියක් දැක ඉඳුරන් පාලනය කරගත නොහැකිව ඇය දෙස ශුභ වශයෙන් (ආශාවෙන්) බැලුවේය. එවිට ඔහුගේ සිත අභ්යන්තරයේ කෙලෙස් ඇවිස්සී ගියේය. එය පොරොවකින් පහර දුන් කිරි ගසක් මෙන් විය. ඔහු එතැන් පටන් කෙලෙස් වලට වසඟ වී කායික හෝ මානසික සුවයක් නොලැබුවේය. භ්රාන්ත වූ මුවෙකු මෙන් විය. සසුනෙහි කලකිරී, හිසකෙස් හා නියපොතු වැවී, කිළිටි සිවුරු දරමින් සිටියේය. ඔහුගේ ඉන්ද්රියයන්ගේ මෙම වෙනස්වීම දුටු යහළු භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, ඔබට කුමක් වීද? ඔබගේ ඉන්ද්රියයන් පෙර මෙන් ප්රසන්න නැතැ”යි විමසූහ. “ඇවැත්නි, මම සසුනෙහි නොඇලෙන්නෙමි” යැයි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය.
ඉක්බිති භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහු කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කුමක්ද? සසුනෙහි නොඇලුණු භික්ෂුවක් කැඳවාගෙන ආවෙහුදැ”යි විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව සසුනෙහි නොඇලෙන්නේය” යැයි භික්ෂූහු පැවසූහ. “මහණ, එය සත්යයක්ද?” “එසේය භාග්යවතුන් වහන්ස, සත්යයකි.” “කවුරුන් විසින් ඔබව උකටලී භාවයට පත්කරන ලද්දේද?” “ස්වාමීනි, මම පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කරන විට එක් ස්ත්රියක් දැක ඉඳුරන් පාලනය කරගත නොහැකිව බැලුවෙමි. එවිට මා තුළ කෙලෙස් ඇවිස්සුණි. ඒ හේතුවෙන් මම උකටලී වීමි.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණ, ඔබ ඉඳුරන් පාලනය කර නොගෙන විරුද්ධ ලිංගික අරමුණක් ශුභ වශයෙන් බලා කෙලෙස් නිසා කම්පා වීම පුදුමයක් නොවේ. පෙර පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්තිලාභීව, ධ්යාන බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් කොට පිරිසිදු සිත් ඇතිව සිටි ආකාශගාමී බෝධිසත්වයන් පවා, ඉන්ද්රිය සංවරය බිඳී විරුද්ධ ලිංගික අරමුණක් දැක ධ්යානයෙන් පිරිහී කෙලෙස් වසඟයට පත්ව මහත් දුකක් වින්දාහ. මහාමේරු පර්වතය උදුරා දැමිය හැකි සුළඟට ඇතෙකු පමණ කුඩා පර්වතයක් ගණනක් වේද? මහා දඹ රුකක් ඉදිරීමට සමත් සුළඟට, බිඳී ගිය ඉවුරක හටගත් කුඩා පඳුරක් ගණනක් වේද? මහා සාගරය වියලීමට සමත් සුළඟට කුඩා විලක් ගණනක් වේද? එලෙසම, උත්තම බුද්ධියක් ඇති පිරිසිදු සිත් ඇති බෝධිසත්වයන් පවා අඥාන භාවයට පත් කරන්නා වූ ක්ලේෂයන්, ඔබ වැන්නෙකු කෙරෙහි ලැජ්ජා (පසුබට) වෙයිද? විසුද්ධ වූ සත්ත්වයෝ පවා කෙලෙස් නිසා කිළිටි වෙති. උසස් කීර්තියෙන් යුක්ත වූවෝ ද නින්දාවට පත් වෙති” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට මහත් ධන සම්පත් ඇති එක් බමුණු කුලයක ඉපිද, නුවණ මුහුකුරා ගිය කල්හි සියලු ශිල්ප ශාස්ත්ර හදාරා නිම කළහ. පසුව පඤ්ච කාමයන් අතහැර ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි ව, කසින භාවනා කොට පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ධ්යාන සුවයෙන් කාලය ගෙවමින් හිමාලය ප්රදේශයේ වාසය කළහ. එක් කාලයක ලුණු ඇඹුල් සේවනය කිරීම සඳහා හිමාලයෙන් බැස බරණැස් නුවරට පැමිණ රජ උයනෙහි රැඳී සිටියහ. දෙවැනි දිනයේ ශරීර කෘත්යයන් කොට, රත් පැහැති වල්කල (ගස් පොත්තෙන් කළ) සිවුරු හැඳ පොරවා, අඳුන් දිවි සම එක් උරයක දමා, ජටා මණ්ඩලය බැඳ, පාත්රය ද ගෙන බරණැස් නුවර පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙමින් රජුගේ මාලිගා දොරටුව වෙත පැමිණියහ. රජතුමා ද බෝසතුන්ගේ ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදී, තවුසා කැඳවාගෙන විත් මහාර්ඝ ආසනයක වඩා හිඳුවා, ප්රණීත ආහාර පාන වලින් සංග්රහ කළේය. අනුමෝදනා බණ අවසානයේ උයනෙහි වාසය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. බෝසතුන් එය පිළිගෙන රාජ මාලිගයෙන් වළඳා, රජ පවුලට අවවාද අනුශාසනා දෙමින් එම උයනෙහි වසර දහසයක් වාසය කළහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා කැරලි ගැසූ ප්රත්යන්ත දේශයක් සංසිඳවීම සඳහා පිටත්ව යද්දී, ‘මුදුලක්ඛණා’ නම් අග මෙහෙසිය අමතා “අප්රමාදීව ආර්යයන් වහන්සේට උවටැන් කරන්නැ”යි පවසා පිටත්ව ගියේය. බෝධිසත්වයෝ රජු ගිය තැන් පටන් තමන්ට කැමති වේලාවක මාලිගයට වැඩම කරති. දිනක් මුදුලක්ඛණා බිසව බෝසතුන්ට ආහාර පිළියෙල කොට, “අද ආර්යයන් වහන්සේ ප්රමාද යැ”යි සිතා, සුවඳ දියෙන් නා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, උඩු මහලෙහි කුඩා සයනයක් පනවා බෝසතුන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් වැතිර සිටියාය. බෝධිසත්වයෝ ද තමන්ගේ වේලාව සලකා ධ්යානයෙන් නැඟී අහසින් ම රජ මාලිගයට වැඩම කළහ. මුදුලක්ඛණා තොමෝ වල්කල සිවුරු හඬ අසා “ආර්යයන් වහන්සේ වැඩියහ” යි සිතා වහා නැගී සිටියාය. ඇය වේගයෙන් නැගී සිටින විට ඇගේ සිනිඳු සළුව ගිලිහී වැටිණි. සිංහ පඤ්ජරයෙන් (කවුළුවෙන්) ඇතුළු වන තාපසතුමා දේවියගේ නුසුදුසු රූපාරම්මණය දැක, ඉන්ද්රිය සංවරය බිඳගෙන ශුභ වශයෙන් (ආශාවෙන්) බැලුවේය. එවිට ඔහුගේ සිත ඇතුළත කෙලෙස් කම්පා විය. පොරොවකින් පහර දුන් කිරි ගසක් මෙන් විය. එකෙණෙහිම ඔහුට තිබූ ධ්යාන අතුරුදහන් විය. පියාපත් සිඳුණු කපුටෙකු මෙන් විය. හෙතෙම සිටගෙනම ආහාර පිළිගෙන, එය අනුභව නොකොට, කෙලෙස් සිත් ඇතිව ප්රාසාදයෙන් බැස උයනට ගොස් පන්සලට පිවිසියේය. ලෑලි ඇඳ යට ආහාරය තබා, අරමුණෙහි බැඳුණු සිතින් යුතුව කෙලෙස් ගින්නෙන් දැවෙමින්, ආහාර රහිතව වියලෙමින් පුවරු ඇඳ මත දින හතක් වැතිර සිටියේය.
හත්වැනි දිනයේ රජතුමා ප්රත්යන්ත දේශය සංසිඳවා ආපසු පැමිණියේය. හෙතෙම නගරය පැදකුණු කොට මාලිගයට නොගොස්ම, “ආර්යයන් වහන්සේ දකිමි” යි සිතා උයනට ගොස් පන්සලට (කුටියට) පිවිසියේය. එහි වැතිර සිටින තවුසා දැක “යම් අසනීපයක් හටගෙන ඇතැයි මා සිතමි” යි පවසා, පන්සල පිරිසිදු කරවා පාද සම්බාහනය කරමින්, “ස්වාමීනි, කුමක්ද? අසනීපයක්දැ”යි විමසීය. “මහරජ, මට වෙනත් අසනීපයක් නැත. කෙලෙස් වසඟ වීමෙන් සිත බැඳී පවතී” යැයි තවුසා පැවසීය. “ස්වාමීනි, කා කෙරෙහි සිත බැඳුණේද?” “මහරජ, මුදුලක්ඛණා දේවිය කෙරෙහිය.” “ඉතා හොඳයි ස්වාමීනි, මම මුදුලක්ඛණාව ඔබට දෙමි” යි පැවසූ රජතුමා, තාපසයා කැඳවාගෙන මාලිගයට පිවිස, දේවිය සියලු ආභරණයෙන් සරසවා තාපසයාට පාවා දුන්නේය. දෙන අතරතුර “ඔබේ නුවණින් ආර්යයන් වහන්සේව ආරක්ෂා කර ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය” යි රජු මුදුලක්ඛණාට රහස් සංඥාවක් දුන්නේය. “හොඳයි දේවයන් වහන්ස, මම ආරක්ෂා කරමි” යි ඇය පැවසුවාය. තාපසයා දේවිය ද රැගෙන රජ මාලිගයෙන් පිටත් විය.
ඔවුන් දෙදෙනා මහා දොරටුවෙන් පිටව යන විට දේවිය මෙසේ පැවසුවාය: “හිමියනි, අපට සිටීමට ගෙයක් තිබීම වටී. ගොස් රජතුමාගෙන් ගෙයක් ඉල්ලාගෙන එන්න.” තාපසයා ගොස් ගෙයක් ඉල්ලීය. මිනිසුන් මලපහ කිරීම සඳහා භාවිතා කොට අතහැර දමා තිබූ පරණ ගෙයක් රජතුමා ලබා දුන්නේය. ඔහු දේවිය කැඳවාගෙන එහි ගිය නමුත් ඇය ඇතුළු වීමට අකමැති විය. “කුමන කරුණක් නිසා ඇතුළු නොවන්නේද?” යි ඇසූ විට, “අපිරිසිදු නිසා” යැයි කීවාය. “දැන් කුමක් කරම්ද?” “මෙය පිරිසිදු කරන්න” යැයි කියා, රජු වෙත යවා උදැල්ලක් හා කූඩයක් ගෙන්වා ගෙන, අසූචි හා කසළ ඉවත් කරවා, ගොම ගෙන්වා බිම ආලේප කරවූවාය. නැවතත් ඇය ඔහුට අණ කරමින්:
ආදී වශයෙන් එකිනෙක ගෙන්වාගෙන, නැවත වතුර ගෙන ඒම ආදිය සඳහා අණ කළාය. ඔහු කළය ගෙන ගොස් වතුර ගෙනැවිත් සැළිය පුරවා නාන පැන් සකස් කොට ඇඳ ඇතිරුවේය. ඉන්පසු ඇය ඇඳෙහි ඔහු හා එක්ව හිඳගෙන, ඔහුගේ රැවුලෙන් අල්ලා “නුඹ නුඹගේ ශ්රමණ භාවය හෝ බ්රාහ්මණ භාවය ගැන නොදන්නෙහිදැ”යි පවසා ඇය දෙසට ඇද පහත් කර ගත්තාය. ඒ මොහොතේ ඔහුට නැවත සිහිය ලැබිණි. මෙතෙක් වේලා ඔහු මුළා වී සිටියේය. ක්ලේෂයන් විසින් මේ අයුරින් අඥාන කරනු ලබයි. “මහණෙනි, කාමච්ඡන්ද නීවරණය අන්ධ කරවන්නකි, අඥාන කරවන්නකි” ආදී වශයෙන් මෙහිදී විස්තර කළ යුතුය.
මුදුලක්ඛණාවන් තාපසයාගේ රැවුලෙන් අල්ලා සෙලවූ අවස්ථාව.
ඔහු නැවත සිහිය උපදවාගෙන මෙසේ සිතුවේය: “මේ වැඩෙන්නා වූ තෘෂ්ණාව මට සතර අපායෙන් හිස එසවීමට ඉඩ නොදෙනු ඇත. අදම මා විසින් මැය රජුට භාර දී හිමාලයට යාම සුදුසුය.” ඔහු ඇය කැඳවාගෙන රජු වෙත ගොස්, “මහරජ, ඔබගේ දේවියගෙන් මට ඵලක් නැත. මැය නිසා මා තුළ තෘෂ්ණාව වැඩුණා පමණි” යැයි පවසා මෙම ගාථාව ප්රකාශ කළේය:
“මුදුලක්ඛණාව නොලද පෙර කාලයේ මට තිබුණේ (ඇය ලබා ගැනීමේ) එක් ආශාවක් පමණි. යම් කලක විශාල නෙත් ඇති ඇය (අළාරක්ඛී) ලද්දේ ද, (එතැන් පටන්) එම ආශාව විසින් (තවත් බොහෝ) ආශාවන් උපදවන ලදී.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “මහරජ, ඔබගේ දේවිය වූ මෙම මුදුලක්ඛණාව නොලැබීමට පෙර මට ‘අනේ මම ඇය ලබන්නෙම් නම්’ යනුවෙන් ඇති
වූයේ එකම එක තෘෂ්ණාවකි. නමුත් යම් කලක මනහර වූ විශාල නෙත් ඇති (අළාරක්ඛී) ඇය ලබන ලද්දේද, එවිට ඒ මුල් ආශාව
විසින් ගෙවල් පිළිබඳ තෘෂ්ණාව, ගෘහ උපකරණ පිළිබඳ තෘෂ්ණාව, පරිභෝග වස්තු පිළිබඳ තෘෂ්ණාව ආදී වශයෙන් මතු මත්තෙහි
විවිධාකාර වූ අන්ය ආශාවන් උපදවන ලදී. මෙසේ වැඩෙන්නා වූ එම තෘෂ්ණාව මට අපායෙන් හිස එසවීමට ඉඩ නොදෙනු ඇත. එබැවින්
මැයගෙන් මට වැඩක් නැත. ඔබම ඔබේ බිරිඳ භාරගන්න. මම හිමාලයට යන්නෙමි.”
මෙසේ පැවසූ බෝසතාණෝ එම මොහොතේම පිරිහී
ගිය ධ්යාන නැවත උපදවාගෙන, අහසෙහි වැඩ සිටිමින් රජුට ධර්ම දේශනා කොට අවවාද දී, අහසින්ම හිමාලයට වැඩම කළහ. නැවත
කිසි දිනෙක මනුෂ්ය වාසයට නොපැමිණියහ. බ්රහ්ම විහරණ භාවනා වඩා ධ්යාන නොපිරිහී බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ (කලකිරී සිටි) භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල රජුව උපන්නේ ආනන්ද තෙරුන්ය. මුදුලක්ඛණාව වූයේ උප්පලවණ්ණා තෙරණියයි. තාපසව සිටියේ මාම ය.”
හයවැනි වූ මුදුලක්ඛණ ජාතක වර්ණනාවයි.
“උච්ඡඞ්ගෙ දෙව, මෙ පුත්තොති” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ ජාතක දේශනය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන
සමයෙහි, එක්තරා දනව් වැසි කාන්තාවක් අරබයා දේශනා කළහ.
එක් සමයක කොසොල් රට වැසි මිනිසුන් තිදෙනෙක් වනයක්
අසල සී සාමින් සිටියහ. එකල කැලෑවෙහි සිටි සොරු පිරිසක් මිනිසුන්ගේ වස්තුව පැහැරගෙන පලා ගියහ. සොරුන් ලුහුබැඳ ගිය
මිනිසුන්ට සොරුන් හමු නොවුණු අතර, සී සාමින් සිටි ස්ථානයට පැමිණි ඔවුහු, “තොපි වස්තුව පැහැරගෙන දැන් ගොවියන්
මෙන් සිටින්නහුදැ” යි පවසා, “මේ සොරු යැ” යි සැක කොට ඔවුන්ව බැඳගෙන අවුත් කොසොල් රජුට භාර දුන්හ.
ඉක්බිති
(ඔවුන්ගේ ඥාති) ස්ත්රියක අවුත් “මට හඳිනා වස්ත්රයක් දෙනු මැනව. මට හඳිනා වස්ත්රයක් දෙනු මැනව” යි මහත් සේ
හඬමින් නැවත නැවතත් රජ මැදුර අබියෙස හැසිරෙන්නට වූවාය. ඇගේ හැඬීම ඇසූ රජතුමා මැයට හඳිනා වස්ත්රයක් දෙන්නැ යි
නියෝග කළේය. ඇයට වස්ත්රයක් ගෙනැවිත් දුන් විට ඈ එය දැක, “මම මෙවැනි වස්ත්රයක් නො ඉල්ලමි. මම ස්වාමි වස්ත්රය
ඉල්ලමි” යි කීවාය. මිනිස්සු රජු වෙත ගොස් “මැය ඉල්ලන්නේ මේ වස්ත්රය නොවේ” යැයි දැන්වූහ. ඉක්බිති රජතුමා ඇය
ගෙන්වා, “තී ස්වාමි වස්ත්රයක් ඉල්ලන්නීදැ” යි ඇසීය. “එසේය, දේවයිනි, ස්ත්රියකට හිමියා වස්ත්රයක් වැනිය.
හිමියා නැති කල්හි දහසක් වටිනා වස්ත්රයක් ඇන්දත් ස්ත්රිය නිරුවත් වන්නීය.” මේ කරුණ සනාථ කරනු සඳහා—
“දිය නැති ගඟ නිරුවත් ය. රජකු නැති රට නිරුවත් ය. සොහොයුරන් දස දෙනෙකු සිටිය ද (සැමියා නැති) වැන්දඹු ස්ත්රිය ද නිරුවත් ය.”
ඇය (තම මතය තහවුරු කිරීමට) මෙම ගාථාව ගෙනහැර දැක්වූවාය.
කොසොල් රජතුමා ඇය කෙරෙහි පැහැදී, “මේ තිදෙනා තීගේ කවුරුන් ද?” යි ඇසීය. “දේවයිනි, එක් අයෙක් මගේ සැමියා ය; එක්
අයෙක් සොහොයුරා ය; අනෙක් තැනැත්තා මගේ පුත්රයා ය.” රජතුමා, “මම තී කෙරෙහි පැහැදුණෙමි. මේ තිදෙනාගෙන් එක් අයෙකු
තීට දෙමි. තී කවරෙකුට කැමති ද?” යි විචාළේය. “දේවයිනි, මම ජීවත් වුවහොත් තවත් සැමියෙකු ලබා ගත හැක. පුතෙකු ද
ලැබිය හැක. එහෙත් මව්පියන් මළ බැවින් සොහොයුරෙකු ලැබිය නොහැකිය. එම නිසා මට සොහොයුරා දෙනු මැනවැ” යි ඇය ඉල්ලා
සිටියාය. රජතුමා සතුටට පත්ව තිදෙනාම නිදහස් කළේය. මෙසේ එක් කාන්තාවක් නිසා තිදෙනෙක් දුකින් මිදුණාහ.
මේ
සිද්ධිය භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. දිනක් දම්සභා මණ්ඩපයේ රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, එක් කාන්තාවක් නිසා
තිදෙනෙක් දුකින් මිදුණාහු යැ” යි ඇගේ ගුණ කියමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් කිනම්
කථාවකින් යුතුව සිටියාහු ද?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන් යැ” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ කාන්තාව මේ තිදෙනා දුකින්
මුදා ගත්තේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද දුකින් මුදා ගත්තා යැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි තිදෙනෙක් වන අබියෙස සී සාමින් සිටියහ (මේ සියලු විස්තරය
පූර්වයේ දැක්වූ පරිදි ම වේ).
එදා රජතුමා, “තිදෙනාගෙන් කවරෙකුට කැමති ද?” යි ඇසූ කල්හි ඒ ස්ත්රිය,
“දේවයිනි, තිදෙනාම ලබා දිය නොහැකි ද?” යි ඇසුවාය. “එසේය, නොහැක්කෙමි.” “ඉදින් තිදෙනාම දීමට නොහැකි නම්, මගේ
සොහොයුරා දෙනු මැනවි.” “නැත, පුත්රයා හෝ හිමියා ලබා ගනු. සොහොයුරාගෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද?” යි රජු කී කල්හි,
“දේවයිනි, මේ දෙදෙනා (සැමියා සහ පුතා) පහසුවෙන් ලබාගත හැකිය. නමුත් සොහොයුරෙකු එසේ ලබාගත නොහැකිය,” යි පවසා ඇය
මෙම ගාථාව කීවාය:
“දේවයිනි, පුත්රයා මගේ ඇකයෙහි ය. මඟ තොටේ යන විට මට සැමියෙකු ද හමුවනු ඇත. එහෙත් යම් තැනකින් සහෝදරයෙකු උපදී නම්, මම ඒ ස්ථානය (මව් කුස) නො දකිමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “උච්ඡඞ්ගෙ දෙව මෙ පුත්තො” යනු, දේවයිනි, මගේ පුත්රයා ඇකයෙහි ම ය. යම් සේ වනයට ගොස් පලා නෙළා ඉණෙහි (ඇකයෙහි) ලා ගන්නා තැනැත්තියකට පලා සුලභ වන්නා සේ, ස්ත්රියකට දරුවන් ද එසේ ම සුලභ ය. “පථෙ ධාවන්තියා පති” යනු, මඟට බැස හුදකලාව ගමන් කරන ස්ත්රියකට හිමියෝ සුලභ ය. දකින දකින පුරුෂයා හිමියා කරගත හැකිය. එනිසා මඟ යන විට පුරුෂයන් සුලභ යැයි කියන ලදී. “තඤ්ච දෙසං න පස්සාමි යතො සොදරියමානයෙ” යනු, යම් හෙයකින් මගේ මව්පියන් නැද්ද, එහෙයින් සහෝදරයෙකු ගෙන්වා ගත හැකි (උපදින) ඒ මව් කුස නම් වූ අන් ස්ථානයක් මම නොදකිමි. මා හා එක කුසෙහි උපන් සොහොයුරා නැවත ලබා ගත නොහැකි බැවින්, මට සොහොයුරා ව ම දෙනු මැනවි.
ස්ත්රිය රජු ඉදිරියේ කරුණු පැහැදිලි කරන අයුරු
රජතුමා “මැය සත්යයක් ම පවසයි” යි සතුටු වී, (සිරභාරයේ සිටි) මිනිසුන් තිදෙනා ම බන්ධනාගාරයෙන් ගෙන්වා නිදහස් කර දුන්නේය. ඈ ඒ තිදෙනා ම රැගෙන ගියාය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, මේ ස්ත්රිය දැන් පමණක් නොව පෙර ද මේ තිදෙනා දුකින් මුදා ගත්තා යැ” යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල ඒ සිව්දෙනා (ස්ත්රිය සහ මිනිසුන් තිදෙනා) දැන් මේ සිව්දෙනා ම ය. එකල රජ වී සිටියේ මම ම වෙමි.”
උච්ඡංග ජාතක වර්ණනාව සත්වැනියි.
“යස්මිං මනො නිවිසතී” (යමකු කෙරෙහි සිත පිහිටයි ද) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ සාකේත නුවර ඇසුරු කොට අඳුන් වනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා බමුණකු අරබයා දේශනා කරන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සාකේත නුවරට පිණ්ඩපාතය සඳහා පිවිසෙන කල්හි, සාකේත නුවර වැසි එක්තරා මහලු බමුණෙක් නුවරින් පිටතට යන්නේ, නගර දොරටුව අතරදී දසබලයන් වහන්සේව දැක, පාමුල වැටී, වළලුකරින් තදින් අල්ලාගෙන, “දරුව, මව්පියන් මහලු වී දුබල වූ කල්හි පුතුන් විසින් බලාගත යුත්තේ නොවේ ද? කුමක් නිසා මෙතෙක් කලක් අපට තමන්ව නොදැක්වූවෙහි ද? මා විසින් නම් අද ඔබව දකින ලද්දේය. ඔබේ මව දැකීමට එනු මැනවැ”යි කියා ශාස්තෘන් වහන්සේව කැඳවාගෙන තමන්ගේ නිවසට ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි ගොස් භික්ෂු සංඝයා සමඟ පැනවූ අසුනෙහි වැඩහුන් සේක. බැමිණිය ද පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී, “දරුව, මෙතෙක් කල් කොහි ගියෙහිද? මහලු මව්පියන්ට උපස්ථාන කළ යුතු නොවේ දැ”යි වැළපුණාය. ඇය පුතුන් සහ දූවරුන් ලවා ද “එන්න, සොහොයුරා වඳින්නැ”යි කියමින් බුදුන් වැන්දවූවාය. ඒ දෙදෙනාම සතුටු සිතින් මහා දානයක් දුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ බත් කිස නිමවා ඒ ජනයා දෙදෙනාට ජරා සූත්රය (සු.නි. 810 ආදිය) දේශනා කළ සේක. සූත්ර දේශනාව අවසානයෙහි දෙදෙනාම අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ආසනයෙන් නැඟිට අඳුන් වනයටම වැඩම කළ සේක.
මහලු බමුණා නුවර දොරටුව අබියසදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙපය අල්වාගෙන හඬා වැටීම.
භික්ෂූන් වහන්සේලා ධම්ම සභාවෙහි රැස්ව කථාවක් ඉපදවූහ. “ඇවැත්නි, තථාගතයන් වහන්සේගේ පියා සුද්ධෝදන බවත්, මව මහාමායාව බවත් බමුණා දනී. එසේ දැන දැනත් බැමිණිය සමඟ එක්ව තථාගතයන් වහන්සේට ‘අපගේ පුත්රයා’ යැයි කියයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එය ඉවසති. ඊට හේතුව කිම ද?” ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ කථාව අසා, “මහණෙනි, ඒ දෙදෙනා ම තමන්ගේ පුත්රයාට ම ‘පුත්රයා’ යැයි කියති” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
“මහණෙනි, මේ බමුණා අතීතයෙහි අඛණ්ඩව ජාති පන්සියයක් මගේ පියා විය. ජාති පන්සියයක් සුළුපියා (බාප්පා) විය. ජාති පන්සියයක් මහපියා (ලොකු තාත්තා) විය. මේ බැමිණිය ද අඛණ්ඩවම ජාති පන්සියයක් මව වූවාය. ජාති පන්සියයක් සුළුමව (පුංචි අම්මා) වූවාය. ජාති පන්සියයක් මහමව (ලොකු අම්මා) වූවාය. මෙසේ මම එක්දහස් පන්සියයක් ආත්මභාවයන්හි මේ බමුණා අතෙහි වැඩුණෙමි. එක්දහස් පන්සියයක් ආත්මභාවයන්හි බැමිණිය අතෙහි වැඩුණෙමි”යි ආත්මභාව තුන්දහසක් ගැන කියා, අභිසම්බුද්ධ වී (බුද්ධත්වයට පත්ව) මෙම ගාථාව වදාළ සේක:
“යමකු කෙරෙහි සිත පිහිටා ද, යමකු කෙරෙහි සිත පහදී ද, පෙර නුදුටු විරූ ඒ පුරුෂයා කෙරෙහි ඒකාන්තයෙන් විශ්වාසය තබන්නේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “යස්මිං මනො නිවිසතී” යනු, යම් පුද්ගලයකු දුටු පමණින්ම සිත පිහිටයි ද; “චිත්තඤ්චාපි පසීදතී” යනු, යමකු දුටු පමණින් සිත පහදී ද, මෘදු වේ ද; “අදිට්ඨපුබ්බකෙ පොසෙ” යනු, සාමාන්යයෙන් එම අත්බැව්හි දී මින් පෙර නුදුටු පුද්ගලයා කෙරෙහි ද; “කාමං තස්මිම්පි විස්සසෙ” යනු, පෙර භවයන්හි ඇති වූ හිතවත්කම නිසාම ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි ඒකාන්තයෙන්ම විශ්වාසය තබන්නේය, හිතවත් බවට පත්වන්නේය යන අර්ථයි.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල බමුණා සහ බැමිණිය වූයේ මේ යුවළමය. පුත්රයා වූයේ මම ම ය.”
අටවැනි වූ සාකේත ජාතක වර්ණනාවයි.
“ධිරත්ථු තං විසං වන්තං” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ අරබයා දේශනා කළ සේක.
එක් කාලයක සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ පිටිකැවිලි වළඳන සමයෙහි, මිනිස්සු භික්ෂු සංඝයා උදෙසා බොහෝ පිටිකැවිලි රැගෙන විහාරයට පැමිණියහ. මහා සංඝරත්නය පිළිගත් පසු බොහෝ කැවිලි ඉතිරි විය. මිනිස්සු, “ස්වාමීනි, ඇතුළු ගමට පිඬු සිඟා වැඩි භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ද පිළිගන්නා සේක්වා” යි ඉල්ලා සිටියහ.
එම වේලාවෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික ළාබාල භික්ෂුවක් ගම තුළ සිටියේය. උන්වහන්සේගේ කොටස ගෙන වෙන් කළ නමුත්, උන්වහන්සේ නොපැමිණි කල්හි “විසූකාලය (ඉර මුදුන් වීමේ වේලාව) ඉක්ම යන්නේය” යැයි සිතා එම කොටස තෙරුන් වහන්සේට ම පිළිගැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ එය වැළඳූ පසු ළාබාල භික්ෂුව පැමිණියේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි, අපි ඔබ සඳහා තැබූ කොටස වැළඳුවෙමු” යි පැවසූහ.
එවිට ළාබාල භික්ෂුව, “ස්වාමීනි, (පිටිකැවිලි) මිහිරි ය. කාට නම් මිහිරි දේ අප්රිය වේ ද?” යැයි පැවසීය.
එවදනින් මහා තෙරුන් වහන්සේට සංවේගය උපන්නේය. උන්වහන්සේ එතැන් පටන් “කිසි දිනෙක පිටි ආහාර වර්ග නො වළඳමි” යි ඉටා ගත්හ. එතැන් සිට සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ පිටිකැවිලි නොවැළඳූ බව සඳහන් වේ. උන්වහන්සේ පිටිකැවිලි නොවළඳන බව භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවෙහි මේ පිළිබඳව කතා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, කවර කතාවකින් යුතුව දැන් රැස්ව සිටියහු දැ?” යි විමසා, එම පුවත දැනගත් කල්හි, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ එක් වරක් අත්හළ දෙයක්, ජීවිතය අත්හරින්නට සිදුවුව ද නැවත භාර නොගන්නාහ” යයි වදාරා මෙම අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විෂ වෛද්ය කුලයක ඉපිද වෙදකමින් ජීවිකාව ගෙන ගියහ.
එකල සර්පයෙක් පිටිසර වැසියෙකුට දෂ්ට කළේය. ඔහුගේ ඥාතීහු පමා නොවී වහාම ඔහු වෛද්යවරයා වෙත රැගෙන ගියහ. වෛද්යවරයා, “මොහුට බෙහෙත් යොදා විෂ ඉවත් කරම් ද? නැතහොත් සපාකෑ සර්පයා ලවාම විෂ උරා ඉවත් කරවම් ද?” යි විමසූහ. ඥාතීහු “සර්පයා ගෙන්වා විෂ උරා ඉවත් කරවනු මැනවැ” යි කීහ.
වෛද්යවරයා සර්පයා ගෙන්වා, “මොහු දෂ්ට කරන ලද්දේ තා විසින් ද?” යි ඇසීය. සර්පයා “එසේය, මා විසිනි” යි පිළිතුරු දුන්නේය.
වෛද්යවරයා, “එසේ නම් තෝ ඩැහැගත් ස්ථානයට මුව තබා විෂ උරා ඉවත් කරව” යි නියෝග කළේය.
සර්පයා, “මා විසින් වරක් බැහැර කළ විෂ මම නැවත ආපසු නොගනිමි. මා හළ විෂ උරා නොගන්නෙමි” යි පැවසීය.
එවිට වෛද්යවරයා දර ගෙන්වා ගිනි දල්වා, “ඉදින් තෝ ස්වකීය විෂ ආපසු උරා නොගන්නේ නම්, මේ ගින්නට පැනපව” යි කීය.
සර්පයා, “මම ගින්නට හෝ පනිමි. එහෙත් වරක් මා විසින් වමනය කළ (බැහැර කළ) විෂ නැවත ආපසු නොගනිමි” යි පවසා මෙම ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“දිවි රැකගනු වස් - යම් විෂයක් මා වැමෑරුවේ ද,
ඒ වැමෑරූ විෂ - නැවත කෙසේ නම් ගනිම් ද?
දිවි රැකගනු විණ - ඊට වඩා මරු සොඳුරුය මට.”
“ජීවිතය රැකගනු පිණිස වුව ද, යම් විෂයක් මා විසින් වමනය කරන ලද්දේ ද, ඒ විෂ නැවත ශරීරයට ඇතුළු කරගැනීමට සිදුවන ජීවිතයට නින්දා වේවා!”
එහි අර්ථය මෙසේය: “ධිරත්ථු” යනු ගැරහීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. “තං විසං” යනු ජීවිතය රැකගැනීම සඳහා මා විසින් යම් විෂයක් වමනය කරන ලද්දේ ද, (එය නැවත ගැනීම නමැති) ඒ වමනය කළ විෂට නින්දා වේවා යන්නයි. “මතං මෙ ජීවිතා වරං” යනු ඒ විෂ නැවත වමනය (උරා) නොගැනීම නිසා ගින්නට පැන මියයන්නට සිදුවේ නම්, ඒ මරණය (මෙසේ ලාමක ලෙස) ජීවත් වීමට වඩා මට උතුම්ය යන්නයි.
මෙසේ පැවසූ සර්පයා ගින්නට පැනීමට සැරසුණේය. එකෙනෙහිම වෛද්යවරයා සර්පයා වළක්වා, දෂ්ට කිරීමට ලක් වූ පුරුෂයා ඖෂධ සහ මන්ත්ර මගින් විෂ හරණය කොට සුවපත් කළේය. පසුව සර්පයාට සිල් දී, “මෙතැන් පටන් කිසිවෙකුට හිංසා පීඩා නොකරව” යි අවවාද කොට නිදහස් කළේය.
සර්පයා තමා වමනය කළ විෂ නැවත උරා ගැනීමට වඩා ගිනි මැලයට පැනීමට සැරසෙන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙරණුවෝ වරක් අත්හළ දෙයක් ජීවිතය රැකගැනීම උදෙසා වුව ද නැවත භාර නොගන්නාහ” යි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක.
“එකල සර්පයා වූයේ මේ සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ය. විෂ වෛද්යවරයා වූයේ ලොව්තුරු බුදු වූ මම ම වෙමි.”
විසවන්ත ජාතක වර්ණනාව නවවැනියි.
“න තං ජිතං සාධු ජිතං” (ඒ ජයග්රහණය යහපත් ජයග්රහණයක් නොවේ) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි චිත්තහත්ථසාරිපුත්ත තෙරුන් අරභයා වදාළ සේක. උන්වහන්සේ සැවැත් නුවර එක් කුල පුත්රයෙකි. එක් දිනක් සී සාමින් සිට ආපසු එන අතරතුර විහාරයට ගොස්, එක් තෙරනමක් සතු පාත්රයෙන් සිනිඳු වූ, මියුරු වූ, ප්රණීත ආහාර ලැබ මෙසේ සිතුවේය: “අපි රෑ දවල් දෙකෙහි තමන්ගේ අතින් ම නොයෙක් කර්මාන්ත කළත් මෙබඳු මිහිරි ආහාරයක් නොලබමු. මා ද මහණ විය යුතුය”. හෙතෙම පැවිදි වී මසක් හෝ අඩ මසක් ගිය තැන නුනුවණින් මෙනෙහි කරන්නේ, ක්ලේශයන්ට වසඟ වී සිවුරු හැර ගියේය. නැවතත් ගිහි ජීවිතයේ ආහාර සොයා ගැනීමෙන් වෙහෙසට පත්ව විහාරයට අවුත් පැවිදි වී අභිධර්මය ඉගෙන ගත්තේය. මේ ආකාරයෙන් සය වරක් සිවුරු හැර ගොස් නැවත පැවිදි විය. ඉක්බිති සත්වන වර පැවිදි වූ පසු සප්ත ප්රකරණයන්හි (අභිධර්මයේ) කෙළ පැමිණියේ වී, බොහෝ භික්ෂූන්ට ධර්මය උගන්වමින් විදසුන් වඩා රහත් බවට පැමිණියේය. එකල්හි උන්වහන්සේගේ යහළු භික්ෂූහු “ඇවැත්නි චිත්තහත්ථ, කිමද දැන් ඔබ පෙර මෙන් මෙකල කෙලෙස් වැඩෙන්නේ නැද්ද?” යයි විහිළු කළහ. “ඇවැත්නි, මෙතැන් පටන් මම ගිහි වීමට නුසුදුස්සෙමි” යි උන්වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ.
මෙසේ ඒ තෙරුන් රහත් බවට පැමිණි කල්හි දම් සභාවෙහි මෙබඳු කථාවක් උපන්නේය: “ඇවැත්නි, මෙබඳු රහත් වීමට තරම් හේතු සම්පත් තිබියදීත් ආයුෂ්මත් චිත්තහත්ථසාරිපුත්ත තෙරණුවෝ සය වරක් සිවුරු හැර ගියහ. අනේ! පුහුදුන් බව නම් මහත් දෝෂයකි”. ශාස්තෲන් වහන්සේ එතැනට වැඩමවා “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුතුව මේ දැන් රැස්ව සිටියහුදැ” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙනැ” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, පුහුදුන් සිත නම් වහා වෙනස් වන සුළුය (ලහුකං), පාලනය කර ගැනීමට අපහසුය (දුන්නිග්ගහං), අරමුණු වශයෙන් ගොස් ඇලෙයි. එක් වරක් ඇලුණු දෙය වහා අතහැරීම කළ නොහැකි වේ. මෙබඳු සිත දමනය කර ගැනීම යහපත්ය. දමනය කරගත් ඒ සිත සැප එළවයි” යැයි වදාළ සේක.
“පාලනය කිරීමට අපහසු වූ, ඉක්මන් ගමන් ඇති (වහා වෙනස් වන), කැමති තැනක එල්බ ගන්නා වූ සිත දමනය කිරීම යහපත් ය. දමනය කළ සිත සැප එළවන්නේය.” (ධම්මපදය 35)
“මේ සිත පාලනය කිරීම අපහසු නිසා, පෙර පඬිවරු එක් කුඩා උදැල්ලක් නිසා එය අත්හැරීමට නොහැකිව, ලෝභය හේතුවෙන් සය වරක් උපැවිදි වී, සත්වන වර පැවිදි වූ කල්හි ධ්යාන උපදවා ඒ ලෝභය යටපත් කළහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ පලා විකුණන කුලයක ඉපිද වැඩිවියට පැමිණියහ. මොහුට ‘කුද්දාල පණ්ඩිත’ (උදැල්ල පණ්ඩිතයා) යැයි නමක් විය. හෙතෙම උදැල්ලකින් පොළොව සකස් කොට පලා, ලබු, කොමඩු, පුහුල්, කැකිරි ආදිය වපුරා ඒවා විකිණීමෙන් දුගී ජීවිතයක් ගත කළේය. ඔහුට ඒ උදැල්ල හැර වෙනත් ධනයක් නොවීය. එක් දිනක් ඔහු “මට ගිහි ගෙයි විසීමෙන් කවර ප්රයෝජනයක් ද? ගිහි ගෙයින් නික්මී පැවිදි වන්නෙමි” යි සිතුවේය. ඉක්බිති එක් දවසක් උදැල්ල සැඟවුණු තැනක තබා ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, නැවත ඒ උදැල්ල සිහි වී තෘෂ්ණාව නැති කර ගැනීමට නොහැකිව, ඒ මොට වී ගිය උදැල්ල නිසා සිවුරු හැර ගියේය. මෙසේ දෙවැනි තෙවැනි වාර වශයෙන් හය වරක් ඒ උදැල්ල සඟවා තබා පැවිදි වූයේ ද, නැවත සිවුරු හැරියේ ද විය.
සත්වන වාරයේදී මෙසේ සිතිය: “මම මේ මොට උදැල්ල නිසා නැවත නැවත සිවුරු හැර ගියෙමි. දැන් මම එය මහා ගඟට වීසි කර පැවිදි වන්නෙමි”. ගං ඉවුරට ගොස් “ඉදින් ඒ උදැල්ල වැටුණු තැන මා දුටුවොත්, නැවත අවුත් ගොඩ ගැනීමට ආශාවක් ඇති විය හැකිය” යි සිතා, ඒ උදැල්ල මිටෙන් ගෙන ඇත් බල ඇති ශක්තිසම්පන්න හෙතෙම, හිසට උඩින් තුන් වරක් කරකවා ඇස් පියාගෙන ගඟ මැදට වීසි කොට “මා දිනුවා! මා දිනුවා!” යි තුන් වරක් සිංහ නාද කළේය. ඒ මොහොතේ බරණැස් රජු කැරැල්ලක් සංසිඳුවා ආපසු පැමිණියේ, ගඟෙන් දිය නා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ඇතා පිටින් යන්නේ, බෝධිසත්වයන්ගේ ඒ ශබ්දය අසා “මේ පුරුෂයා ‘මා දිනුවා, මා දිනුවා’ යැයි කියයි. මොහු විසින් දිනන ලද්දේ කවුරුන් ද? ඔහු කැඳවනු” යි අණ කළේය. ඔහු කැඳවා, “පින්වත් පුරුෂය, මම වනාහි යුද්ධය දිනාගෙන දැන් ජය ග්රහණය කොට එමි. ඔබ විසින් කවුරුන් දිනන ලද්දේදැ” යි විචාළේය. බෝධිසත්වයෝ, “මහරජ, ඔබ විසින් සංග්රාම සියයක්, දහසක්, ලක්ෂයක් දිනුවත් එය නියම දිනීමක් නොවේ. මන්ද කෙළෙස් නොදිනන ලද බැවිනි. මම වනාහි මගේ සිත ඇතුළත වූ ලෝභය යටපත් කරමින් කෙළෙස් දිනුවෙමි” යි පවසමින් ම මහා ගඟ දෙස බලා ආපෝ කසිණය අරමුණු කොට ධ්යාන උපදවා, ධ්යාන බලයෙන් අහසෙහි හිඳ රජුට දහම් දෙසමින් මේ ගාථාව වදාළහ:
කුද්දාල පණ්ඩිතයන් උදැල්ල ගඟට වීසි කරන අයුරු
“යම් ජයග්රහණයක් (සතුරන් විසින්) නැවත පරාජය කරනු ලබයි ද, ඒ ජයග්රහණය යහපත් ජයග්රහණයක් නොවේ. යම් ජයග්රහණයක් (සතුරන් විසින්) නැවත පරාජය කරනු නොලබයි ද, ඒ ජයග්රහණය ම යහපත් ජයග්රහණයක් වේ.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “න තං ජිතං සාධු ජිතං, යං ජිතං අවජීයති” යනු, යම් හෙයකින් සතුරන් පරාජය කොට රට දිනා ගත්තද, නැවත ඒ සතුරන් විසින් තමා පරාජය කරනු ලබයි නම්, ඒ දිනීම යහපත් දිනීමක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, නැවත පරාජය විය හැකි හෙයිනි. තවත් අයුරකින් කිවහොත්, යමෙක් සතුරන් හා යුද්ධ කොට ලබන ලද ජයග්රහණය, නැවත ඒ සතුරන් විසින් පරාජය කරනු ලබයි නම් එය යහපත් නොවේ, ශෝභන නොවේ. “තං ඛො ජිතං සාධු ජිතං, යං ජිතං නාවජීයති” යනු, සතුරන් මැඩපවත්වා යම් ජයක් ලැබූයේ ද, නැවත ඔවුන් විසින් පරාජය කරනු නොලැබේ ද, හෙවත් එක් වරක් ලැබූ ජය නැවත පරාජයක් බවට පත් නොවේ ද, ඒ දිනීම යහපත් දිනීමකි; එය සාර්ථක ජයග්රහණයකි. මක්නිසාද යත් නැවත පරාජය නොවන හෙයිනි. “එහෙයින් මහරජ, ඔබ සිය වරක්, දහස් වරක්, ලක්ෂ වාරයක් යුද්ධ දිනුව ද ‘සංග්රාම යෝධයකු’ නම් නොවේ. ඊට හේතුව කුමක්ද? තමාගේ කෙලෙස් සතුරන් නොදිනූ බැවිනි. යමෙක් එක් වරක් හෝ තමාගේ සිත ඇතුළත ඇති කෙලෙස් දිනයි ද, ඔහු උසස්ම සංග්රාම යෝධයා යැයි” අහසෙහි හිඳගෙනම බුදු ලීලාවෙන් රජුට දහම් දෙසුවේය. මෙහි උසස් රණ ශූරත්වය වනාහි:
“යමෙක් යුද්ධයේදී මිනිසුන් දසලක්ෂයක් (දහසින් ගුණ කළ දහසක්) ජය ගනී ද, (ඊට වඩා) යමෙක් තමාගේ එකම සිත ජය ගනී ද, හෙතෙම සංග්රාම දිනූවන් අතර උත්තමයා වෙයි.” (ධම්මපදය 103)
මේ සූත්රය ඊට සාධකයි.
රජු දහම් අසමින් සිටියදී ම තදංග වශයෙන් (තාවකාලිකව) කෙළෙස් ප්රහීණ වී සිත පැවිද්දට නැඹුරු විය. රාජකීය සේනාවගේ ද එසේ ම කෙළෙස් ප්රහීණ විය. රජතුමා “දැන් ඔබ වහන්සේ කොහි වැඩම කරන්නේදැ” යි බෝධිසත්වයන්ගෙන් විචාළේය. “මහරජ, මම හිමවතට ගොස් තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වන්නෙමි” යි කීය. “එසේ නම් මම ද පැවිදි වන්නෙමි” යි පවසා රජු බෝධිසත්වයන් සමග නික්මුණේය. බල සේනාව ද, බමුණු ගැහැවියෝ ද, වෙනත් ශ්රේණිවල පිරිස් ද, එහි රැස්ව සිටි මුළු මහජනකාය ද රජු සමග ම නික්මුණහ. “අපගේ රජතුමා කුද්දාල පණ්ඩිතයන්ගේ දහම් අසා පැවිදි වීමට සේනාව සමග නික්මුණේලු, ඉතින් අප මෙහි කුමක් කරමුදැ” යි සිතා දොළොස් යොදුනක් වූ බරණැස් නුවර සියලු වැසියෝ ද නික්මුණහ. මුළු පිරිස දොළොස් යොදුනක් දිග විය. බෝධිසත්වයෝ ඒ පිරිස කැටුව හිමවතට පිවිසියහ.
එකෙණෙහි ශක්ර දේවේන්ද්රයාගේ ආසනය උණුසුම් විය. ඔහු කරුණු විමසා බලන්නේ, කුද්දාල පණ්ඩිතයන් මහාභිනිෂ්ක්රමණය කළ බව දැක, “මහත් ජන සමූහයක් එක්ව සිටින නිසා ඔවුනට වාසස්ථාන ලැබිය යුතුය” යි සිතා විශ්වකර්ම දිව්ය පුත්රයා අමතා, “දරුව, කුද්දාල පණ්ඩිතයෝ මහාභිනිෂ්ක්රමණය කළහ. ඔහුට වාසස්ථාන අවශ්යය. ඔබ හිමාල වනයට ගොස් සමතලා බිම් පෙදෙසක දිගින් තිස් යොදුනක් ද, පළලින් පසළොස් යොදුනක් ද වූ අසපුවක් මවව” යි නියෝග කළේය. ඔහු “යහපති දේවයිනි” යි පිළිගෙන ගොස් එසේ කළේය. (මෙහි දැක්වූයේ සංක්ෂේපයකි. විස්තරය හත්ථිපාල ජාතකයේ මතු සඳහන් වනු ඇත. මේ කතා දෙකම එකම ආකාරය). විශ්වකර්මයා ද අසපුවෙහි පන්සල් මවා, රුදුරු ශබ්ද ඇති සිවුපාවුන් ද පක්ෂීන් ද අමනුෂ්යයන් ද පලවා හැර, ඒ ඒ දිශාවලින් යා හැකි මං මාවත් මවා තමාගේ වාසස්ථානයට ම ගියේය. කුද්දාල පණ්ඩිතයෝ ද ඒ පිරිස ගෙන හිමවතට පිවිස, ශක්රයා විසින් දෙන ලද, විශ්වකර්මයා විසින් මවන ලද අසපුවට ගොස් එහි වූ පැවිදි පිරිකර ගෙන පළමුව තමා පැවිදි වී, පසුව පිරිස පැවිදි කරවා අසපුව බෙදා දුන්හ. රජවරු සත් දෙනෙක් රාජ්යයන් අත්හැරියහ. තිස් යොදුන් අසපුව පිරී ගියේය. කුද්දාල පණ්ඩිතයෝ සෙසු කසිණ පරිකර්ම කොට බ්රහ්මවිහාර භාවනා වඩා පිරිසට කමටහන් කියා දුන්හ. සියල්ලෝ සමාපත්ති ලාභීන් වී බ්රහ්මවිහාර වඩා බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. යමෙක් ඔවුන්ට උපස්ථාන කළාහු ද, ඔවුහු දෙව්ලොව උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මෙසේ මේ සිත කෙළෙස් වශයෙන් ඇලුණු විට මුදා හැරීමට අපහසු වෙයි. උපන්නා වූ ලෝභ ධර්මයන් දුරු කිරීම අපහසුය. මෙබඳු වූ පණ්ඩිතයන් ද (කෙලෙස් නිසා) අනුවණයන් බවට පත් කරති” යි මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ සමහරෙක් සෝවාන් වූහ, සමහරෙක් සකෘදාගාමී වූහ, සමහරෙක් අනාගාමී වූහ, සමහරෙක් රහත් භාවයට පැමිණියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවා වදාළ සේක: “එකල රජතුමා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන්ය. පිරිස වූයේ බුදු පිරිසයි. කුද්දාල පණ්ඩිතයා වූයේ මම ම වෙමි.”
කුද්දාල ජාතක වර්ණනාව දසවැන්නයි.
සත්වන ඉත්ථි වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (ජාතක නාමාවලිය) මෙසේය:
අසාතමන්ත, අණ්ඩභූත, තක්කපණ්ඩිත, දුරාජාන, අනභිරති, මුදුලක්ඛණ, උච්ඡංග, සාකේත, විසවන්ත සහ කුද්දාලක යන මේවායි.
“යො පුබ්බෙ කරණීයානී” (යමෙක් පළමු කොට කළ යුත්ත) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි කුටුම්බික පුත්ර තිස්ස තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් සැවැත් නුවර වාසී එකිනෙකාට මිතුරු වූ කුල පුත්රයෝ තිස් දෙනෙක් පමණ සුවඳ මල් හා වස්ත්රාදිය රැගෙන, “ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසන්නෙමු” යි මහා ජනයා පිරිවරා ජේතවනයට ගියහ. ඔවුහු නා මළුව, සල් මළුව ආදී තැන්වල මඳ වේලාවක් රැඳී සිටියහ. සවස් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ සුවඳින් සුවඳවත් වූ ගන්ධ කුටියෙන් නික්ම දම් සභාවට වැඩමවා අලංකාර කළ බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හුන් සේක. එකල්හි පිරිවර සහිත වූ ඒ පිරිස දම් සභාවට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේව සුවඳ මලින් පුදා, චක්ර ලක්ෂණයෙන් විසිතුරු වූ පිපුණු නෙළුම් මලක් බඳු ශ්රී පාදයන් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ දහම් ඇසූහ.
ඉක්බිති ඔවුන්ට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “අපි භාග්යවතුන් වහන්සේ දෙසූ දහම යම් සේ අවබෝධ කර ගතිමු ද, ඒ අනුව ගිහි ගෙයි වසමින් දහම් පුරන්නට නොහැක, එබැවින් අපි පැවිදි වෙමු”. ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේ දම් සභාවෙන් නික්ම වැඩි කල්හි උන්වහන්සේ වෙත එළැඹ වැඳ පැවිද්ද ඉල්ලූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට පැවිද්ද දුන් සේක. ඔවුහු ආචාර්ය උපාධ්යායන්ගේ සිත් ගෙන උපසම්පදාව ලැබූහ. පසුව:
“දැන් මහණ දම් පුරන්නෙමු” යි ආචාර්ය උපාධ්යායයන්ගෙන් අවසර ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළැඹ වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, “ස්වාමීනි, අපි භවයෙහි කළකිරුණෝ වෙමු. ජාති, ජරා, ව්යාධි, මරණ බියෙන් බියපත් වූවෝ වෙමු. අපට සසරින් මිදීම සඳහා කමටහනක් කියා දෙනු මැනවැ” යි ඉල්ලූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට අටතිස් කර්ම ස්ථාන අතුරෙන් සුදුසු කර්ම ස්ථානයක් තෝරා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන උන්වහන්සේව වැඳ පැදකුණු කොට පිරිවෙනට ගොස් ආචාර්ය උපාධ්යායයන් දෙස බලා පාසිවුරු ගෙන “මහණ දම් පුරන්නෙමු” යි නික්මුණහ.
එකල්හි ඔවුන් අතර සිටි කුටුම්බික පුත්ර තිස්ස තෙර නම් වූ එක් භික්ෂුවක් කුසීත ය; වීර්යයෙන් තොර ය; රසයෙහි ගිජු වූයේ ය. ඔහු මෙසේ සිතී ය: “මට වනයෙහි විසීමට හෝ වීර්යය වැඩීමට හෝ පිඬු සිඟීමෙන් යැපීමට හෝ නොහැක. මේ ගමනින් මට කවර ප්රයෝජනයක් ද? මම ආපසු නවතිමි.” හෙතෙම වීර්යය අත්හැර ඒ භික්ෂූන් සමඟ මඳ දුරක් ගොස් නැවතුණේ ය. ඒ භික්ෂූහු ද කොසොල් ජනපදයෙහි චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් එක්තරා පසල් ගමකට ගොස්, එගම ඇසුරු කොට වන සෙනසුනක වස් එළැඹියහ. වස් කාලය වූ තෙමස ඇතුළත අප්රමාදීව උත්සාහයෙන් වීර්යය කළ ඔවුහු විදර්ශනාව ගැබ්ගන්වා පොළොව නාද කරවමින් රහත් බවට පත් වූහ. වස් පවාරණය කොට, “ලැබූ ගුණ විශේෂය ශාස්තෘන් වහන්සේට සැල කරන්නෙමු” යි එතැනින් නික්ම පිළිවෙළින් ජේතවනයට පැමිණ පාසිවුරු තැන්පත් කොට ආචාර්ය උපාධ්යායන් දැක, තථාගතයන් වහන්සේ දකිනු කැමැති ව උන්වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ හිඳ ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් සමග මිහිරි පිළිසඳර කළ සේක. කළ පිළිසඳර ඇත්තා වූ ඔවුහු, තමන් ලැබූ ගුණය තථාගතයන් වහන්සේට සැල කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ප්රශංසා කළ සේක. කුටුම්බික පුත්ර තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරනු දැක, තමන් ද මහණ දම් පුරනු කැමැති වූහ. ඒ රහත් භික්ෂූහු ද, “ස්වාමීනි, අපි නැවතත් එම ආරණ්ය සේනාසනයට ම ගොස් වසන්නෙමු” යි ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “මැනවැ” යි අවසර දුන් සේක. උන්වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ පිරිවෙනට ගියහ.
එකල්හි ඒ කුටුම්බික පුත්ර තිස්ස තෙරණුවෝ රාත්රී කාලය එළැඹි විගස ඇරඹූ දැඩි වීර්යය ඇත්තෙක් වී, ඉතා වේගයෙන් මහණ දම් පුරන්නට වූහ. මධ්යම රාත්රිය වන විට එළැඹෙන පුවරුවට (ආලම්බන ඵලකයට) හේත්තු වී සිටගෙන ම නින්දට වැටුණේ, පෙරළී වැටී උකුල් ඇටය බිඳ ගත්තේ ය. දැඩි වේදනාවක් හට ගැනිණි. උන්වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට සිදු වූ නිසා අර භික්ෂූන්ගේ ගමන ද වැළකිණි. ඉක්බිති උපස්ථාන වේලාවෙහි පැමිණි ඒ භික්ෂූන්ගෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, තොපි හෙට යමු යි ඊයේ මාගෙන් අවසර ගත්තා නො වේ දැ?” යි විචාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, එසේ වුවත් අපගේ මේ යහළු කුටුම්බික පුත්ර තිස්ස තෙරණුවෝ නුසුදුසු වේලාවෙහි අධික වේගයෙන් මහණ දම් පුරන්නට ගොස්, නින්දෙන් මැඩී පෙරළී වැටුණේ උකුල් ඇටය බිඳ ගත්හ. ඔහු නිසා අපගේ ගමනට බාධා විය” යි පැවසූහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මොහු තමාගේ හීන වීර්යය ඇති බව නිසා නුසුදුසු වෙලාවෙහි පමණ ඉක්මවා වීර්යය කරමින්, තොපගේ ගමනට බාධා කළේ දැන් පමණක් නො වේ; පෙර ද මොහු තොපගේ ගමනට අනතුරු කළේ ය” යි වදාරා ඔවුන් විසින් අයදනා ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි ගාන්ධාර රටේ තක්සලා නුවර බෝධිසත්ත්වයෝ දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයාව පන්සියයක් මානවකයන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. ඉක්බිති එක් දිනක් ඒ මානවකයෝ දර ගෙන ඒම සඳහා වනයට ගොස් දර එකතු කළහ. ඔවුන් අතර සිටි එක් කම්මැලි මානවකයෙක් විශාල ලුනුවරණ ගසක් දැක “මේ වියළි ගසක්” යැයි සිතා, “මොහොතක් නිදාගෙන පසුව ගසට නැඟ දර කඩාගෙන යන්නෙමි” යි උතුරු සළුව බිම අතුරා වැතිර දත් මිටි කමින් නින්දට වැටුණේ ය. අනෙක් මානවකයෝ දර මිටි බැඳගෙන යන්නාහු, ඔහුගේ පිටට පයින් පහර දී අවදි කොට ගියහ. කම්මැලි මානවකයා නැඟිට ඇස් පිස දමමින් පහ නො වූ නිදිමත ඇතිව ම ඒ ගසට නැඟ, අත්තක් අල්ලා තමා දෙසට ඇද කඩද්දී, එය කැඩී අවුත් ඉල්පී ගිය කෙළවර වැදී තමාගේ ඇසක් බිඳී ගියේ ය. හෙතෙම එක් අතකින් ඒ ඇස වසාගෙන අනිත් අතින් තෙත් දර කඩාගෙන ගසින් බැස, දර මිටිය බැඳ ඔසවාගෙන වේගයෙන් ගොස් අන් අය ගෙනැවිත් තිබූ දර ගොඩ මත්තෙහි හෙළී ය.
ඇස තුවාල කරගත් කුසීත ශිෂ්යයා වියළි දර ගොඩ මතට අමු දර දැමීම.
එදින ම පිටිසර ගමක එක් කුලයකින් “හෙට බ්රාහ්මණ පූජාවක් කරන්නෙමු” යි ආචාර්යවරයාට ආරාධනා කළහ. ආචාර්යවරයා මානවකයන් අමතා, “දරුවනි, හෙට එක් ගමකට යා යුතු ය. තොපට නිරාහාර ව යා නොහැක. එබැවින් උදෙන්ම කැඳ පිසවාගෙන, එහි ගොස් තම තමන්ට ලැබුණු කොටස් ද අපගේ කොටස ද රැගෙන එව්” යි කීවේ ය. ඔවුහු අලුයම කැඳ පිසීම සඳහා දාසිය නැගිටුවා “වහා අපට කැඳ පිසව” යි කීහ. ඇය දර ගන්නී, දර ගොඩ මත්තෙහි තිබූ අමු ලුනුවරණ දර ගෙන ලිප තබා නැවත නැවත කටින් පිඹින්නී, හිරු උදාවන තුරු ම ගිනි දල්වා ගැනීමට නොහැකි වූවා ය. මානවකයෝ “දැන් ඉතා දවල් විය, දැන් යන්නට නොහැකි ය” යි ආචාර්යවරයා වෙත ගියහ. ආචාර්යවරයා, “කිම දරුවනි, නො ගියහු ද?” යි ඇසී ය. “එසේය ආචාර්යතුමනි, නො ගියෙමු.” “ඒ මක්නිසා ද?” “අසවල් කම්මැලි මානවකයා අප සමග දරට ගොස් ලුනුවරණ ගස මුල නිදාගෙන, පසුව වේගයෙන් ගසට නැඟ ඇස ද බිඳගෙන අමු ලුනුවරණ දර ගෙනැවිත් අප ගෙන ආ දර මත්තෙහි දැමුවේ ය. කැඳ පිසින දාසිය වියළි දර යැයි සිතා ඒවා ගෙන ලිප මෙලවූ නමුත් හිරු උදාවන තුරු ම ගිනි දල්වා ගත නොහැකි විය. මේ කරුණෙන් අපගේ ගමනට බාධා විය.” ආචාර්යවරයා මානවකයා විසින් කරන ලද ක්රියාව අසා, “නුවණ නැත්තන්ගේ ක්රියා නිසා මෙවැනි පිරිහීම් සිදු වේ” යැයි පවසා මේ ගාථාව වදාළේ ය:
“යමෙක් පළමුව කළ යුතු දේ පසුව කරන්නට කැමති වේ ද, (අමු) ලුනුවරණ දර කැඩූ (මානවකයා) මෙන් හෙතෙම පසුව තැවීමට පත් වෙයි.”
එහි අර්ථය මෙසේ ය: ස පච්ඡා මනුතප්පතී යනු, යම්කිසි පුද්ගලයකු “මෙය පළමුව කළ යුතු ය, මෙය පසුව කළ යුතු ය” යි නො විමසා, පුබ්බෙ කරණීයානි හෙවත් පළමුව කළ යුතු දේ පච්ඡා හෙවත් පසුව කරයි ද; වරණකට්ඨභඤ්ජො හෙවත් මේ අමු ලුනුවරණ දර කැඩූ අපගේ බාල මානවකයා මෙන් සො (ඒ පුද්ගලයා) පච්ඡා අනුතප්පති හෙවත් පසුව තැවෙයි, ශෝක කරයි, හඬයි යනුයි.
මෙසේ ඒ බෝධිසත්ත්වයෝ අතවැසියන්ට මේ කාරණය කියා දී, දානාදී පුණ්ය කර්මයන් කොට ජීවිත කාලය අවසානයෙහි කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මොහු ඔබට බාධා කරන්නේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් කළේ ම ය” යි වදාරා මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමා කළ සේක. “එකල ඇස බිඳ ගත් මානවකයා නම් දැන් මේ උකුල් ඇටය බිඳ ගත් භික්ෂුව ය. සෙසු මානවකයෝ දැන් මේ බුදු පිරිස ය. ආචාර්ය බ්රාහ්මණයා නම් මම ම වෙමි.”
පළමු වැනි වරුණ ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“අකතඤ්ඤුස්ස පොසස්ස” (කළගුණ නොදන්නා පුරුෂයාට) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, දේවදත්ත තෙරණුවෝ කළගුණ නොදන්නෝය. තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ නොදන්නෝය” යැයි කතා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කොට, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහුද?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවකින්” යැයි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම කෙළෙහිගුණ නොදත්තේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද කෙළෙහිගුණ නොදත්තෙමය. ඔහු කිසිකලෙක මගේ ගුණ නොදනී” යැයි වදාරා, ඔවුන් විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ හිමාල වනයේ ඇත් යෝනියෙහි උපන් සේක. ඔහු මවු කුසින් බිහිවන විට මුළු සිරුරම රිදී ගොඩක් මෙන් සුදු පැහැති විය. ඔහුගේ ඇස් මැණික් ගුළි මෙන් විය. පැහැදිලිව පෙනෙන ඉන්ද්රියයන්ගෙන් යුක්ත විය. මුඛය රත් පැහැති පලසක් මෙන් විය. සොඬ රන්වන් බින්දුවලින් විසිතුරු වූ රිදී දම්වැලක් මෙන් විය. පා සතර ලාකඩින් පිරියම් කළාක් මෙන් රත් පැහැති විය. මෙසේ ඔහුට දස පාරමී බලයෙන් අලංකාරවත් වූ රූප ශෝභාවෙන් අගතැන් පත් ආත්ම භාවයක් පිහිටියේය. මුළු හිමවතෙහිම වෙසෙන ඇත්තු රැස්ව, නුවණැති බවට පත් ඔහුට උවටැන් කරමින් හැසිරුණහ. මෙසේ ඔහු අසූ දහසක් ඇතුන් පිරිවරාගෙන හිමවත් පෙදෙසේ වාසය කරද්දී, පසු කාලයකදී සමූහයා තුළ ඇති දොස් දැක, ගණයාගෙන් වෙන්වීමේ අනුසස් දැක, හුදෙකලාව අරණ්යයෙහි වාසය කළේය. සිල්වත් බැවින් ඔහුට ‘සීලව නාග රාජ’ යන නාමය විය.
එකල්හි බරණැස් නුවර වැසි වනචරයෙක් හිමවතට පිවිස, ජීවිකාව සඳහා යමක් සොයමින් යන්නේ, දිශාවන් හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව මංමුළා වී, මරණ බියෙන් තැති ගෙන දෑත් ඔසවා හඬමින් ඔබමොබ ඇවිදියි. බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුගේ ඒ බලවත් විලාපය අසා, ‘මේ පුරුෂයා දුකින් මුදවමි’ යි කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලදුව ඔහු වෙත ගිය සේක. ඒ පුරුෂයා බෝධිසත්ත්වයන් දැක බියට පත්ව පලා ගියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ පලායන්නා වූ ඔහු දැක එතැනම නැවතුණේය. ඒ පුරුෂයා බෝධිසත්ත්වයන් නැවතුණු බව දැක ඔහු ද නැවතුණේය. බෝධිසත්ත්වයෝ නැවත ඔහු වෙත ගියහ. හෙතෙම නැවතත් පලාගොස්, ඇතු සිටි කල්හි තමා ද නැවතී මෙසේ සිතුවේය: “මේ ඇතා මා පලායන විට නැවතී සිටී. මා නැවතුණු විට ළඟට එයි. මොහු මට අනතුරක් කිරීමට කැමති නැත. මොහු මා මේ දුකින් මුදවනු කැමැත්තෙක්ම වනු ඇත” යි සිතා එඩිතරව සිටියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහු වෙත ගොස්, “පින්වත් පුරුෂය, කුමක් නිසා ඔබ හඬමින් හැසිරෙන්නෙහිද?” යි විචාළේය. “ස්වාමීනි, දිශාවන් තීරණය කිරීමට නොහැකිව මංමුළා වී ඇති වූ මරණ බිය නිසා ය” යි ඔහු කීවේය. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ පුරුෂයා තමා වසන තැනට ගෙන ගොස් දින කීපයක් ඵලවැලින් සතපවා, “පින්වත් පුරුෂය, බිය නොවන්න. මම ඔබ මිනිස් වාසයට පමුණුවන්නෙමි” යි පවසා, තමාගේ පිටෙහි හිඳුවාගෙන මිනිස් වාසය දෙසට ගියේය.
ඉක්බිති ඒ මිත්රද්රෝහී පුරුෂයා, “ඉදින් කිසිවෙක් මාර්ගය විමසුවහොත් කිව යුතු වේ” යයි සිතා, බෝධිසත්ත්වයන්ගේ පිටෙහි හුන්නේම ගස් නිමිති සහ පර්වත නිමිති හොඳින් මතක තබා ගනිමින්ම ගියේය. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ පුරුෂයා වනයෙන් පිටතට ගෙනවිත් බරණැස් නුවරට යන මහ මඟට බස්සවා, “පින්වත් පුරුෂය, මේ මාර්ගයෙන් යන්න. මා වසන ස්ථානය ගැන කිසිවකු ඇසුවත් නොඇසුවත් නොකියන්න” යැයි ඔහු පිටත් කර යවා තමාගේ වාසස්ථානයටම ගියේය. ඉක්බිති ඒ පුරුෂයා බරණැස් නුවරට ගොස් ඇවිදින්නේ, ඇත්දළ කරුවන්ගේ වීථියට පැමිණ, ඇත් දළින් විසිතුරු භාණ්ඩ තනන්නන් දැක, “පින්වත්නි, ජීවත්ව සිටින ඇතෙකුගේ දළ ලැබුණොත් ගන්නහුද?” යි ඇසීය. “පින්වත, කුමක් කියන්නෙහිද? මළ ඇතෙකුගේ දළට වඩා ජීවමාන ඇතෙකුගේ දළ ඉතා වටිනේය” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් මම ඔබට ජීවමාන ඇතෙකුගේ දළ ගෙන එන්නෙමි” යි පවසා මාර්ග උපකරණ ද, තියුණු කියතක් ද රැගෙන බෝධිසත්ත්වයන් වසන ස්ථානයට ගියේය.
බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහු දැක, “කුමක් සඳහා ආවෙහිද?” යි විචාළහ. “ස්වාමීනි, මම ධනය නැති දිළින්දෙක්මි. ජීවත්වීමට නොහැකිව ඔබෙන් දළ කැබැල්ලක් ඉල්ලීමට ආවෙමි. ඉදින් ඔබ එය දෙන්නේ නම්, එය ගෙන ගොස් විකුණා ඒ මුදලින් ජීවත් වන්නෙමි” යි ඔහු කීවේය. “පින්වත, එසේ වේවා! ඔබට දළ දෙමි. ඉදින් දළ කැපීම සඳහා කියතක් තිබේ ද?” “ස්වාමීනි, කියතක් රැගෙන ආවෙමි.” “එසේ නම් දළ කියතින් කපා රැගෙන යන්න” යැයි පැවසූ බෝධිසත්ත්වයෝ පා හකුළුවා ගවයෙකු ලගින්නාක් මෙන් පහත් වී සිටියේය. ඔහු ඇතුගේ ප්රධාන දළ දෙකේ අග කොටස් කපා ගත්තේය. බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ දළ සොඬින් ගෙන, “පින්වත් පුරුෂය, මම මේ දළ, මට අප්රිය නිසා හෝ අමනාප නිසා හෝ නොදෙමි. මේ දළ දෙකට වඩා සියගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමත් වූ සර්වඥතා ඥානය නමැති දළ මට වඩාත් ප්රිය වෙයි. ඒ මගේ මේ දළ දානය, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගැනීම පිණිසම හේතු වේවා!” යි සර්වඥතා ඥානය අරමුණු කොට දළ යුවළ දුන් සේක.
ඒ පුරුෂයා දළ යුවළ ගෙනගොස් විකුණා, ඒ මුදල අවසන් වූ කල්හි නැවත බෝධිසත්ත්වයන් වෙත පැමිණ, “ස්වාමීනි, ඔබගේ දළ විකිණීමෙන් ලැබුණු මුදල මගේ ණය ගෙවීම සඳහා පමණක්ම ප්රමාණවත් විය. ඉතිරි දළ කොටස් ද දුන මැනව” යි ඉල්ලීය. බෝධිසත්ත්වයෝ “යහපතැ” යි පොරොන්දු වී පෙර පරිදිම දළ කප්පවා ඉතිරි දළ කොටස් ද දුන්හ. ඔහු ඒවාද විකුණා නැවතත් අවුත්, “ස්වාමීනි, ජීවත්වීමට අපහසුය. දළ මුල් ද දුන මැනව” යි කියා සිටියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ “යහපතැ” යි පොරොන්දු වී පෙර පරිදිම පහත් වී සිටියහ. ඒ පාපී පුරුෂයා මහාසත්ත්වයන්ගේ රිදී දම්වැලක් වැනි සොඬ පාගමින්, කෛලාස කූටය හා සමාන වූ කුම්බස්ථලයට නැඟී, දළ කෙළවරට විලුඹෙන් පහර දෙමින්, මස් ඉවත් කොට, කුම්බස්ථලය මත්තෙහි හිඳගෙන තියුණු කියතින් දළ මුල් කපාගෙන ගියේය. බෝධිසත්ත්වයන්ගේ පෙනෙන මානය ඉක්මවා යනවාත් සමඟම, ඒ පාපී පුරුෂයාගේ අගුණ රාශිය දරා සිටීමට නොහැකි වූවාක් මෙන්, දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් යොදුන් ඝන වූ මහ පොළොව—මහමෙර, යුගන්ධර පර්වත ආදී මහා භාරයන් ද, දුගඳ වූ පිළිකුල් සහගත මළ මුත්රාදිය ද දරා සිටීමට සමත් වුවද—පළා ගෙන විවරයක් ඇති කළාය. එකෙණෙහිම අවීචි මහා නිරයෙන් ගිනි ජාලාවක් මතු වී, ඒ මිත්රද්රෝහී පුරුෂයා කුල සන්තක රත් පැහැති කම්බිලියකින් ඔතන්නාක් මෙන් වෙලාගෙන ග්රහණයට ගත්තේය.
සීලව නාගරාජයා සර්වඥතා ඥානය පතා දළ දානය දුන් අයුරු
මෙසේ ඒ පාපී පුද්ගලයා පොළොව පලාගෙන නිරයට පිවිසි කල්හි, එම වන ලැහැබෙහි අධිගෘහිත රුක් දෙවියා, “කළගුණ නොදත් මිත්රද්රෝහී පුද්ගලයාට සක්විති රාජ්යය දුන්න ද සතුටු කළ නොහැකිය” යි පවසමින් මුළු වනයම නින්නාද කරමින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ, මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය:
“කළගුණ නොදන්නා වූ, නිතර (අනුන්ගේ) සිදුරුම සොයන්නා වූ පුරුෂයාට, ඉදින් මුළු මහ පොළොවම (සක්විති රාජ්යය) දුන්නේ වී නමුත්, ඔහු කිසිකලෙකත් සතුටට පත් කළ නොහැක්කේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “අකතඤ්ඤුස්ස” යනු තමාට කළ උපකාර නොදන්නා තැනැත්තාටය. “පොසස්ස” යනු පුරුෂයාටය. “විවරදස්සිනො” යනු සිදුරම හෙවත් වරදම සොයන්නාටය. “සබ්බං චෙ පථවිං දජ්ජා” යනු ඉදින් එබඳු පුද්ගලයාට මුළු සක්විති රාජ්යය හෝ මේ මහා පොළොව පෙරළා පොළොවේ සාරය දුන්නේ නමුත්; “නෙව නං අභිරාධයෙ” යනු එසේ කළ ද මෙබඳු කළගුණ නසන කිසිවකු සතුටු කිරීමට හෝ පැහැදවීමට නොහැකි වන්නේය යන්නයි.
මෙසේ ඒ රුක් දෙවියා මුළු වනයම නින්නාද කරමින් ධර්මය දේශනා කළේය. බෝධිසත්ත්වයෝ ද ආයු ඇති තාක් සිට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගිය සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම කෙළෙහිගුණ නොදන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද කෙළෙහිගුණ නොදත්තේය” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල්හි මිත්ර ද්රෝහී පුද්ගලයා වූයේ දේවදත්තය. රුක් දෙවියා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. සීලව නම් ඇත් රජු වූයේ මම ම වෙමි.”
දෙවන සීලව නාගරාජ ජාතක වර්ණනාවයි.
“සච්චං කිරෙවමාහංසූ” යන මේ ජාතකය භාග්යවතුන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, දේවදත්ත තෙරුන් විසින් බුදුරදුන් ඝාතනය කිරීමට ගත් උත්සාහයක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවෙහි රැස්ව, “ඇවැත්නි, දේවදත්ත තෙරුන් බුදුගුණ නොදනී. උන්වහන්සේ උත්සාහ කරන්නේ බුදුරදුන් නැසීමටමයි” යනුවෙන් දේවදත්තයන්ගේ අගුණ කියමින් සිටියහ. එකල්හි ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව හුන්නාහුදැ?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනි” යි පිළිතුරු දුන් කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්තයන් මා ඝාතනය කිරීමට උත්සාහ කරන්නේ දැන් පමණක් නොවෙයි. පෙරත් උත්සාහ කළේමය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, ඒ රජුට ‘දුෂ්ඨ කුමාර’ නම් පුතෙක් විය. හෙතෙම රළුය, පරුෂය, පහර ලත් විෂ සර්පයෙකු බඳුය. බැණ නොවැදී හෝ පහර නොදී කිසිවෙකු සමඟ කථා නොකරයි. ඔහු ඇතුළත ජනයාටත් පිටත ජනයාටත් ඇසට වැටුණු රොඩ්ඩක් මෙන් ද, තමා කෑමට පැමිණි යක්ෂයෙකු මෙන් ද අප්රසන්න විය, බිය ජනක විය. දිනක් ඔහු දිය කෙළි කිරීමට කැමතිව මහත් පිරිවරින් ගංතෙරට ගියේය. එකෙණෙහිම මහත් වැසි වලාකුළක් නැඟිණි. දිශාවන් අන්ධකාර විය. හෙතෙම දාසයන්ට හා සේවකයන්ට, “එම්බා සේවකයිනි, මා ගඟ මැදට ගෙන ගොස් නහවා රැගෙන එවු” යයි කීවේය. ඒ සේවකයෝ කුමරා එහි ගෙන ගොස්, “රජු අපට කුමක් කරනු ඇත්ද? මේ පවිටු පුරුෂයා මෙහිදීම මරා දමමු” යයි මන්ත්රණය කොට, “කාලකණ්ණිය, මෙතැනින් පලයන්” යයි කියා දියෙහි ගිල්වා, නැවත ගොඩට අවුත් ගං ඉවුරෙහි සිටියහ. “කුමාරයා කොහිදැ?” යි විමසූ කල්හි, “අපි කුමාරයා නොදකිමු. වැසි වලාකුළු නැඟෙනු දැක දියෙහි ගිලී පෙරටුව ගියා විය හැකිය” යයි කීහ. ඇමතියෝ රජු වෙත ගියහ. රජු “මගේ පුත්රයා කොහිදැ?” යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, නොදනිමු. වැසි වලාකුළු නැඟුණු කල්හි පෙරටුව ගියා විය හැකියයි සිතා අපි ආවෙමු” යයි පැවසූහ. රජු නුවර දොරටු හරවා, “ගංතෙරට ගොස් සොයව්” යයි අණ කොට තැන තැන සොයවූ නමුත් කිසිවෙක් කුමරාව නොදැක්කාහ.
ඒ කුමාරයා ද වලාකුළින් අඳුරු වූ, වැසි වසිනා ඒ රැයෙහි ගඟේ ගසාගෙන යද්දී එක් ලී කොටයක් දැක, ඊට නැඟ මරණ බියෙන් තැතිගෙන හඬමින් යයි. එකල බරණැස් නුවර විසූ එක් සිටුවරයෙක් ගං ඉවුරෙහි කෝටි හතළිහක ධනය නිදන් කොට තබා, ධන ආශාව නිසා එහිම සර්පයෙක් වී උපන්නේය. තවත් සිටුවරයෙක් එම ප්රදේශයේම කෝටි තිහක් නිදන් කොට තබා ධන ආශාවෙන් එහිම මීයෙක් වී උපන්නේය. ගංවතුර ගලාවිත් ඔවුන් වසන තැනට ද ඇතුළු විය. ඔවුහු ජලය පැමිණි මගින්ම පිටවී, දිය පහර කපාගෙන ගොස් ඒ රජකුමරා සිටි ලී කොටයට ළඟා වී, එකෙක් එක් කෙළවරකට ද අනෙකා අනිත් කෙළවරට ද නැඟ ලී කොටය මත ලැගුම් ගත්හ. එම ගං ඉවුරෙහිම ඉඹුල් ගසක් විය. එහි එක් ගිරා පෝතකයෙක් වාසය කළේය. දිය පහරින් මුල් සේදී යාම නිසා එම ගස ද ගඟට ඇද වැටිණි. ගිරා පෝතකයා ද වැසි වසින කල්හි ඉගිලී යාමට නොහැකිව, පියාඹා ගොස් එම ලී කඳෙහිම එක් පසෙක සැඟවුණේය. මෙසේ මේ සතර දෙනා එකට පාවෙමින් ගියහ.
ඒ කාලයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කාසි රට උසස් බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවිය පැමිණි පසු තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව, ගඟේ එක් වක්කලමක පන්සලක් කොට වසන සේක. උන්වහන්සේ මැදියම් රැයෙහි සක්මන් කරන්නේ, ඒ රාජ කුමාරයාගේ බලවත් විලාප හඬ අසා මෙසේ සිතූහ: “මා වැනි මෛත්රී සහගත අනුකම්පාවෙන් යුත් තාපසයෙකු බලා සිටියදී මේ පුරුෂයාට මියැදෙන්නට හැරීම යුතු නැත. දියෙන් ගොඩට ගෙන ඔහුට ජීවිත දානය දෙන්නෙමි.” හෙතෙම ඔහුට “බිය නොවන්න, බිය නොවන්න” යයි අස්වසා, දිය පාර කපාගෙන ගොස් ඒ දර කඳ එක් කොණකින් අල්ලාගෙන, ඇත් බල ඇති කාය ශක්තියෙන් යුක්තව එක්වරම එය ඇදගෙන අවුත් ගං තෙරට පැමිණ, කුමාරයා ඔසවා ඉවුරෙහි තැබුවේය. ඉන්පසු ඒ සර්පයා ආදීන් ද දැක, ඔවුන් ද ඔසවාගෙන අසපුවට පමුණුවා ගිනි දල්වා, “මොවුන් වඩා දුර්වලය” යි සිතා පළමුව සර්පයා ආදීන්ගේ සිරුරු ගින්නෙන් තවා, පසුව රජ කුමරාගේ සිරුර තැවූහ. ඔහු ද නිරෝගී කොට ආහාර දීමේදී ද පළමුව සර්පයා ආදීන්ටම දී පසුව ඔහුට පලාවැල පිරිනැමූහ. රජකුමරා, “මේ කපටි තවුසා රාජ කුමාරයකු වන මා ගණන් නොගෙන තිරිසනුන්ට ගරු සත්කාර කරන්නේය” යයි බෝසතුන් කෙරෙහි වෛර බැඳගත්තේය.
මහබෝසතාණන් වහන්සේ කුමාරයා, සර්පයා, මීයා සහ ගිරවා ගංවතුරෙන් බේරා ගැනීම.
ඉන් දින කීපයකට පසු ඒ සියල්ලන්ම ශක්ති සම්පන්න වූ කල්හි ද, ගඟෙහි සැඩ පහර බැසගිය කල්හි ද, සර්පයා තාපසයන් වැඳ මෙසේ කීය: “ස්වාමීනි, ඔබතුමා මට මහත් උපකාර කළේය. මම දුගියෙක් නොවෙමි. අසවල් ස්ථානයේ කහවණු කෝටි හතළිහක් නිදන් කොට තබා ඇත. ඔබතුමාට ධනයෙන් ප්රයෝජනයක් වූ කල්හි ඒ සියලු ධනය ඔබතුමාට දිය හැකිය. ඒ ස්ථානයට පැමිණ ‘දීඝ’ යයි මා අමතනු මැනවි,” යි කියා පිටත්ව ගියේය. මීයා ද එසේම තාපසයාට ආරාධනා කොට, “අසවල් තැන සිට ‘උන්දූර’ යයි මා අමතන්න” යයි කියා ගියේය. ගිරවා ද තාපසයා වැඳ, “ස්වාමීනි, මට ධනයක් නැත. නමුත් ඔබට රත් ඇල් හාල් අවශ්ය වූ විටක, අසවල් නම් මගේ වාසස්ථානයට අවුත් ‘සුව’ යයි අමතනු මැනවි. එවිට මම නෑයන්ට කියා කරත්ත ගණනාවක් වුවද පුරවා රත් ඇල් හාල් ගෙන්වා දීමට පොහොසත් වෙමි” යයි කියා ගියේය. නමුත් අනික් මිත්ර ද්රෝහී පුරුෂයා, “කිසිවක් නොකියා යාම යුතු නැත. මොහු තමා මගේ සමීපයට ආ කල්හි මරා දමන්නෙමි” යයි සිතා, “ස්වාමීනි, මා රාජ්යයෙහි පිහිටි කල්හි පැමිණෙනු මැනවි. මම ඔබට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන්නෙමි” යයි කියා ගියේය. ඔහු ගොස් නොබෝ දිනකින්ම රාජ්යත්වයට පත් විය.
බෝසතාණන් වහන්සේ “මොවුන්ව විමසා බලන්නෙමි” යි සිතා, පළමුව සර්පයාගේ වාසස්ථානයට ගොස් නුදුරෙහි සිට “දීඝ” යයි අඬගැසූහ. ඌ එක වචනයෙන්ම පිටතට අවුත් බෝධිසත්වයන් වැඳ, “ස්වාමීනි, මේ ස්ථානයේ රන් කහවණු කෝටි හතළිහක් ඇත. ඒ සියල්ල පිටතට ගෙන ලබාගනු මැනවැ” යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “එසේ වේවා, කටයුත්තක් පැමිණි විට දන්වන්නෙමි” යයි ඔහු පිටත් කර යවා මීයා සමීපයට ගොස් ශබ්ද කළහ. ඔහු ද එසේම පිළිපැද්දේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහු ද පිටත් කර යවා ගිරවා සමීපයට ගොස් “සුව” යයි අඬගැසූහ. ඔහු ද එක වචනයෙන්ම ගස මුදුනෙන් බැස බෝසතාණන් වැඳ, “කිම ස්වාමීනි, මගේ නෑයන් වෙත ගොස් හිමාල වනයෙන් ඔබ වහන්සේට ස්වයංජාත ඇල් වී ගෙනෙන්නම් දැ?” යි විචාළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ “අවශ්ය වූ විටක දන්වන්නෙමි” යයි ඔහු ද පිටත් කර යවා, “දැන් රජතුමා පරීක්ෂා කරන්නෙමි” යයි සිතා ගොස් රජ උයනෙහි රැය පහන් කොට, පසුදා උදෑසනම පිඬුසිඟා යන ආකාරයෙන් නගරයට පිවිසියේය. ඒ මොහොතේ ඒ මිත්රද්රෝහී රජු සරසන ලද මංගල ඇතු පිට නැඟී මහත් පිරිවරින් නගරය පැදකුණු කරයි. හෙතෙම බෝධිසත්වයන් දුර තියාම දැක, “මේ කපටි තවුසා මගේ සමීපයෙහි බත් කමින් වසනු කැමැතිව පැමිණියේය. පිරිස් මැද ඔහු විසින් මට කළ උපකාරය ප්රකාශ කිරීමට පෙර, එකෙණෙහිම මොහුගේ හිස සිඳ දමන්නෙමි” යයි සිතා රාජ පුරුෂයන් දෙස බැලුවේය. “දේවයන් වහන්ස, කුමක් කරමුදැ?” යි විමසූ කල්හි, “මේ කපටි තාපසයා මගෙන් යමක් ඉල්ලා ගැනීමට පැමිණියා යයි මට සිතේ. මේ කාලකණ්ණි තවුසාට මා දෙස බැලීමටවත් ඉඩ නොදී, මොහු අල්ලාගෙන, දෑත් පිටුපසට කර බැඳ, හතර මං සන්ධියක් ගානේ කස පහර දෙමින් නගරයෙන් පිටතට ගෙන ගොස්, වධක ස්ථානයේදී මොහුගේ හිස සිඳ, සිරුර උල තබව්” යයි අණ කළේය. ඔවුහු “යහපතැ” යි පිළිගෙන ගොස්, අපරාධයක් නැති මහා සත්වයන් බැඳ, හතර මංසන්ධියක් පාසා කස පහර දෙමින් වධක ස්ථානයට ගෙන යාමට පටන් ගත්තාහුය. බෝසතාණන් වහන්සේ පහර කෑ තැන්වලදී “අනේ අම්මේ, තාත්තේ” යයි නොහඬා, කිසිදු විපිළිසර බවක් නැතිව මේ ගාථාව ප්රකාශ කළහ.
“ගඟ දියෙහි පාවෙන දරදඬු ගොඩ ගැනීම උතුම් වේ. එහෙත් (කළගුණ නොදන්නා) ඇතැම් පුරුෂයන් ගොඩ ගැනීම උතුම් නොවේ යයි මේ ලොව ඇතැම් පණ්ඩිතයෝ සැබෑවක්ම කීවාහුය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “සච්චං කිරෙවමාහංසූ” යනු, ඔවුහු මෙසේ සත්යයක්ම කියති. “නරා එකච්චියා ඉධ” යනු, මේ ලෝකයෙහි වෙසෙන ඇතැම් පණ්ඩිත පුරුෂයෝය. “කට්ඨං නිප්ලවිතං සෙය්යො” යනු, ගඟෙහි ගසාගෙන යන වියළි දර කැබැල්ලක් ගොඩට ගෙන ගොඩබිම තැබීම උසස්ය, වඩාත් යහපත්ය. මෙසේ කියන්නා වූ ඒ පුරුෂයෝ සත්යයක්ම කියති. ඊට හේතු කිම? එසේ ගොඩගත් දර, කැඳ බත් ආදිය පිසීම සඳහා ද, සීතලෙන් පීඩිත වූවන්ට ගිනි තැපීම සඳහා ද, අනෙක් සමහරුන්ට උවදුරු නැති කර ගැනීම සඳහා ද උපකාර වේ. “න ත්වෙවෙකච්චියො නරො” යනු, මිත්රද්රෝහී වූ, කළගුණ නොදත්, පාපී පුරුෂයෙකු සැඩ පහරින් ගසාගෙන යන කල්හි අතින් අල්ලා ගොඩට ගැනීම උතුම් නොවේ යන්නයි. ඒ එසේමය. මම මේ පාපී පුරුෂයා ගොඩට ගෙන මේ මහා දුක ළඟා කර ගතිමි. මෙසේ කස පහර කෑ සෑම තැනකදීම උන්වහන්සේ මේ ගාථාව පැවසූහ.
එය ඇසූ එහි සිටි නුවණැති පුරුෂයෝ, “පින්වත් පැවිදිතුමනි, ඔබ විසින් අපගේ රජතුමාට කිසියම් උපකාරයක් කර තිබේද?” යි විමසූහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ සියලු පුවත් පැවසුහ. “මම මොහු සැඩ පහරින් ගොඩට ගත්තෙමි. මේ සියලු දුක් මම ම ළඟා කර ගතිමි. ‘පැරණි පඬිවරුන්ගේ වචනය මා විසින් පිළි නොපදින ලද්දේය’ යි සිහිපත් කරමින් මම මෙසේ කියමි” යි කීහ. මෙය ඇසූ ක්ෂත්රිය බ්රාහ්මණ ආදීහු ද නගරවාසීහු ද, “මේ මිත්රද්රෝහී රජ, මෙසේ ගුණවත් වූ, තමාට ජීවිත දානය දුන් තවුසාගේ අල්ප මාත්ර වූ ගුණයක් හෝ නොදනී. ඔහු නිසා අපට කවර නම් යහපතක් වේද? මොහු අල්ලා ගනිවු” යයි කිපී, හාත්පසින් නැඟී සිට, ඊතල, හෙල්ල, ගල්, මුගුරු ආදියෙන් පහර දී ඇත් කඳ මත සිටියදීම රජු ඝාතනය කළහ. පසුව පාදවලින් අල්ලා ඇද දමා, දිය අගලකට විසි කොට, බෝසතුන් අභිෂේක කරවා රාජ්යයෙහි පිහිටවූහ.
දැහැමින් රාජ්යය කරන බෝසතාණන් වහන්සේ, නැවත එක් දිනක් සර්පයා ආදීන් හමුවීමට කැමතිව මහත් පිරිවරින් සර්පයා වසන තැනට ගොස් “දීඝ” යයි අඬගැසූහ. සර්පයා අවුත් වැඳ, “ස්වාමීනි, මේ ඔබගේ ධනයයි, එය ගනු මැනවි” යි කීවේය. රජතුමා කහවණු කෝටි හතළිහක ධනය ඇමතියන්ට භාර දී, මීයා සිටි තැනට ගොස් “උන්දූර” යයි අඬගැසූහ. ඔහු ද අවුත් වැඳ කෝටි තිහක ධනය පාවා දුන්නේය. රජතුමා එය ද ඇමතියන්ට භාර දී ගිරවා හුන් තැනට ගොස් “සුව” යයි අඬගැසූහ. ඔහු ද අවුත් පා වැඳ, “කිම ස්වාමීනි, ඇල් සහල් ගෙන එම් දැ?” යි ඇසීය. රජතුමා, “ඇල් හාලින් ප්රයෝජනයක් ඇති කල්හි ගෙන ආ හැකිය. අප සමඟ යමු” යයි කියා, කෝටි හැත්තෑවක් වූ ධනය සමඟ ඔවුන් තිදෙනා ද කැඳවාගෙන නගරයට ගොස්, උතුම් වූ ප්රාසාදයෙහි උඩුමහලට නැඟ ඒ සියලු ධනය තැන්පත් කරවීය. ඉන්පසු සර්පයාට විසීම සඳහා රන් නළයක් ද, මීයාට පළිඟු ගුහාවක් ද, ගිරවාට රන් කූඩුවක් ද තැනවීය. සර්පයාට සහ ගිරවාට ආහාර පිණිස දිනපතා රන් තැටියක මී පැණි හා විළඳ ද, මීයාට සුවඳ ඇල් සහල් ද ලබා දුන්නේය. දානාදී පින්කම් ද සිදු කළේය. මෙසේ ඒ සතර දෙනාම දිවි ඇති තාක් සමගියෙන් හා සතුටින් වාසය කොට, ජීවිත කාලය අවසානයේ කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙරුන් මා ඝාතනය සඳහා උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද උත්සාහ කළේය” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල පවිටු රජ වූයේ දේවදත්තය. සර්පයා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. මීයා වූයේ මුගලන් තෙරුන්ය. ගිරවා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. පසුව රාජ්යයට පත් වූ දැහැමි රජු නම් මම ම වෙමි.”
තුන්වන සච්චංකිර ජාතක වර්ණනාව යි.
“සාධූ සම්බහුලා ඤාතී” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි වදාළ සේක. එය ජලය බෙදා ගැනීමේ කලහයක් නිසා තමන්ගේ නෑයන්ට මහා විනාශයක් එළැඹි බව දැන, අහසින් වැඩමවා රෝහිණී ගංගාවට ඉහළ අහසෙහි පලක් බැඳ වැඩ හිඳ, නිල් රැස් විහිදුවා, නෑයන් සංවේගයට පමුණුවා, අහසින් බැස ගංතෙරෙහි වැඩසිට දේශනා කරන ලද්දකි. ඒ කලහය අරබයා මේ ජාතකය දේශනා කළහ. මේ එහි සංක්ෂිප්තයයි. මෙහි විස්තර කථාව කුණාල ජාතකයෙහි (ජා· 2.21) ප්රකට වන්නේය. එකල්හි බුදු රජාණන් වහන්සේ නෑයන් අමතා, “මහරජවරුනි, ඔබ සියල්ලෝ නෑයෝය. නෑයෝ නම් සමගි ව සතුටින් සිටිය යුත්තෝය. නෑයන් අතර සමගිය ඇති කල්හි සතුරෝ අවස්ථාවක් නො ලබති. මිනිසුන් කෙසේ වෙතත්, සිත් පිත් නැති ගස්වලට පවා සමගිය ලැබීම වටී. පෙර හිමවත් පෙදෙසෙහි මහා සුළඟක් සල් වනයට ම පහර දුන්නේය. ඒ සල් වනයෙහි ගස්, වැල්, ලැහැබ් එකිනෙක සම්බන්ධ ව පැවැති බැවින්, එක් ගසක් හෝ හෙළන්නට නො හැකි ව සුළඟ ගස් මතු මත්තෙන් හමා ගියේය. එහෙත් හිස් භූමියක පිහිටි එක් ගසක්, අතු රිකිලිවලින් යුක්ත වූ මහා ගසක් වුව ද, අනිත් ගස් හා සම්බන්ධ නැති බැවින් සුළඟ විසින් සහමුලින් ඉදිරී බිම හෙළන ලදී. මේ කරුණෙන් ඔබලා ද සමගි ව සතුටු ව විසිය යුතුයැ” යි වදාරා ඔවුන් විසින් අයදනා ලදුව බුදු රජාණන් වහන්සේ අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, මුලින් සිටි වෛශ්රවණ (වෙසමුණි) මහරජ චුත විය. ශක්ර දේවේන්ද්රයා වෙනත් අයකු වෛශ්රවණ පදවියෙහි පිහිටුවීය. මේ වෛශ්රවණයන් මාරු වන විට, පසුව පත් වූ වෛශ්රවණ තෙමේ, “වෘක්ෂ, ගස්, වන, ලැහැබ් සහ ලියවැල්වලට අරක් ගත් දෙවියන් තම තමන් කැමැති ස්ථානවල විමාන සකසා ගන්නා ලෙස” පණිවිඩයක් යැවීය. එකල්හි බෝසත්හු හිමවත් පෙදෙසෙහි එක් සල් වනයක රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එතුමා නෑයන් අමතා, “ඔබ විමාන තෝරා ගන්නා විට හිස් බිම්වල පිහිටි තනි ගස්වල නො ගනිවු. මේ සල් වනයෙහි මා ගත් විමානය පිරිවර කොට ම ගනිවු” යැයි අවවාද කළේය. එහි දී බෝසතුන්ගේ වචන පිළිගත් නුවණ ඇති දෙවියෝ බෝසතුන්ගේ විමන පිරිවරා ම විමාන ගත්හ. එහෙත් නුවණ නැති දෙවියෝ, “අපට මහා වනයෙහි විමානවලින් ඇති ඵලය කුමක් ද? අපි මිනිස් පියසෙහි ගම්, නියම් ගම් සහ රාජධානි දොරටු අසල විමාන ගන්නෙමු. ගම් ආදිය ඇසුරු කොට වසන දෙවියෝ ලාභයෙන් හා කීර්තියෙන් අග තැන්පත් වෙති” යි සිතා, මිනිස් පියසෙහි හිස් භූමිවල වැඩුණු මහා ගස්වල විමාන ගත්හ.
එක් දිනක් මහා වැසි සහිත සුළඟක් ඇති විය. සුළඟේ අධික වේගය නිසා දැඩි මුල් ඇති වන දෙටු ගස් (හුදකලා ගස්) පවා අතු රිකිලි බිඳී සහමුලින් ම ඇද වැටිණි. එහෙත් එම මහා සුළඟ ඔවුනොවුන් සම්බන්ධ වී ඇති සල් වනයට පැමිණ ඔබමොබ පහර දුන්න ද එක ගසක්වත් හෙළන්නට නො හැකි විය. විමාන කැඩී බිඳී ගිය දෙවියෝ පිළිසරණක් නැති ව දරුවන් අතින් ගෙන හිමවතට ගොස් තමන්ට වූ විපත සල් වනයෙහි දෙවියන්ට කීවාහුය. සල් වන වැසි දෙවියෝ සෙසු දෙවියන් මෙසේ පැමිණි බව බෝසතුන්ට දැන්වූහ. එවිට බෝසත්හු, “නුවණ ඇත්තන්ගේ වචන නො පිළිගෙන, පිහිටක් නැති තැනට ගියාහු මෙබඳු විපත්වලට මුහුණ දෙති” යි පවසා ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ:
සල් වනයේ ආරක්ෂාව සහ හුදෙකලා වෘක්ෂයන්ගේ විනාශය
“බොහෝ වූ නෑයෝ (සමගි ව වෙසෙන්නාහු) ශෝභමාන වෙති. ආරණ්යයෙහි හටගත් වෘක්ෂයෝ පවා (රංචු ගැසී සිටි කල) ශෝභමාන වෙත්. වාතය, (තනි ව සිටියා වූ) අතුපතර ඇති මහත් වූ වනස්පතිය ද මුලිනුපුටා හෙළයි.”
එහි “සම්බහුලා ඤාතී” යනු හතර දෙනාගේ සිට ලක්ෂය දක්වා වුව ද පිරිස ‘සම්බහුල’ (බොහෝ) නම් වේ. මෙසේ බොහෝ දෙනෙක් ඔවුනොවුන් ඇසුරු කොට වසන්නාහු නෑයෝ නම් වෙති. “සාධූ” යනු ශෝභමාන වූ, පැසසිය යුතු, අනුන් විසින් නො නැසිය හැක්කේය යන අර්ථයි. “අපි රුක්ඛා අරඤ්ඤජා” යනු මිනිසුන් ගැන කවර කතා ද? වනයෙහි හටගත් ගස් පවා සමූහ වශයෙන් ඔවුනොවුන්ට පිහිට වෙමින් පැවතියේ නම් යහපත් ය. ගස්වලට ද (එකිනෙකාගේ) පිහිට ඇති බව ලැබීම වටී. “වාතො වහති එකට්ඨං” යනු පෙර දිග ආදී දස දිගින් හමන සුළඟ, හිස් බිමක තනි ව සිටි “බ්රහන්තම්පි වනප්පතිං” හෙවත් අතු රිකිලි ආදියෙන් සම්පූර්ණ වූ මහා ගසක් වුව ද මැඩ පවත්වයි; සහමුලින් උපුටා බිම හෙළයි යන අර්ථයි. බෝධිසත්වයෝ මෙම කාරණය පවසා, ආයු කෙළවර කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
බුදු රජාණන් වහන්සේ ද, “මහරජවරුනි, ඒ එසේ මය. ඤාතීන් අතර සමගිය ම තිබිය යුතුය. එම නිසා සමගි ව, සතුටු වෙමින්, සුහද ව වාසය කරවු” යැයි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල ඒ දෙවියෝ දැන් බුදු පිරිස වූහ. නුවණ ඇති දෙවියා නම් මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව් වැනි වූ රුක්ඛධම්ම ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“අභිත්ථනය පජ්ජුන්න” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, තමන් වහන්සේ විසින් (අතීතයේ) වස්සවන ලද වර්ෂාවක් අරබයා වදාළ සේක. එක් කාලයක කොසොල් රටට වැසි නොවැස්සේය. වගාවන් මැලවී ගියේය. ඒ ඒ තැන්වල ජලාශ, පොකුණු, විල් ආදිය වියළී ගියේය. ජේතවන දොරටුව අසල ජේතවන පොකුණෙහි ද දිය සිඳී ගියේය. මඩ ගොඩෙහි ගිලී සිටි මසුන් සහ ඉබ්බන්ව, කපුටු, උකුසු ආදීහු උල් ආයුධ හා සමාන හොටවලින් ඇන එළියට ගෙන දඟලද්දී ම කා දමති.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මසුන්ගේ හා ඉබ්බන්ගේ ඒ විපත දැක මහා කරුණාවෙන් උනන්දු වූ සිත් ඇත්තාහු, “අද මා විසින් වැසි වස්සවන්නට වටී” යැයි සිතූ සේක. රාත්රිය පහන් වූ කල්හි ශරීර කෘත්යයන් කොට, පිඬු සිඟා වඩින වේලාව සලකා, මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන, බුද්ධ ලීලාවෙන් සැවැත් නුවරට පිඬු පිණිස පිවිස, බතින් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී, සැවැත් නුවර සිට ආපසු විහාරයට වඩින අතරතුර ජේතවන පොකුණේ පඩි පෙළේ සිට ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. “ආනන්ද, දිය සළුව (වැසි සළුව) ගෙන එව, ජේතවන පොකුණෙන් නාන්නෙමි”. “ස්වාමීනි, ජේතවන පොකුණේ ජලය සිඳී ගොස් මඩ පමණක් ඉතිරි ව ඇත්තේ නොවේ ද?” “ආනන්ද, බුද්ධ බලය නම් විශාලයි. නුඹ දිය සළුව ගෙන එව”. තෙරුන් වහන්සේ එය ගෙනවිත් දුන් සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් කොණකින් දිය සළුව හැඳ, එක් කොණකින් සිරුර පොරවා “ජේතවන පොකුණෙන් නාන්නෙමි” යි පඩි පෙළෙහි සිටියහ. ඒ මොහොතේ ම ශක්රයාගේ පඬුපුල් ගල් අසුන උණුසුම් ආකාරයෙන් දිස් විය. හෙතෙම “මේ කුමක්දැ”යි මෙනෙහි කරන්නේ, ඒ කරුණ දැන වර්ෂා වලාහක දිව්ය පුත්රයා කැඳවා, “දරුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම පොකුණෙහි නාන්නෙමි යි පියගැට පෙළේ මුල් පඩියෙහි සිටින සේක. වහා සියලු කොසොල් රට එක ම ජල ධාරාවක් කොට වැස්ස වනු” යැයි නියෝග කළේය. හෙතෙම “යහපතැ”යි පිළිගෙන එක් වලාකුළක් හැඳගෙන, එකක් පොරවා ගෙන මේඝ ගීතිකා ගයමින් පෙරදිග ලෝක ධාතුව දෙසට පැන්නේය. පෙරදිග අහසින් කලවිටක් පමණ වූ එක් වැසි වලාවක් පැන නැඟී, සිය දහස් ගණන් වලාවන් වී ගිගුම් දෙමින්, විදුලිය විහිදුවමින්, යටිකුරු කොට තබන ලද දිය කළයක ආකාරයෙන් වසිමින් මුළු කොසොල් රට මහා සැඩ පහරක් මෙන් යට කළේය. වැස්ස නොකඩවා වසින්නේ, මොහොතකින් ම දෙව්රම් පොකුණ පිරවීය. ජලය උඩ ම පියගැටය දක්වා පැමිණ සිටියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ පොකුණෙන් නා, රතු පැහැති දෙපට සිවුරක් හැඳ, පටිය බැඳ, මහා සිවුර සකස් කොට පොරවා, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ගොස් ගඳකිළි පිරිවෙන්හි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ, භික්ෂු සංඝයා විසින් වත් පිළිවෙත් දැක්වූ කල්හි නැඟිට, මැණික් ඔබා කරන ලද පියගැට පුවරුවෙහි වැඩ සිට භික්ෂු සංඝයාට අවවාද දී පිටත් කර යවා, සුගන්ධවත් ගඳකිළියට පිවිස දකුණු ඇලයෙන් සිංහ සෙය්යාවෙන් සැතපුණු සේක. සවස් කාලයෙහි දම් සභාවෙහි රැස් වූ භික්ෂූන් අතර මෙබඳු කථාවක් ඇති විය: “ඇවැත්නි, දශ බලධාරීන් වහන්සේගේ කරුණා, මෛත්රී, අනුකම්පා සම්පත්තිය බලනු මැනවි. විවිධ බෝග වර්ග මැලවී යන කල්හි, නොයෙක් ජලාශ සිඳී යද්දී මසුන් හා ඉබ්බන් මහා දුක් විඳිද්දී, කරුණාව නිසා මහජනයා දුකින් මුදවන්නෙමියි දිය සළුව ඇඳ ජේතවනාරාමයේ පොකුණේ මුල් පඩියේ සිට මොහොතින් මුළු කොසොල් රට ම මහා ජල ගැල්මකින් යට කරන්නාක් මෙන් වර්ෂාව වස්සවා, මහජනයා කායික හා මානසික දුකින් මුදවා විහාරයට වැඩිය සේක”. මෙසේ කථාව පවත්නා කල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළියෙන් නික්ම දම් සභාවට වැඩ, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියහුදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවකින් යුතුව සිටියෙමු”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පීඩාවට පත් මහජනයා වෙනුවෙන් වර්ෂාව වස්වා දුකින් මුදවූයේ දැන් පමණක් නොව, පෙර තිරිසන් යෝනියෙහි ඉපිද මත්ස්ය රාජ කාලයෙහි ද වැසි වැස්ස වූයේ ම යැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ මෙම කොසොල් රටෙහි ම, මෙම සැවැත් නුවර ම, මෙම දෙව්රම් වෙහෙර පොකුණ පිහිටි තැන ම වන ලැහැබින් වට වූ දිය කඳුරක් විය. එදවස බෝසත්හු මත්ස්ය යෝනියෙහි ඉපිද මත්ස්ය රංචුවක් පිරිවරාගෙන එහි වාසය කළහ. මේ කාලයේ යම් සේ වී ද එදවස ද ඒ රටෙහි වැසි නොවැස්සේය. මිනිසුන්ගේ ගොවිතැන් මැළවී ගියේය. වැව් ආදියෙහි දිය සිඳී ගියේය. මත්ස්ය හා කැස්බෑ ආදීහු මඩෙහි සැඟවුණහ. කවුඩු ආදීහු තුඩින් කොටා ඔවුන් බැහැරට ගෙන කෑවාහුය.
බෝසත්හු නෑ සමූහයාගේ ඒ විනාශය දැක, “මොවුන් මේ දුකෙන් මිදීමට මා හැර වෙනත් සමතෙක් නැත. සත්ය ක්රියාවක් කොට වැසි වස්සවා නෑයන් මරණ දුකින් මුදවමි”යි සිතා, කළු පැහැති මඩ දෙපසට කොට එළියට පැමිණියහ. කළුවර අරටුවක වර්ණය ඇති ඒ මහා මත්ස්යයා ඔප දමන ලද පද්මරාග මාණික්යය වැනි ඇස් හැර අහස දෙස බලා වැස්ස වලාහක දෙවියන්ට කථා කොට, මේඝ ගර්ජනාවක් වැනි ශබ්දයක් පිට කරමින් මෙසේ කීය: “පින්වත් පර්ජන්යය (වැස්ස වලාහකය), මම නෑයන් නිසා දුකට පත්වූයේ වෙමි. ශීලවන්ත වූ මා මෙසේ වෙහෙසෙන කල්හි ඔබ කුමක් නිසා වර්ෂාව නොවස්සන්නෙහි ද? මා විසින් තමා හා සමාන ජාතිකයන් අනුභව කරන තැනක ඉපදී, සහල් ඇටයක් පමණ වූ ද මසෙක් ආදී කොට කිසි සතකු නොකෑ විරුවෙමි. අන් සතකු ද මා විසින් කිසි දිනක දිවි තොර නොකරන ලදී. මේ සත්යයෙන් වර්ෂාව වස්සවා මගේ ඤාති සමූහයා දුකින් මුදවනු මැනවැ”යි කියා, ළඟ හැසිරෙන සේවකයකුට අණ කරන්නාක් මෙන් වැස්ස වලාහක දිව්ය රාජයා අමතමින් මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
මහා මත්ස්ය රාජයා මඩ අතරින් මතු වී රත් පැහැ ගැන්වුණු දෑසින් අහස දෙස බලා වස්ස වලාහක දෙවියන්ට අඬගසන ආකාරය.
“මේඝය, ගර්ජනා කරව. කපුටන්ගේ (මත්ස්ය) නිදානය විනාශ කරව. කපුටු සමූහයා ශෝකයට පමුණුවව. නෑයන් හා මා ද ශෝකයෙන් මුදවව.”
එහි “අභිත්ථනය පජ්ජුන්න” යන්නෙහි “පජ්ජුන්න” යනු මේඝයට නමකි. මෙසේ වර්ෂාව වශයෙන් ලැබූ නාමයෙන් වැස්ස වලාහක දෙවියන්ව අමතයි. මෙහි අදහස නම් මෙයයි: වර්ෂාව ඝෝෂා නොකරමින්, විදුලිය නිකුත් නොකරමින් වසින්නේ නම් එය නොහොබී. එහෙයින් ඔබ ඝෝෂා කරමින්, විදුලිය නිකුත් කරමින් වස්සවන්න. “නිධිං කාකස්ස නාසය” යනු, කවුඩෝ මඩ යට සිටි මසුන් තුඩින් කොටා බැහැරට ගෙන කති. එම නිසා ඒ කවුඩන්ට මඩෙහි ගිලී සිටි මත්ස්යයන් නිදානයකැයි කියනු ලැබේ. ඒ කවුඩන්ගේ නිදානය වර්ෂාව වස්සවමින් ජලයෙන් වසා විනාශ කරන්න (සඟවන්න). “කාකං සොකාය රන්ධෙහි” යනු, කවුඩෝ මේ පොකුණ ජලයෙන් පිරුණු කල්හි මසුන් ලබා ගත නොහැකි වීමෙන් ශෝක කරන්නාහ. ඒ කාක සමූහයා මේ පොකුණ පිරවීම මගින් ශෝකයෙහි රඳවන්න; ශෝකයට පත් කරවන්න. යම් සේ ඇතුළත දවන ස්වභාව වූ ශෝකයට පැමිණෙයි ද එසේ කරව, යන අර්ථයි. “මඤ්ච සොකා පමොචය” යන්නෙහි ‘ච’ කාරය කැටි කිරීමේ අර්ථයයි (සමුච්චයාර්ථ). මෙසේ මා ද, මගේ ඤාතීන් ද යන සියල්ලන් ම මේ මරණ ශෝකයෙන් මුදවනු මැනවි.
මෙසේ බෝසත්හු ළඟ හැසිරෙන සේවකයකුට අණ කරන්නාක් මෙන් වැස්ස වලාහක දෙවියන් අමතා, මුළු කොසොල් රටෙහි ම මහා වර්ෂාවක් වස්සවා, මහජනයා මරණ දුකින් මුදවා, දිවි කෙළවර කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
“මහණෙනි, තථාගතයෝ දැන් පමණක් ම වර්ෂාව වස්සවන්නේ නොවෙති. පෙර මත්ස්ය යෝනියෙහි උපන්නා වූ දා ද වැසි වස්සවූවෝ ම යැ”යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිමවූ සේක. “එදවස මත්ස්ය සමූහයා නම් දැන් මේ බුදු පිරිස ම වූහ. වැස්ස වලාහක දෙව් රජ වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. මත්ස්ය රාජයා නම් මම ම වීමි.”
පස්වන මච්ඡ ජාතක වර්ණනාව යි.
“අසඞ්කියොම්හි ගාමම්හි” (ගම්හි සැක නැත්තෙමි) යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා සැවැත් නුවරවාසී උපාසකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඔහු සෝවාන් ඵලයට පත් ආර්ය ශ්රාවකයෙකි. ඔහු කිසියම් කාර්යයක් සඳහා එක් ගැල් නායකයෙකු හා සමඟ මගට බැස, එක් අරණ්ය පෙදෙසක ගැල් මුදා කඳවුරු බැඳගත් කල්හි, එම ගැල් නායකයාට නුදුරින් ගසක් මුල සක්මන් කරමින් සිටියේය. එකල්හි පන්සියයක් සොරුන් තමන්ට ගැළපෙන වේලාව සලකාගෙන “කඳවුර කොල්ලකන්නෙමු” යි සිතා, දුනු මුගුරු ආදිය අතැතිව එම ස්ථානය වටකළහ. උපාසකයා ද සක්මන් කරමින්ම සිටියේය. සොරු ඔහු දැක “ඒකාන්තයෙන්ම මොහු කඳවුර රකින්නා විය හැකිය, මොහුට නින්ද ගිය පසු කොල්ලකන්නෙමු” යි සිතා, කඩා පැනීමට නොහැකිව ඒ ඒ තැනම රැඳී සිටියහ. ඒ උපාසකයා ද ප්රථම යාමයෙහිත්, මධ්යම යාමයෙහිත්, පශ්චිම යාමයෙහිත් නොකඩවා සක්මනෙහිම යෙදී සිටියේය. අරුණෝදය උදාවූ කල්හි සොරුන් අවස්ථාවක් නොලැබ, තමන් ගෙන ආ ගල් මුගුරු ආදිය එතැනම දමා පලා ගියහ.
උපාසකයා ද තම කාර්යය නිමවා නැවත සැවැත් නුවරට පැමිණ, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ “ස්වාමීනි, තමා රකින විට අන්යයන්ගේ ආරක්ෂකයන් බවට පත්විය හැකිදැ?” යි විමසා සිටියේය. “එසේය උපාසකය, තමා ආරක්ෂා කරගන්නා තැනැත්තා අනුන්ව ද රකියි. අනුන්ව රකින්නා තමාව ද රකියි.” “ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ මේ කරුණ ඉතාම සුභාෂිතයකි. මම එක්තරා ගැල් නායකයෙකු සමඟ මගට පිවිස, ගසක් මුල සක්මන් කරමින් ‘මා රකිමි’ යි සිතා මුළු ගැල් සාත්තුවම ආරක්ෂා කළෙමි” යි පැවසුවේය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ “උපාසකය, පෙර නුවණැත්තෝ ද තමාව රකිමින් අනුන්ව ද ආරක්ෂා කළහ” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ බ්රාහ්මණ කුලයෙහි උපත ලබා, වියපත් වූ පසු කාමයන්හි ආදීනව දැක, ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදිව හිමාලයෙහි වාසය කළහ. පසුව ලුණු ඇඹුල් සේවනය සඳහා ජනපදයට පැමිණ එහි චාරිකාවේ යෙදෙන්නාහු, එක්තරා ගැල් නායකයෙකු සමඟ මගට බැස එක් අරණ්ය ප්රදේශයක ගැල් නවාතැන් ගත් කල්හි, ඊට නුදුරින් ධ්යාන සුවයෙන් කල් ගෙවමින් එක්තරා ගසක් මුල සක්මනෙහි යෙදුණාහ. ඉක්බිති පන්සියයක් සොරු “සවස් කාලයේ ආහාර අනුභවයෙන් පසු වේලාවේදී ඒ ගැල් සාත්තුව කොල්ලකන්නෙමු” යි සිතා අවුත් වටකළහ. ඔවුහු ඒ තාපසයන් දැක “ඉදින් මොහු අපව දකී නම් ගැල් සාත්තුවේ සිටින්නන්ට දන්වනු ඇත. එබැවින් මොහු නින්දට ගිය වේලාවක කොල්ලකන්නෙමු” යි සිතා එහිම රැඳී සිටියහ. තාපසතුමා මුළු රාත්රිය පුරාම සක්මන් කළේමය. සොරු අවස්ථාවක් නොලැබ තමන් ගත් මුගුරු සහ ගල් ඉවත දමා ගැල් සාත්තුවේ සිටින්නන්ට ඇසෙන සේ ශබ්ද නඟා, “පින්වත් ගැල් සාත්තු වැසියනි, ඉදින් මේ ගස මුල සක්මන් කරන තාපසයා අද නොසිටියේ නම්, ඔබ සැම දෙනාම මහත් විනාශයකට පත්වන්නට තිබුණි. හෙට දිනයේ තාපසතුමාට මහත් සත්කාර කරව්” යයි පවසා පිටත්ව ගියහ.
සාත්තු කණ්ඩායම රැකබලා ගනිමින් රාත්රියේ සක්මන් කරන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සහ සැඟවී බලා
සිටින සොරුන්.
රාත්රිය පහන් වූ කල්හි ඔවුහු සොරුන් විසින් දමා ගිය මුගුරු, ගල් ආදිය දැක බියට පත්ව, බෝධිසත්වයන් වෙත ගොස් වැඳ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ සොරුන් දුටුවේදැ?” යි විමසූහ. “එසේය ඇවැත්නි, දුටුවෙමි.” “ස්වාමීනි, මෙපමණ සොරුන් පිරිසක් දැක ඔබ වහන්සේට බියක් හෝ තැති ගැන්මක් ඇති නොවූයේද?” එවිට බෝධිසත්වයෝ, “ඇවැත්නි, සොරුන් දැක බිය උපදින්නේ ධනවතුන්ටය. මම වනාහි නිර්ධන අයෙක්මි. එසේ හෙයින් මම කුමකට බිය වන්නෙම් ද? මට ගමෙහි විසුවත්, වනයෙහි විසුවත් බියක් හෝ තැති ගැන්මක් නැතැ” යි පවසා ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ:
“ගමෙහි වසන කල මට සැකයක් නැත. වනයෙහි වසන විටද මට බියක් නැත. මෛත්රිය හා කරුණාව පෙරදැරි කරගෙන මම සෘජු මාර්ගයට (දිව්ය බ්රහ්ම ලෝක මාර්ගයට) පිවිස සිටිමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “අසඞ්කියොම්හි ගාමම්හි” යනු, සැකයෙහි නියුක්ත වූයේ හෙවත් පිහිටියේ ‘සංකිය’ නම් වේ. සැක කටයුතු නොවන තැනැත්තා ‘අසංකිය’ යි. මම ගමෙහි විසුවද සැකයෙහි නොපිහිටි බැවින් සැක නැත්තෙක් වෙමි; නිර්භය වෙමි. මා තුළ සැකයක් නැති බව මෙයින් දක්වයි. “අරඤ්ඤෙ” යනු, ගම සහ ගම අවට ප්රදේශයෙන් වෙන්වූ ස්ථානයයි. “උජුමග්ගං සමාරුළ්හො, මෙත්තාය කරුණාය චා” යනු, මම තෘතීය සහ චතුර්ථ ධ්යානවලින් ද, මෛත්රී කරුණා භාවනාවන්ගෙන් ද, කය වචනය ආදියේ සිදුවන වැරදිවලින් වෙන්වූ, ඇද නැති බ්රහ්ම ලෝකයට යන මාර්ගයට පිවිසියෙමි යන්නයි. නොඑසේ නම් පිරිසිදු සිල් ඇති බැවින් කය, වචනය, සිත යන තිදොරින් සිදුවන වංක බවින් තොරවූ, සෘජු වූ දෙව්ලොව මාර්ගයට නැග්ගෙමි යි දක්වා, එයින් මත්තෙහි මෛත්රිය හා කරුණාව පිහිටි බැවින් සෘජු වූ බ්රහ්ම ලෝක මාර්ගයට ද පිවිසියෙමි යි දක්වයි. නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තා ඒකාන්තයෙන්ම බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින බැවින් මෛත්රී කරුණා ආදිය සෘජු මාර්ග නම් වේ.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ මෙම ගාථාවෙන් ධර්මය දේශනා කොට, සතුටු සිත් ඇති ඒ මිනිසුන් විසින් පුදන ලද්දාහු, දිවි ඇති තෙක් සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා, මරණින් මතු බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල ගැල් සාත්තු වැසියෝ නම් දැන් මේ බුදු පිරිස වූහ. එකල තාපසයාණෝ වනාහි මම ම වෙමි.”
හයවන වූ අසංකිය ජාතක වර්ණනාවයි.
“ලාපූනි සීදන්තී” (ලබු ගිලෙයි) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, සොළොස් මහා සිහිනයන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් කොසොල් මහරජතුමා රාත්රියේ නිදිගත වූයේ, පැසුළු යාමයෙහි (අලුයම් කාලයේ) මහා සිහින සොළොසක් දැක බියෙන් තැති ගත්තේය. පිබිදී, “මේ සිහිනයන් දුටු බැවින් මට කුමක් වන්නේදැ”යි මරණ බියෙන් ත්රස්තව, යහනේ හිඳගෙනම රාත්රිය පහන් කළේය.
ඉක්බිති රාත්රිය ඉක්ම ගිය කල්හි පුරෝහිත බමුණෝ රජු වෙත පැමිණ, “මහරජ, සැප සේ සැතපුණෙහිදැ”යි විචාළහ. “ගුරුතුමනි, මට සැපයක් නම් කොයින්ද? අද මම අලුයම් කාලයෙහි මහා සිහින සොළොසක් දුටුවෙමි. එසේ දැක බියට පත්වීමි”යි රජු කීය. “මහරජ, ඒවා පවසනු මැනවි. අසා දැනගන්නෙමු”යි බමුණන් කී කල්හි, රජු දුටු සිහින පවසා, “මේ සිහින දුටු බැවින් මට කුමක් වන්නේදැ”යි විචාළේය. බමුණෝ අත් විධුනා (කම්පා කර), “මහරජ, සිහින නම් ඉතා නපුරුය”යි කීහ. “එහි විපාකය කුමක් වන්නේද?” “රජයට අනතුරක්, ජීවිතයට අනතුරක් හෝ ධනයට අනතුරක් යන මේ තුන් අනතුරෙන් එක්තරා අනතුරක් වන්නේය.” “එයට පිළියම් ඇත්තේ ද? නැත්තේ ද?” “මේ සිහින ඉතාමත් දරුණු බැවින් පිළියම් රහිතය. එහෙත් අපි ඒ සිහිනයන් පිළියම් සහිත බවට පත් කිරීමට නොහැක්කේ නම්, අප උගත් ශිල්පයෙන් කවර ප්රයෝජනයක්ද?” “ගුරුතුමනි, කුමක් කොට පිළියම් කරන්නහුද?” “මහරජ, අපි ‘සබ්බ චතුක්ක’ යාගය (සියල්ල හතර බැගින් ගෙන කරන යාගය) කරන්නෙමු.” රජතුමා බියෙන් තැති ගත්තේ, “එසේ නම් ගුරුතුමනි, මගේ ජීවිතය ඔබතුමන්ගේ අතෙහිය. මට වහා යහපත කරනු මැනවැ”යි කීවේය. බමුණෝ, “අපි බොහෝ ධනය ලබන්නෙමු. බොහෝ කන බොන දෑ ලබාගන්නෙමු”යි තුටු පහටු ව, “මහරජ, සැක නොසිතනු මැනවි”යි රජු සනසා, රජ මැදුරෙන් නික්ම නගරයෙන් පිටත යාග වළක් සාරවා, බොහෝ සිව්පා සතුන් කණු ළඟට ගෙන්වා, පක්ෂි සමූහයා එක්රැස් කොට, “මේ මේ දේ ලැබිය යුතුයැ”යි නැවත නැවතත් කියමින් ඔබමොබ ඇවිදිති.
එකල්හි මල්ලිකා දේවිය මේ කරුණ දැන රජු වෙත එළැඹ, “මහරජතුමනි, බමුණෝ පුන පුනා ඔබමොබ ඇවිදින්නේ කුමක් නිසාදැ”යි ඇසුවාය. “සොඳුර, ධනයෙන් හා සැපයෙන් මත් වූ ඔබ, අපගේ කණ මුල සර්පයකු හැසිරෙන බව නොදන්නීය.” “මහරජතුමනි, ඒ කුමක්ද?” “මා විසින් මෙබඳු වූ නපුරු සිහින දකින ලදී. බමුණෝ ඒවා අසා, ‘තුන් ආකාර අනතුරුවලින් එකක් පෙනේ’ යයි කියා, ඒවායේ දොස් දුරු කිරීම සඳහා යාගයක් කරමු යි පවසා නැවත නැවත සූදානම් වෙති.” “මහරජතුමනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්ර බ්රාහ්මණයාණන්ගෙන් සිහින ප්රතිකර්ම පිළිබඳ විමසන ලද්දේද?” “සොඳුර, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්ර බ්රාහ්මණ තෙමේ කවරෙක්ද?” “දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්ර පුද්ගල වූ, සියල්ල දන්නා වූ, පිරිසිදු වූ, කෙලෙස් රහිත වූ මහා බ්රාහ්මණයාණන් වහන්සේ නොදන්නෙහිද? ඒ භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ සිහිනවල විපාක දන්නා සේක. මහරජතුමනි, එහි ගොස් එතුමන්ගෙන් විචාරන්න.” “සොඳුර, යහපති”යි කී රජතුමා විහාරයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස්ව හුන්නේය.
කොසොල් රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවී තම බිය ප්රකාශ කිරීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මිහිරි හඬ නිකුත් කොට, “මහරජ, ඉතා උදෑසනම කුමක් නිසා පැමිණියෙහිදැ”යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, මම අලුයම් වේලෙහි මහා සිහින සොළොසක් දැක බිය වූයේ, බමුණන්ට දැන්වීමි. බමුණෝ, ‘මහරජ, මේ සිහින ඉතා නපුරුය. මෙහි උවදුරු නැති කිරීම සඳහා සබ්බ චතුක්ක යාගය කරන්නෙමු’යි යාගයට සැරසෙති. බොහෝ සත්ත්වයෝ මරණ බියෙන් තැති ගත්තාහ. ඔබ වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්ර පුද්ගලයා වන සේක. අතීත, අනාගත, වර්තමානයෙහි ඔබ වහන්සේගේ ඤාණයට හමු නොවන කිසිම දතයුතු දෙයක් නැත්තේය. භාග්යවතුන් වහන්ස, මට මේ සිහිනවල විපාක වදාරනු මැනවි.” “මහරජ, එසේය. දෙවියන් සහිත ලෝකයේ මා හැර මේ සිහිනවල අර්ථය හෝ විපාක දැනීමට අන් සමතෙක් නැත්තේය. මම ඔබට කියා දෙන්නෙමි. දැන් ඔබ දුටු ආකාරයෙන්ම සිහින කියන්න.” “ස්වාමීනි, යහපති”යි කී රජතුමා දුටු ආකාරයෙන්ම සිහින පැවසුවේය.
“උසභා රුක්ඛා ගාවියො - ගාවා ච අස්සො කංසො,
සිගාලී ච කුම්භො - පොක්ඛරණී ච අපාක චන්දනං”
“ලාපූනි සීදන්ති - සිලා ප්ලවන්ති,
මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති,
කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති - තසා වකා එළකානං
භයාහී”ති.
මෙසේ විපර්යාසයක් පවතී. වැලිත් මේ පුරුෂ යුගයෙහි (මේ සිහිනයන්ගේ) විපාක දීමක් නැත.
මේ සිහින මාතෘකා තබා (සංක්ෂිප්තව දක්වා) විස්තර කළ සේක.
(1) “ස්වාමීනි, මම පළමුව එක් සිහිනයක් මෙසේ දුටුවෙමි. අඳුන්වන් කළු ගොන්නු සිව් දෙනෙක් ‘යුද්ධ කරමු’යි සතර
දිශාවෙන් රාජාංගණයට පැමිණියහ. ‘ගොන් යුද්ධය බලමු’යි මහජනයා රැස්වූ කල්හි, යුද්ධ කරන ආකාරය දක්වා, නාද කොට,
ගර්ජනා කොට, යුද්ධ නොකොටම පැන ගියහ. මම මේ පළමු වැනි සිහිනය දුටුවෙමි. මේ සිහිනයේ විපාක කවරේද?”
“මහරජ,
මේ සිහිනයේ විපාක ඔබගේ කාලයේ හෝ මගේ කාලයේ නොවන්නේය. අනාගතයෙහි ධාර්මික නොවන, දිළිඳු රජුන්ගේ කාලයෙහි හා
අධර්මිෂ්ඨ මිනිසුන්ගේ කාලයෙහි, ලෝකය වෙනස් වන කල්හි, කුසල් යටපත් ව අකුසල් මතු ව ලෝකය පිරිහෙන කල්හි වර්ෂාව නිසි
ලෙස නොවසියි. වැසි වලාකුළු සිඳී යයි. ගොම්මන මැළවෙයි. ආහාර හිඟයක් වෙයි. වැසි වසින්නාක් මෙන් සතර දිශාවෙන්
වලාකුළු නැඟී, ස්ත්රීන් විසින් වේලීමට අවුවෙහි දැමූ වී ආදිය ‘තෙමේය’ යන බියෙන් ගෙය තුළට ගන්නා කල්හි ද,
පුරුෂයන් උදලු හා කූඩ අතැති ව නියර බැඳීමට නික්මුණු කල්හි ද, වසින ආකාරය දක්වා ගර්ජනා කොට විදුලිය පතුරුවා, ඒ
ගොනුන් යුද්ධ නොකොට ගියාක් මෙන් වැසි නොවැසම පලා යයි. මේ එහි විපාකයයි. ඔබට මේ නිසා කිසි අනතුරක් නැත. මේ සිහිනය
අනාගත කාලය සඳහා දුටු සිහිනයකි. බමුණෝ තමන්ගේ දිවි පැවැත්ම (ලාභය) සඳහා එසේ කීහ.”
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ
සිහිනයෙහි විපාක වදාරා, “මහරජ, දෙවැනි සිහිනය කියව”යි වදාළ සේක.
(2) “ස්වාමීනි, මම දෙවැනි සිහිනය මෙසේ දුටුවෙමි. කුඩා ගස් ද පැළ ගස් ද පොළොව පලාගෙන වියතක් පමණ හෝ රියනක් පමණ පැන
නැඟී මල් පිපී, ඵල දරයි. මේ දෙවැනි සිහිනය දුටුවෙමි. මෙහි විපාක කවරේද?”
“මහරජ, මේ සිහිනයේ විපාක ලොව
පිරිහෙන කල්හි මිනිසුන්ගේ ආයු ප්රමාණය අඩු වන කල්හි වන්නේය. අනාගතයෙහි සත්ත්වයෝ තියුණු රාගය ඇත්තෝ වන්නාහුය.
නිසි වයසට නොපැමිණි කුමරියෝ පුරුෂයන් හා එක්ව, ඔසප් වී ගැබිණියෝ ද වී දූපුතුන් ලබා වැඩෙන්නාහ. කුඩා ගස්වල මල්
පිපෙන්නාක් මෙන් ඔවුන්ගේ ඔසප් වීම ද, ඵල මෙන් දූ දරුවෝ ද වන්නෝය. මේ හේතු කොට ගෙන ඔබට බියක් නැත. මහරජ, තුන්
වැනි සිහිනය කියන්න.”
(3) “ස්වාමීනි, දෙනුන් විසින් එදවස උපන් වසු පැටවුන්ගෙන් කිරි බොනු මම දුටුවෙමි. මේ මගේ තුන්වැනි සිහිනයයි. මෙහි
විපාක කුමක්ද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහිම මිනිසුන් අතර කුල දෙටුවන් පිදීමේ සිරිත අභාවයට ගිය කල්හි
වන්නේය. අනාගතයෙහි සත්ත්වයෝ මව්පියන් කෙරෙහි හෝ නැන්දම්මා මාමණ්ඩියන් කෙරෙහි හෝ ලජ්ජා බිය නොදක්වා, තමන්ම ගේ දොර
කටයුතු සංවිධානය කරන්නාහුය. ඔවුහු මහල්ලන්ට ආහාර පාන, වස්ත්ර පමණකුදු දෙනු කැමැත්තෝ නම් දෙති; නොදෙනු කැමැත්තෝ
නොදෙති. මහල්ලෝ අසරණව, ස්වාධීනව විසිය නොහැකිව, දරුවන් සතුටු කොට (යටත්ව) ජීවත් වෙති. ඒ එදවස උපන් වසු
පැටවුන්ගෙන් කිරි බොන දෙනුන් මෙනි. මහරජ, මේ හේතුකොට ඔබට බයක් නැත. සතර වැනි සිහිනය කියන්න.”
(4) “ස්වාමීනි, ගැල ඉසිලීමට සමත් උස මහතින් යුත් ගොනුන් විය ගසෙහි නොයොදා, තරුණ වූ නුපුහුණු ගොනුන් ගැල්හි යොදනු
දුටුවෙමි. උන් ගැල ඉසිලීමට නොහැකි ව වියගස අතහැර සිටියහ. ගැල් ගමන් නොකළේය. මේ මගේ සිව් වැනි සිහිනයයි. මේ
සිහිනයෙහි විපාක කුමක්ද?”
“මේ සිහිනයේ විපාක ද අනාගතයෙහි නොදැහැමි රජුන්ගේ කාලයෙහි ම වන්නේය. අනාගත
කාලයෙහි නොදැහැමි දිළිඳු රජවරු නුවණැති, පරම්පරා වශයෙන් කටයුතු දන්නා, යුක්තිය පසිඳලීමෙහි සමත් මහා ඇමතිවරුන්ට
තනතුරු නොදෙති. දම් සභාවෙහි ද විනිසුරු මඬුල්ලෙහි ද නැණවත්, ව්යවහාරයෙහි දක්ෂ වැඩිහිටි ඇමතිවරුන් නොපිහිටුවති.
මීට හාත්පසින් විරුද්ධ වූ නව යෞවනයන්ට පදවි දෙති. එවැනි අයම විනිසුරු මඬුල්ලෙහි පිහිටුවති. ඔවුහු රජයේ කාර්යයන්
මෙන්ම යුතු අයුතු ද නොදන්නාහු, එම පදවි දැරීමට හෝ රාජ්ය කාර්යය ඉටුකිරීමට හෝ නොහැකි වෙති. ඔවුහු අසමත්ව ධුරය
අතහැර දමති. වැඩිහිටි නුවණැති ඇමතිවරු තනතුරු නොලබන්නාහු, කටයුතු පසිඳලීමට සමත් වුව ද ‘මොවුන්ගෙන් අපට කවර
ඵලක්ද? අපි බාහිර වූවෝ වෙමු. අභ්යන්තරයේ සිටින තරුණ දරුවෝ ඒ දැනගනිත්වා’යි සිතා පැමිණි කාර්යය නොකරති. මේ
ආකාරයෙන් ඒ රජුන්ට පිරිහීමක්ම වන්නේය. පදවිය ඉසිලීමට අසමතුන් තනතුරුවල යෙදවීම, නුපුහුණු තරුණ ගොනුන් ගැලෙහි
යෙදවීම මෙනි. ධුරය දැරිය හැකි ශක්තිමත් ගොනුන් ගැලෙහි නොයෙදූ කාලය මෙන් වන්නේය. මේ නිසා ද ඔබට බියක් නොවන්නේය.
පස් වැනි සිහිනය කියන්න.”
(5) “ස්වාමීනි, මම දෙපසින්ම මුව ඇති අශ්වයකු දුටුවෙමි. ඌට දෙපසින්ම ගව ආහාර (තණ ආදිය) දෙති. ඌ මුඛ දෙකෙන්ම කයි.
මේ මගේ පස් වැනි සිහිනයයි. මෙහි විපාක කවරේද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහි නොදැහැමි රජුන්ගේ කාලයෙහිම
වන්නේය. එකල නොදැහැමි අඳබාල රජවරු, ධර්මය නොසලකන චපල මිනිසුන් විනිසුරුවන් ලෙස පත් කරති. පින් පව් නොසලකන, නුවණ
නැති ඔවුහු විනිසුරු මඬුල්ලෙහි හිඳ තීරණ දෙන්නාහු, පැමිණිලි හා විත්ති යන දෙපසින්ම අල්ලස් ගෙන කති. දෙපසින්ම තණ
කන අශ්වයා මෙනි. මේ හේතු කොටගෙන ඔබට බියක් නැත. සවැනි සිහිනය කියන්න.”
(6) “ස්වාමීනි, මහජනතාව එක්ව ලක්ෂයක් අගනා රන් තැලියක් පිරිමැද ‘මෙහි මුත්රා කරව’යි කියා එක් මහලු හිවලකුට
දුන්හ. එහි මුත්රා කරන මහලු හිවලා ද දුටුවෙමි. මේ මගේ සවැනි සිහිනයයි. මෙහි විපාක කවරේද?”
“මෙහි විපාක ද
අනාගත කාලයෙහිම වන්නේය. අනාගතයෙහි අසමජාති රජවරු කුලවතුන්ගේ පුතුන් කෙරෙහි සැක උපදවා තනතුරු නොදෙන්නාහ.
කුලහීනයන් උසස් කරන්නාහ. එම නිසා මහා කුලවත්හු දුගී වෙති. ලාමක කුල ඇත්තෝ අධිපති වෙති. එවිට ඒ කුලවත්හු දිවි
රැකගැනීමට නොහැකිව, ‘මොවුන් නිසා ජීවත් වෙමු’යි සිතා කුලහීනයන්ට තම දියණියන් පාවා දෙන්නාහ. මෙසේ ඒ කුලකතුන්
කුලහීනයන් සමඟ විවාහ වීම, මහලු සිවලා රන් තලියෙහි මුත්රා කිරීමට සමාන වන්නේය. මෙයින් ද ඔබට බියක් නොවේ. සත්
වැනි සිහිනය කියන්න.”
(7) “ස්වාමීනි, පුරුෂයෙක් රැහැනක් අඹර අඹරා පාමුල තබයි. ඔහු හිඳ සිටි පුටුව යට ලැග සිටි බඩසයින් පෙළුණු සිවලියක්,
ඒ පුරුෂයාට නොදැනෙන්නට එය කා දමයි. මම මෙසේ දුටුවෙමි. මේ සත් වැනි සිහිනයයි. මෙහි විපාක කවරේද?”
“මෙහි
විපාක ද අනාගතයෙහි වන්නේය. අනාගතයෙහි ස්ත්රීහු පුරුෂයන් කෙරෙහි (පරපුරුෂයන් කෙරෙහි) තදින් ඇලුනෝ, සුරාවෙහි
ඇලුනෝ, අලංකාරයට ඇලුනෝ, වීථි සංචාරයෙහි ඇලුනෝ සහ ආමිසයෙහි ඇලුනෝ වන්නෝය. දුස්සීල වූ, පහත් හැසිරීම් ඇත්තෝ වෙති.
ඒ ස්ත්රීහු ඔවුන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් විසින් ගොවිතැන් කිරීම්, ගවයන් රැකීම් ආදී කටයුතුවලින් දුක සේ ඉතා අමාරුවෙන්
රැස් කරන ලද ධනය, තම සොර සැමියන් සමඟ සුරා බොමින්, මල් ගඳ විලවුන් දරමින් නාස්ති කරති. සිය නිවසෙහි ඉතා අවශ්ය
කටයුතු පවා නොසොයා, ගෙයි තාප්පයට ඉහළින් හෝ සිදුරුවලින් ජාරයන් (සොර සැමියන්) දෙස බලමින්, හෙට දිනයෙහි වැපිරිය
යුතුව තිබුණු ධාන්ය හෝ කොටා කැඳ, බත්, කැවිලි පිස කමින් සිය හිමියා සතු දේ විනාශ කරති. පුටුව යට සිටි සිවලිය,
අඹර අඹරා පාමුල දැමූ රැහැන කන්නාක් මෙනි. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. අට වැනි සිහිනය කියන්න.”
(8) “ස්වාමීනි, රජ මිදුලෙහි හිස් භාජන බොහෝ ගණනක් මැද තැබූ ජලය පිරි මහා සැළියක් දුටුවෙමි. සතර වර්ණයටම අයත්
මිනිස්සු සතර දිශාවෙන් හා සතර අනුදිශාවෙන් කළවලින් දිය ගෙනැවිත් පිරුණු භාජනය ම පුරවති. එසේ පුරවනු ලබන ජලය
උතුරා ගලා යයි. එහෙත් ඔවුහු නැවත නැවතත් එයටම ජලය වත්කරති. හිස් භාජන දෙස බලන්නෙක් ද නැත. මේ මාගේ අට වැනි
සිහිනයයි. මෙහි විපාක කවරේද?”
“මේ සිහිනයෙහි විපාක ද අනාගතයෙහිම වන්නේය. අනාගතයෙහි මේ ලෝකය පිරිහෙන්නේය.
රාජ්යය සාර රහිත වන්නේය. රජවරු නිර්ධන දිළින්දෝ වන්නාහ. යමෙක් පොහොසත් වෙත් ද, ඔහුගේ භාණ්ඩාගාරයේ කහවණු ලක්ෂයක්
පමණ වේ. මෙසේ ධනහීන වූ රජවරු සියලු ජනපදවාසීන් ලවා තම තමන්ගේ (රජුගේ) කාර්යයන්ම කරවති. මෙයින් පීඩාවට පත්
මිනිස්සු සිය රැකියා කටයුතු අතහැර රජු සඳහාම:
එහි හටගත් අස්වැන්න ගෙනැවිත් රජුගේ ගබඩා ආදියම පුරවන්නාහ. තම තමන්ගේ නිවෙස්වල ඇති හිස් අටුකොටු දෙස බලන්නේවත් නැත. හිස් භාජන නොබලා පිරුණු සැළියම පුරවන්නාක් මෙන් වන්නේය. මෙයින් ඔබට බියක් නැත. නව වැනි සිහිනය කියන්න.”
(9) “ස්වාමීනි, පස් පියුමින් ගැවසුණු, හාත්පසින්ම තොටුපළවල් ඇති ගැඹුරු පොකුණක් දුටුවෙමි. දෙපා සිව්පා සත්තු
වටෙන්ම පොකුණට බැස පැන් බොති. ඒ පොකුණෙහි මැද ගැඹුරු තැන ජලය බොර වී ඇත. දෙපා සිව්පා සතුන් බැස පා තැබූ ඉවුරු
පෙදෙසෙහි ජලය ඉතා පැහැදිලිය, නිශ්චලය, ඉතා පිරිසිදුය. මම මෙසේ දුටුවෙමි. මේ මගේ නව වැනි සිහිනයයි. මෙහි විපාක
කවරේද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහිම වන්නේය. අනාගතයෙහි රජවරු අධාර්මික වන්නාහුය. ඡන්දය ආදියෙන් අගතියට ගොස්
රාජ්යය කරන්නාහුය. දැහැමින් විනිශ්චයක් නොදෙන්නාහ. අල්ලසට ගිජු වූවෝ වන්නාහ. ධනයෙහි ලොබ බැඳගන්නාහ. රට වැසියන්
කෙරෙහි ඔවුන්ගේ ඉවසීමක්, මෛත්රියක් හෝ අනුකම්පාවක් නම් නැත්තේය. ඉතා සැර පරුෂ වන්නාහ. උක් යන්ත්රයක මිරිකෙන
උක් පුරුකක් මෙන් රට වැසියන් පෙළ පෙළා නොයෙක් විධියෙන් අයබදු පනවා ධනය ගන්නාහුය. රට වැසියෝ බදු බරින් පීඩිත ව, ඒ
ගෙවාගත නොහැකිව ගම් නියම්ගම් අතහැර දේශසීමා ප්රදේශවලට (පිටිසරට) ගොස් වාසය කරන්නාහ. එවිට මධ්යම ජනපදය හිස්
වන්නේය. පිටිසර පෙදෙස් ඝන ජනාවාස වේ. යම් සේ පොකුණු මැද ජලය කැළඹී අවට ජලය ප්රසන්න වූයේ ද, මෙය එබඳුය. මේ
හේතුකොට ඔබට බයක් නැත. දස වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, එකම බත් හැලියක පිසෙමින් තිබූ බත, නොපිසෙන බවක් මම දුටිමි. එය හරියට ‘නොපිසෙන්නේය’ යි කියා වෙන් කර තැබුවාක් මෙන් තුන් ආකාරයකින් පිසෙමින් තිබුණි. එක පැත්තක් දියර ගතියෙන් යුක්ත වී ඉතා තෙත් වී තිබුණි. එක පැත්තක් සහල් ගතියෙන් යුක්ත විය (නොපැසී තිබුණි). අනික් පැත්ත මනාව පිසී තිබුණි. මෙය මාගේ දහවැනි සිහිනය යි. මෙහි විපාක කවරේ ද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහි ම වන්නේය. අනාගතයෙහි රජවරු අධර්මිෂ්ඨ වන්නාහ. රජුන් අධර්මිෂ්ඨ වූ කල්හි රාජකීය නිලධාරීහු ද, බමුණු ගෘහපතීහු ද, නියම්ගම් දනව් වැසියෝ ද, මහණ බමුණන් ඇතුළු සියලු මනුෂ්යයෝ ද අධර්මිෂ්ඨ වන්නාහ. ඉන්පසු ඔවුන්ට අරක් ගත් දෙවියෝ ද, බලි පූජා පිළිගන්නා දෙවියෝ ද, රුක් දෙවියෝ ද, ආකාශස්ථ දෙවියෝ ද යන මේ ආදී දෙවියෝ ද අධර්මිෂ්ඨ වන්නාහ.
අධර්මිෂ්ඨ රජුන්ගේ රාජ්යයෙහි සුළං විෂම වී, රළු වී හමන්නේය. එම සුළං ආකාශස්ථ විමාන කම්පා කරවන්නේය. ඒවා කම්පා වූ කල්හි දෙවියෝ කිපී වැසි නො වස්වන්නාහ. වැසි වැස්ස ද මුළු රටට එකවර නො වසින්නේය. වසිනා වැස්ස ද හැම තැනම කෘෂිකර්මයට හෝ වප් මඟුලට හෝ උපකාරී වන පරිදි නො වසින්නේය.
මුළු රටෙහි පමනක් නොව, එක ප්රදේශයක ද, එක ගමක ද, එක පොකුණක ද, එක විලක ද එකවර වැසි නො වසින්නේය. විලෙහි ඉහළ කොටසට වසින කල්හි පහළ කොටසට නො වසින්නේය. පහළ කොටසට වසින කල්හි ඉහළ කොටසට නො වසින්නේය. එක් කොටසක සශ්යය (ගොයම) අධික වර්ෂාවෙන් විනාශ වන්නේය. එක් කොටසක වර්ෂාව නැතිකමින් වියළී යන්නේය. සම ව වැසි වට කොටස මනාව පැසෙන්නේය. මෙසේ එකම රජුගේ රාජ්යය තුළ භෝග අස්වැන්න, එකම හැලියක බත මෙන් ත්රිවිධාකාර වන්නේය. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. එකොළොස් වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් අරටුවක් කුණු වූ මෝරු සඳහා විකුණනු මම දුටිමි. මෙය මාගේ එකොළොස් වැනි සිහිනය යි. මෙහි විපාක කවරේ ද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහි මාගේ ශාසනය පිරිහී යන කල්හි වන්නේය. අනාගතයෙහි සිව්පසයෙහි ලොල් වූ, ලජ්ජා නැති භික්ෂූහු බොහෝ වන්නාහ. ඔවුහු, මා විසින් සිව්පස ලෝලත්වය මර්දනය කර දේශනා කරන ලද ධර්මය, චීවරාදී සිව්පසය ලැබීම උදෙසා අනුන්ට දේශනා කරන්නාහ. සිව්පසයෙහි මුසපත් වූ ඔවුහු, සසරින් නික්මීමේ පක්ෂයෙහි පිහිටා, නිර්වාණය අරමුණු කරගෙන දහම් දෙසීමට නො හැකි වන්නාහ. හුදෙක් ‘මොවුන් අපගේ පද ව්යඤ්ජන සම්පත්තිය ද මිහිරි කටහඬ ද අසා, වටිනා චීවරාදිය දෙන්නාහ’ යි සිතා දහම් දෙසන්නාහ.
තවත් සමහරු වීථි මධ්යයේ ද, සිව්මන්සල ද, රජ දොරටු ආශ්රිත ව ද හිඳ කහවණු, අඩ කහවණු, පාද, මාසක ආදී මුදල් උදෙසා දේශනා කරන්නාහ. මෙසේ මා විසින් නිර්වාණය වටිනාකම කොට දෙසන ලද ධර්මය සිව්පසය පිණිස ද, කහවණු අඩ කහවණු ආදිය පිණිස ද විකුණා දහම් දෙසන්නෝ, ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් අරටුව කුණු මෝරු සඳහා විකුණන්නන් මෙන් වන්නාහ. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. දොළොස් වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, හිස් ලබු කබල් දියෙහි ගිලෙනු මම දුටිමි. මෙහි විපාකය කිමෙක් ද?”
“මෙහි විපාකය ද අනාගතයෙහි අධර්මිෂ්ඨ රජුන්ගේ කාලයෙහි ලෝකය විපරීත වන විට ම වන්නේය. එකල රජවරු කුලවත් කුල පුත්රයන්ට තනතුරු නො දෙන්නාහ. කුල හීනයන්ට ම දෙන්නාහ. ඔවුහු ප්රධානියෝ වන්නාහ. කුලවත්හු දිළිඳු වන්නාහ.
රජු ඉදිරියෙහි ද, රජ දොරටුවෙහි ද, ඇමතියන් ඉදිරියෙහි ද, විනිශ්චය සභාවෙහි ද, හිස් ලබු කබල් වැනි වූ කුල හීනයන්ගේ කථාව ම, (දියෙහි ගිලී පතුලේ සිටින්නාක් මෙන්) නොසෙල්වී, මැනවින් පිහිටා සිටින්නේය. සංඝ සන්නිපාතවල දී ද, සංඝ කර්ම ගණ කර්ම කරන තැන්වල ද, පා සිවුරු පිරිකර ආදිය බෙදන විනිශ්චය ස්ථානවල ද දුස්සීල පාපී පුද්ගලයන්ගේ කථාව ම පිළිගැනීමට ලක් වන්නේය. ලජ්ජා ඇති භික්ෂූන්ගේ වචනය නො පිළිගැනෙන්නේය. මෙසේ හැම අයුරින් ම හිස් ලබු කබල් ගිලී යන කාලයක් මෙන් වන්නේය. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. තෙළෙස් වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, ඉතා මහත් වූ ගෙවල් (මාළිගා) ප්රමාණයේ ඝන කළුගල්, නැවක් මෙන් ජලයෙහි පාවෙනු මම දුටිමි. මෙහි විපාක කෙසේ ද?”
“මෙහි විපාක ද එවැනි ම කාලයක (අධර්මිෂ්ඨ රජුන්ගේ කාලයේ) වන්නේය. එකල අධර්මිෂ්ඨ රජවරු කුලහීනයන්ට තනතුරු දෙන්නාහ. ඔවුහු ප්රධානියෝ වන්නාහ. කුලවත්හු දිළිඳු වන්නාහ. කිසිවෙක් ඒ කුලවතුන්ට ගරු නො කරන්නාහ. අර කුලහීනයන්ට ම ගරු බුහුමන් කරන්නාහ. රජු ඉදිරියෙහි හෝ ඇමැතියන් ඉදිරියෙහි හෝ විනිශ්චය ශාලාවේ දී, විනිශ්චයෙහි දක්ෂ වූ ඝන කළුගල් වැනි කුලපුත්රයන්ගේ කථාව (ගල් දියෙහි ගිලෙන්නාක් මෙන්) නො පිළිගැනෙන්නේය. ඔවුන් කථා කරන විට ‘මොවුන් මේ කුමක් කියන්නේ ද?’ යි අන් අය පරිහාස කරන්නාහ.
භික්ෂු සංඝයා රැස්වන තැන්වල දී ද ඉහත කී ස්ථානවල දී ද සිල්වත් භික්ෂූන් ගරු කළ යුත්තන් ලෙස නො සලකන්නාහ. ඔවුන්ගේ කථාව අනුන්ගේ සිත් තුළ බැස නො ගන්නේය. මෙය කළු ගල් පාවෙන කාලයක් මෙන් වෙයි. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. දහහතර වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, කුඩා මී මල් ප්රමාණයේ මැඩි දෙනුන් (ගෙම්බන්), ඉතා විශාල වූ නාගයන් වේගයෙන් ලුහුබැඳ ගොස්, නෙළුම් දඬු කඩන්නාක් මෙන් කඩ කඩා, මස් කා ගිල දමනු මම දුටිමි. මෙහි විපාක කවරේ ද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහි ලෝකය පිරිහෙන කල්හි ම වන්නේය. එකල්හි මිනිස්සු තීව්ර වූ රාග ඇති ව, කෙළෙස්වලට වසඟ වී, තරුණ භාර්යාවන්ගේ වසඟයෙහි පවතින්නාහ. ගෙදර දාස කම්කරුවෝ ද, ගව මහීෂ ආදී සතුන් ද, රන් රිදී ආදී ධනය ද යන සියල්ල ඒ භාර්යාවන්ට ම අයත් වන්නේය.
‘අසවල් රන් රිදී ආදිය හෝ රෙදිපිළි ආදිය හෝ කොහි ද?’ යි ඇසූ විට, ‘ඒවා ඇති තැනක තිබුණාවේ, උඹට මේවා සොයන්නට ඇති කාර්යය කුමක් ද? උඹ මගේ ගෙදර ඇති නැති දේ දැන ගැනීමට කැමති වූවා ද?’ යි කියා නොයෙක් අයුරින් පරිභව කොට, කටුක වචන නමැති ආයුධවලින් කොටා, දාස සේවකයන්ට මෙන් තම ස්වාමි පුරුෂයන් තම යටතට ගෙන තම ආධිපත්යය පවත්වන්නාහ. මෙසේ මී මල් ප්රමාණයේ මැඩි දෙනුන් විසින් ආශීවිෂ (විෂ සහිත) නාගයන් ගිල දමන කාලයක් මෙන් වන්නේය. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. පසළොස් වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, අසද්ධර්ම (අගුණ) දහයකින් යුත්, ගම ගොදුරු කරගත් කපුටෙක්, රන්වන් පැහැති වූ හෙයින් ‘සුවර්ණ’ යයි නම් ලත් රන් හංසයන් විසින් පිරිවරාගෙන සිටිනු මම දුටිමි. මෙහි විපාක කෙසේ ද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහි දුබල රජුන්ගේ කාලයෙහි ම වන්නේය. අනාගතයෙහි රජවරු හස්ති ශිල්පාදියෙහි අදක්ෂ වූ, යුද්ධයන්හි විශාරද නො වූ අය වන්නාහ. ඔවුහු තම රාජ්යයට විපතක් වේ යයි සැකයෙන්, තමා හා සමාන ජාති ඇති කුලපුත්රයන්ට තනතුරු නො දී, තම පා දෝවනය කරන්නන්, නාවන්නන්, කරණවෑමියන් ආදීන්ට තනතුරු දෙන්නාහ. ජාති ගෝත්ර සම්පන්න කුලපුත්රයෝ රාජ කුලයෙහි පිහිටක් නො ලැබ, ජීවත් වීමට නො හැකි ව, ධනවත් බලවත් වූ ජාති ගෝත්ර හීන කුලහීනයන්ට උපස්ථාන කරමින් හැසිරෙන්නාහ. මෙය රන් හංසයන් විසින් කපුටා පිරිවරා ගත් කාලය මෙන් වන්නේය. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. සොළොස් වැනි සිහිනය කියන්න.”
“ස්වාමීනි, පෙර දී දිවියෝ (ව්යාඝ්රයෝ) එළුවන් ව කා දමති. එහෙත් මම, එළුවන් විසින් දිවියන් ලුහුබැඳ ගොස් ‘මුරු මුරු’ හඬ නඟා කනු දුටිමි. එවිට ඒ බියට පත් අනෙක් දිවියෝ, එළුවන් දුර දී ම දැක, තැති ගෙන, එළුවන්ට බියෙන් පලා ගොස් කැලෑ රොදවලට රිංගා සැඟවුණහ. මෙසේ මම දුටිමි. මෙහි විපාක කවරේ ද?”
“මෙහි විපාක ද අනාගතයෙහි අධර්මිෂ්ඨ රජුන්ගේ කාලයෙහි ම වන්නේය. එකල කුලහීනයෝ රජුට හිතවත් ව ප්රධානියෝ වන්නාහ. කුලවත්හු අප්රකට ව, දිළිඳු වන්නාහ. ඒ රාජ වල්ලභයෝ රජුට කේළාම් කියා, විනිශ්චය සභා ආදියෙහි බලවත් වී, කුලවතුන්ගේ පරම්පරාගත කෙත්වතු ආදිය ‘මේවා අප සතු ය’ යි නඩු දමා, ‘මේවා තොපට නොව අපට අයිතිය’ යි කියමින් විනිශ්චය සභාවල දී විවාද කොට, වේවැල් ආදියෙන් පහර දී, බෙල්ලෙන් අල්ලා ඇද දමා, ‘තොපි තොපේ තරම නො දනිව් ද? අප සමඟ විවාද කරව් ද? දැන් තොප ගැන රජුට කියා අත් පා කැපීම් ආදිය කරවන්නෙමු’ යි තර්ජනය කරන්නාහ.
ඔවුහු ඔවුන්ට බියෙන් තම සතු වස්තුව, ‘මේවා ඔබලා ම ගන්න’ යි පවරා දී, තම ගෙවලට ගොස් බියෙන් සැඟවී නිදන්නාහ. පාපී භික්ෂූහු ද සිල්වත් භික්ෂූන් ව කැමති පරිදි වෙහෙසට පත් කරන්නාහ. ඒ සිල්වත් භික්ෂූහු පිහිටක් නො ලැබ කැලයට වැදී වන ලැහැබවල සැඟවෙන්නාහ. මෙසේ හීන ජාතිකයින්ගෙන් සහ පාපී භික්ෂූන්ගෙන් පීඩාවට පත් වූ ජාතිමත් කුලපුත්රයන් ද සිල්වත් භික්ෂූන් ද, එළුවන්ට බියෙන් දිවියන් පලා යන කාලය මෙන් වන්නේය. මේ හේතුවෙන් ද ඔබට බියක් නැත. මේ සිහිනය ද අනාගතය අරභයා ම දක්නා ලද්දකි. බමුණෝ වනාහි ධර්මය හෝ සුධර්මතාව නිසා ඔබට ඇති ස්නේහයෙන් කීවාහු නො වෙති. ‘බොහෝ ධනය ලබන්නෙමු’ යි ආමිෂය බලාපොරොත්තුවෙන් ජීවත් වීම පිණිස ම කීවාහු ය.”
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සොළොස් මහා සිහිනයන්ගේ විපාක කියා දී, “මහරජ, දැන් ඔබ පමණක් නො වෙයි මේ සිහින දුටුවේ. පෙර රජවරු ද මේවා දැක ඇත්තාහ. බමුණෝ ද ඔවුන්ට මේ අයුරින් ම මේ සිහින ගෙන යාග මතුයෙහි ම තැබූහ (යාග කිරීමට උපදෙස් දුන්හ). ඉන්පසු නුවණැත්තන් දුන් උපදෙස් අනුව ගොස් බෝසතුන්ගෙන් විමසූහ. පුරාණ පණ්ඩිතයන් ද ඔවුන්ට මේ සිහින විස්තර කරමින් මේ ආකාරයෙන් ම පැහැදිලි කළහ” යි වදාරා, කොසොල් රජු විසින් අයදනා ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි බෝසතාණෝ උසස් බමුණු කුලයෙහි ඉපිද, වැඩිවිය පත් ව ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදි ව, අභිඤ්ඤා හා සමාපත්ති උපදවා හිමාලය ප්රදේශයෙහි ධ්යාන ක්රීඩාවෙන් කල් ගෙවති. එකල බරණැස් රජතුමා මේ ආකාරයෙන් ම මේ සිහින දැක බමුණන්ගෙන් විචාළේය. බමුණෝ පෙර පරිදි ම යාග කිරීමට පටන් ගත්හ.
ඔවුන් අතරින් පුරෝහිත බමුණුගේ අතවැසි මානවකයා පණ්ඩිත ය, ව්යක්ත ය. ඔහු තම ආචාර්යවරයාට මෙසේ කීය. “ආචාර්යයෙනි, ඔබතුමන් විසින් අපට වේද තුන ම උගන්වන ලද්දේ ය. ඒ වේදයන්හි එකකු මරා තවෙකකුට ශාන්ති කර්ම කිරීමක් නම් නැත්තේ නො වේ ද?”
“දරුව, මේ උපායෙන් අපට බොහෝ ධනය ලැබෙන්නේය. ඔබ රජුගේ ධනය රකින්නට හදනවා වගෙයි.”
එවිට මානවකයා “එසේ නම් ආචාර්යයෙනි, ඔබ ඔබගේ කාර්යය කරගන්න. මම ඔබ ළඟ සිට කුමක් කරන්න ද?” යි කියා ඇවිද යන්නේ රජුගේ උයනට ගියේය.
එදින ම බෝසතාණෝ ද ඒ කාරණය දැන, “අද මා මිනිස් වාසයට ගිය කල්හි මහජනයා බන්ධනයෙන් මිදීම වන්නේය” යි සිතා, අහසින් ගොස් උයනට බැස රන් පිළිමයක් මෙන් මඟුල් සල් ගල් තලාවෙහි වැඩ සිටියහ. මානවකයා බෝසතුන් වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ පිළිසඳර කථා කළේය. බෝසතාණෝ ද ඔහු සමග මිහිරි පිළිසඳර කථා කොට, “කුමක් ද මානවකය, රජතුමා දැහැමින් රාජ්යය කරවයි ද?” යි විචාළහ.
“ස්වාමීනි, රජතුමා නම් දැහැමි ය. එහෙත් බමුණෝ ඔහු නො මඟ යවති. රජතුමා සිහින දහසයක් දැක බමුණන්ට කීවේය. බමුණෝ යාග කරමු යි සූදානම් වූහ. ස්වාමීනි, මේ සිහිනවල ඵලවිපාක මෙය යි කියා රජුට කරුණු පහදා දී ඔබතුමන් විසින් මහජනයා බියෙන් මුදවා ලීම වටින්නේ නැද් ද?”
“මානවකය, අපි රජු නො දනිමු. රජු ද අප නො දනී. ඉදින් ඔහු මෙහි අවුත් විචාරන්නේ නම්, අපි කියන්නෙමු.”
මානවකයා “ස්වාමීනි, මම රජු කැඳවාගෙන එන්නෙමි. ඔබ වහන්සේ මා එන තුරු මොහොතක් මෙහි වැඩ සිටිනු මැනවැ” යි බෝසතුන්ගෙන් පොරොන්දු ගෙන, රජු වෙත ගොස් “මහරජ, එක්තරා අහසින් යන තාපසයෙක් ඔබගේ උයනට බැස, ඔබ දුටු සිහිනවල විපාක කියන්නෙමි යි ඔබ ව කැඳවයි” යැයි කීවේය.
මංගල ශිලා ඵලකය මත වැඩ සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සහ රජතුමා
රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා එකෙණෙහි ම මහත් පිරිවර සමග උයනට ගොස්, තාපසයාණන් වැඳ එකත්පසෙක හිඳගෙන මෙසේ ඇසී ය.
“ස්වාමීනි, මා දුටු සිහිනවල විපාක ඔබතුමන් දන්නා බව සැබෑ ද?”
“එසේය මහරජ.”
“එසේ නම් වදාරනු මැනවි.”
“මහරජ, කියන්නෙමි. පළමුව ඔබ දුටු ආකාරයෙන් ම ඒ සිහින මට ඇසෙන්නට කියන්න.”
“එසේය ස්වාමීනි” යි රජතුමා -
“යුද්ධ නො කොට ගිය ගවයෝ, මල්ඵල හටගත් කුඩා ගස්, වස්සන්ගෙන් කිරි බොන දෙන්නු, ගැලෙහි යෙදූ නහඹු ගවයෝ, දෙපස මුව ඇති අශ්වයා, මහලු හිවල් දෙනක් මුත්ර කරන රන් තලිය, රැහැන කා දමන හිවල් දෙන, හිස් කළ ගෙඩි පිරිවරා ගත් පිරුණු කළය, ගැඹුරු තැන දිය බොර වූ පොකුණ, නො පැසුණු බත සහ රත් හඳුන්;”
“හර (අරටු) නැති ලබු කැබලි දියෙහි ගිලෙයි; කළු ගල් දියෙහි පාවෙයි; මැඩි දෙනුන් නාගයන් ගිලිති; කවුඩුවන් විසින් පිරිවරා ගත් සුවර්ණ හංසයෙක් සහ එළුවන්ට බියෙන් දුවන ව්යාඝ්රයෝ ය.”
මෙසේ වදාරා, කොසොල් රජුට ප්රකාශ කළ ආකාරයෙන් ම ඒ සිහින විස්තර කළහ.
බෝසතාණෝ ද දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශනා කළ ආකාරයෙන් ම, ඒ සිහිනවල විපාක විස්තර වශයෙන් ප්රකාශ කොට, අවසානයෙහි තමන් විසින් ම මෙය ද පැවසූහ.
“මේ සිදුවීම් විපරීතභාවය නිසා පවතී. එහෙත් එය මේ යුගයෙහි සිදු නොවන්නකි.”
එහි අර්ථය මෙසේ ය: “මහරජ, මේ ඔබ දුටු සිහිනවල විපාක ය. ඒ විපාක නැති කිරීම සඳහා යම් යාග කර්මයක් කරනු ලබයි ද, එය විපරියාසො වත්තති හෙවත් විපරීත ව (පෙරළියක් ව) පවතී. වැරදි ලෙස පවතී. කුමක් නිසා ද? මේ සිහිනවල ඵල විපාක ලැබෙන්නේ ලෝකය පිරිහෙන කාලයෙහි ය. එනම් අයුක්තිය යුක්තිය ලෙස ගන්නා කාලයෙහි, යුක්තිය අයුක්තිය ලෙස අත්හරින කාලයෙහි, අසත්යය සත්යය ලෙස ගන්නා කාලයෙහි, සත්යය අසත්යය ලෙස බැහැර කරන කාලයෙහි, අලජ්ජීන් බලවත් වන, ලජ්ජා ඇත්තන් පිරිහෙන කාලයෙහි ය.
නයිධ මත්ථී යනු: දැන් මේ ඔබේ කාලයේ හෝ මගේ කාලයේ හෝ මේ පවතින පුරුෂ යුගයෙහි ඒ සිහිනවල විපාක සිදු නො වේ. එනිසා ඒවා නැති කිරීමට කරන යාග කර්මය විපරීත දෙයකි. එයින් වැඩක් නැත. මේ හේතුවෙන් ඔබට බියක් හෝ තැති ගැන්මක් ඇති කරගත යුතු නැත.”
මෙසේ මහාපුරුෂයාණෝ රජු සනසා, බන්ධනගත වූ මහාජනයා මුදා හැර, නැවත අහසෙහි සිට රජුට අවවාද කොට, පන්සිල්හි පිහිටුවා “මහරජ, මෙතැන් පටන් බමුණන් හා එක් වී සත්ව ඝාතන යාග නො කරන්න” යි දහම් දෙසා අහසින් ම තමන් වසන තැනට ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “සිහින හේතුවෙන් ඔබට බියක් නැත. මේ යාගය නවත්වන්න” යි වදාරා, යාගය නවත්වා මහාජනයාට අභය දානය දී, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරණුවෝ ය. මානවකයා වූයේ සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ය. තාපසයාණෝ නම් මම ම වීමි.”
භාග්යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවි කල්හි සංගීතිකාරක තෙරවරු ‘උසභා’ යනාදී පද තුන (ගාථා කොටස්) අටුවාවට නංවා, ‘ලාබූනි’ යනාදී පද හතර එක් ගාථාවක් වශයෙන් සකසා ඒකක නිපාත පාළියට ඇතුළත් කළහ.
සත්වන මහාසුපින ජාතක වර්ණනාව යි.
“උභො ඛඤ්ජා” (දෙදෙනාම කොරුය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි මසුරු කෝසිය සිටාණන් අරබයා වදාළ සේක. රජගහ නුවරට නුදුරින් ‘සක්ඛර’ නම් නියම් ගමක් විය. එහි අසූ කෝටියක් ධනය ඇති කෝසිය නම් මසුරු සිටුවරයෙක් වාසය කළේය. ඔහු තණ අගකින් ගත හැකි තෙල් බිඳක්වත් අනුන්ට නොදෙයි; තමා ද පරිභෝග නොකරයි. මෙසේ ඔහුගේ ඒ මහා ධනස්කන්ධය දූදරුවන්ට හෝ මහණ බමුණන්ට හෝ ප්රයෝජනයක් නොවී, රකුසන් විසින් අරක් ගන්නා ලද පොකුණක් මෙන් කිසිවෙකුට පරිභෝගයට ගත නොහැකිව පවතී.
බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් දිනක් අලුයම් වේලෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැඟිට, සියලු ලෝක ධාතුවෙහි ධර්මාවබෝධ කළ හැකි බන්ධූන් දෙස බලන සේක්, පන්සාළිස් යොදුනක් දුර වාසය කරන භාර්යාව සහිත ඒ සිටුවරයාගේ සෝවාන් ඵලය ලැබීමට ඇති පින් මහිමය දුටු සේක. මීට පෙර දිනක ඒ සිටුවරයා රජු හමුවීමට රාජ මාළිගයට ගොස් රාජ සේවය කොට ආපසු එන අතරතුර, බඩගින්නෙන් පෙළුණු එක් ජනපදවාසී මිනිසෙක් කොමු පෙළ (පුරවපු පිටි ගුලි/කැවුම් විශේෂයක්) පිරවූ තැටි කැවුම් කනු දැක, ඒ කෙරෙහි ආශාවක් උපදවාගෙන තමාගේ නිවසට ගොස් මෙසේ සිතීය. “ඉදින් මා තැටි කැවුම් කනු කැමැති වෙමියි කීවේ නම් බොහෝ දෙනා මා සමඟ කනු කැමැත්තෝ වන්නාහ. එසේ වූ කල මගේ බොහෝ සහල්, ගිතෙල්, පැණි ආදිය වියදම් වීමට යන්නේය. එම නිසා කිසිවෙකුටත් නොකියන්නෙමි”යි ආශාව ඉවසාගෙන සිටියේය. මෙසේ කල් ගත වෙද්දී ඔහු පඬුවන් පැහැ ඇත්තේ, නහර වැල් ඉලිප්පුනු සිරුරු ඇත්තේ විය. තවදුරටත් ආශාව ඉවසා සිටීමට නොහැකි වූ තැන ගේ තුළට පිවිස ඇඳ බදාගෙන නිදා ගත්තේය. මෙසේ වුවද ධන හානි බියෙන් කිසිවෙකුටත් නොකීවේය.
ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ ඔහු වෙත පැමිණ පිට පිරිමැද, “ස්වාමීනි, ඔබට කිම්ද? යම් අපහසුවක්දැ?” යි විමසුවාය. “මට කිසි අපහසුවක් නැත”. “එසේ නම් රජතුමා ඔබ සමඟ උරණ වීද?”. “රජතුමා මා සමඟ උරණ වී නැත”. “එසේ නම් ඔබගේ දූ පුතුන් විසින් හෝ දැසි දස් කම්කරුවන් විසින් හෝ කිසියම් නොමනා දෙයක් කරන ලද්දේද?”. “එවැන්නක් ද නැත”. “කිසියම් දෙයක් පිළිබඳ ඔබට ආශාවක් ඇත්තේ ද?”. මෙසේ ඇසූ කල්හි ද ධන හානි බියෙන් කිසිවක් නොකියා නිහඬව නිදා ගත්තේය. එවිට ඔහුගේ භාර්යාව, “හිමියනි, කියනු මැනවි. ඔබට කිසියම් ආශාවක් ඇත්තේ ද?” යි ඇසුවාය. ඒ වචනය ඇසූ සිටුවරයා වචන ගිලින්නාක් මෙන්, “මට එක් ආශාවක් ඇත්තේය” යි කීවේය. “හිමියනි, කිනම් ආශාවක් ද?”. “තැටි කැවුම් කනු කැමැත්තෙමි”. “එසේ නම් කුමක් නිසා නොකීවේ ද? කිම, ඔබ දිළින්දෙක් ද? දැන් සියලු සක්ඛර ගම්වාසීන්ට ප්රමාණවත් වන පරිදි තැටි කැවුම් පිස දෙමි”. “ඔවුන්ට දීමෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද? ඔවුහු තමන්ගේ කටයුතු කරගෙන කන්නාහ”. “එසේ නම් එක් වීථියක වසන ජනයාට ප්රමාණවත් වන පරිදි පිසමි”. “මම ඔබගේ ධනවත් බව දනිමි”. “එසේ නම් මේ නිවසේ වසන සැමට ප්රමාණවත් වන සේ පිසමි”. “නුඹේ සිතේ මහත් බව මම දනිමි”. “එසේ නම් ඔබගේ අඹුදරුවන් සඳහා පමණක් පිසමි”. “ඔවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද?”. “එසේ නම් ඔබටත් මටත් ප්රමාණවත් වන සේ පිසමි”. “නුඹෙන් මට ඇති ඵලය කිම?”. “එසේ නම් ඔබට පමණක් පිසමි”. “මේ නිවසේ පිසින විට බොහෝ දෙනා බලාපොරොත්තු වෙති. නොබිඳුණු සහල් ඉවත් කර කැඩුණු සහල් (සුන් සහල්) පමණක් ගෙන, ලිප් සහ භාජන ද රැගෙන, ස්වල්ප වශයෙන් කිරි, ගිතෙල්, මී පැණි ආදිය ද ගෙන සත් මහල් ප්රාසාදයෙහි උඩුමහල් තලයට නැඟ පිසව. මම එහි සිට තනිවම තැටි කැවුම් කන්නෙමි”. ඇය ද “යහපතැ”යි පිළිවදන් දී ගත යුතු දේ ගෙන්වාගෙන, ප්රාසාදයට නැඟ දාසියන් පිටත් කර යවා සිටුවරයා කැඳවූවාය. ඔහු ද මුල පටන් දොරවල් වසමින්, සියලු දොරවල්වලට අගුළු දමා, සත් වැනි මහලට නැඟ එහි දොර ද වසා වාඩි විය. ඔහුගේ බිරිඳ ද ලිපෙහි ගිනි මොළවා බඳුන තබා කැවුම් පිසීමට ආරම්භ කළාය.
ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ අලුයම් වේලෙහි මහා මුගලන් තෙරුන් ඇමතූ සේක. “මොග්ගල්ලාන, රජගහ නුවරට නුදුරු සක්ඛර නම් නියම් ගමෙහි කෝසිය නම් මසුරු සිටුවරයා ‘තැටි කැවුම් කමි’ යි අන් අය දකී යැයි යන බියෙන් සත්මහල් ප්රාසාදයෙහි තැටි කැවුම් පිසවයි. ඔබ එහි ගොස් ඒ සිටුවරයා දමනය කොට, මානය බිඳ, අඹු සැමි දෙදෙනාමත්, කැවුම් ද, කිරි, ගිතෙල්, මීපැණි ආදියත් ඔවුන් ලවා ගෙන්වා ගෙන තමාගේ ඍද්ධි බලයෙන් ජේතවනයට ම රැගෙන එන්න. මම ද අද පන්සියයක් භික්ෂූන් සමඟ විහාරයෙහි රැඳෙන්නෙමි. අද තැටි කැවුම්වලින් ම දාන කෘත්යය සිදු කරන්නෙමි”යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද “ස්වාමීනි, යහපතැ”යි බුදුරජුන්ගේ වචනය පිළිගෙන, එකෙණෙහි ම ඍද්ධියෙන් ඒ නියම් ගමට වැඩමවා එම ප්රාසාදයෙහි කවුළු දොරටුව ඉදිරිපිට, මනාව හැඳ පොරවා, අහසෙහි ම මිණි රුවක් මෙන් පෙනී සිටි සේක.
තෙරුන් දුටු වහාම මහා සිටුගේ හදවත සැලී ගියේය. සිටුවරයා, “මම මෙවැනි අයට ම බියෙන් මෙතැනට පැමිණියෙමි. මොහු ද අවුත් කවුළු දොරෙහි ම සිටියේය”යි වෙන කළ යුතු දෙයක් නොමැතිව ගින්නෙහි දැමූ ලුණු කැට සේ කෝපයෙන් පුපුරමින් මෙසේ කීය. “ශ්රමණය, අහසෙහි සිට කුමක් ලබන්නෙහි ද? පියවර නොපිහිටන අහසෙහි පියවර දක්වා සක්මන් කළේ වී නමුත් කිසිවක් නොලබන්නෙහිය”. තෙරණුවෝ ද එම ස්ථානයෙහි ම ඔබමොබ සක්මන් කළහ. එවිට සිටුවරයා, “සක්මන් කිරීමෙන් කුමක් ලබන්නෙහි ද? අහසෙහි පළඟින් වාඩි වුවද නොලබන්නේමය”යි කීවේය. තෙරණුවෝ පළක් බැඳ අහසෙහි වැඩ සිටි සේක. එවිට සිටුවරයා, “වාඩි වී සිටීමෙන් කුමක් ලබන්නෙහි ද? අවුත් ජනේලයේ එළිපත්ත මත සිටිය ද නොලබන්නේයැ”යි කීවේය. ඉක්බිති තෙරණුවෝ එළිපත්ත මත වැඩ සිටියහ. එවිට සිටුවරයා, “එළිපත්ත මත සිට කුමක් ලබන්නෙහි ද? දුම පිට කරමින් සිටියේ වුවද, නොලබන්නේ මය”යි කීවේය. තෙරණුවෝ දුම් පිට කළහ. මුළු ප්රාසාදය දුමින් පිරී ගියේය. සිටුවරයාගේ ඇස් ඉඳිකටුවකින් විදින්නාක් මෙන් විය. ගෙය දැවෙතැයි යන බියෙන්, “ගිනි ඇවිලුවත් නොලබන්නෙහිය”යි නොකියා මෙසේ සිතීය. “මේ ශ්රමණයා හොඳටම ලැගගෙන සිටී. තැටි කැවුම් නොලැබ නොයන්නේය. එම නිසා මොහුට එක් කැවුමක් දෙවන්නෙමි”යි සිතා බිරිඳ අමතා, “සොඳුර, එක් කුඩා කැවුමක් පිස ශ්රමණයාට දී ඔහු පිටත් කර හරිනු” යැයි කීවේය. බිරිඳ ද පිටි ස්වල්පයක් තැටියට දැම්මාය. ඒ සමඟම එය මහා කැවුමක් වී මුළු තැටිය ම පිරී පිපී ගියේය.
සිටුවරයා ඒ දැක, “තී වැඩිපුර පිටි ගත්තා විය යුතුය”යි සිතා, තමාම හැඳි මිටෙන් පිටි ස්වල්පයක් ගෙන තැටියට දැම්මේය. එවිට එය පෙර කැවුමටත් වඩා විශාල වූයේය. මෙසේ පිසින පිසින කැවුම පෙරට වඩා විශාලම වෙයි. එවිට සිටුවරයා කළකිරී භාර්යාව අමතා, “සොඳුර, මේ කැවුම්වලින් එකක් මොහුට දෙව”යි කීවේය. ඇය කැවුම් වට්ටියෙන් එක කැවුමක් ගනිත් ම සියලු ම කැවුම් එකට ඇලී තිබුණි. ඇය සිටුවරයාට, “හිමියනි, සියලු ම කැවුම් එකටම ඇලී තිබේ. වෙන් කළ නොහැක්කෙමි”යි කීවාය. “මම කරන්නෙමි”යි කියා සිටුවරයා උත්සාහ කළ ද නොහැකි විය. දෙදෙනා ම දෙකෙළවරින් අල්ලා අදිමින් උත්සාහ කළ ද වෙන් කිරීමට නොහැකි වූවාහුය. මෙසේ දෙදෙනා කැවුම් වෙන් කිරීමට උත්සාහ කරද්දී සිරුරෙන් දහදිය පිටවිය. කැවුම් ආසාව ද නැති වී ගියේය. ඉක්බිති බිරිඳට, “සොඳුර, මට කැවුමෙන් වැඩක් නැත. වට්ටිය සමඟ ම භික්ෂුවට දෙව”යි කීවේය. ඇය ද වට්ටිය රැගෙන තෙරුන් වෙත පැමිණියාය. තෙරණුවෝ ඒ සියලු කැවුම් භාරගෙන දෙදෙනාට ම දම් දෙසූ සේක; තෙරුවන් ගුණ වදාළ සේක. “දන් දීමෙහි විපාක ඇත, පූජාවෙහි විපාක ඇත” ආදී වශයෙන් දානයෙහි ආනිශංස අහසෙහි සඳ මඬල මෙන් පැහැදිලි කර දුන් සේක.
සිටුවරයා සහ බිරිඳ විසින් කැවුම් පෙට්ටිය මුගලන් තෙරුන්ට පූජා කිරීම
එය අසා පහන් සිත් ඇති සිටුවරයා, “ස්වාමීනි, ඇතුළට වැඩමවා මේ අසුනෙහි වැඩ හිඳ කැවුම් වැළඳුව මැනවැ”යි ඉල්ලා සිටියේය. තෙරණුවෝ, “මහා සිටුවරය, බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘කැවුම් වළඳමි’යි පන්සියයක් භික්ෂූන් සමඟ විහාරයෙහි ම වැඩ සිටිති. ඔබගේ කැමැත්ත තිබේ නම් සිටු බිරිඳ ලවා කැවුම් ද කිරි ආදිය ද ගෙන්වාගන්න. අපි බුදුරජුන් වෙත යමු”යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන් කොහි වැඩ වෙසෙත් ද?”. “සිටුවරය, මෙතැන් සිට පන්සාළිස් යොදුනක් දුරින් පිහිටි දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩ සිටිති”. “ස්වාමීනි, කාලය ඉක්මවා නොගොස් මෙපමණ දුරක් කෙසේ යන්නෙමු ද?”. “මහා සිටුවරය, ඔබගේ කැමැත්ත තිබේ නම් මම ඔබ හැම දෙනා මගේ ඍද්ධි බලයෙන් ගෙන යන්නෙමි. තොපගේ ප්රාසාදයෙහි පඩිපෙළේ ඉහළ කොටස තිබූ ස්ථානයෙහි ම වන්නේය. පඩිපෙළේ පහළ කෙළවර දෙව්රම් වෙහෙර දොරටුවෙහි වන්නේය. ප්රාසාදයේ උඩුමහලේ සිට පහත මාලයට බසින කාල ප්රමාණයෙන් තොපව දෙව්රම් වෙහෙරට පමුණුවන්නෙමි”. හෙතෙම “ස්වාමීනි, මැනවැ”යි පිළිගත්තේය. තෙරණුවෝ පඩිපෙළේ ඉහළ කෙළවර එහි ම තිබිය දී, පඩිපෙළ පාමුල දෙව්රම් වෙහෙර දොරටුවෙහි වේවා යි අධිෂ්ඨාන කළහ. ඒ එසේ ම විය.
මෙසේ තෙරණුවෝ සිටුවරයා ද සිටු බිරිඳ ද උඩු මහළෙහි සිට යට මහළට බසින කාලයට වඩා ඉක්මනින් ජේතවන විහාරයට පැමිණවූහ. ඒ දෙදෙනා ම බුදුරජුන් වෙත එළැඹ දානයට කාලය බව දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන්හලට වැඩමවා පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි මහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ වැඩ සිටියහ. මහා සිටුවරයා බුදුරජුන් ප්රමුඛ මහා සංඝයාට පැන් පිළිගැන්වීය. සිටු බිරිඳ බුදුරජුන්ගේ පාත්රයට කැවුම් පිළිගැන්වූවාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට යැපීමට ප්රමාණවත් වන පරිදි කැවුම් පිළිගත්හ. පන්සියයක් භික්ෂූහු ද එසේ ම තම තමන්ට ප්රමාණවත් සේ පිළිගත්හ. සිටුවරයා කිරි, ගිතෙල්, මී පැණි, හකුරු ආදිය පිළිගන්වමින් ගියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පන්සියයක් භික්ෂූන් සමඟ දාන කිස නිම කළහ. මහා සිටුවරයා ද බිරිඳ සමඟ කැමති තාක් කැවුම් අනුභව කළේය. එහෙත් කැවුම්වල අවසානයක් නොපෙනුණි. විහාරයේ සියලු භික්ෂූන්ට ද, යාචකාදීන්ට ද දුන් කල්හි ද අවසානයක් නොපෙනුණි. “ස්වාමීනි, කැවුම් අවසන් නොවේ” යැයි බුදුරජුන්ට සැළකළහ. “එසේ නම් ජේතවන විහාර දොරටුව අබියස දමනු” යැයි වදාළහ. ඉක්බිති ඔවුහු දොරටුව අබියස බෑවුම් ස්ථානයෙහි ඒවා දැමූහ. අද ද ඒ ස්ථානය ‘කපල්ලපූව පබ්භාර’ (තැටි කැවුම් බෑවුම) නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. මහා සිටුවරයා බිරිඳ සමඟ බුදුන් වෙත එළැඹ එකත්පසෙක සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පුණ්යානුමෝදනාව කළහ. අනුමෝදනා අවසානයේ දෙදෙනා ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. අනතුරුව බුදුන් වැඳ දොරටුව අසල දී පඩිපෙළට නැඟ තමාගේ ප්රාසාදයට ම පැමිණියහ. එතැන් පටන් මහා සිටුවරයා අසූ කෝටියක් ධනය බුදු සසුනෙහි ම වියදම් කළේය.
පසු දින බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පිඬු සිඟා වැඩමවා ජේතවනයට පැමිණ භික්ෂූන්ට ඔවදන් දී ගන්ධ කුටියට පිවිස විවේකීව වැඩ සිටියහ. සවස් කාලයෙහි දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි, බලනු මැනවි. මහා මුගලන් තෙරණුවන්ගේ ඍද්ධි ආනුභාවය! සැදැහැයට හෝ භෝගවලට හානි නොකොට, මසුරු සිටාණන් සුළු වේලාවකින් දමනය කොට හික්මවා, තැටි කැවුම් ඔහු ලවා ම ගෙන්වා, ජේතවනයට ගෙනැවිත්, බුදුරජුන් ඉදිරියේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටවූහ. අනේ! මුගලන් තෙරුන්ගේ මහානුභාවය”යි තෙරුන්ගේ ගුණ කථා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩමවා, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියහුදැ?”යි විචාරා, “මෙම කථාවෙන් යුතුව සිටියෙමු”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, කුලයන් පහදවන්නා වූ භික්ෂුව විසින් කුලයා වෙහෙසට පත් නොකොට, පීඩා නොකොට, මලකින් රොන් ගන්නා වූ බඹරෙකු මෙන් කුලයන් වෙත එළැඹ බුදු ගුණ අවබෝධ කරවිය යුතුය”යි වදාරා තෙරණුවන් පසසමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක:
“යථාපි භමරො පුප්ඵං වණ්ණගන්ධං අහෙඨයං,
පලෙති රසමාදාය එවං ගාමෙ මුනී චරෙ”
“යම් සේ බඹරෙක් මලෙහි පැහැයට හා සුවඳට හානි නොකර, මල් පැණි පමණක් ගෙන ඉගිල යයි ද, එමෙන් මුනිවරයා (භික්ෂුව) ගමෙහි හැසිරෙන්නේය.”
ධම්ම පදයෙහි මෙම ගාථාව වදාරා තවදුරටත් තෙරුන්ගේ ගුණ පවසමින්, “මහණෙනි, මුගලන් තෙරුන් විසින් මසුරු සිටු දමනය කරනු ලැබුවේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද ඔහු දමනය කොට කම් ඵල දැනවූයේය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි ඉල්ලීස නම් සිටුවරයෙක් විය. අසූ කෝටියක් ධනයට හිමි වූ ඔහු පුරුෂ දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වූයේය; කොර ය, අත් වක් ය, ඇස් මඬල සමව නොපිහිටියේ ය (වපර ය). ශ්රද්ධාව නැත්තේය, අප්රසන්න ය, මසුරු ය. අනෙකෙකුට කිසිවක් නොදෙයි, තමා ද පරිභෝග නොකරයි. ඔහුගේ ගෘහය රකුසන් අරක් ගත් පොකුණක් මෙන් විය. ඔහුගේ මව්පියෝ වනාහි පරම්පරා හතක් පුරා දායකයෝ වූහ; මහා දන් පවත්වන්නෝ වූහ. හෙතෙම සිටු තනතුර ලැබූ විගස කුල සිරිත් වනසා, දන්සල් ගිනි තබා, යාචකයන්ට පහර දී එළවා දමා ධනය ම රැස් කළේය.
දිනක් ඔහු රාජ්ය සේවයට ගොස් තමාගේ නිවසට එන අතරතුර, මග හෙහෙසට පත් එක් ජනපදවාසී මිනිසෙක් සුරා සැළියක් ගෙන පුටුවක වාඩි වී, සුරා පිරවූ කුසලානක් කුණු මස් (කරවල/ලුණුමස්) කටගැස්මක් සමඟ බොනු දැක, තමා ද සුරා බොනු කැමැත්තේ වී මෙසේ සිතීය. “ඉදින් මම සුරා බොන්නේ නම් බොහෝ දෙනා බොනු කැමැත්තෝ වන්නාහුය. එවිට මගේ ධනය ක්ෂය වීමට යන්නේය”. හෙතෙම ආශාව ඉවසමින් සිටිය ද, කල් ගත වෙත්ම ඉවසීමට නොහැකිව පෙළන ලද පුළුන් රොදක් මෙන් පඬුවන් සිරුර ඇත්තේ, නහර ඉලිප්පුනු ශරීර ඇත්තෙක් වූයේය. එක් දවසක් ඔහු යහන් ගැබට පිවිස ඇඳ බදාගෙන වැතිර සිටියේය. ඔහුගේ බිරිඳ ළඟට අවුත් පිට පිරිමැද, “ස්වාමීනි, ඔබට කිම්ද? අපහසුවක්දැ?” යි විමසුවාය. (සියල්ල පෙර කියන ලද ආකාරයෙන් ම දත යුතුයි). “එසේ වී නම් ඔබට පමණක් ප්රමාණවත් වන සේ සුරා සාදන්නෙමි”යි කී කල්හි, “ගෙය තුළ සුරාව පිළියෙල කරන විට බොහෝ දෙනා බලාපොරොත්තු වෙති. මස්සක් (කුඩා කාසියක්) පමණ මුදල් දී සුරා සැලකින් සුරා බඳුනක් ගෙන්වා ගෙන, එය සේවකයෙකු ලවා ගන්වාගෙන, නගරයෙන් පිටවී ගං ඉවුරට ගොස් මහ මඟ අසල එක් ලැහැබකට රිංගා, සේවකයා ඈතින් හිඳුවා බොන්නෙමි” යැයි සිතා, ඒ පරිදි ම ගොස් සුරා බඳුන පුරවාගෙන බොන්නට පටන් ගත්තේය.
ඔහුගේ පියා වනාහි දානාදී පින් කළ බැවින් දෙව්ලොව ශක්රයා වී උපන්නේය. ඔහු ඒ මොහොතේ “මගේ දන් වැට පවතින්නේ ද, නොපවතින්නේ දැ” යි සලකා බලන්නේ, එය නොපවතින බවත්, ඔහුගේ පුත්රයා කුල සිරිත් නසා, දන්හල් ගිනි තබා, යාචකයන් එළවා දමා, මසුරු බවෙහි පිහිටා, “අනිකෙකුට දිය යුතු වන්නේය” යන බියෙන් ලැහැබකට රිංගා තනිවම සුරා බොන බවත් දැක, “මම ගොස්, ඔහු බිය ගන්වා දමනය කොට, කම් ඵල සබඳතා අවබෝධ කරවා, දන් දීමට සලස්වා දෙව්ලොව ඉපදීමට සුදුස්සෙකු කරමි”යි සිතා මනුෂ්ය ලෝකයට බැස්සේය. ඔහු ඉල්ලීස සිටු හා කිසිම වෙනසක් නැති, කොර වූ, වක් වූ අත් ඇති, වපර ඇස් ඇති ශරීරයක් මවාගෙන බරණැස් නුවරට පිවිස රජ මාලිගාවේ දොරටුවෙහි සිට තමා පැමිණි බව දැන්වීය. “ඇතුළු වන්න” යැයි කී කල්හි, ඇතුළට ගොස් රජු වැඳ සිටියේය. රජතුමා, “මහා සිටුතුමනි, කුමක් නිසා අවේලාවෙහි පැමිණියේදැ?”යි ඇසුවේය. “දේවයිනි, මම පැමිණියෙමි. මගේ ගෘහයෙහි අසූ කෝටියක් පමණ ධනය ඇත්තේය. ඔබතුමා ඒ ධනය ගෙන්වා තමාගේ භාණ්ඩාගාරය පුරවනු මැනවි”. “මහා සිටුවරය, මට එයින් වැඩක් නැත. ඔබගේ ධනයට වඩා මගේ ගෘහයෙහි බොහෝ ධනය ඇත්තේය”. “දේවයිනි, ඔබතුමාට මේ ධනයෙන් වැඩක් නැති නම්, මම මගේ කැමැත්ත පරිදි ඒ ධනය ගෙන දන් දෙමි”. “මහසිටුවරය, දන් දෙන්න”. හෙතෙම “දේවයිනි, යහපතැ”යි රජුන් වැඳ පිටත්ව ඉල්ලීස සිටුහුගේ නිවසට ගියේය. සියලු සේවක ජනයෝ ඔහු පිරිවරා ගත්හ. කිසිවෙකුට මේ ඉල්ලීස සිටු නොවේ යැයි හඳුනා ගැනීමට නොහැකි විය.
ඔහු නිවසට ඇතුළු වී එළිපත්ත ඇතුළත සිට දොරටුපාලයා කැඳවා, “මා හා සමාන රූප ඇති වෙනත් අයෙකු පැමිණ ‘මේ මගේ ගෙය යැ’යි කියා ඇතුළු වීමට ආවොත්, ඔහුට පිටට ගසා එළවා දමවු” යි කියා, ප්රාසාදයට නැඟ වටිනා ආසනයක හිඳ, බිරිඳ කැඳවා සිනාසී, “සොඳුර, දන් දෙමු” යි කීවේය. ඔහුගේ ඒ වචනය අසා සිටු බිරිඳ ද, දූ පුතුන් ද, දැසි දස් කම්කරුවෝ ද, “මෙතෙක් කල් දන් දීමට සිතක් පවා පහළ නොවුණු සිටුතුමාට, අද නම් සුරා බී මෘදු සිත් ඇති වී දන් දෙනු කැමැත්තක් පහළ වී ඇතැ”යි කීවාහුය. ඉක්බිති සිටු බිරිඳ, “ස්වාමීනි, කැමැති පරිදි දන් දෙනු මැනවි” යි ඔහුට කීවාය. “එසේ නම් බෙර වාදකයෙකු ගෙන්වා, ‘රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදිය අවශ්ය අය ඉල්ලීස සිටුහුගේ නිවසට පැමිණෙත්වා’ යි මුළු නගරයෙහි බෙර හසුරුවනු”. ඇය එසේ කළාය. මහජනයා මලු, පැසි ආදිය ගෙන දොරටුවෙහි රැස් වූහ. ශක්රයා සත් රුවන් පිරවූ ගබඩා විවෘත කරවා, “මේවා ඔබලාට දෙමි. කැමති තාක් රැගෙන යනු” යි කීවේය. මහජනයා ගබඩාවලින් ධනය එළියට ගෙන මිදුලෙහි ගොඩ ගසා, ගෙන ආ භාජන පුරවා ගෙන ගියහ.
එක්තරා ජනපද වැසි මිනිසෙක් ඉල්ලීස සිටාණන්ගේ ගොනුන් ඔහුගේ ම රථයෙහි යොදා, සත් රුවනින් පුරවාගෙන, නුවරින් නික්ම මහමඟට පිවිස, ඔහු සිටි ලැහැබ අසලින් රථය පදවමින්, “ස්වාමීනි, ඉල්ලීස සිටුතුමනි, අවුරුදු සියයක් ජීවත් වනු මැනවි! ඔබ නිසා දැන් මට දිවි ඇති තෙක් වැඩක් පළක් නොකර ජීවත් වීමට මඟක් පෑදුණේය. මේ ඔබේ ම රථයයි, ඔබේ ම ගොනුන් ය, ඔබේ ම ගෙයි සත්රුවන් ය. මේවා මගේ මව විසින් හෝ පියා විසින් දෙන ලද දේවල් නොවේ; ඔබ නිසා ම ලබන ලද්දේ වෙමි”යි සිටුතුමාගේ ගුණ කියමින් ගියේය. හෙතෙම ඒ ශබ්දය අසා බියෙන් තැතිගෙන, “මොහු මගේ නම ගෙන මේ මේ දේ කියයි. රජතුමා විසින් මගේ ධනය ලෝකයාට බෙදා දෙන ලද්දේ ද?” යි සිතා, ලැහැබින් නික්මී ගොනුන් ද රථය ද හඳුනා ගෙන, “එම්බා සේවකය! මේ මගේ ගොනුන් ය, මේ මගේ රථය යැ”යි කියා ගොස් ගොනුන්ගේ නාසි ලණුවෙන් අල්ලා ගත්තේය. රථයේ සිටි මිනිසා රථයෙන් බැස, “එම්බා දුෂ්ට සේවකය, ඉල්ලීස මහා සිටුතුමා මුළු නගරයට ම දන් දෙයි. එසේ තිබියදී තෝ කවරෙක්දැ?”යි අසා, පැන ගොස් කරට පහර දී රථය රැගෙන ගියේය. හෙතෙම නැවත වෙවුලමින් නැඟිට, පස් පිස දමා වේගයෙන් ගොස් රථය අල්ලා ගත්තේය. රථයේ සිටි මිනිසා බැස ඔහුගේ කෙස්වලින් අල්ලා ගෙන, නමා, වැලමිටි පහරින් ඇන තලා, බෙල්ලෙන් අල්ලා ගෙන ආ මඟට විසි කර දමා ගියේය. එපමණකින් ඔහුගේ සුරා මදය සිඳී ගියේය. ඔහු වෙවුලමින් වේගයෙන් නිවසේ දොරටුව ළඟට ගොස්, තම ධනය රැගෙන යන්නවුන් දැක, “එම්බල, මේ කුමක් ද? රජු මගේ ධනය කොල්ල කාවන්නේදැ”යි කියා, ගොස් ඒ ඒ අය අල්ලා ගැනීමට තැත් කළේය. ඒ මිනිසුන් ඔහුට පහර දී පා මුලෙහි ම ඇද දැමූහ. හෙතෙම වේදනාවෙන් පීඩිත ව ගෙට පිවිසීමට පටන් ගත්තේය. දොරටු පාලයෝ, “එම්බල දුෂ්ටයා, කොහි ඇතුළු වන්නෙහිදැ?”යි අසා උණ පතුරුවලින් තලා, බෙල්ලෙන් අල්ලා එළියට දැමූහ.
සිටුවරයා, “මට දැන් රජු හැර වෙන පිළිසරණක් නැතැ”යි සිතා රජු වෙත ගොස්, “දේවයිනි, මගේ ගෙය ඔබතුමා කොල්ල කෑවෙහි ද?” යි ඇසීය. “සිටුවරය, මම කොල්ල කෑවේ නැත. ඔබ ම මා වෙත අවුත් ‘ඉදින් ඔබ නොගන්නා නම් මම ධනය දන් දෙමි’ යි කියා නගරයෙහි බෙර හසුරුවා දන් දුන්නේ නොවේ ද?”. “දේවයිනි, මම ඔබ වෙත නොපැමිණියෙමි. ඔබතුමා මගේ මසුරු බව නොදන්නහු ද? මම තණ අගකින් තෙල් බිංදුවක් තරම් දෙයක්වත් කිසිවෙකුට නොදෙමි. යමෙක් දන් දෙයි ද, ඔහු මෙතැනට කැඳවා විමසනු මැනවි”. රජතුමා ශක්රයා කැඳවීය. දෙදෙනාගේ වෙනස රජු නොදනී; ඇමතියෝ ද නොදකිති. මසුරු සිටු, “දේවයිනි, මේ කුමක් ද? මේ සිටුවරයා නොව, මම ය සිටුවරයා” යි කීය. “අපි නොහඳුනමු. කිසියම් හඳුනන කෙනෙක් ඔබට ඇත්තේ ද?”. “ස්වාමීනි, මගේ භාර්යාව සිටින්නීය”. එවිට රජු භාර්යාව කැඳවා, “තීගේ ස්වාමියා කවරෙක්දැ?”යි ඇසීය. ඕ තොමෝ “මේ මගේ හිමියායැ”යි ශක්රයාගේ සමීපයෙහි ම සිට ගත්තාය. දූ දරුවන් ද දැසි දස් කම්කරු ආදීන් ද එතැනට කැඳවා ඔවුන්ගෙන් ද විචාළේය. ඒ සියල්ලෝ ම ශක්රයාගේ සමීපයෙහි ම සිට ගත්හ.
නැවත සිටුවරයා මෙසේ සිතීය. “මගේ හිසෙහි පිළිකාවක් (ඉන්නෙක්) ඇත. එය කෙස්වලින් වැසී තිබේ. එය දන්නේ කපුවා පමණය. ඔහු කැඳවන්නෙමි” යි සිතා, “දේවයිනි, කපුවා මා හඳුනයි. ඔහු කැඳවනු මැනවැ”යි කීය. ඒ කාලයෙහි බෝසත්හු ඔහුගේ කපුවා විය. රජු ඔහු කැඳවා, “ඉල්ලීස සිටුවරයා හඳුනන්නෙහිදැ?”යි විචාළේය. “දේවයිනි, හිස පරීක්ෂා කර බලා හඳුනා ගනිමි”. “එසේ නම් දෙදෙනාගේ ම හිස් බලව”. ඒ මොහොතේ ශක්රයා තමාගේ හිසෙහි ද පිළිකාවක් මැවීය. බෝසත්හු දෙදෙනාගේ ම හිස් බලා පිළිකා ඇති බව දැක, “මහරජ, දෙදෙනාගේ ම හිසෙහි පිළිකා ඇත. එම නිසා එක් අයෙකුගේවත් ඉල්ලීස බව ස්ථිරව හඳුනා ගැනීමට නොහැක්කෙමි” යි කියා මේ ගාථාව කීවේය:
“උභො ඛඤ්ජා උභො කුණි උභො විසමචක්ඛුලා,
උභින්නං පිළකා ජාතා නාහං පස්සාමි ඉල්ලිසන්ති”
“දෙදෙනා ම කොරු ය. දෙදෙනා ම අත් වක් ය. දෙදෙනා ම වපර ය. දෙදෙනාගේ ම හිසෙහි පිළිකා උපන්නාහ. මම ඉල්ලීස කවරෙක් දැයි හඳුනා නොගනිමි.”
එහි උභො යනු ‘දෙදෙනා ම’ යන්නයි. ඛඤ්ජා යනු ‘කොර වූ පා ඇත්තෝ’ ය. කුණී යනු ‘වක් වූ අත් ඇත්තෝ’ ය. විසමචක්ඛුකා යනු ‘සමව නොපිහිටි ඇස් ඇත්තෝ’ හෙවත් ‘වපර ඇස් ඇත්තෝ’ ය. පිළකා යනු දෙදෙනාගේ ම හිසෙහි එකම ප්රදේශයක එකම ආකාර වූ පිළිකා හට ගැනීමයි. නාහං පස්සාමි යනු ‘මොවුන් අතුරෙන් මොහු ඉල්ලීස යැයි මම නොදකිමි; එක් අයෙකුගේවත් ඉල්ලීස බව නිශ්චිතව නොදනිමි’ යි කීමයි.
බෝසතාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා සිටුවරයා කම්පා වෙමින්, ධන ශෝකයෙන් සිහිය එළවා ගැනීමට නොහැකිව එහි ම ඇද වැටුණේය. ඒ අවස්ථාවෙහි ශක්රයා, “මහරජ, මම ඉල්ලීස නොවෙමි; මම ශක්රයා වෙමි”යි පවසා මහත් ශක්ර ලීලාවෙන් අහසෙහි පෙනී සිටියේය. ඉල්ලීසගේ මුහුණ පිනි දියෙන් තෙමූහ. ඔහු නැඟිට සක් දෙවිඳුන් වැඳ සිටියේය. ඉක්බිති ශක්රයා ඔහුට මෙසේ කීවේය. “ඉල්ලීසය, මේ ධනය මා සතුය; ඔබ සතු නොවේ. මම ඔබගේ පියා වෙමි. ඔබ මගේ පුත්රයා ය. මම දානාදී පින් කොට ශක්ර බවට පැමිණියෙමි. ඔබ මගේ කුල සිරිත් සිඳ දමා, දන් නොදෙන ස්වභාව ඇත්තෙක් ව, මසුරු බවෙහි පිහිටා, දන්හල් දවා, යාචකයන් එළවා දමා ධනය ම ගොඩ ගැසූෙහිය. ඒ ධනය ඔබ ද පරිභෝග නොකරන්නෙහිය; අනුන්ට ද නොදෙන්නෙහිය. රකුසන් අරක් ගත්තාක් මෙන් පවතී. ඉදින් ඔබ මගේ දාන ශාලා යථා තත්ත්වයට පමුණුවා දන් දෙන්නෙහි නම් ඒ මැනවි. ඉදින් නොදෙන්නෙහි නම්, ඒ සියලු ධනය අතුරුදන් කොට මේ වජ්රායුධයෙන් නුඹේ හිස සිඳ මරණයට පත් කරන්නෙමි”. ඉල්ලීස සිටු මරණ බියෙන් ත්රස්තව, “මෙතැන් පටන් දන් දෙමි”යි ප්රතිඥා දුන්නේය. ශක්රයා ඔහුගෙන් ප්රතිඥා ගෙන අහසෙහි සිට ම දම් දෙසා, ඔහු ශීලයෙහි පිහිටුවා ස්වකීය දිව්ය ලෝකයට ම ගියේය. ඉල්ලීස සිටු ද දානාදී පින්කම් කොට මරණින් මතු ස්වර්ගස්ථ විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මුගලන් තෙරුන් විසින් මසුරු සිටාණන් දමනය කරනු ලැබුවේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද මොහු මුගලන් විසින් ම දමනය කරන ලද්දේය”යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙන හැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල්හි ඉල්ලීස සිටු වූයේ මේ මසුරු කෝසිය සිටුවරයා ය. සක් දෙව් රජ වූයේ මහා මුගලන් තෙරුන් ය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. කපුවා නම් ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ ඉල්ලීස ජාතක වර්ණනාවයි.
“යතො විලුත්තා ච හතා ච ගාවො” යන මෙම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි එක්තරා ඇමැතියෙකු අරබයා වදාළ සේක. කොසොල් රජුගේ එක් ඇමැතියෙක් රජතුමාගේ සිත් දිනාගෙන පසල් ගමක (දේශ සීමා ගමක) බදු එකතු කිරීමේ අයිතිය ලබා ගත්තේය. හෙතෙම සොරුන් හා එක් වී, “මම මිනිසුන් රැගෙන කැලයට යන්නෙමි. නුඹලා ගම කොල්ලකා එයින් අඩක් මට දිය යුතුය” යැයි කියා කල් තියාම මිනිසුන් රැස් කරවා වනයට ගියේය. සොරුන් අවුත් ගවයන් මරා මස් කා ගම කොල්ලකා ගිය කල්හි, හෙතෙම සවස් කාලයෙහි මහජනයා පිරිවරාගෙන ආවේය. ඔහුගේ ඒ ක්රියාව නොබෝ දිනකින් ප්රකට විය. මිනිස්සු රජුට පැමිණිලි කළහ. රජතුමා ද ඔහු කැඳවා දොස් පවරා තදින් නිග්රහ කොට වෙනත් ගම්මුලාදෑනියකු එහි යවා, දෙව්රමට ගොස් භාග්යවතුන් වහන්සේට ඒ කරුණ සැලකළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහරජ, මොහු මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තෙක්ම යැ” යි වදාරා ඔහු විසින් අයැදින ලද්දේ අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි රජතුමා එක් ඇමැතියෙකුට පසල් ගමක් පවරා දුන්නේය. සියල්ල පෙර කතාවට සමානය. එකල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ වෙළඳාම් පිණිස දේශසීමා ප්රදේශවල සැරිසරන්නේ එම කුඩා ගමෙහි නවාතැන් ගත්හ. එතුමා, ඒ ගම්මුලාදෑනියා සවස් කාලයෙහි මහජනයා පිරිවරා බෙර වයමින් එන කල්හි, “මේ දුෂ්ට ගම්මුලාදෑනියා සොරුන් හා එක්ව ගම කොල්ලකවා, සොරුන් පලා ගොස් කැලයට වැදුණු කල්හි දැන් උපශාන්තයකු (කිසිවක් නොදන්නා නිවැරදිකරුවකු) මෙන් බෙර වයමින් එන්නේය” යැයි සිතා මෙම ගාථාව පැවසූහ.
[බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගම් ප්රධානියාගේ ව්යාජ හැසිරීම දෙස බලා සිටින අයුරු]
“යම් කලෙක්හි ගවයෝ පැහැර ගන්නා ලද්දාහු ද, මරා දමන ලද්දාහු ද, ගෘහයෝ දවන ලද්දාහු ද, ජනයෝ ද (වහලුන් සේ) බැඳ ගෙන යන ලද්දාහු ද, එකල්හි නැසුණු දරුවන් ඇති මවගේ නිර්ලජ්ජිත වූ පුත්රයා, අමධුර වූ ශබ්ද ඇති පටහ බෙරය වාදනය කරමින් ආවේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ‘යතො’ යනු යම් කලෙක ය; ‘විලුත්තා ච හතා ච’ යනු සොරුන් විසින් පැහැරගෙන එන ලද සහ මස් කෑම පිණිස මරන ලද; ‘ගාවො’ යනු ගවයන් ය; ‘දඩ්ඪානි’ යනු ගිනි තබා දවන ලද; ‘ජනො ච නීතො’ යනු බලහත්කාරයෙන් අල්ලා ගෙන යන ලද ජනයා ය; ‘පුත්තහතාය පුත්තො’ යනු මරන ලද පුත්රයන් ඇති මවගේ පුතා ය, මෙයින් අදහස් කරන්නේ ලජ්ජා නැති තැනැත්තා යන්නයි. විලිබිය නැත්තාට මවක් නැත (ඔහු මව නොහඳුනයි). එම නිසා ඔහුගේ මව ජීවත් ව සිටිය ද ඔහු මියගිය පුතුන් ඇති මවකගේ පුතෙකු හා සමාන ය. ‘ඛරස්සරං’ යනු රළු වූ හෙවත් නොමිහිරි ශබ්ද ඇත්තා වූ; ‘ඩිණ්ඩිමං’ යනු පටහ නම් බෙර විශේෂය යි.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ මෙම ගාථාවෙන් ඔහුට උපහාස කළහ. නොබෝ දිනකින්ම ඔහුගේ ඒ පාපී ක්රියාව ප්රකට විය. ඉක්බිති රජතුමා ඔහුගේ වරදට සරිලන දඬුවම් ලබා දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහරජ, මොහු මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තකු වනුයේ දැන් පමණක් නොව පෙර ද එසේ ම වීයැ” යි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල ඒ ඇමැතියා නම් දැන් මේ ඇමැතියා මය. ගාථාව ප්රකාශ කළ නුවණැති පුරුෂයා නම් මම ම වීමි.”
නවවන වූ ඛරස්සර ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“යං තෙ පවිකත්ථිතං පුරෙ” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, තමා
ගැන වර්ණනා කිරීමට ගිජු වූ එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එක් භික්ෂුවක් “ඇවැත්නි, අපගේ ජාතියට සමාන
ජාතියකුත් ගෝත්රයට සමාන ගෝත්රයකුත් නැත. අපි මෙබඳු වූ මහත් ක්ෂත්රිය කුලයෙහි උපන්නෝ වෙමු. ගෝත්රයෙන් හෝ කුල
තත්ත්වයෙන් හෝ ධනයෙන් හෝ අප හා සම වූවකු නැත. අපට රන් රිදී ආදියෙහි කෙළවරක් නැත. අපගේ දැසි දස් කම්කරුවෝ ද ඇල්
හාලේ මස් සහිත බත් අනුභව කරති; කසී සළු අඳිති; කසී රටෙහි වූ සුවඳ විලවුන් ගල්වති. අපි දැන් පැවිදි වූ බැවින්
මෙබඳු රළු බොජුන් වළඳමු; රළු සිවුරු දරමු” යයි කියමින් තෙරුන් හා නවක, මධ්යම භික්ෂූන් අතර තමාගේ ගුණ කියමින්
අන්යයන් ජාති ආදියෙන් අවමන් කරමින්, මුලා කරමින් හැසිරෙයි.
ඉක්බිති, එක් භික්ෂුවක් ඔහුගේ කුලය පිළිබඳ
තොරතුරු පරීක්ෂා කොට එය බොරු පුරසාරමක් බව භික්ෂූන්ට ප්රකාශ කළේය. භික්ෂූහු දම් සභාවෙහි රැස්ව “ඇවැත්නි, අසවල්
භික්ෂුව මෙබඳු නිර්වාණ ගාමී සසුනෙහි පැවිදි ව තමා ගුණ ගයමින් අන්යයන්ට ගරහමින් වංචා කරමින් හැසිරෙතැ”යි ඔහුගේ
අගුණ කියමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩමවා “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් මෙහි හුන්නාහුදැ”යි විචාරා, “මෙන්න මේ
කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව දැන් පමණක් තමා ගුණ ගයමින් අන්යයන්ට ගරහමින් වංචා කරමින් හැසිරෙන්නේ
නො වෙයි; පෙරත් එසේ ම හැසිරුණේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා නියම් ගමක උසස් බමුණු කුලයෙහි
ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවර දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා වෙතින් ත්රිවේදය ද අටළොස් විද්යාවන් ද උගෙන සියලු
ශිල්පයන්හි නිමාවට පත්ව ‘චූළධනුග්ගහ පණ්ඩිත’ නම් වූහ. ඔහු තක්සලාවෙන් නික්ම සියලු ශිල්ප ශාස්ත්රයන් සොයමින්
මහිංසක රටට ගියේය. මේ ජාතකයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ මදක් මිටි, නැමුණු සිරුරක් ඇත්තෙක් වූහ.
ඔහු මෙසේ සිතීය:
“ඉදින් මම කිසියම් රජකු වෙත යන්නෙම් නම්, ඒ රජු ‘මෙබඳු මිටි ශරීර ඇති ඔබ අපට කිනම් සේවයක් කරන්නෙහිදැ’යි අසනු
ඇත. එබැවින් මම උස මහතින් යුත් රූප සම්පත්තියෙන් යුතු (දැකුම්කළු) එක් පුරුෂයකු ඉදිරියට දමා (පළිහක් කොට), ඔහුගේ
පිටුපස සිට ජීවිකාව ගෙන යන්නේ නම් මැනවි.”
හෙතෙම එවැනි පුරුෂයකු සොයමින් යද්දී, භීමසේන නම් එක් නූල්
කටින්නකුගේ (පේෂකාරයෙකුගේ) නූල් වියන තැනට ගොස් ඔහු සමග පිළිසඳර කොට “යහළුව, ඔබගේ නම කුමක්දැ”යි විචාළේය.
“මම
භීමසේන නම් වෙමි.”
“ඔබ මෙබඳු මනා රූප සම්පත්තියකින් (උපධිසම්පත්තියෙන්) යුක්ත වී මෙවැනි ලාමක ක්රියාවක්
කරමින් ජීවත් වන්නේ මක් නිසා ද?”
“යහළුව, ජීවත්වීමට මඟක් නැති හෙයිනි.”
“යහළුව, මේ ක්රියාව නො කරනු. මේ
මුළු දඹදිව මා සමාන දුනුවායෙක් නැත්තේය. ඉදින් මම යම්කිසි රජකු බැහැ දකින්නේ නම් ඔහු මට ‘මෙවැනි මිටි අයකු අපට
කවර නම් සේවයක් කරන්නේදැ’යි අසනු ඇත. එබැවින් ඔබ රජුන් බැහැ දැක ‘මම ධනුර්ධරයෙකැ’යි කියන්න. රජතුමා ඔබට ජීවන
වියදම් දී නිබඳ රැකියාවක් දෙනු ඇත. මම ඔබට පැවරුණු කාරිය කරමින් ඔබ පිටුපසෙහි සිට ජීවිකාව ගෙන යන්නෙමි. එවිට අපි
දෙදෙනා ම සැපවත් වන්නෙමු. මගේ වචනය පිළිගන්න.”
ඔහු “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තේය.
ඉක්බිති, බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහු කැඳවාගෙන බරණැසට ගොස්, තමන් චූළ උපස්ථායකයා (කුඩා සේවකයා) වශයෙන් සිට, ඔහු පෙරටු
කොට රජ මාලිගාවේ දොරටුවෙහි සිට රජුට දැන්වූයේය. “එන්න” යැයි කී කල්හි දෙදෙනා ම ඇතුළට පිවිස රජුට වැඳ
සිටියහ.
“කුමක් නිසා පැමිණියාහුදැ”යි ඇසූ කල්හි භීමසේන මෙසේ කීය: “මම දුනුවායෙක් වෙමි. මුළු දඹදිව ම මා හා
සමාන වෙනත් දුනුවායෙක් නැත.”
“කොපමණ ලබන්නේ නම් මට සේවය කරන්නෙහිද?”
“දේවයිනි, අඩ මසකට දහසක් ලබන්නේ නම්
සේවය කරමි.”
“මේ ඔබගේ අනිත් පුරුෂයා කවරෙක් ද?”
“දේවයිනි, ඔහු මගේ උපස්ථායකයා (සේවකයා) ය.”
“එසේ නම්
මැනවි. සේවය කරන්න.”
එතැන් පටන් භීමසේන රජුට සේවය කරයි. පැමිණෙන සියලු කාර්යයන් බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් නිම
කරනු ලබයි.
එසමයෙහි කසී රට වනයක බොහෝ මිනිසුන් යන එන මාර්ගය ව්යාඝ්රයෙක් අහුරා ගෙන සිටියේය. ඒ ව්යාඝ්රයා බොහෝ මිනිසුන්
අල්ලාගෙන කයි. එපුවත රජුට සැල කළහ. රජතුමා භීමසේන කැඳවා, “දරුව, ඒ ව්යාඝ්රයා අල්ලා ගැනීමට හැකිදැ”යි
ඇසීය.
“දේවයිනි, ඉදින් ව්යාඝ්රයකු අල්ලා ගැනීමට නො හැකි නම් මම කවර නම් දුනු දරන්නෙක් ද?”
රජතුමා ඔහුට
වියදම් දී පිටත් කළේය. ඔහු ගෙට ගොස් බෝසතුන්ට කාරණය කීවේය. බෝසත්හු “යහළුව, මැනවි, යන්න” යැයි කීවේය.
“ඔබ නො
යන්නේ ද?”
“එසේය. මම නො යමි. නමුත් ඔබට ව්යාඝ්රයා අල්ලා ගන්නා උපායක් කියමි.”
“එසේ නම් යහළුව, කියනු
මැනවි.”
“යහළුව, ඔබ මේ පිළිවෙළ අනුගමනය කරන්න:
භීමසේන ද “මැනවැ”යි පිළිගෙන, බෝසතුන් විසින් කී ක්රමයෙන් ම ව්යාඝ්රයා ගෙන වන මාර්ගය නිර්බිය කොට, මහජනයා
පිරිවරාගෙන බරණැසට අවුත් රජු බැහැදැක, “දේවයිනි, මා විසින් ව්යාඝ්රයා අල්ලා ගන්නා ලද්දේය; වන මඟ බිය රහිත
කළෙමි”යි පැවසීය. රජතුමා සතුටු ව බොහෝ ධනය දුන්නේය.
නැවත එක් දිනක් එක් මඟක් මීමකු විසින් අවහිර කරන ලදැයි
රජුට සැලකළහ. රජතුමා පෙර මෙන් ම භීමසේන යැවීය. ඔහු ද බෝසතුන් විසින් දෙන ලද උපදෙස් අනුව ව්යාඝ්රයා මෙන් ම මීමා
ද අල්වා ගෙන ආවේය. රජතුමා නැවත ද ඔහුට බොහෝ ධනය දුන්නේය. මෙසේ භීමසේන මහත් ධනවතෙක් විය. ධන මදයෙන් හා
ඓශ්චර්යයෙන් මත් වූ ඔහු බෝසතුන්ට අවඥා කොට ඔවුන්ගේ වචනය නො පිළිගනී. “මම ඔබ නිසා ජීවත් නො වෙමි. පුරුෂයා ඔබ
පමණක් ද?” ආදී රළු වචන කියයි.
ඉක්බිති, කීප දවසක් ඇවෑමෙන් එක් සතුරු රජකු අවුත් බරණැස් නුවර වටකොට “රාජ්යය හෝ දෙන්න; යුද්ධය හෝ කරන්න” යයි
රජුට හසුනක් යැවීය. රජතුමා “යුද්ධ කරන්න” යැයි භීමසේන යැවීය. ඔහු සියලු යුද ඇඳුමෙන් සැරසී රාජකීය ලීලාවෙන් මනාව
සරසන ලද යුධ ඇතුගේ පිටෙහි හිඳ ගත්තේය. බෝසත්හු ද ඔහු මිය යතැයි යන බියෙන් සියලු යුද ඇඳුමෙන් සැරසී භීමසේනගේ පසු
අසුනෙහි හිඳ ගත්තේය.
ඇතු මහජනයා පිරිවරාගෙන නුවර දොරින් නික්ම යුද බිම ඉදිරියට පැමිණියේය. යුද බෙර හඬ අසා
ම භීමසේන වෙවුලන්නට විය. බෝසත්හු “දැන්ම ම මොහු ඇතු පිටින් වැටී මිය යනු ඇතැ”යි සිතා, ඔහු බිම නො වැටීම සඳහා
භීමසේන වරපටකින් (යොතකින්) බැඳ ගත්තේය. භීමසේන යුද කෙරෙන තැන දැක මරණ බයෙන් බිය පත් ව තමාගේ මළ මූත්රවලින් ඇතු
පිට අපවිත්ර කළේය.
ඉක්බිති, බෝසත්හු “භීමසේන, ඔබගේ පෙර කී වදන් හා පසු වදන් සම නො වේ. ඔබ පෙර යුද්ධ දක්ෂයකු
මෙන් කතා කළේය; දැන් ඇත් පිට මළ මූත්රවලින් අපවිත්ර කරන්නෙහි” යයි කියා මේ ගාථාව කීහ:
“භීමසේනය, ඔබ විසින් පෙර යම් පුරසාරමක් කියන ලද ද, එහෙත් පසුව ඔබගේ මේ කුණු ශරීරයෙන් අසුචි වැගිරෙයි. භීමසේනය, ඔබගේ එදා (යුද්ධය ගැන කළ) පුරසාරම් කථාව ද, අද ඔබගේ මේ (බියෙන් තැති ගැනීම වූ) විපත්තිය ද යන මේ දෙක නො ගැළපේ.”
එහි “යං තෙ පවිකත්ථිතං පුරෙ” යනු, පෙර දී ඔබ විසින් “පුරුෂයා ඔබ පමණක් ද? මම පුරුෂයෙක් නොවෙම් ද? මම ද යුද්ධ දක්ෂයෙක්මි” යනාදී වශයෙන් යම් පුරසාරමක් හෝ අවමන් වචනයක් කියන ලද ද, මේ ඒ එක් අවස්ථාවකි. “අථ තෙ පූතිසරා සජන්ති පච්ඡා” යනු, පසුව ඔබගේ මේ ශරීරයෙන්, අපිරිසිදු ස්වභාවය නිසාත් වැගිරෙන ස්වභාවය නිසාත් ‘පූතිසර’ නම් වූ සිරුරු මළ දහර පිට වෙයි; වැගිරෙයි යන අර්ථයි. “පච්ඡා” යනු, පෙර දී කළ පුරසාරමට පසු කාලයෙහි හෙවත් දැන් මේ යුද බිම මුදුනෙහි දී ය. “උභයං න සමෙති භීමසෙන” යනු, භීමසේනය, මේ කරුණු දෙක නො ගැළපේ ය. ඒ කවරේද යත්? “යුද්ධකථා ච ඉදඤ්ච තෙ විහඤ්ඤන්ති” යනු, යම් ඒ පෙර කළ යුද්ධ කථාව ද, දැන් ඔබගේ මේ පෙළීම ද, ක්ලාන්තය ද, ඇත් පිට දූෂණය කිරීම ආදියෙන් වූ පීඩාව (විඝාතය) ද යන මේවාය.
මෙසේ බෝසත්හු ඔහුට ගරහා, “යහළුව, බිය නොවන්න. මා සිටින කල්හි ඔබ වෙහෙසෙන්නේ කුමටදැ”යි පවසා, භීමසේන ඇතු පිටින්
බස්සවා “ගෙදර ගොස් ස්නානය කරන්න” යැයි පිටත් කර හැරියේය.
ඉක්බිති “මම අද ප්රකට වන්නට සුදුසුයැ”යි සිතා යුද
බිමට පිවිස මහහඬින් නාද කොට, සතුරු සේනාව මැදට පැන බලකොටු බිඳ, සතුරු රජු පණ පිටින් ගෙන අවුත් බරණැස් රජු සමීපයට
ගියේය. රජතුමා සතුටු ව බෝසතුන්ට මහත් සම්පත් දුන්නේය. එතැන් පටන් ‘චූළධනුග්ගහ පණ්ඩිත’ නමින් ඔහු මුළු දඹදිව
ප්රකට විය. හෙතෙම භීමසේනට ජීවන වියදම් දී ඔහුගේ ගමට ම පිටත් කර යවා, දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය
ගියේය.
යුධ පිටියෙන් පලායන භීමසේන සහ යුද්ධයට නායකත්වය දෙන බෝධිසත්ත්වයෝ
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව පුරසාරම් දෙඩුවේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් පුරසාරම් දෙඩුවේ මයැ”යි වදාරා, මේ
ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක.
“එකල භීමසේන වූයේ මේ පුරසාරම් දෙඩූ භික්ෂුව
ය. චූළධනුග්ගහ පණ්ඩිත වූයේ මම ම වෙමි.”
දසවැනි වූ භීමසේන ජාතක වර්ණනාවයි.
අට වැනි වරුණ වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේය:
“අපායිම්හ අනච්චිම්හ” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවර ඇසුරු කොට ඝෝෂිතාරාමයේ වැඩ වසන කල්හි, සාගත තෙරුන් අරභයා දේශනා කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වස් වැස චාරිකාවෙහි වඩින අතර භද්දවතිකා නම් නියම් ගමට පැමිණි කල්හි; ගොපල්ලෝ ද, පශු පාලකයෝ ද, ගොවියෝ ද, මගියෝ ද බුදුරජාණන් වහන්සේව දැක වැඳ, “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්ස, අම්බතිත්ථයට නො වැඩිය මැනව. අම්බතිත්ථයෙහි ජටිලයාගේ අසපුවෙහි අම්බතිත්ථික නම් වූ ඝෝර විෂ ඇති, (දැක්මෙන් හා සුළඟින්) වහා විෂ පැතිරෙන නාගයෙක් වෙසෙයි. ඔහු භාග්යවතුන් වහන්සේට පීඩා කරනු ඇතැ”යි වළක්වා ලූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ කථාව නො ඇසුණාක් මෙන්, ඔවුන් තෙවරක් ම වළක්වද්දීත් එහි වැඩම කළ සේක.
එහි දී බුදුරජාණන් වහන්සේ භද්දවතිකා නියම් ගමට නුදුරින් වූ එක්තරා වන ලැහැබක වැඩ වාසය කළ සේක. එසමයෙහි බුද්ධ උපස්ථායක වූ, පෘතග්ජන සෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ සාගත නම් තෙරුන් වහන්සේ, ඒ අසපුවට එළැඹ, ඒ නා රජු වසන ස්ථානයෙහි තණ ඇතිරියක් පනවා පර්යංකයෙන් වැඩ සිටි සේක. නාගයා (තමාට නො සැලකීම ගැන) ක්රෝධය ඉවසාගත නො හී දුම් පිට කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද දුම් පිට කළ සේක. නාගයා ගිනි පිට කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද ගිනි පිට කළ සේක. නාගයාගේ තෙද තෙරුන්ට බාධා නො කළේය. එහෙත් තෙරුන්ගේ තෙද නාගයාට පීඩාවක් විය. මෙසේ ඒ තෙරුන් වහන්සේ සුළු වේලාවකින් ඒ නා රජු දමනය කොට, තෙරුවන් සරණ හා සිල්හි පිහිටුවා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළ සේක.
ශාස්තෲන් වහන්සේ භද්දවතිකාවෙහි කැමැති පරිදි වාසය කොට කොසඹෑ නුවරට වැඩම කළ සේක. සාගත තෙරුන් විසින් නාගයා දමනය කළ බව මුළු ජනපදය පුරා පැතිරිණි. කොසඹෑ නුවර වැසියෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙරගමන් කොට, බුදුරජුන් වැඳ, සාගත තෙරුන් වෙත එළැඹ, වැඳ, එකත්පස් ව සිට මෙසේ කීවාහුය. “ස්වාමීනි, යමක් ඔබ වහන්සේලාට දුර්ලභ නම් ඒ වදාළ මැනවි. එය අපි පිළියෙල කර දෙන්නෙමු.” තෙරුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වූ සේක. එහෙත් ෂඩ්වර්ගික භික්ෂූහු මෙසේ කීවාහුය. “ඇවැත්නි, පැවිද්දන්ට කාපෝතිකා නම් (පරෙවි ඇස් පැහැති) සුරාව දුලබ ද වෙයි, මනාප ද වෙයි. ඉදින් ඔබලා තෙරුන් වහන්සේට පැහැදුනාහු නම් කාපෝතිකා නම් සුරාව පිළියෙල කර දෙනු මැනව.” ඔවුහු ද “යහපතැ”යි පිළිගෙන, පසුදා දානය පිණිස බුදුරජුන්ට ආරාධනා කොට, නගරයට පිවිස, තම තමන්ගේ නිවෙස්වල “තෙරුන් වහන්සේට දෙන්නෙමු”යි කාපෝතිකා සුරාව මැනවින් පිළියෙල කරවා, තෙරුන්ට ආරාධනා කොට ගෙයක් පාසා ඒ පැහැදුණු (සුරා) පානය පිළිගැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ ද එය පානය කොට සුරා මදයෙන් මත් ව, නගරයෙන් නික්මෙන අතර දොරටුව අභියස වැටී, දොඩවමින් (විලපනය කරමින්) වැතිරුණේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ බත් කිස නිමවා නගරයෙන් නික්මෙන්නාහු, ඒ අයුරින් වැතිරී සිටින සාගත තෙරුන් දැක, “මහණෙනි, සාගතව අල්ලා ගනිව්” යැයි වදාරා භික්ෂූන් ලවා ගෙන්වාගෙන ආරාමයට වැඩිය සේක. භික්ෂූහු තෙරුන්ගේ හිස තථාගතයන් වහන්සේගේ පාමුල සිටින සේ කොට වැතිර වූහ. හෙතෙම පෙරළී පාදයන් තථාගතයන් වහන්සේට අභිමුඛ වන සේ කොට වැතිරුණේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගෙන් විචාළ සේක. “මහණෙනි, කිම, සාගතයන් තුළ මා කෙරෙහි යම් ගෞරවයක් පෙර පැවතියේ ද දැන් එය තිබේ ද?” “ස්වාමීනි, නැත.” “මහණෙනි, අම්බතිත්ථික නාග රාජයා කවරෙක් දමනය කළේ ද?” “ස්වාමීනි, සාගත තෙරුන් වහන්සේය.” “මහණෙනි, දැන් සාගතයන්ට දිය බරියෙකු හෝ දමනය කිරීමට ශක්තියක් තිබේ ද?” “ස්වාමීනි, එය නො වේ ම ය.” “මහණෙනි, යමක් පානය කොට සිහි විකල් වේ ද, එවැනි දෙයක් පානය කරන්නට සුදුසු ද?” “ස්වාමීනි, නුසුදුසු ය.” ඉක්බිති භාග්යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට දොස් පවරා, භික්ෂූන් අමතා, “රහමෙර පානය කිරීමේ දී පාචිත්තිය ඇවැත් වේ” යැයි ශික්ෂා පදය පනවා, හුනස්නෙන් නැඟී ගන්ධ කුටියට වැඩම කළ සේක.
සාගත තෙරුන් බීමත්ව වැටී බුදුන් වහන්සේ දෙසට පා හරවා සිටින අයුරු
ධර්ම සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූහු සුරාපානයේ දොස් කථා කළහ. “ඇවැත්නි, මේ සුරාපානය නම් වහා මහත් දොස් උපදවන්නේය. යම් හෙයකින් ප්රඥා සම්පන්න වූ, සෘද්ධිමත් වූ සාගත තෙරුන් පවා ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ගුණ මාත්රයක් හෝ නො හඳුනන තත්ත්වයට පත් කළේය.” ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්ත ව දැන් මෙහි හුන්නාහු ද?” යි විචාරා, “මෙ නම් කථාවකින් යැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, පැවිද්දන් සුරා පානය කොට සිහි විකල් කර ගත්තේ දැන් පමණක් නොව, පෙර ද එසේ වූයේ යැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රට උසස් බ්රාහ්මණ කුලයක ඉපිද, වැඩි වියට පැමිණි පසු ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි ව, අභිඥා හා සමාපත්තීන් උපදවා, ධ්යාන සුවයෙන් කල් ගෙවමින්, පන්සියයක් අතවැසියන් පිරිවරා හිමාල වනයෙහි වාසය කළහ. ඉක්බිති වස් කාලය පැමිණි කල්හි අතවැසියෝ මෙසේ කීවාහුය. “ආචාර්යයෙනි, මිනිස් වාසයට ගොස් ලුණු ඇඹුල් සේවනය කොට (නැවත) එන්නෙමු.” “ඇවැත්නි, මම මෙහි ම වාසය කරන්නෙමි. ඔබලා ගොස් (ලුණු ඇඹුල් සේවනයෙන්) ශරීර සතපවා ගෙන, වස් කාලය ගතකොට එනු මැනව.” ඔවුහු “යහපතැ”යි ආචාර්යවරයා වැඳ බරණැස් නුවරට ගොස් රජ උයනේ වාසය කොට, පසු දින නුවරින් පිටත දොරටු ගම්හි පිඬු පිණිස හැසිර, සුවපත් ව (ආහාර ගෙන), ඊට පසු දින නගරයට පිවිසියහ. මිනිස්සු සතුටු සිත් ඇත්තාහු භික්ෂාව දුන්හ. දින කිහිපයක් ගිය තැන රජුට ද මෙසේ සැල කළහ. “දේවයන් වහන්ස, හිමාල වනයෙන් පන්සියයක් ඍෂිවරු අවුත් උයනෙහි වාසය කරති. ඔවුහු උග්ර තපස් ඇත්තෝය, මැනවින් සන්සිඳුණු ඉඳුරන් ඇත්තෝය, සිල්වත්හුය.” රජතුමා ඔවුන්ගේ ගුණ අසා උයනට ගොස් වැඳ, පිළිසඳර කථා කොට, වස් කාලය වූ සාර මස එහි ම වාසය පිණිස පොරොන්දු කරවාගෙන ආරාධනා කළේය. ඔවුහු එතැන් පටන් රජ ගෙදරින් ම වළඳා උයනෙහි වාසය කරති.
ඉක්බිති එක් දිනක් නගරයෙහි සුරා නැකත් නම් උත්සවයක් විය. රජතුමා “පැවිද්දන්ට සුරාව දුර්ලභ ය”යි සිතා බොහෝ වූ උසස්ම වර්ගයේ සුරාව දීමට සැලැස්වීය. තාපසවරු සුරා පානය කොට උයනට ගොස්, සුරා මදයෙන් මත් වී, සමහරු නැඟිට නැටූහ, සමහරු ගැයූහ. මෙසේ නටා, ගයා, කද මලු ආදිය (තැන තැන) දමා නිදාගෙන, සුරා මදය සිඳුණු කල්හි පිබිදී, ඒ තමාගේ විපරීත ස්වභාවය දැක, “අප විසින් පැවිද්දන්ට නො සරූප දෙයක් කරන ලදැ”යි හඬා වැළප, “අපි ආචාර්යවරයාගෙන් වෙන් වූ බැවින් මෙබඳු පාප කර්මයක් කළෙමු” යි, එෙකණෙහි ම උයන අත්හැර හිමවතට ගොස්, (විසිරී තිබුණු) පිරිකර තැන්පත් කොට, ආචාර්යවරයා වැඳ හුන්හ. (බෝසතාණන් වහන්සේ විසින්) “දරුවනි, කිම, මිනිස් පියසෙහි ආහාරයෙන් ක්ලාන්ත නොවී සුව සේ විසුවෝ ද? සමගියෙන් විසුවෝ ද?” යි විචාරන ලද්දාහු, “ආචාර්යයෙනි, සුව සේ විසුවෙමු. එහෙත් අපි නො පිය යුත්තක් පානය කොට, සිහි විකල් ව, සිහිය පිහිටුවා ගත නො හැකි ව, නැටුවෙමු ද ගැයුවෙමු ද” යැයි එම කරුණ සැල කරමින් මේ ගාථාව කීවාහුය.
“අපි (සුරා) බීවෙමු, (අත් ලෙළවමින්) නැටුවෙමු, (මහ හඬින්) ගැයුවෙමු, (පසුව) හැඬුවෙමු ද, සිහි විකල් කරවන (සුරාව) බී, (යම් හෙයකින්) අපි වඳුරන් නො වීමු ද, එය ම මැනවි යි.”
එහි “අපායිම්හා” යනු සුරාව බීවෙමු. “අනච්චිම්හා” යනු එය පානය කොට අත්පා ලෙළවමින් නැටුවෙමු. “අගායිම්හා” යනු කට ඇර, දිගු හඬින් ගායනා කළෙමු. “රුදිම්හ ච” යනු (සිහි එළැඹි පසු) නැවත විපිළිසර වී “අප විසින් මෙබඳු දෙයක් කරන ලදැ”යි හැඬුවෙමු. “විසඤ්ඤීකරණිං පිත්වා, දිට්ඨා නාහුම්හ වානරා” යනු මෙබඳු වූ සංඥාව විනාශ කරන බැවින් ‘විසඤ්ඤීකරණී’ නම් වූ සුරාව බී, “යම් හෙයකින් අපි වඳුරෝ නො වීමු ද, ඒ කාරණය ම යහපතැ”යි (සතුටු වෙමු). මෙසේ ඔවුහු තමන්ගේ අගුණ කීවාහුය.
බෝධිසත්ත්වයෝ “ගුරු ඇසුර නැත්තවුන්ට මෙබඳු දේ සිදුවන්නේ ම ය”යි ඒ තාපසවරුන්ට දොස් පවරා, “නැවත මෙවැන්නක් නො කරව්” යැයි ඔවුනට අවවාද දී, නො පිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තාහු බ්රහ්මලෝකයෙහි උපන්හ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. මෙතැන් පටන් “පූර්ව අපර සන්ධි ගළපා” යන්න (වචනයෙන්) නො කියන්නෙමු. එසමයෙහි තාපස සමූහයා මේ බුද්ධ පිරිස වූහ. ගණ ශාස්තෘ වූයේ මම ම වෙමි.
සුරාපාන ජාතක වර්ණනාව යි. (පළමු වැනි ය).
“අතික්කම්ම රමණකං” යනුවෙන් ඇරඹෙන මේ ජාතක කතාව, ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි එක් අකීකරු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. මේ ජාතකයට අදාළ කාශ්යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයට අයත් කතා වස්තුව, දසක නිපාතයේ එන මහා මිත්තවින්දක ජාතකයේ (ජා· 1.1.82; 1.5.100 ආදිය) මතු හෙළි වනු ඇත. එකල්හි බෝධිසත්වයෝ මේ ගාථාව වදාළහ.
“පළිඟු විමන ද, රිදී විමන ද, මැණික් විමන ද ඉක්මවා ගිය ඔබ, (පාපය ක්ෂය වන තෙක්) යමකින් පණපිටින් නොමිදෙන්නහු ද, එබඳු වූ පාෂාණමය උරචක්රයකට හසුව මඩනා ලද්දේ වෙහිය.”
එහි “රමණකං” යනු එකල පළිඟු සඳහා ව්යවහාර වූ නමකි; (මෙහිදී) පළිඟු ප්රාසාදය ඉක්මවා ගිය බව ඉන් දැක්වේ. “සදාමත්තඤ්ච” යනු රිදී සඳහා නමකි; රිදී ප්රාසාදය ද ඉක්මවා ගිය බව ඉන් දැක්වේ. “දූභකං” යනු මැණික් සඳහා නමකි; මැණික් ප්රාසාදය ද ඉක්මවා ගිය බව ඉන් දැක්වේ. “ස්වාසී” යනු ‘ඒ ඔබ වෙහි’ යන්නයි. “පාසාණමාසීනො” යන්නෙහි උරචක්රය ගල්වලින් හෝ රිදියෙන් හෝ මැණිකෙන් හෝ කළ එකක් විය හැකි නමුත්, මෙය වනාහි ගල්වලින් කළ එකකි (පාෂාණමය). ඔහු එයින් මඩනා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් පාෂාණයෙහි හුන් බැවින් ‘පාසාණාසීනො’ යැයි කියයුතු තැන, ව්යඤ්ජන සන්ධි වශයෙන් ‘ම’ කාරය යොදා “පාසාණමාසීනො” යැයි කියා ඇත. පාෂාණයෙහි හුන්නේ හෙවත් ඒ උරචක්රයට හසුව සිටියේ යන අර්ථයි. “යස්මා ජීවං න මොක්ඛසී” යනු, යම් හෙයකින් ඒ උරචක්රය, යම්තාක් ඔබගේ පාප කර්මය ක්ෂය නොවේ ද, ඒ තාක් කල් ජීවත් වෙමින් ඉන් නොමිදෙන්නේය යන අර්ථයි.
මේ ගාථාව දේශනා කළ බෝධිසත්වයෝ තමාගේ වාසස්ථානයට ම ගියහ. මිත්තවින්දක ද (හිස මත වූ) උරචක්රය ඔසවාගෙන, මහත් වූ දුක් විඳිමින්, ඒ පාප කර්මය ගෙවී අවසන් වූ පසු කම් වූ පරිදි ගියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය නිමා කළ සේක. “එකල මිත්තවින්දක වූයේ (මේ) අකීකරු භික්ෂුවයි. දේවරාජයා වූයේ මම ම වෙමි.”
මිත්තවින්දක ජාතක වර්ණනාව (දෙවැන්න) යි.
“මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොතී” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ අනේපිඬු මහා සිටුතුමාගේ එක්තරා මිතුරෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඔහු සිටුතුමා සමඟ කුඩා කල වැලි කෙළියේ පටන් එකම ආචාර්යවරයෙකු යටතේ ශිල්ප හැදෑරූවෙකි; නමින් ‘කාළකණ්ණි’ විය. කල් යත්ම ඔහු දිළිඳු බවට පත්ව ජීවත් වීමට නොහැකිව සිටුතුමා වෙත පැමිණියේය. සිටුතුමා ඔහු සනසා, ජීවන වියදම් දී, තමාගේ දේපළ රැකබලා ගැනීමේ වගකීම පැවරුවේය. ඔහු සිටුතුමාට උපකාරක අයෙක් වී සියලු කටයුතු කරයි. ඔහු සිටුතුමා වෙත පැමිණි විට සේවකයෝ “සිටුව කාළකණ්ණි, හිඳුව කාළකණ්ණි, කව කාළකණ්ණි” යැයි කියති. එක් දිනක් සිටුතුමාගේ මිත්රාමාත්යයෝ පැමිණ මෙසේ කීහ. “මහා සිටුතුමනි, මොහු ඔබ ළඟ තබා නොගන්න. ‘සිටුව කාළකණ්ණි, හිඳුව කාළකණ්ණි, කව කාළකණ්ණි’ යැයි කියන මේ ශබ්දයෙන් යක්ෂයා පවා පලා යනු ඇත. මොහු ඔබට සමාන අයෙක් නොවේ; දිළිඳුය, විරූපීය. මොහුගෙන් ඔබට ඇති ඵලය කිම?” එවිට අනේපිඬු සිටුතුමා, “නම වනාහි ව්යවහාර මාත්රයකි. පණ්ඩිතයෝ නම පමණක් ප්රමාණ කොට නොගනිති. නම අසා මංගල්ය කරුණු සිතීම (සුතමංගලික වීම) වටින්නේ නැත. නම පමණක් නිසා මාගේ වැලිකෙළියේ පටන් සිටි මිතුරාව අත්හැරිය නොහැක” යැයි පවසා, ඔවුන්ගේ බස් නොපිළිගෙන, දිනක් තමාගේ බෝගම් (ආදායම් ලබන ගම්) බලා යන විට ඔහු ගෙයි ආරක්ෂකයා ලෙස පත්කොට ගියේය.
සොරු “සිටුතුමා බෝගම් බලා ගියේලු, අපි ගෙය කොල්ලකන්නෙමු” යැයි සිතා නොයෙක් ආයුධ ගෙන රාත්රී කාලයේ අවුත් නිවස වට කළහ. කාළකණ්ණි ද සොරුන්ගේ පැමිණීම සැක කරමින් නොනිදාම සිටියේය. ඔහු සොරුන් ආ බව දැන මිනිසුන් පුබුදුවා, “නුඹ සක් පිඹින්න, නුඹ මද්දල වයන්න” යැයි කියමින් මහා සැණකෙළියක් පවත්වන්නාක් මෙන් මුළු නිවසම ඒකනින්නාද කළේය. සොරු “අපට අසන්නට ලැබුණේ ගෙදර කවුරුත් නැත කියා ය, නමුත් මෙහි මහා සිටුතුමා ඇත” යැයි සිතා, ගල් මුගුරු ආදිය එතැනම දමා පලා ගියහ.
කාලකන්නි නම් පුරුෂයා සොරුන් බිය ගැන්වීම සඳහා බෙර සහ සක් හඬවමින් මාලිගයේ ඝෝෂාවක් ඇති
කරවන අයුරු.
පසුදා මිනිස්සු එතැන දමා ගිය ගල් මුගුරු ආදිය දැක සංවේගයට පත්ව, “ඉදින් අද මෙබඳු බුද්ධිමත් ගෘහ පාලකයෙකු නොසිටියේ නම්, සොරුන් කැමති පරිදි ඇතුළු වී මුළු ගෙයම කොල්ලකනු ඇත. මේ කල්යාණ මිත්රයා නිසා සිටුතුමාගේ අභිවෘද්ධිය ඇති විය” යැයි ඔහුට ප්රශංසා කොට, සිටුතුමා බෝගම් සිට පැමිණි කල ඒ සියලු පුවත් දැන්වූහ. එවිට සිටුතුමා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “ඔබලා මෙබඳු වූ මාගේ ගෙදර රකින මිතුරා නෙරපා හරින්නට කීවාහුය. ඉදින් ඔබගේ වචනය අසා මා විසින් ඔහු නෙරපනු ලැබුවේ නම්, අද මගේ ධනය කිසිවක් ඉතිරි නොවන්නේය. නම වනාහි ප්රමාණ නොවේ; හිතවත් බවම ප්රමාණ වේ”. ඔහුට වඩ වඩාත් ජීවන වියදම් දී, “මට දැන් කීමට පුවතක් ඇතැ”යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් මුල සිට ඒ සියලු පුවත් දැන්වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මේ කාළකණ්ණි මිත්රයා තමාගේ මිතුරාගේ ගෙදර දේපළ ආරක්ෂා කරනුයේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් ආරක්ෂා කළේමය” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනය කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහා යසස් ඇති සිටුවරයෙක් වූහ. ඔහුට කාළකණ්ණි නම් මිත්රයෙක් විය. සෙසු සියල්ල වර්තමාන කතාව හා සමානය. බෝධිසත්ත්වයෝ බෝගම් සිට අවුත් ඒ පුවත අසා, “ඉදින් මා විසින් ඔබලාගේ වචනය අසා මෙබඳු මිත්රයෙකු නෙරපා හරින ලද්දේ නම්, අද මගේ ධනය කිසිවක් ඉතිරි නොවන්නේය” යැයි කියා මෙම ගාථාව වදාළහ:
“එක්ව පියවර සතක් යාමෙන් මිත්රයෙක් වන්නේය. දොළොස් දිනක් එක්ව විසීමෙන් යහළුවෙක් වන්නේය. මසකින් හෝ අඩ මසකින් ඥාතියෙකු හා සමාන වන්නේය. ඊට වඩා වැඩි කාලයක් එක්ව විසීමෙන් තමා හා සමාන අයෙක් (ප්රාණ සමයෙක්) වන්නේය. එසේ හෙයින්, මම මගේ සැපය උදෙසා, බොහෝ කාලයක් ඇසුරු කළ කාළකණ්ණි නම් යහළුවා කෙසේ අත්හරින්නෙම් ද?”
එහි ‘හවෙ’ යනු නිපාත පදයකි. මෛත්රී කරන්නේ ‘මිත්ර’ නමි; මෛත්රිය සිතෙහි උපදවාගෙන සෙනෙහස පායි යන අර්ථයි. ඒ මේ මිත්රයා ‘සත්තපදෙන හොති’ යනු එක්ව පියවර හතක් ගමන් කළ පමණකින් ඇති වේ යන අර්ථයි. ‘සහායො පන ද්වාදසකෙන හොති’ යනු සියලු කටයුතු එකට කිරීමෙන් හා සියලු ඉරියව්වල සමග සිටින නිසා ‘සහාය’ නම් වේ; මේ සහායකයා දොළොස් දිනක් එකට විසීමෙන් ඇති වේ යන අර්ථයි. ‘මාසඩ්ඪමාසෙන චා’ යනු මසකින් හෝ අඩ මසකින් ‘ඤාති හොති’ හෙවත් ඥාතියෙකු හා සමාන වන්නේය. ‘තතුත්තරි’ යනු ඊටත් වඩා කාලයක් එකට විසීමෙන් ‘අත්තසමොපි හොති’ හෙවත් තමා හා සමාන අයෙක් (ප්රාණ සමයෙක්) වන්නේය. ‘ජහෙය්ය’ යනු මෙබඳු යහළුවකු කෙසේ නම් අත් හරින්නේ ද? යන්නයි. මෙසේ මිතුරුකමේ ගුණ ප්රකාශ කළේය. එතැන් පටන් නැවත කිසිවෙක් ඔහු පිළිබඳව (දොස්) කථා නොකළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා වදාළ සේක. “එකල කාළකණ්ණි නම් මිතුරා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. බරණැස් සිටුවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
තුන්වන කාළකණ්ණි ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“ආරොග්යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභං” (නිරෝගීකම පරම ලාභය ලෙස කැමති විය යුතුය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ
ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, අර්ථයෙහි (දියුණුවෙහි) දක්ෂ එක් කුල පුත්රයෙකු අරභයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර මහා
ධනවත් සිටුවරයෙකුට පුතෙක් විය. ඔහු උපතින් සත් හැවිරිදි වියේදී ම මහා නුවණැති විය, අර්ථයෙහි දක්ෂ විය. ඔහු එක්
දිනක් පියා වෙත පැමිණ ‘අර්ථයේ දොරටු’ (දියුණුවේ මාර්ග) පිළිබඳ ප්රශ්නයක් විමසුවේය. පියා එය නො දනියි. එවිට ඔහුට
මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: “මේ ප්රශ්නය ඉතා සියුම්ය. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර, මතු භවාග්රය දක්වා ද යට
අවීචිය සීමා කොට ඇති මේ ලෝක සන්නිවාසය තුළ මෙම ප්රශ්නය පැවසීමට සමතෙකු නම් නැත.”
ඔහු පුතු කැටුව බොහෝ
මල්, සුවඳ විලවුන් ගෙන්වාගෙන ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදා, වැඳ, එකත්පසෙක හිඳ භාග්යවතුන් වහන්සේට මෙසේ
පැවසුවේය: “ස්වාමීනි, නුවණැති, අර්ථයෙහි දක්ෂ මේ දරුවා මගෙන් ‘අර්ථයේ දොරටු’ පිළිබඳ ප්රශ්නය විමසුවේය. මම ඒ
ප්රශ්නය නොදන්නා බැවින් ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණියෙමි. ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්සේ මට ඒ ප්රශ්නය දේශනා කරන
සේක්වා!”
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උපාසක, පෙරත් මම මේ කුමාරයා විසින් විමසන ලදුව මේ ප්රශ්නය විසඳා දුනිමි. මේ
කුමාරයා එදා එය දැන ගත්තේය. නමුත් දැන් පුනර්භවය නිසා වැසී ඇති බැවින් ඔහුට එය පැහැදිලි නැතැ”යි වදාරා, ඔහු
විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහා සම්පත් ඇති සිටුවරයෙක් වූහ. එකල එතුමන්ගේ පුත්රයා උපතින් සත් හැවිරිදි වියෙහි දී ම මහා නුවණැති විය, අර්ථයෙහි දක්ෂ විය. ඔහු එක් දිනක් පියා වෙත පැමිණ “පියාණෙනි, අර්ථයේ (දියුණුවේ) දොරටුව නම් කුමක්ද?” යි අර්ථ ද්වාර ප්රශ්නය විමසුවේය. එවිට ඔහුගේ පියා එම ප්රශ්නය විසඳමින් මෙම ගාථාව පැවසුවේය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තම සත් හැවිරිදි පුත්රයාට දියුණුවේ දොරටු පහදා දීම.
“නිරෝගී බව උතුම්ම ලාභය ලෙස පැතීම, ආචාර ශීලය, ගුණවතුන්ගේ අනුමැතිය (අවවාද පිළිගැනීම), ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව (ශ්රැතය), ධර්මානුකූල පැවැත්ම සහ නො පසුබස්නා වීර්යය; යන මේවා අර්ථයේ (දියුණුවේ) ප්රධාන දොරටු හයයි.”
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
‘ආරොග්යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභං’: මෙහි ‘ච’ අකුර නිපාත මාත්රයකි. දරුව, පළමුවෙන්ම
ආරෝග්යය හෙවත් නිරෝගීකම නමැති උතුම් ලාභය කැමති විය යුතුය යන අර්ථය දැක්වීමට මෙසේ කීය. එහි ‘ආරෝග්යය’ යනු
ශරීරයේ හා සිතේ නිරෝගී බවයි. ශරීරය රෝගී වූ විට නොලැබූ භෝග සම්පත් උපයා ගත නොහැකි අතර ලැබූ සම්පත් ද පරිභෝග කළ
නොහැක. නිරෝගී වූ විට මේ දෙකම කළ හැකිය. සිත කෙලෙස්වලින් රෝගී වූ විට නොලැබූ ධ්යානාදී ලාභ උපදවා ගත නොහැකි අතර,
ලැබූ ධ්යාන සමාපත්ති වශයෙන් පරිභෝග කළ නොහැක. මේ රෝගී බව ඇති කල්හි නොලැබූ ලාභ නොලබයි, ලැබූ ලාභ ද ඵල රහිත වේ.
එනිසා නිරෝගීකම පරම ලාභය නම් වේ. එය පළමුවෙන්ම පැතිය යුතුය. මෙය දියුණුවේ එක් දොරටුවකි.
ඉතිරි දොරටු පහ
මෙසේය:
‘අත්ථස්ස ද්වාරා පමුඛා ඡළෙතෙ’: ‘අත්ථ’ යනු දියුණුවයි. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර අභිවෘද්ධියයි. ඒ සඳහා මේ කරුණු හය ප්රධාන වූ (ප්රමුඛ වූ), උතුම් දොරටු හෙවත් උපාය මාර්ග වේ.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පුතණුවන්ට දියුණුවේ දොරටු පිළිබඳ ප්රශ්නය විස්තර කළහ. ඔහු එතැන් පටන් ඒ ධර්මයන් හය තුළ මනාව හැසිරුණේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල පුත්රයා වූයේ දැන් මේ සිටු පුත්රයාම ය. මහා සිටුවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
අත්ථස්සද්වාර ජාතක වර්ණනාව සිව්වැනියි.
“ආයතිං දොසං නාඤ්ඤාය” (මතු ඇති වන දෝෂය නොදැන) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි, (සසුනෙහි) කලකිරුණු එක් භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළහ. එක්තරා කුල පුත්රයෙක් බුදු සසුනෙහි දිවි පුදා පැවිදි වී, එක් දිනක් සැවැත් නුවර පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ, මනාව සරසන ලද ස්ත්රියක දැක (සසුනෙහි) උකටලී විය. ඉක්බිති ආචාර්ය උපාධ්යායවරු ඔහු රැගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ උකටලී වූ බව සැබෑදැ?”යි විචාරා, “ස්වාමීනි, සත්යයැ”යි කී කල්හි, “මහණ, මේ පඤ්ච කාම ගුණයෝ නම් පරිභෝජනය කරන කාලයෙහි රමණීය වන්නාහ. එහෙත් ඒ විඳීම නිරය ආදියෙහි ප්රතිසන්ධිය ලබා දෙන බැවින් කිම්පක්ක ඵල අනුභව කිරීම හා සමාන වේ. කිම්පක්ක ඵල වනාහි පැහැයෙන්, සුවඳින් හා රසයෙන් යුක්තය. එහෙත් අනුභව කළ පසු බඩවැල් කඩ කඩ කොට ජීවිතක්ෂයට පමුණුවයි. පෙර බොහෝ බාල ජනයා මෙහි දොස් නොදැක පැහැයට, සුවඳට හා රසයට බැඳී ඒ ඵල අනුභව කොට මරණයට පැමිණියහ”යි වදාරා, ඔවුන් විසින් ඉල්ලා සිටින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ සාත්තු නායකයෙක් ව ඉපිද, ගැල් පන්සියයක් ගෙන පෙරදිගින් අපර දිගට යන්නාහු, වන දොරටුවට පැමිණ මිනිසුන් රැස් කරවා, “මේ වනයෙහි විෂ වෘක්ෂයෝ නම් ඇත. එබැවින් මගෙන් නොවිචාරා පෙර නොකෑ විරූ පලාවලක් නොකෑ යුතුය”යි අවවාද කළහ. මිනිස්සු වනය ඉක්මවා යද්දී වන දොරටුවෙහි ඵල බරින් නැමුණු අතු ඇති එක් කිම්පක්ක ගසක් දුටහ. එහි කඳ, අතු, කොළ හා ගෙඩි ආදිය හැඩයෙන්, වර්ණයෙන්, රසයෙන් හා ගඳින් අඹ ගෙඩි හා සමාන ම විය. ඔවුන්ගෙන් සමහරු පැහැය, සුවඳ හා රසය කෙරෙහි ඇලී අඹ ගෙඩි යැයි සිතා ඒ ගෙඩි කෑහ. සමහරු “සාත්තු නායකයාගෙන් විමසා කන්නෙමු”යි (ගෙඩි) අතට ගෙන සිටියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ එතැනට පැමිණ, යමෙක් අතට ගෙන සිටියේ ද ඔවුන් ලවා ඒ ගෙඩි බැහැර කරවා, යමෙක් කමින් සිටියේ ද ඔවුන් වමනය කරවා ඔවුනට බෙහෙත් දුන්හ. ඔවුන්ගෙන් සමහරු නිරෝගී වූහ. පළමුව ම ගෙඩි කෑ අය ජීවිතක්ෂයට පත් වූහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ද තමා කැමති ස්ථානයට සුවසේ ගොස් ලාභ ලබා නැවත තමන්ගේ ස්ථානයට ම පැමිණ දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බෝසතාණන් වහන්සේ පිරිසට විෂ ඵල අනුභවය තහනම් කිරීම සහ අනුභව කළවුන්ට ප්රතිකාර
කිරීම.
ශාස්තෘන් වහන්සේ එම කථා පුවත ගෙනහැර දක්වා අභිසම්බුද්ධ වී මේ ගාථාව වදාළහ.
“මතු ඇති වන්නා වූ දෝෂය නොදැන යමෙක් කාමයන් සෙවනය කරන්නේ ද, අනුභව කරන ලද කිම්පක්ක නම් (විෂ) ඵලය මෙන්, (ඒ කාමයන් විසින්) ඒ පුරුෂයා විපාක දෙන අවසානයෙහි නසනු ලබයි.”
එහි, “ආයතිං දොසං නාඤ්ඤාය” යනු අනාගතයේ ඵල දෙන දෝෂය නොදැන, අවබෝධ කර නොගෙන යන්නයි. “යො කාමෙ පටිසෙවති” යනු යමෙක් වස්තු කාමයන් හා ක්ලේශ කාමයන් සේවනය කරයි ද (යන්නයි). “විපාකන්තෙ හනන්ති නං” යනු ඒ කාමයෝ ඒ පුරුෂයා තමන්ගේ විපාක සංඛ්යාත අවසානයෙහි නිරය ආදියෙහි උපදවමින්, නොයෙක් ආකාරයේ දුකින් යොදවමින් නසන්නාහ. කෙසේ ද? “කිංපක්කමිව භක්ඛිතං” යනු යම් සේ පරිභෝජනය කරන කාලයෙහි වර්ණ, ගන්ධ, රස සම්පත්තිය නිසා ප්රිය මනාප වූ කිම්පක්ක ඵලය, අනාගත දෝෂය නොදැක අනුභව කරන ලද්දේ, (බඩවැල් කඩා) අවසානයෙහි මරණයට පමුණුවයි ද; එසේම පරිභෝජනය කරන කාලයෙහි මනාප වූවත් කාමයෝ විපාක දෙන කාලයේ නසත් යැයි දේශනාව ගළපා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළහ. සත්ය දේශනාව කෙළවර (සසුන ගැන) කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයට පැමිණියේය. සෙසු පිරිසෙන් ද සමහරෙක් සෝවාන් වූහ, සමහරෙක් සකෘදාගාමී වූහ, සමහරෙක් අනාගාමී වූහ, සමහරෙක් රහත් වූහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ද මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා වදාළහ. “එකල පිරිස බුදු පිරිස වූහ. සාත්තු නායකයා නම් මම ම වෙමි.”
පස්වන වූ කිංපක්ක ජාතක වර්ණනාව යි.
“සීලං කිරෙව කල්යාණං” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි, තමාගේ ශීලය විමසා බලන එක් බමුණෙකු අරබයා වදාළ සේක. හෙතෙම කොසොල් රජතුමා නිසා ජීවත් වෙයි. තෙරුවන් සරණ ගිය, නොකඩවා පන්සිල් රකින, වේදයෙහි පරතෙරට ගිය අයෙකි. රජතුමා “මේ තෙමේ සිල්වතෙකැ”යි ඔහුට විශේෂ ගෞරව සම්මාන දක්වයි. හෙතෙම මෙසේ සිතුවේය: “මේ රජ තෙමේ මට අනෙක් බමුණන්ට වඩා විශේෂ සම්මාන කරයි, ඉතා ආදරයෙන් මා දෙස බලයි. කිම, මොහු මාගේ ජාතිය, ගෝත්රය, කුලය හෝ දක්ෂතා නිසා මේ සම්මාන කරන්නේ ද? නොඑසේ නම් මාගේ සිල්වත්කම නිසා දැයි විමසා බලන්නෙමි.” හෙතෙම එක් දවසක් රාජකාරියට ගොස් නැවත ගෙදර එන අතරමගදී, එක් රන්කරුවෙකුගේ (මුදල් මාරු කරන්නෙකුගේ) පුවරුවකින් නොවිචාරා එක් කහවණුවක් ගෙන ගියේය. රන්කරුවා බමුණා කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා කිසිවක් නොකියා සිටියේය. දෙවැනි දවසේ කහවණු දෙකක් ගත්තේය. රන්කරුවා එලෙසම ඉවසා සිටියේය. තෙවැනි දිනයේ කහවණු මිටක් ම ගත්තේය. එවිට රන්කරුවා, “අද නුඹේ තෙවැනි දිනයයි. රාජ භාණ්ඩාගාරය කොල්ලකන සොරා මා විසින් අල්ලා ගන්නා ලද්දේය” යි තුන් වරක් කෑගැසුවේය. එවිට මිනිස්සු වටින් පිටින් දුවගෙන විත්, “නුඹ මෙතෙක් කල් සිල්වතෙකු මෙන් හැසිරුණෙහිය”යි බැන වැදී, පහර දෙක තුනක් දී, ඔහු බැඳ රජු වෙත ගෙන ගියහ.
රජතුමා කලකිරීමට පත්ව, “බමුණ, ඔබ මෙබඳු පහත් ක්රියාවක් කුමක් නිසා කළෙහිදැ”යි අසා, “යන්න, මොහුට රාජ දණ්ඩනය පමුණුවන්නැ”යි නියෝග කළේය. බමුණා, “මහරජ, මම සොරෙක් නොවෙමි”යි පැවසීය. “එසේ නම් කුමක් නිසා පුවරුවෙන් කහවණු ගත්තෙහි ද?” “ඔබ මා කෙරෙහි ඉතා විශේෂ ගෞරවයක් දක්වයි. ‘කිමෙක් ද, රජතුමා මාගේ ජාති ගෝත්රාදිය නිසා මේ විශේෂ සම්මාන කරයි ද? නොඑසේ නම් ශීලය නිසා දැ’යි විමසනු පිණිස මෙය මා විසින් කරන ලදී. දැන් මා විසින් එය ඒකාන්තයෙන්ම දැනගන්නා ලදී. ඔබ මා හට සම්මාන කරන ලද්දේ ශීලය නිසාමය. ජාති ගෝත්රාදිය නිසා නොවේ. එසේ හෙයින් දැන් මට රාජ දණ්ඩනය පමුණුවනු මැනව. මම මේ කරුණෙන් ‘මේ ලෝකයෙහි ශීලය ම උතුම් ය, ශීලය ම ප්රධාන ය’යි තීරණය කළෙමි. ගිහි ගෙයි සිට ක්ලේශයන් පරිභෝජනය කරමින් මේ ශීලයට අනුරූපව හැසිරීමට මට නොහැකිය. අද ම ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ පැවිදි වන්නෙමි. දේවයන් වහන්ස, මට පැවිදි වීමට අවසර දෙනු මැනවැ”යි පවසා, රජුගෙන් අවසර ලබා ජේතවනය දෙසට පිටත් විය.
ඉක්බිති ඔහුගේ ඤාති මිත්රාදීහු රැස්ව, ඔහු වැළැක්වීමට උත්සාහ කළ නමුත් නොහැකි වී නැවතුණහ. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් පැවිද්ද ඉල්ලා, පැවිදි උපසම්පදාව ලබා, නොපිරිහෙළා කමටහන් වඩා විදසුන් වැඩීමෙන් රහත් බවට පැමිණියේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළැඹ, “ස්වාමීනි, මාගේ පැවිද්ද මුදුන් පත් විය (සාර්ථක විය)” යැයි රහත් බව ප්රකාශ කළේය. ඔහුගේ ඒ රහත් බව ප්රකාශ කිරීම මහා සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉක්බිති එක් දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, අසවල් නම් ඇති රාජ උපස්ථායක බමුණා තමාගේ ශීලය විමසා බලා, රජුගෙන් අවසර ගෙන පැවිදි වී රහත් බවෙහි පිහිටියේය”යි ඔහුගේ ගුණ කියමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩමවා, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ බමුණා තමාගේ ශීලය විමසා බලා පැවිදි ව තමාට පිහිටක් සාදා ගත්තේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙර නුවණැත්තෝ ද තමාගේ ශීලය විමසා බලා පැවිදි ව තමාට පිහිටක් සාදා ගත්හ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ රජුගේ පුරෝහිත බමුණා වූහ. හෙතෙම දන්දීමෙහි ඇලුණේය, සිල්වත් අදහස් ඇත්තේය, පන්සිල් සුරකින්නේය. රජතුමා සෙසු බමුණන්ට වඩා වැඩියෙන් ඔහුට සම්මාන කරයි. සෙසු සියල්ල පෙර කථාව මෙනි. බෝසතුන් බැඳ රජු වෙත ගෙන යනු ලබන විට, අතරමග වීදියෙහි අහිගුණ්ඨිකයෝ නාගයෙකු ලවා ක්රීඩා කරවමින් උගේ වලිගයෙන් අල්ලති, බෙල්ලෙන් අල්ලති, ගෙලෙහි ඔතා ගනිති. බෝසත්හු ඔවුන් දැක, “දරුවනි, ඔය නාගයා වලිගයෙන් නොගන්න, බෙල්ලෙන් නොගන්න, ගෙලෙහි ඔතා නොගන්න. මූ තොපට දෂ්ට කොට මරණයට පත් කළ හැකිය”යි කීහ. එවිට අහිගුණ්ඨිකයෝ, “බමුණ, මේ නාගයා සිල්වත්ය, සිරිත් විරිත් දන්නේය. ඔබ වැනි දුස්සීලයෙක් නොවේ. ඔබ වනාහි තමාගේ දුස්සීලකම නිසාත් අශීලාචාරකම නිසාත් රාජ භාණ්ඩාගාරය කොල්ලකෑ සොරෙකැයි බැඳගෙන යනු ලබන්නෙහිය”යි කීවාහ.
බෝධිසත්ත්වයෝ අහිගුණ්ඨිකයන් සහ සිල්වත් සර්පයා දෙස බලා සිටීම.
බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ: “මේ නාගයෝ පවා දෂ්ට නොකරන කල්හි, හිංසා නොකරන කල්හි ‘සිල්වත්’ යන නාමය ලබති. මනුෂ්යයන් ගැන කියනුම කවරේ ද? මේ ලෝකයෙහි ශීලයම උතුම් වේ. ඊට වඩා උසස් දෙයක් ලොව නැත.” ඉක්බිති රාජ පුරුෂයෝ ඔහු ගෙන ගොස් රජුට දැක්වූහ. රජතුමා, “දරුවනි, මේ කවරෙක් දැ”යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, මොහු රාජ භාණ්ඩාගාරය කොල්ලකන සොරෙකි.” “එසේ නම් මොහුට රාජ දණ්ඩනය පමුණුවව්.” බමුණා, “මහරජ, මම සොරෙක් නොවෙමි”යි කීය. “එසේ නම් කුමක් නිසා කහවණු ගත්තෙහි ද?” යි ඇසූ විට, පෙර පරිද්දෙන් සියල්ල ප්රකාශ කොට, “එසේ හෙයින් මම මේ කාරණයෙන් ‘මේ ලෝකයෙහි ශීලයම උතුම් ය, ශීලය ම ප්රධාන ය’යි නිගමනය කළෙමි”යි පවසා, “මේ කාරණය මෙසේ තිබේවා, මේ ඝෝර විෂ ඇති සර්පයා පවා දෂ්ට නොකරන, හිංසා නොකරන කල්හි ‘සිල්වතෙකැ’යි කියනු ලබයි. මේ කාරණයෙන් ද ශීලයම උතුම් වේ, ශීලයම ශ්රේෂ්ඨ වේ” යැයි ශීලය වර්ණනා කරමින් මේ ගාථාව පැවසීය:
“ලොව ආචාර ශීලය ම යහපත් ය. ලෝකයෙහි ශීලය අනුත්තර (උසස් ම) දෙයයි. බලන්න, ඝෝර විෂ ඇති නාගයා පවා (දෂ්ට නොකරන විට) ‘සිල්වතෙකැ’යි (සලකා) පහර නොලබයි.”
එහි “සීලං කිරෙව” යනු කය, වචන, සිත යන තිදොරින් (පාපය) ඉක්මවා නොයෑම නම් වූ ආචාර ශීලයම ය. “කිර” යනු අනුශ්රව (අසන්නට ලැබීම/ජනප්රවාද) අර්ථය හඟවයි. “කල්යාණං” යනු වඩාත් සුන්දර/යහපත් බවයි. “අනුත්තරං” යනු සියලු ගුණ ලබා දෙන බැවින් ප්රධාන වූ බවයි. “පස්ස” යනු තමා විසින් ඇස් පනාපිට දුටු කාරණය ඉදිරිපත් කරමින් කියයි. “සීලවාති න හඤ්ඤති” යනු ඝෝර විෂ ඇති සර්පයෙකු වුව ද දෂ්ට නොකිරීම සහ හිංසා නොකිරීම පමණකින් ‘සිල්වතෙකැ’යි ප්රශංසා ලබයි; (එනිසා) පහර නොකයි, වෙහෙසට පත් නොවෙයි. මේ කාරණයෙන් ද ශීලය ම උතුම් ය.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ මේ ගාථාවෙන් රජුට දහම් දෙසා, පස්කම් සැප හැර දමා ඍෂි ප්රවෘජ්යාවෙන් පැවිදි ව, හිමවතට වැද, පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා දැන් ආනන්ද ස්ථවිරයන් ය. රජ පිරිස දැන් බුදු පිරිස ය. පුරෝහිත බමුණා නම් මම ම වෙමි.”
හයවැනි වූ සීලවීමංසක ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“යස්ස මඞ්ගලා සමූහතා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, සාටක ලක්ෂණ නම් එක්තරා බමුණකු අරබයා වදාළ සේක. රජගහ නුවර විසූ, ශුභ නිමිති ආදී මංගල කරුණු විශ්වාස කළ එක් බමුණෙක් තෙරුවන් කෙරෙහි නොපැහැදුණු මිසදිටුවෙක් විය. ඔහුට මහත් ධන සම්පත් ද මහත් භෝග සම්පත් ද තිබිණි. ඔහුගේ පෙට්ටියක තැන්පත් කර තිබූ සළු යුවලක් මීයන් විසින් කන ලදී. ඔහු හිස සෝදා නාගෙන “සළු ගෙනෙන්න” යැයි කී කල්හි, මීයන් විසින් ඒවා කන ලද බව සේවකයෝ දැනුම් දුන්හ. එවිට ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “ඉදින් මීයන් විසින් කන ලද මේ සළු යුවල මේ නිවසෙහි තබාගතහොත් මහත් විනාශයක් සිදුවනු ඇත. මෙය අවමඟුලකි. කාලකණ්ණි දෙයකි. මෙය දූදරු ආදීන්ට හෝ දාස කම්කරු ආදීන්ට හෝ දීමට නොහැකිය. යමෙක් මෙය ගනී නම් ඔහුට මහත් විනාශයක් වන්නේය. එබැවින් මෙය අමු සොහොනෙහි දමන්නෙමි. එහෙත් දාසාදීන් අත මෙය යැවීමට ද නොහැකිය. ඔවුන් මේ ගැන ලෝභ උපදවා මෙය ගත්තොත් ඔවුන් විනාශයට පත්වනු ඇත. එබැවින් මාගේ පුතා ලවාම එය අමු සොහොනට යවමි.” ඔහු පුතා කැඳවා මෙම කරුණ පවසා, “පුතණුවනි, ඔබත් මෙය අතින් ස්පර්ශ නොකොට, දණ්ඩකින් ගෙන ගොස් අමු සොහොනෙහි දමා, හිස සෝදා නාගෙන එන්න” යැයි පිටත් කළේය.
එදින අලුයම් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ද හික්මවිය යුතු ජනයා දෙස බලන සේක්, මේ පිය පුතුන් දෙදෙනාට සෝවාන් වීමට ඇති වාසනා මහිමය දැක, මුවන් එන මඟ රැක සිටින මුව වැද්දෙකු මෙන් වැඩම කොට, අමු සොහොන් දොරටුව අබියස ෂඩ් වර්ණ බුද්ධ රශ්මීන් විහිදුවමින් වැඩ සිටි සේක. මානවකයා ද පියාගේ වචනය පිළිගෙන, නිවස තුළ සිටි පිඹුරකු මෙන් ඒ සළු යුවල දඬු කෙළවරින් ඔසවාගෙන අමු සොහොන් දොරටුව අසලට පැමිණියේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මානවකය, ඔබ කුමක් කරන්නේද?” යි විමසූහ. “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ සළු යුවල මීයන් විසින් කන ලදී. මෙය කාලකණ්ණි දෙයකි. හලාහල විෂක් සමානය. වෙනත් අයෙකු මෙය ඉවත දමන විට ලෝභ උපදවා මෙය ගතහොත් විනාශ වේය යන බියෙන් මාගේ පියා මා එවන ලදී. මම මෙය ඉවත දමා හිස සෝදා නාගන්නෙමි. භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ සඳහා පැමිණියෙමි.” “එසේ නම් ඉවත දමන්න.” මානවකයා එය ඉවත දැමුවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “අපට දැන් මෙය වටිනවා” යැයි පවසා ඔහුගේ ඇස් ඉදිරිපිටදීම ඒ සළු යුවල අතට ගත් සේක. “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එය අවමංගල වස්තුවකි. කාලකණ්ණි දෙයකි. නොගන්න, නොගන්න” යැයි ඔහු වළක්වද්දීම, එය රැගෙන වේළුවනාරාමය දෙසට වැඩම කළ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ අමු සොහොන් දොරටුව අබියස දී වස්ත්රය රැගෙන යන මාණවකයා හමුවූ
අවස්ථාව.
මානවකයා වේගයෙන් ගොස් පියාට ඒ බව දැන්වීය. “පියාණෙනි, මා විසින් අමු සොහොනෙහි ඉවත දමන ලද සාටක යුවල, ශ්රමණ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ‘අපට වටිනවා’ යැයි පවසා මා විසින් වළක්වද්දීම රැගෙන වේළුවනාරාමයට වැඩිය සේක.” බමුණා මෙසේ සිතුවේය: “ඒ සළු යුවල අවමඟුල් සහගතය. කාලකණ්ණි දෙයකි. එය පරිහරණය කිරීමෙන් ශ්රමණ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ද විනාශ වනු ඇත. විහාරය ද විනාශ වනු ඇත. එයින් අපට ද නින්දාවක් සිදුවනු ඇත. එබැවින් ශ්රමණ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේට වෙනත් බොහෝ සළු පිළි දී එය බැහැර කරවන්නෙමි.” ඔහු බොහෝ සළු ගෙන්වාගෙන පුතා සමඟ වේළුවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක එකත්පසෙක සිට මෙසේ විමසීය. “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ විසින් අමු සොහොනෙන් සළු යුවලක් ගන්නා ලද බව ඇත්ත ද?” “බමුණ, එය සැබෑවකි.” “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ සළු යුවල අවමංගල්යයකි. ඔබ වහන්සේ එය පරිභෝග කිරීමෙන් විනාශ වන්නාහුය. මුළු විහාරය ම විනාශ වන්නේය. ඉදින් ඔබ වහන්සේට ඇඳුමක් හෝ පොරෝණයක් හෝ ප්රමාණවත් නොවේ නම්, මේ අලුත් සළු පිළි රැගෙන එය ඉවත දමනු මැනවි.” ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: “බමුණ, අපි පැවිද්දෝ වෙමු. අපට අමු සොහොනෙහි හෝ ඇතුල් වීදියෙහි හෝ කසල ගොඩෙහි හෝ නාන තොටෙහි හෝ මහමඟෙහි හෝ මෙබඳු ස්ථානවල ඉවත දමන ලද හෝ වැටුණු හෝ වස්ත්ර කැබලි කැප ය. ඔබ වනාහි දැන් පමණක් නොව පෙරත් මෙබඳු මතවාද දැරූ අයෙකි.” මෙසේ වදාරා ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව, අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස මගධ රටේ රජගහ නුවර දැහැමි මගධ රජෙක් රාජ්යය කළේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා උසස් බමුණු කුලයක ඉපදී, නුවණ මුහුකුරා ගිය පසු තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි ව, අභිඥා සහ සමාපත්තීන් උපදවා ගෙන හිමාලයෙහි විසූහ. එක් කලෙක එතුමා හිමාලයෙන් නික්ම රජගහ නුවර රජ උයනට පැමිණ එහි නවාතැන් ගෙන, දෙවැනි දවසේ පිඬු පිණිස නගරයට පිවිසියේය. රජතුමා ඒ තවුසා දැක කැඳවා ප්රාසාදයෙහි හිඳුවා දන් වළඳවා උයනෙහි ම විසීම පිණිස පොරොන්දු කරවා ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේ රජ නිවසින් වළඳා උයනෙහි වසති. ඒ කාලයෙහි රජගහ නුවර ‘දුස්ස ලක්ෂණ’ නම් බමුණකු විය. ඔහුගේ පෙට්ටියෙහි තබන ලද සළු යුවලක් සම්බන්ධ සිදුවීම ද සියල්ල පෙර පරිදිමය.
මානවකයා සොහොනට යන විට බෝසතාණන් වහන්සේ ඊට පෙරාතුව ගොස් සොහොන් දොරටුවෙහි හිඳගෙන, ඔහු විසින් ඉවත ලන ලද සළු යුවල රැගෙන උයනට ගියහ. මානවකයා ගොස් පියාට ඒ බව දැන්වීය. පියා “රජතුමාගේ කුලූපග තාපසයා විනාශ වනු ඇතැ” යි බිය වී බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, “තාපසතුමනි, ඔබ වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද සළු ඉවත ලන්න. විනාශ නොවන්න” යැයි කීවේය. එවිට තාපසතුමා, “බමුණ, සොහොනෙහි ඉවත ලන ලද රෙදි කැබලි අපට කැප ය. අපි කෝතුහල මංගලිකයෝ (දුටු, ඇසූ දේ මංගල යැයි ගන්නා අය) නොවෙමු. මේ කෝතුහල මංගලය බුදු, පසේ බුදු, බෝධි සත්ත්වයන් විසින් වර්ණනා නොකරන ලද්දකි. ඒ නිසා නුවණැත්තා විසින් කෝතුහල මංගලිකයකු නොවිය යුතුය” යැයි බමුණාට දහම් දෙසූහ. බමුණා දහම් අසා දෘෂ්ටිය අත්හැර බෝසතුන් සරණ ගියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇතිව මියගොස් බ්රහ්ම ලොකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද මේ අතීත කතාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධත්වයට පත්ව බමුණාට දහම් දේශනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“යස්ස මඞ්ගලා සමූහතා, උප්පාතා සුපිනා ච ලක්ඛණා ච;
සො මඞ්ගලදොසවීතිවත්තො, යුගයොගාධිගතො න ජාතුමෙතී”ති.
“යම් රහත් කෙනෙකුගේ (දිට්ඨ, සුත, මුත ආදී) මංගලයෝ ද, (සූර්යය ග්රහණාදී) උප්පාතයෝ ද, සිහින ද, ශරීර ලක්ෂණයෝ ද මනාකොට නසන ලද්දාහු වෙත් ද, මංගල දෝෂයන් ඉක්මවා සිටියේ ද, යුග ධර්මයන් හා යෝග ධර්මයන් යටපත් කොට සිටියේ ද, ඒ රහත් උතුමා ඒකාන්තයෙන් (නැවත උපතක් සඳහා) මේ ලෝකයට නොපැමිණෙන්නේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
“යස්ස මඞ්ගලා සමූහතා”: යම් රහත් වූ ක්ෂීණාශ්රවයන් වහන්සේ නමක් විසින් දිට්ඨ මංගල,
සුත මංගල, මුත මංගල යන මේ මංගල කරුණු මුලින් ම උපුටා හරින ලද්දේ වෙයි.
“උප්පාතා සුපිනා ච ලක්ඛණා ච”:
පහත දැක්වෙන නිමිති ආදියෙන් තමන්ගේ මඟුල් හෝ අවමඟුල් අපේක්ෂා නොකරයි:
මේ සියල්ල යමෙකු විසින් නසන ලද්දේ වෙයි.
“සො මඞ්ගලදොසවීතිවත්තො”: ඒ ක්ෂීණාශ්රව තෙමේ සියලු මංගල දෝෂයන්
ඉක්මවා සිටියේ, පැන ගියේ, අත්හැර සිටියේ වෙයි.
“යුගයොගාධිගතො”: ක්රෝධය හා වෛරය, ගුණමකු බව හා
ගුණවතුන් හා තරග කිරීම ආදී වශයෙන් යුගල වශයෙන් පවතින බැවින් ‘යුග’ නම් වූ ක්ලේශයන් ද; සත්ත්වයා සසර බැඳ තබන
බැවින් ‘යෝග’ නම් වූ කාම, භව, දිට්ඨි, අවිජ්ජා යන සතර යෝගයන් ද; යන මේ යුග සහ යෝග ධර්මයන් මැඩපවත්වා, ඉක්මවා ගිය
ක්ෂීණාශ්රව භික්ෂුව,
“න ජාතුමෙතී”: නැවත ප්රතිසන්ධි වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම මේ ලෝකයට නො එයි; නො
පැමිණෙයි.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ගාථාවෙන් බමුණාට දම් දෙසා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ පුතා සමඟ බමුණා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “එකල පිය පුතු දෙදෙනා වූයේ දැන් මේ පිය පුතු දෙදෙනාමය. තාපසයා වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාරා ජාතකය නිමා කළ සේක.
මංගල ජාතක වර්ණනාව යි (සත්වැන්නයි).
“කල්යාණිමෙව මුඤ්චෙය්යා” (යහපත් වචනම පිට කළ යුතුය) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි ඕමසවාද ශික්ෂාපදය (අනුන්ට රළු බස් කීම පිළිබඳ විනය නීතිය) අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථා වස්තූන් දෙකම මීට පෙර විස්තර කළ නන්දිවිසාල ජාතකයෙහි දැක්වූ පරිදිම වේ. නමුත් මේ ජාතකයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගන්ධාර රට තක්සලා නුවර එක්තරා බමුණෙකුට අයත් ‘සාරම්භ’ නම් ගොනෙක් වී උපන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වශයෙන් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
බමුණා සහ සාරම්භ නම් වෘෂභ රාජයා
“කෙනෙකු මුවින් යහපත් වචන ම පිට කළ යුතුය. ලාමක වචන කිසිවිටෙකත් පිට නොකළ යුතුය. යහපත් වචන කීම ඉතා මැනවි. ලාමක වචන කීමෙන් (දෙලොව) තැවීමට සිදුවෙයි.”
එහි ‘කල්යාණිමෙව මුඤ්චෙය්යා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, වචී දෝෂ සතරෙන් මිදුණු, යහපත් වූ, සුන්දර වූ, නිවැරදි වචන ම මුවින් පිට කළ යුතු බවයි; පැවසිය යුතු බවයි. ‘න හි මුඤ්චෙය්ය පාපිකං’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, පවිටු වූ, ලාමක වූ, අනුන්ට අප්රිය වූ, අමනාප වූ වචන පිට නොකළ යුතු බවයි; නොකැකිය යුතු බවයි. ‘මොක්ඛො කල්යාණියා සාධු’ යනු යහපත් වචන පිට කිරීම ම මෙලොව යහපත් වන බවයි; සුන්දර වන බවයි; භද්ර වන බවයි. ‘මුත්වා තප්පති පාපිකං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, පරුෂ වචන පිට කොට, විසුරුවා හැර, කියාපාන ඒ පුද්ගලයා (පසුව) ශෝක කරන බවයි; තැවෙන බවයි; ක්ලාන්ත වන බවයි.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල බමුණා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන් ය. බැමිණිය වූයේ උප්පලවණ්ණා ය. සාරම්භ නම් ගොනා වී උපන්නේ මම ම ය.”
අටවන සාරම්භ ජාතක වර්ණනාවයි.
“වාචාව කිර තෙ ආසි” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, එක් කුහක (නැති ගුණ පෙන්වන) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. මෙහි කථා වස්තුව උද්දාලක ජාතකයෙහි මතු සඳහන් වන්නේය.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි, එක් කුඩා ගමක් ඇසුරු කොට ගෙන එක් කූට ජටිල තාපසයෙක් වාසය කළේය. එක් කෙළඹි පුත්රයෙක් ඔහුට කැලයෙහි පන්සලක් කරවා, එහි ඔහු නවතාගෙන, තමාගේ නිවසින් ප්රණීත ආහාර පානවලින් උපස්ථාන කළේය. හෙතෙම ඒ කූට ජටිලයා ගැන “මොහු සිල්වත් කෙනෙකි” යි විශ්වාස කොට, සොරුන්ට බියෙන් රන් නික සියයක් (රන් කලන් 1500 ක්) ඔහුගේ පන්සලට ගෙන ගොස්, පොළොවේ වළලා “ස්වාමීනි, මෙය බලා කියා ගන්නා මැනවැ” යි කීවේය. එවිට තාපසයා, “ඇවැත්නි, පැවිද්දන්ට නම් මෙබඳු දේ කීම පවා නුසුදුසුය. අපට නම් අනුන්ගේ දේ කෙරෙහි ලෝභයක් නැත්තේය” යි කීවේය. ඔහු “යහපතැ ස්වාමීනි” යි කියා, තාපසයාගේ වචනය විශ්වාස කොට නික්ම ගියේය.
ඒ දුෂ්ට තාපසයා “මෙපමණකින් මට ජීවත් විය හැකිය” යි සිතා, දින කිහිපයක් ගත වූ පසු ඒ රන් ගෙන ගොස් අතරමග එක් ස්ථානයක සඟවා තබා, ආපසු පැමිණ පන්සලේම විසුවේය. පසුදින ඔහුගේ නිවසේ දන් වළඳා මෙසේ කීවේය: “ඇවැත්නි, අපි ඔබ නිසා බොහෝ කලක් මෙහි විසුවෙමු. එකම තැනක වැඩි කලක් වසන විට මිනිසුන් සමඟ ඇසුර (සංසර්ගය) ඇති වේ. ඇල්ම වනාහි පැවිද්දන්ට කිලුටකි. එබැවින් අපි යන්නෙමු.” යැයි කී විට, ඒ කෙළඹියා නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිටි නමුත්, ඔහු නවතින්නට කැමති නොවිය. ඉක්බිති කෙළඹියා “එසේ නම් ස්වාමීනි, වඩිනු මැනවැ” යි කියා ගම් දොරටුව දක්වා පසුගමන් කොට නැවතුණේය. තාපසයාද ටික දුරක් ගොස්, “මේ කෙළඹියා රැවටිය යුතුය” යි සිතා, ජටාව ඇතුළේ තණකොළ ගසක් රඳවාගෙන ආපසු හැරුණේය. කෙළඹියා, “ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් ආපසු වැඩියේද?” යි විමසුවේය. “ඇවැත්නි, ඔබගේ ගෙයි වහලෙන් තණ ගසක් මගේ ජටාවෙහි රැඳුණේය. නුදුන් දෙයක් ගැනීම පැවිද්දන්ට නුසුදුසුය. එබැවින් එය රැගෙන ආවෙමි” යි කීය. කෙළඹියා, “ස්වාමීනි, එය මෙහි දමා වඩිනු මැනවැ” යි කියා, “අන් සතු වූ තණ ගසක් වුවද මේ තාපසයා නොගනී. අහෝ! මාගේ තාපසතුමා ඉතා කුකුස් (කුඩා වරදෙහි පවා බිය දකින සුළු) ඇත්තෙකි” යි වඩාත් පැහැදී වැඳ පිටත් කළේය.
එකල බෝසතාණන් වහන්සේ බඩු වෙළදාම සඳහා ප්රත්යන්ත ජනපදයකට යන අතරමග එම නිවසෙහි නවාතැන් ගෙන සිටියහ. ඔහු තාපසයාගේ වචන අසා, “ඒකාන්තයෙන්ම මේ දුෂ්ට තාපසයා විසින් මොහුගේ යම්කිසි දෙයක් පැහැර ගන්නා ලද්දේ විය යුතුය” යි සිතා කෙළඹියාගෙන් විමසුවේය. “යහළුව, මේ තාපසයා ළඟ තබන ලද ඔබගේ කිසියම් දෙයක් තිබේද?” “තිබේ යහළුව, රන් නික සියයක් ඔහු ළඟ තැබුවෙමි.” “එසේ නම් ගොස් එය සොයා බලන්න.” ඔහු පන්සලට ගොස් එය නොදැක වහා ආපසු අවුත් “යහළුව, රත්රන් නැතැ” යි කීය. “ඔබේ රත්රන් වෙන කිසිවෙකු විසින් ගන්නා ලද්දේ නොවේ. ඒ කූට තාපසයා විසින්ම ගන්නා ලද්දේය. එන්න, ඔහු ලුහුබැඳ ගොස් අල්ලා ගනිමු” යි කියා වේගයෙන් ගොස්, කූට තාපසයා අල්ලාගෙන අත් පාවලින් තළා පෙළා, රන් නික සියය ගෙන්වා ගත්හ. බෝසතාණන් වහන්සේ රන් රාශිය දැක, “රන් නික සියයක් පැහැර ගෙන යද්දී එහි ඇල්මක් නැතිව, තණ කොළ ගසෙහි ඇලෙන්නෙහි දැ” යි ගර්හා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්වයන් සහ කෙළෙඹි පුත්රයා විසින් හොර තවුසා අල්ලාගෙන වස්තුව නැවත ලබා ගැනීම.
“මෘදු වූත්, මිහිරි වූත් වචන කතා කරන ඔබගේ වචනය නම් ඉතා මටසිලිටිය (මෘදුය). එහෙත් ඔබ තණ කෙන්දක් පමණ දෙයක ඇළුණෙහිය. රන් නික සියයක් (සොරාගෙන) යන්නේ (එහි) නොඇළුණෙහිද?”
එහි වාචාව කිර තෙ ආසි, සණ්හා සඛිලභාණිනො යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, “පැවිද්දන්ට තණ ගසක් පමණ දෙයක් වුවද නුදුන් දෙයක් ගැනීම නුසුදුසුය” යි මෙසේ මිහිරි මෘදු වචන පවසන ඔබගේ වචනය නම් ඉතා මටසිලිටි වූයේය යන්නයි. තිණමත්තෙ අසජ්ජිත්ථො යනු, එම්බල කූට තාපසය, එක් තණ කැබැල්ලක් ගැන කුකුස් (සැක) උපදවන ඔබ, එහි ඇළුණේය. නො ච නික්ඛසතං හරන්ති යනු, රන් නික සියයක් පැහැර ගෙන යන ඔබ එහි නොඇළුණේ වෙහිය (යනුවෙන් උපහාසයට කී බසකි).
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට දොස් පවරා, “එම්බල කූට ජටිලය, නැවත කවදාවත් මෙබඳු දෙයක් නොකරව” යි අවවාද දී, තමන්ගේ කටයුතු නිමවා යන්නට ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව කුහක වූයේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් කුහකවම විසුවේය” යි වදාරා ජාතකය නිම කළ සේක. එසමයේ කූට තාපසයා වූයේ දැන් මේ කුහක භික්ෂුවය. නුවණැති පුරුෂයා වූයේ මම ම වෙමි.
කුහක ජාතක වර්ණනාව නව වැන්නයි.
“යො පුබ්බෙ කතකල්යාණො” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි අනේපිඬු සිටුතුමා අරබයා වදාළ සේක. ඔහුට පසල් දනව්වක වසන, දැක පුරුදු නැති එක් සිටු මිතුරෙක් විය. එක් දිනක් හෙතෙම පසල් දනව්වේ උපදින භාණ්ඩවලින් ගැල් පන්සියයක් පුරවාගෙන කර්මාන්තයෙහි නියුක්ත මිනිසුන්ට කථා කොට, “භවතුනි, යවු. මේ බඩු සැවැත් නුවරට ගෙන ගොස් අපගේ මිතුරු අනේපිඬු මහා සිටුතුමාගේ මාර්ගයෙන් විකුණා, පෙරළා වෙනත් බඩු ගෙන එවු” යැයි කීවේය. ඔවුහු “යහපතැ”යි ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන සැවැත් නුවරට ගොස් මහා සිටුතුමා දැක තෑගි බෝග දී ඒ පුවත දැන්වූහ. මහා සිටුතුමා “තොපගේ පැමිණීම යහපතැ”යි ඔවුන්ට නවාතැන් හා මඟ වියදම් ද ලබා දී, මිතුරාගේ සැප දුක් විචාරා, බඩු විකුණවා දී වෙනත් බඩු ලබා දුන්නේය. ඔවුහු නැවත පසල් දනව්වට ගොස් ඒ බව තමන්ගේ සිටුතුමාට දැන්වූහ.
පසු කලෙක අනේපිඬු සිටුතුමා ද එසේම පන්සියයක් ගැල් එහි යැවීය. සිටුතුමාගේ මිනිස්සු එහි ගොස් පුද පඬුරු රැගෙන පසල් දනව් වැසි සිටුතුමා හමු වූහ. හෙතෙම “කොහි සිට ආවාහු දැ?” යි විචාරා, “සැවැත් නුවර සිට ඔබගේ මිතුරු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ සමීපයේ සිට යැ”යි කී කල්හි, “අනාථපිණ්ඩික යනු කිසියම් පුරුෂයෙකුගේ නමක් විය යුතු යැ”යි අපහාස කොට, තෑගි බෝග ගෙන, “නුඹලා යවු” යැයි පිටත් කළේය. නවාතැන් හෝ මඟ වියදම් හෝ නොදුන්නේය. ඔවුහු තමන්ම බඩු විකුණා පෙරළා බඩු ගෙන සැවැත් නුවරට පැමිණ සිටුතුමාට ඒ ප්රවෘත්තිය දැන්වූහ.
ඉන්පසු ඒ පසල් දනව් වැසියා නැවත වරක් එසේම ගැල් පන්සියයක් සැවැත් නුවරට යැවීය. ඒ මිනිස්සු පඬුරු ආදිය රැගෙන මහා සිටුතුමා හමුවීමට ගියහ. ඔවුන් දුටු අනේපිඬු සිටුතුමාගේ සේවකයෝ, “ස්වාමීනි, අපි මොවුන්ට නවාතැන් ද, බත් ද, මඟ වියදම් ද සොයා බලන්නෙමු” යි කියා, ඔවුන්ගේ ගැල් නගරයෙන් පිටත සුදුසු තැනක නතර කරවා, “තොප මෙහිම වසවු. අපගේ නිවසින් තොපට කැඳ ද, බත් ද, මඟ වියදම් ද ලැබෙනු ඇතැ”යි කියා ගොස්, දාස කම්කරුවන් රැස් කරවා මධ්යම යාමය එළැඹි කල්හි ඒ ගැල් පන්සියය කොල්ලකා, ඔවුන් ඇඳ පෙරවූ වස්ත්ර පවා පැහැරගෙන, ගොනුන් පලවා හැර, ගැල්වලින් රෝද ගලවාගෙන ගියහ. පසල් දනව් වැස්සෝ ඇඳි වත පවා අහිමිව, බියට පත්ව වේගයෙන් පලා ගොස් පසල් දනව්වටම ගියහ. සිටුතුමාගේ මිනිස්සු ද ඒ පුවත සිටුතුමාට දැන්වූහ. හෙතෙම “මට දැන් කථා කිරීමට කරුණක් ඇතැ”යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළැඹ මුල සිට ඒ පුවත සැල කළේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මේ පසල් දනව් වැසියා මෙබඳු ගති ඇත්තෙක් වූයේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් මෙබඳුම ගති ඇත්තෙකැ”යි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණෝ බරණැස් නුවර මහත් සම්පත් ඇති සිටුවරයෙක් වූහ. ඔහුට දැක පුරුදු නැති, පසල් දනව්වාසී සිටු මිතුරෙක් විය. මෙතැන් පටන් අතීත කථා පුවත ද වර්තමාන කථා පුවත හා සමානමය. බෝසතාණන් වහන්සේගේ සේවකයන් විසින් “අද අප විසින් මේ මේ දේ කරන ලදැ”යි පැවසූ කල්හි, “පළමුව තමාට කරන ලද උපකාරය නොදැන සිටින්නෝ පසුව මෙබඳු දේ ලබන්නාහුමය”යි වදාරා පැමිණි පිරිසට දම් දෙසමින් මේ ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පිරිසට ධර්මය දේශනා කරන අයුරු
“යො පුබ්බෙ කතකල්යාණො, කතත්ථො නාවබුජ්ඣති;
පච්ඡා කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ, කත්තාරං නාධිගච්ඡතී”ති.
“යමෙක්
පෙර තමාට කරන ලද යහපත් උපකාර ඇති බව නොදනී ද, හෙතෙම පසුව තමාට කටයුත්තක් පැමිණි කල්හි තමාට උපකාර කරන්නෙකු
නොලබන්නේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ක්ෂත්රිය ආදීන් අතරින් යම් කිසි පුරුෂයෙක්, පෙර අන් අයෙකු විසින් තමාට කරන ලද යහපත හෝ උපකාරය හෝ තමාගේ කටයුතු සිදු කර දුන් බව හෝ නොදනී ද, හෙතෙම පසුව තමාට යම් කාර්යයක් හෝ විපතක් පැමිණි කල්හි, ඒ කටයුත්ත කර දෙන්නෙකු නොලබයි.
මෙසේ බෝසතාණෝ මේ ගාථාවෙන් දම් දෙසා දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල පසල් දනව් වැසියා නම් දැන් සිටින පසල් දනව් වැසියාමය. බරණැස් සිටුතුමා නම් මම ම වෙමි.”
දසවන අකතඤ්ඤු ජාතක වර්ණනාවයි.
නවවන අපායිම්හ වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (ජාතක නාමාවලිය) මෙසේය:
“ලිත්තං පරමෙන තෙජසා” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, සිව්පසය (සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලන්පස) ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කිරීම අරබයා වදාළ සේක. එකල්හි භික්ෂූහු සිවුරු ආදිය ලබා බොහෝ සෙයින් ප්රත්යවේක්ෂා නොකොටම පරිභෝග කරති. ඒ සිව්පසය ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කරන ඇතැම්හු බොහෝ විට නිරයෙහි හෝ තිරිසන් යෝනියෙහි ඉපදීමෙන් නොමිදෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ කාරණය දැන භික්ෂූන්ට නොයෙක් ආකාරයෙන් දහම් දෙසා ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කිරීමෙහි ආදීනව පෙන්වා දුන් සේක. “මහණෙනි, භික්ෂූන් විසින් සිව්පසය ලැබ ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කිරීම නුසුදුසුය. එනිසා මෙතැන් පටන් ප්රත්යවේක්ෂා කොටම පරිභෝග කළ යුතුය” යි වදාරා ප්රත්යවේක්ෂා කරන විධිය මෙසේ දැක්වූ සේක: “මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුව නුවණින් මෙනෙහි කොට සිවුරු පරිභෝග කරන්නේ හුදෙක් ශීත නැසීම සඳහාය...” යනාදී වශයෙන් ශික්ෂා පදය තබා, “මහණෙනි, සිව්පසය මෙසේ ප්රත්යවේක්ෂා කොට පරිභෝග කිරීම වටී. ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කිරීම හලාහල විෂ අනුභව කිරීමට සමාන වේ. අතීතයේ ද එක් අයෙක් ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට, එහි දොස් නොදැන විෂ අනුභව කොට විපාක දෙන කල්හි මහත් දුක් අනුභව කළේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ එක්තරා මහා භෝග සම්පත් ඇති කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පැමිණ දාදු ක්රීඩාවේ දක්ෂයෙක් (අක්ෂ ධූර්තයෙක්) වූහ. එකල්හි වෙනත් කපටි දාදු ක්රීඩකයෙක් බෝධිසත්වයන් සමඟ ක්රීඩා කරන විට, තමන්ට ජය ලැබෙන අවස්ථාවලදී ක්රීඩා මණ්ඩලය (කෙළිමඬල) නොබිඳියි. නමුත් තමා පරදින කල්හි දාදු කැටය කටේ දමාගෙන “දාදු කැටය නැති විය” යැයි කියමින් කෙළිමඬල බිඳ දමා යයි. බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය දැන, “කමක් නැත, මීට කළ යුතු සුදුසු දේ මම දනිමි” යි සිතා දාදු කැට රැගෙන තමාගේ නිවසට ගොස් හලාහල විෂ ආලේප කොට නැවත නැවත වියළවා, ඒවා රැගෙන ඔහු වෙත ගොස් “යහළුව, එන්න. දාදු ක්රීඩා කරමු” යැයි කීහ. ඔහු ද “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන කෙළිමඬල සකසා බෝධිසත්වයන් සමඟ ක්රීඩා කළේය. ක්රීඩා කරන අතරතුර තමාට පරාජය පැමිණෙන විට (පුරුදු පරිදි) විෂ පෙවූ එක් දාදු කැටයක් මුවෙහි දා ගත්තේය. බෝධිසත්වයෝ ඔහු එසේ කරනු දැක, “දැන්ම ගිල දමව, පසුව තොපට සිදුවන දේ දැනගන්නෙහිය” යැයි චෝදනා කිරීම සඳහා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළහ:
බෝසතාණන් ඉදිරියේ වංචනික දූ පෝ තෙම දාදු කැටය මුවට දමා ගැනීම.
“මහත් වූ තේජස් ඇති හලාහල විෂයෙන් ආලේප කරන ලද දාදු කැටය ගිලින පුරුෂයා (එහි විෂ ඇති බව) නොදනී. එම්බා පාපී ධූර්තය, ගිල දමව! ගිල දමව! පසුව තොපට මෙහි කටුක විපාක දැනෙනු ඇත.”
එහි ලිත්තං යනු ගාන ලද හෙවත් රංජනය කරන ලද බවයි. පරමෙන තෙජසා යනු උත්තම තේජසින් යුතු හලාහල විෂයෙනි. ගිලං යනු ගිලින්නා වූ තැනැත්තායි. අක්ඛං යනු දාදු කැටයයි. න බුජ්ඣති යනු “මා මෙය ගිලින විට මට මෙබඳු දෙයක් වන්නේය” යැයි නොදනී. ගිල රෙ යනු “එම්බා, ගිල දමව!” යනුයි. ගිලා යනු නැවත නැවතත් චෝදනා කරමින් කියන වදනකි. පච්ඡා තෙ කටුකං භවිස්සති යනු තොප මේ දාදු කැටය ගිල දැමූ පසු මෙම විෂ දරුණු ලෙස ක්රියාත්මක වනු ඇත යන අර්ථයි.
හෙතෙම බෝධිසත්වයන් මෙසේ කියද්දී ම විෂ වේගයෙන් මුසපත් වී, ඇස් පෙරළී, සිරුර නැමී ඇද වැටුණේය. බෝධිසත්වයෝ “දැන් මොහුට ජීවිත දානය දිය යුතුය” යි සිතා ඖෂධ යෙදූ වමන කාරකයක් ලබා දී වමනය කරවා; ගිතෙල්, පැණි, මී පැණි සහ හකුරු ආදිය කවා සුවපත් කරවූහ. ඉන්පසු “නැවත මෙබඳු දේ නොකරව” යි අවවාද කොට දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට (නුවණින් නොවිමසා) සිව්පසය පරිභෝග කිරීම නම්, විෂ ඇති බව නොවිමසා කළ විෂ පරිභෝගයක් හා සමාන වෙයි” වදාරා ජාතක කථාව නිම කළ සේක. “එකල නුවණ ඇති ධූර්තයා නම් මම ම වෙමි. කපටි ධූර්තයා ගැන මෙහි සඳහන් නොවේ. මෙලෙසින් සියලු තැන්හි අදාළ කරගත යුතුය. යමෙකු වර්තමාන කථාවෙහි (ජාතක පූර්වාපර සන්ධියෙහි) පැහැදිලිව නොපෙනේ ද, ඔහු ගැන සඳහන් කරනු නොලැබේ.”
ලිත්ත ජාතක වර්ණනාව පළමු වැන්නයි.
“උක්කට්ඨෙ සූරමිච්ඡන්තී” යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන මෙම ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක.
එක් කලෙක කොසොල් රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්රීහු මෙසේ සිතූහ: “බුද්ධෝත්පාදය (බුදු කෙනෙකුගේ උපත) දුර්ලභය. එසේම මිනිසත් බව ලැබීම ද, සම්පූර්ණ ඉඳුරන් ලැබීම ද දුර්ලභය. අපි මෙබඳු දුර්ලභ වූ ක්ෂණ සම්පත්තියක් ලබා සිටියද, අපගේ කැමැත්ත පරිදි විහාරයට ගොස් බණ ඇසීමට හෝ බුද්ධ පූජා පැවැත්වීමට හෝ දානයක් දීමට හෝ ඉඩක් නොලබමු. අපි මංජුසාවක (පෙට්ටියක) දමා වසන්නන් මෙන් සිරවී වසමු. එබැවින් රජතුමාට පවසා අපට ධර්මය දේශනා කිරීමට සුදුසු එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් කැඳවාගෙන, උන්වහන්සේ සමීපයෙන් බණ අසන්නෙමු. එයින් යමක් වටහා ගත හැකි නම් එය උගන්නෙමු. දානාදී පින්කම් කරන්නෙමු. මෙසේ අපට මේ ලැබූ ක්ෂණ සම්පත්තිය (මිනිසත් බව) සඵල වන්නේය” යනුවෙනි. ඒ සියලු ස්ත්රීහු රජු වෙත ගොස් තමන් සිතූ කරුණ පැවසූහ. රජතුමා “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තේය.
ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා උයන් කෙළි කෙළීමට කැමතිව උයන්පල්ලා කැඳවා “උයන පිරිසිදු කරව”යි නියම කළේය. උයන්පල්ලා උයන පිරිසිදු කරන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා ගසක් මුල වැඩ සිටිනු දැක, රජු වෙත ගොස් “දේවයන් වහන්ස, උයන පිරිසිදු කරන ලදී. එහෙත් එහි එක්තරා රුක් සෙවණක භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටින සේකැ”යි දැන්වීය. රජතුමා “යහළුව, ඉතා යහපති. අපි ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයෙන් ධර්මය අසන්නෙමු”යි කියා අලංකාර කළ රථයකට නැඟී උයනට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළැඹියේය.
ඒ අවස්ථාවෙහි ‘ඡත්තපාණී’ නම් වූ එක් අනාගාමී උපාසකයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි බණ අසමින් වාඩි වී සිටියේය. රජතුමා ඔහු දැක සැක උපදවාගෙන මොහොතක් නතර වී නැවතත්, “ඉදින් මේ තෙමේ පාපී පුද්ගලයෙක් වී නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ හිඳගෙන බණ නොඅසන්නේය. මොහු පවිටු අයෙක් නොවිය යුතුය”යි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය.
උපාසකයා බුදුන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා රජු වෙනුවෙන් හුනස්නෙන් නැගිටීමක් හෝ වැඳීමක් හෝ නොකළේය. ඒ හේතුවෙන් රජතුමා ඔහු කෙරෙහි නොසතුටට පත් විය. ශාස්තෲන් වහන්සේ රජුගේ නොසතුටු බව දැන උපාසකයාගේ ගුණ වදාළ සේක. “මහරජ, මේ උපාසක තෙමේ බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇත්තෙකි (බහුශ්රැතය), ආගම ධර්මය උගත් අයෙකි, කාමයන්හි නොඇලුණේ වෙයි” යනාදී වශයෙනි. රජතුමා “බුදුරජාණන් වහන්සේ යමෙකුගේ ගුණ වර්ණනා කරත් ද, මොහු ලාමක කෙනෙක් නොවිය යුතුය”යි සිතා “උපාසකය, ඔබට යම් අවශ්යතාවක් ඇත්නම් කියන්න”යි පැවසීය. උපාසකයා “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තේය. රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා උන්වහන්සේ පැදකුණු කොට නික්ම ගියේය.
රජතුමා එක් දිනක් මාලිගාවේ ඉහළ මාලයේ විශාල කවුළුවක් හැර සිටින විට, උදෑසන ආහාරය ගෙන කුඩය ද රැගෙන ජේතවනයට යන එම උපාසකයා දැක ඔහු කැඳවා මෙසේ කීවේය. “උපාසකය, ඔබ බහුශ්රැත උගතෙක් බව කියනු ලැබේ. අපගේ අන්තඃපුර ස්ත්රීහු ද ධර්මය ඇසීමටත් ඉගෙන ගැනීමටත් කැමැත්තෙන් සිටිති. ඉදින් ඔබ ඔවුන්ට ධර්මය උගන්වන්නේ නම් මැනවි”.
“දේවයන් වහන්ස, රජ මැදුරේ අන්තඃපුරය තුළ ධර්මය දේශනා කිරීමට හෝ ඉගැන්වීමට ගිහියන්ට සුදුසු නැත. ඒ සඳහා සුදුසු වන්නේ ආර්යයන් වහන්සේලාට (භික්ෂූන් වහන්සේලාට) පමණි”.
රජතුමා “මොහු කියන්නේ සත්යයකි”යි සිතා ඔහු පිටත් කර යවා, අන්තඃපුර ස්ත්රීන් කැඳවා, “පින්වතියනි, මම නුඹලාට බණ කීමට සහ ඉගැන්වීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් එක් භික්ෂුවක් ඉල්ලමි. අසූ මහා ශ්රාවකයන් අතුරින් කවරකු ඉල්ලම් දැ”යි ඇසීය. ඒ සියලු ස්ත්රීහු සාකච්ඡා කොට ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේවම තෝරා ගත් බව දැන්වූහ.
රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, “ස්වාමීනි, අපගේ මාලිගාවේ ස්ත්රීහු ආනන්ද තෙරුන් සමීපයෙන් ධර්මය ඇසීමටත් ඉගෙන ගැනීමටත් කැමැති වෙති. ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ අපගේ මාලිගාවේ දී ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් සහ උගන්වන්නේ නම් ඉතා යහපති”යි කීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ “යහපතැ”යි එය ඉවසා තෙරුන්ට අණ කළ සේක. එතැන් පටන් රජුගේ ස්ත්රීහු තෙරුන් සමීපයෙන් බණ අසති, දහම් උගනිති.
ඉක්බිති එක් දිනක් රජුගේ චූඩාමාණික්යය (සිළුමිණ) නැති විය. රජතුමා එය නැති වූ බව අසා ඇමතිවරුන්ට අණ කළේය. “මාලිගාව ඇතුළත ගැවසෙන සියලුම මනුෂ්යයන් අත්අඩංගුවට ගෙන චූඩාමාණික්යය සොයා ගනිව්”. ඇමතිවරු ස්ත්රීන්ගේ පටන් සියල්ලන්ගෙන් මාණික්යය ගැන ප්රශ්න කරමින්, එය නොදැක මහජනයාට පීඩා කළහ.
එදින ආනන්ද තෙරණුවෝ රජ මාළිගාවට වැඩියහ. පෙර දිනවලදී එම ස්ත්රීන් තෙරුන් දැක සතුටු සිතින් බණ අසන නමුත්, මෙදින එසේ නොකොට සියල්ලෝම දොම්නසට පත්ව සිටියහ. එවිට තෙරුන් විසින් “කුමක් හෙයින් ඔබලා අද මෙබඳු තත්ත්වයකට පත්ව සිටින්ාහු දැ”යි විචාරන ලදී. ඔවුහු මෙසේ කීහ. “ස්වාමීනි, රජුගේ සිළුමිණ සොයන්නෙමු යැයි කියා ඇමතිවරු ස්ත්රීන්ගේ පටන් මාලිගාව ඇතුළත සිටින සියල්ලන්ට හිරිහැර කරති. කාට කුමක් සිදුවේදැයි අපි නොදනිමු. ඒ නිසා අපි දොම්නසට පත්ව සිටිමු”.
තෙරුන් වහන්සේ “ශෝක නොකරන්න”යි ඔවුන් සනසා රජු වෙත ගොස් පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩ හිඳ, “මහරජ, ඔබේ මැණික නැතිවී දැ”යි ඇසූහ. “එසේය ස්වාමීනි”. “එය ආපසු ගෙන්වා ගැනීමට නොහැකි වී ද?”. “ස්වාමීනි, ඇතුළත පිරිස අත්අඩංගුවට ගෙන පීඩා කළ නමුත් ගෙන්වා ගැනීමට නොහැකි විය”. “මහරජ, මහජනයාට පීඩා නොකරම එය ගෙන්වා ගැනීමේ උපායක් ඇත”. “ස්වාමීනි, ඒ කවර උපායක් ද?”. “මහරජ, පිණ්ඩ දානය (පිඬු දීම) යි”. “ස්වාමීනි, කුමන පිණ්ඩ දානයක් ද?”.
“මහරජ, සැක කටයුතු යම් පමණ පිරිසක් ඇද්ද, ඔවුන් ගෙන්වා ගණන් බලා, එක් අයෙකුට පිදුරු පිඬක් හෝ මැටි පිඬක් බැගින් දී, ‘මෙය හෙට අලුයම් කාලයේ ගෙනැවිත් අසවල් තැනට දමන්න’යි කිව යුතුය. යමෙකු විසින් මැණික ගන්නා ලද්දේ නම්, ඔහු එම පිඬ ඇතුළේ මැණික දමා ගෙනැවිත් දමනු ඇත. ඉදින් පළමු දවසේම දමති නම් එය ඉතා යහපති. නොදමති නම් දෙවැනි දවසේත්, තුන්වැනි දවසේත් එසේම කළ යුතුය. මෙසේ කළ විට මහජනයාට වෙහෙසක් නොවී මැණික ද ලැබෙනු ඇත”. මෙසේ වදාරා තෙරුන් වහන්සේ වැඩියහ.
රජතුමා කියන ලද ක්රමයට දින තුනක් පිඬු ලබා දුන්නේය. එහෙත් මැණික ගෙනැවිත් නොදැමූහ. තෙරණුවෝ තුන්වැනි දිනයේ පැමිණ “කිම මහරජ, මැණික දමා තිබුණේ දැ”යි ඇසූහ. “නැත ස්වාමීනි, නොදැමූහ”. “එසේ නම් මහරජ, උඩුමහල් තලයේම ආවරණය වූ තැනක ලොකු සැළියක් තබවා, එයට වතුර පුරවා, වටා තිරයක් ඇද, ‘මාලිගාව ඇතුළත වසන සියලු පිරිමින් සහ ගැහැණුන් උතුරු සළුව පොරවාගෙන, තනි තනිව තිරය ඇතුළට ගොස් අත් සෝදාගෙන එන්න’යි කියන්න”. තෙරණුවෝ මේ උපාය කියා දී වැඩියහ.
රජතුමා එසේම කරවීය. මැණික් සොරා මෙසේ සිතුවේය: “ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ තෙරුන් වහන්සේ මේ කටයුත්ත භාරගෙන තිබේ. මැණික නොපෙන්වා දැන් ගැලවීමක් නැත. මේ කාරණය ලෙහෙසියෙන් අත් නොහරිනු ඇත. දැන් මැණික දැමීම සුදුසුය”. හෙතෙම මැණික සඟවාගෙන ගොස් තිරය ඇතුළට වැදී සැළියට අත දමා එහි මැණික අතහැර නික්මුණේය. සියල්ලන් ගිය පසු වතුර ඉවත් කර බලන විට මැණික හමු විය.
රජතුමා “තෙරුන් වහන්සේ නිසා මහජනයාට පීඩා නොකරම මාගේ මැණික ලැබුණේය”යි සතුටු විය. මාලිගාව ඇතුළත ජනයා ද “තෙරුන් වහන්සේ නිසා අපි මහත් වූ දුකින් මිදුනෙමු”යි සතුටු වූහ. “තෙරුන්ගේ ආනුභාවයෙන් රජුගේ සිළුමිණ ලැබුණේය”යි තෙරුන් වහන්සේගේ ආනුභාවය මුළු නගරයේත් භික්ෂු සංඝයා අතරත් ප්රකට විය.
දම් සභාවෙහි රැස්ව සිටි භික්ෂූහු තෙරුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කළහ. “ඇවැත්නි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ බහුශ්රැත බව නිසාත්, නුවණැති බව නිසාත්, උපායෙහි දක්ෂ බව නිසාත් මහජනයා වෙහෙසට පත් නොකර උපායෙන්ම රජුට මැණික සොයා දුන්හ”. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහු දැ”යි විමසා, එම කාරණය දැනගත් පසු, “මහණෙනි, ආනන්ද තෙරුන් විසින් අනුන් අතට පත් වූ භාණ්ඩයක් උපායෙන් නැවත ලබා දුන්නේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද නුවණැත්තෝ මහජනයාට පීඩා නොකර උපායෙන්ම තිරිසනුන් අතට පත් වූ භාණ්ඩ ලබා දී ඇත්තාහ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජ රජ කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ සියලු ශිල්පයන්හි කෙළ පැමිණ එම රජුගේ අර්ථ සහ ධර්මය අනුශාසනා කරන අමාත්යයා වී සිටියහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා මහත් පිරිවරින් යුතුව උයනට ගොස් වනයෙහි ඇවිද, දිය කෙළි කිරීමට කැමතිව මංගල පොකුණට බැස අන්තඃපුර ස්ත්රීන්ට ද කතා කළේය. ඒ ස්ත්රීහු තම තමන්ගේ හිස් පළඳනා, ගෙල පළඳනා ආදී ආභරණ ගලවා උතුරු සළුවල ඔතා මංජුසා (පෙට්ටි) මත තබා, ඒවා බලා ගැනීම දාසියන්ට පවරා පොකුණට බැස්සහ.
එකල උයනේ සිටි එක් වැඳිරියක් ගස් අතු අතර හිඳගෙන, දේවිය ආභරණ ගලවා උතුරු සළුවෙහි දමා පෙට්ටිය මත තබනු දැක, ඇගේ මුතුහර පැළඳ ගැනීමට ආශා උපදවා දාසියගේ ප්රමාදයක් බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියාය. දාසිය ද එය රකිමින් වටපිට බලමින් සිටින අතරතුරම නිදි කිරන්නට පටන් ගත්තාය. වැඳිරිය ඇය ප්රමාද බව (නොසැලකිලිමත් බව) දැන, සුළඟක් මෙන් වේගයෙන් ගසෙන් බැස මහා මුතුහර ගෙලෙහි දමාගෙන, ආපසු වේගයෙන් උඩ පැන අතු අතර වාඩි වූවාය. අනෙක් වැඳිරියන් දකීවි යන බියෙන් ඇය එක්තරා ගස් බෙනයක මුතුහර සඟවා තබා, ඉතා ශාන්ත දාන්ත තැනැත්තියක මෙන් එය රකිමින් වාඩි වී සිටියාය.
ඒ දාසිය ද හදිසියේ අවදි වී බලන විට මුතුහර නොදැක බියෙන් වෙවුලමින් වෙනත් උපායක් නොදැක, “මිනිසෙක් දේවියගේ මුතුහර රැගෙන පලා ගියේයෝ!”යි මහ හඬින් කෑගැසුවාය. ආරක්ෂක භටයෝ ඒ ඒ තැනින් දිවවිත් ඇගේ බස අසා රජුට දැන්වූහ. රජතුමා “සොරා අල්ලා ගනිව්”යි අණ කළේය. රාජ පුරුෂයෝ උයනෙන් නික්ම “සොරා අල්ලව්! සොරා අල්ලව්!”යි කියමින් ඒ මේ අත සොයා බැලූහ.
එවිට පිටිසර සිට බදු ගෙවීමට පැමිණි එක් ගැමියෙක් ඒ හඬ අසා බිය වී පලා ගියේය. රාජ පුරුෂයෝ ඔහු දැක “මේ සොරා විය යුතුය”යි ලුහුබැඳ ගොස් ඔහු අල්ලා තළා පෙළා, “එම්බල දුෂ්ට සොර, නුඹ මෙබඳු මහාසාර (වටිනා) ආභරණයක් සොරා ගත්තෙහිදැ”යි තර්ජනය කළහ. හෙතෙම මෙසේ සිතුවේය: “ඉදින් මම ‘නොගත්තෙමි’යි කීවොත් මගේ ජීවිතය නැති වන්නේය. මොවුන් තළා පෙළා ම මා මරා දමනු ඇත. එබැවින් වරද භාරගනිමි”. මෙසේ සිතා ඔහු “එසේය ස්වාමීනි, මා විසින් එය ගන්නා ලදී”යි කීවේය.
ඉක්බිති ඔහු බැඳ රජු වෙත ගෙන ගියහ. රජතුමා ද “නුඹ විසින් මහාසාර පළඳනාව ගන්නා ලද්දේ දැ”යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස”. “දැන් එය කොහි ද?”. “දේවයන් වහන්ස, මම ‘මහාසාර’ නම් වූ ඇඳක් පුටුවක් වත් පෙර දැක නැත්තෙමි. සිටුතුමා මා ලවා එම මහාසාර පළඳනාව ගෙන්වා ගත්තේය. මම එය ගෙන ඔහුට දුනිමි. ඔහු ඒ ගැන දනී”.
රජතුමා සිටුවරයා කැඳවා, “නුඹ මොහු අතින් මහාසාර පළඳනාව ලබා ගත්තෙහි දැ”යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස”. “එය දැන් කොහි ද?”. “මම එය පුරෝහිත බමුණාට දුනිමි”.
රජු පුරෝහිතයා ද කැඳවා එලෙසම ප්රශ්න කළේය. ඔහු ද එය පිළිගෙන “මම එය ගාන්ධර්වයාට (සංගීතකරුවාට) දුනිමි”යි කීවේය. ගාන්ධර්වයා ද කැඳවා “පුරෝහිතයාගේ අතින් නුඹ මහාසාර පළඳනාව ගත්තෙහි දැ”යි ඇසූ විට, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යැයි කීය. “එය දැන් කොහි ද?”. “මම කෙලෙස් වසඟව (ආශාව නිසා) වර්ණ දාසියට (ගණිකාවට) දුනිමි”.
ඇය ද කැඳවා විමසූ විට ඇය “මම නොගත්තෙමි”යි කීවාය. මේ පස් දෙනාගෙන් ප්රශ්න කරද්දීම හිරු අවරට ගියේය. රජතුමා “දැන් අවේලාවයි (රෑ වී ඇත), හෙට ඒ ගැන බලමු”යි කියා ඒ පස් දෙනා ඇමතිවරුන්ට භාර දී නගරයට පිවිසියේය.
බෝධිසත්වයෝ (නුවණැති අමාත්යයා) මෙසේ සිතූහ: “මේ පළඳනාව නැති වූයේ ඇතුළත පරිශ්රයේදීය. මේ ගැමියා පිටතින් පැමිණියෙකි. දොරටුවේ ද බලවත් ආරක්ෂාවක් ඇත. එබැවින් ඇතුළත සිටින අයට වුවද එය රැගෙන පලා යා නොහැක. එසේම පිටත අයට ඇතුළට පැමිණීමට ද නොහැක. උයනේ ගැවසෙන සතෙකුට මෙය ගත හැකි බව පෙනේ. මේ දුප්පත් ගැමියා ‘සිටුවරයාට දුන්නෙමි’යි කීවේ තමාට වන හිරිහැරයෙන් බේරීමට විය යුතුය. සිටුවරයා ද ‘පුරෝහිතයාට දුන්නෙමි’යි කීවේ ‘අපි දෙදෙනා එක්ව මේ කරදරයෙන් ගැලවෙමු’යි සිතා විය යුතුය. පුරෝහිතයා ද ‘ගාන්ධර්වයාට දුන්නෙමි’යි කීවේ ‘සිරගෙදර සිටින විට ගාන්ධර්වයා ලවා ගී කියවාගෙන සුවසේ ඉමු’යි සිතා විය යුතුය. ගාන්ධර්වයා ද ‘වර්ණ දාසියට දුන්නෙමි’යි කීවේ ‘සිරගෙදරදී පාළුවක් නැතිව සිටිමු’යි සිතා විය යුතුය. එබැවින් මේ පස්දෙනාම සොරුන් නොවිය යුතුය. උයනේ බොහෝ වඳුරෝ සිටිති. එක් වැඳිරියකගේ අතේ මේ පළඳනාව තිබිය යුතුය”.
ඔහු රජු වෙත එළැඹ, “මහරජ, සොරුන් මා වෙත භාරදුන මැනවි. මම මේ නඩුව විසඳන්නෙමි”යි ඉල්ලා සිටියේය. රජතුමා “යහපත පණ්ඩිතයෙනි, විමසා බලනු”යි සොරුන් ඔහුට භාර දුන්නේය.
බෝධිසත්වයෝ තමාගේ සේවක පුරුෂයන් කැඳවා, සැකකරුවන් පස් දෙනා එකම තැනක රඳවා, අවට රැකවල් යොදා, “මොවුන් ඔවුනොවුන් අතර කතා කරගන්නා දේ අසා මට ඇවිත් කියව්”යි චරපුරුෂයන් යොදවා පිටව ගියහ.
ඉක්බිති රාත්රියේ මිනිසුන් නිශ්ශබ්ද වූ වේලාවෙහි සිටුවරයා අර ගැමියාට කතා කොට මෙසේ ඇසීය. “එම්බල දුෂ්ට ගැමිය, තා විසින් මා හෝ, මා විසින් තා හෝ මීට පෙර කොතැනක දී දැක තිබේ ද? තා මට පළඳනාව දුන්නේ කවදා ද?”.
එවිට ඔහු පිළිතුරු දෙමින්, “ස්වාමීනි මහා සිටුතුමනි, මම ‘මහාසාර’ නම් වූ වටිනා පළඳනාවක් තබා ගස් හරයෙන් කළ පා ඇති ඇඳක් පුටුවක්වත් හඳුනන්නේ නැත්තෙමි. ‘ඔබ වැනි බලවතුන් නිසා මේ වරදින් මට ගැලවීමක් ලැබෙතැ’යි සිතා මා එසේ කීවෙමි. ස්වාමීනි, මට උදහස් නොවනු මැනවි”යි කීය.
පුරෝහිතයා ද සිටුවරයාගෙන් මෙසේ ඇසීය. “මහා සිටුවරය, ඔබ තමන්ට නොලැබුණ දෙයක් මට දුන්නේ යැයි කීවේ මන්ද?”. “අපි දෙදෙනාම ප්රභූවරු වෙමු. අප දෙදෙනා එකට සිටින විට මේ නඩුව ඉක්මනින් විසඳෙනු ඇතැයි සිතා එසේ කීවෙමි”.
ගාන්ධර්වයා පුරෝහිතයාගෙන් මෙසේ ඇසීය. “බ්රාහ්මණය, ඔබ මට පළඳනාව දුන්නේ කවදා ද?”. “මා හිරගෙදර වසන විට ඔබ නිසා සංගීතය අසමින් සුවසේ විසිය හැකි යැයි සිතා එසේ කීවෙමි”.
වර්ණ දාසිය ද ගාන්ධර්වයාගෙන්, “එම්බල දුෂ්ට ගාන්ධර්වය, මම කවදා ඔබ ළඟට ගියෙම් ද? ඔබ කවදා මා ළඟට ආවේ ද? කවදා ද ඔබ මට පළඳනාව දුන්නේ?”යි ඇසුවාය. “නැගණියනි, කුමට කිපෙන්නෙහි ද? අප පස් දෙනාම එකට වසන විට එය ගෘහ ජීවිතයක් මෙන් වන්නේය. පාළුවක් නැතිව අපට සුවසේ විසිය හැකි යැයි සිතා එසේ කීවෙමි”.
බෝධිසත්වයෝ චරපුරුෂයන් මගින් මේ කථාව අසා, ඔවුන් සැබවින්ම සොරුන් නොවන බව තහවුරු කරගෙන, “වැඳිරිය විසින් ගන්නා ලද පළඳනාව උපායෙන්ම අත්පත් කර ගනිමි”යි සිතූහ. ඔහු ලුහුඬු (පාට පාට ඇට හෝ රෙදි කැබලි වැනි) ද්රව්යවලින් බොහෝ ආභරණ සාදවා, උයනේ සිටින වැඳිරියන් අල්ලා ඔවුන්ගේ අත්, පා සහ බෙල්ලේ එම ආභරණ පළඳවා මුදා හැරියේය. නියම සොරා වූ වැඳිරිය මුතුහර රකිමින් උයනේම වාඩි වී සිටියාය.
බෝධිසත්වයෝ රාජ පුරුෂයන්ට අණ කළහ. “තොපි ගොස් උයනේ සිටින සියලුම වැඳිරියන් පරීක්ෂා කරව්. යම් වැඳිරියක ළඟ අර මුතුහර තිබෙනු දුටුවොත්, ඇය බිය ගන්වා පළඳනාව ලබා ගනිව්”.
අනෙක් වැඳිරියෝ “අපට පළඳනා ලැබුණේය”යි සතුටුව උයනේ ඔබමොබ හැසිරෙන්නාහු, මුතුහර ගත් වැඳිරිය සමීපයට ගොස් “අපේ පළඳනා බලව”යි පෙන්වූහ. ඒ වැඳිරිය ඊර්ෂ්යාවෙන් එය ඉවසාගත නොහැකිව, “මේ ඇට පළඳනාවලින් ඇති ඵලය කුමක් ද?”යි කියා තමා සඟවාගෙන සිටි මුතුහර ගෙන ගෙල පැළඳ එළියට ආවාය.
එවිට රාජ පුරුෂයෝ ඇය දැක, බිය ගන්වා පළඳනාව දමා යන්නට සලස්වා, එය රැගෙන විත් බෝධිසත්වයන්ට දුන්හ. එතුමා එය රජුට පෙන්වා, “දේවයන් වහන්ස, මේ තිබෙන්නේ ඔබේ පළඳනාවයි. අර අත්අඩංගුවේ සිටින පස් දෙනාම සොරු නොවෙති. මෙය උයනේ සිටි වැඳිරියක විසින් ගෙන යන ලද්දකි”යි කීවේය.
“පණ්ඩිතයෙනි, මෙය වැඳිරියකගේ අතට පත් වූ බව ඔබ දැනගත්තේ කෙසේ ද? එය නැවත ලබා ගත්තේ කෙසේ ද?”යි රජු විමසීය. බෝධිසත්වයෝ සියලු විස්තර ප්රකාශ කළහ. රජතුමා සතුටු සිතින්, “යුද්ධයකදී නම් ශූරයන් (වීරයන්) අවශ්ය වන්නා සේ, මෙබඳු අවස්ථාවල නුවණැත්තන් අවශ්ය වන්නේය”යි බෝධිසත්වයන්ට ස්තුති කරමින් මෙම ගාථාව පැවසීය.
වැඳිරිය මහාසාර පළඳනාව එළියට ගත් අයුරු
“යුද්ධයක් පැමිණි කල්හි ශූරයා (වීරයා) ද, මන්ත්රණය කරන (සාකච්ඡා කරන) කල්හි රහස් හෙළි නොකරන තැනැත්තා ද, ආහාරපාන ලැබුණු කල්හි ප්රියමනාප පුද්ගලයා ද, යම් ගැඹුරු කාරණයක් (ප්රශ්නයක්) පැන නැගුණු කල්හි නුවණැත්තා (පණ්ඩිතයා) ද අවශ්ය වන්නේය (පැතිය යුත්තේය).”
එහි උක්කට්ඨෙ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ළඟටම පැමිණි, දෙපසින්ම වට කරන ලද යුද්ධයක් පවතින අවස්ථාවයි. සූරමිච්ඡන්ති යනු හිස මත හෙණ වැදුණත් පලා නොයන නිර්භීත වීරයෙකු එවැනි මොහොතක බලාපොරොත්තු වන බවයි.
මන්තීසු අකුතූහලං යනු කළ යුතු නොකළ යුතු දේ ගැන සාකච්ඡා කරන විට, ඒ රහස් පිටතට නොදී (වාචාල නොවී), සාකච්ඡාව නොබිඳින විශ්වාසවන්ත පුද්ගලයායි. එවැනි තැන්හිදී එබඳු අයෙක් අවශ්ය වේ.
පියඤ්ච අන්නපානම්හි යනු රසවත් ආහාර පාන ලැබුණු විට තමා සමඟ සතුටින් ආහාර ගැනීමට ප්රිය මනාප පුද්ගලයෙකු බලාපොරොත්තු වන බවයි.
අත්ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිතං යනු යම් අර්ථවත් ගැඹුරු කරුණක් හෝ ධර්ම ගැටලුවක් මතු වූ විට, එය විසඳා ගැනීමට තියුණු නුවණ ඇති පණ්ඩිතයෙකු අවශ්ය වන බවයි. මෙබඳු අවස්ථාවක එවැනි අයෙකු පැතිය යුතු වේ.
මෙසේ රජතුමා බෝධිසත්වයන් වර්ණනා කොට, මහ වැස්සක් වස්සන මේඝයක් මෙන් සත් රුවනින් පුදා, ඔහුගේ අවවාදයේ පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය. බෝධිසත්වයෝ ද කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ආනන්ද තෙරුන්ගේ ගුණ කියා ජාතකය ගැලපූ සේක. “එකල රජු වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන්ය. එදා නුවණැති අමාත්යයා වූයේ මම ම වෙමි”.
මහාසාර ජාතක කථාව නිමාවිය.
“න විස්සසෙ අවිස්සත්ථෙ” (විශ්වාස නොවූවහු කෙරෙහි විශ්වාස නොකරන්නේය) යන මේ ගාථා පාඨය මුල් කොට ගෙන ශාස්තෲන්
වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි ‘විශ්වාස භෝජනයක්’ (විශ්වාසය මත අනුභව කිරීමක්) අරබයා මෙම දේශනාව වදාළ
සේක.
එකල බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා;
ආදී වශයෙන් වූ සිව්පසය, “අපගේ ගිහි කාලයේදීත් පැවිදි කාලයේදීත් මොවුහු අපට දීමට සුදුසු ය” යනුවෙන් සිතා, ඤාතීන්
කෙරෙහි විශ්වාසය තබා ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට (නුවණින් නොවිමසා) පරිභෝග කළහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ එම කරුණ දැන,
“භික්ෂූන්ට මා විසින් ධර්ම දේශනාවක් කිරීම වටී” යැයි සිතා භික්ෂූන් රැස් කරවා මෙසේ වදාළ සේක.
“මහණෙනි,
භික්ෂුව විසින් ඤාතීන් විසින් හෝ වේවා, ඤාතීන් නොවන අය විසින් හෝ වේවා දෙන ලද සිව්පසය ප්රත්යවේක්ෂා කොටම
(නුවණින් විමසා බලාම) පරිභෝග කළ යුතුය. මන්ද යත්, ප්රත්යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කරමින් සිට කලුරිය කරන භික්ෂුව
යක්ෂ, ප්රේත ආත්මභාවයන්ගෙන් නොමිදෙයි. ප්රත්යවේක්ෂා නොකළ පරිභෝගය වනාහී විෂ අනුභව කිරීමක් හා සමානය. විෂ
වනාහී විශ්වාසවන්තයෙකු විසින් දුන්න ද, අවිශ්වාසවන්තයෙකු විසින් දුන්න ද මරණයට පත් කරවයි. පෙරත් විශ්වාසය නිසා
දෙන ලද විෂ අනුභව කොට සත්ත්වයෝ ජීවිතක්ෂයට පත් වූහ.”
මෙසේ වදාරා බුදුරදුන් අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ මහා ධනවත් සිටුවරයෙක්ව උපන්හ. ඔහුගේ එක්
ගොපල්ලෙක් කෙතෙහි ගොයම් පවතින කාලයේ දී (ගවයන්ට කෙතට යාමට ඉඩ ඇති බැවින්) ගවයන් රැගෙන වනයට පිවිස, එහි ගව ගාලක්
තනාගෙන ගවයන් රකිමින් වාසය කරයි. හෙතෙම සිටුතුමාට ද කලින් කලට පස්ගෝ රස ගෙන එයි.
ඉක්බිති ඔහුගේ ගව ගාලට
නුදුරින් එක් සිංහයෙක් වාසය කිරීමට පටන් ගත්තේය. සිංහයා කෙරෙහි ඇති බිය නිසා දෙනුන් මලානික වූ අතර කිරි ද මඳ
විය. එක් දිනක් ගිතෙල් රැගෙන ආ ගොපල්ලාගෙන් සිටුතුමා, “යහළු ගොපල්ල, ගිතෙල් මඳ වීමට හේතුව කුමක් දැ?” යි විමසීය.
ඔහු එම කාරණය පැවසීය.
“යහළුව, ඒ සිංහයාගේ කිසියම් තැනක ඇල්මක් තිබේ දැ?” යි සිටුවරයා ඇසීය.
“එසේය
ස්වාමීනි, එක් මුව දෙනක් සමඟ ඔහුගේ සංසර්ගයක් (ඇසුරක්) ඇතැ” යි හෙතෙම පැවසීය.
“එසේ නම් ඇය අල්ලා ගැනීමට හැකි
දැ?” යි ඇසූ විට, “හැකිය ස්වාමීනි” යැයි ගොපල්ලා පිළිතුරු දුන්නේය.
“එසේ නම් ඇය අල්ලාගෙන, ඇගේ නළලේ පටන් මුළු
සිරුරේ ලොම්වල නැවත නැවතත් විෂ ගල්වා, වියළවා, දින දෙක තුනක් ඉක්මවා ඒ මුව දෙන මුදා හරිනු. එවිට සිංහයා ඇය
කෙරෙහි ඇති ස්නේහයෙන් ඇගේ සිරුර ලෙවකා ජීවිතක්ෂයට පත් වනු ඇත. ඉන්පසු;
රැගෙන එන්න” යැයි හලාහල විෂ දී ඔහු පිටත් කර හැරියේය.
ඒ ගොපල්ලා දැලක් දමා උපායෙන් ඒ මුව දෙන අල්ලාගෙන සිටුතුමා කී පරිදිම කළේය. සිංහයා ඇය දුටු වහාම බලවත් ස්නේහයෙන්
ඇගේ සිරුර ලෙවකා ජීවිතක්ෂයට පත් විය. ගොපල්ලා ද සිංහ සම් ආදිය රැගෙන බෝධිසත්වයන් වෙත ගියේය.
බෝධිසත්වයෝ එම
කරුණ දැන, “අන් අය කෙරෙහි (කෙලෙස්) ස්නේහය නොකළ යුතුය. මෙසේ මහා බලසම්පන්න මෘගරාජ සිංහයා පවා, ක්ලේශ වසයෙන් ඇති
වූ සංසර්ගය නිසා මුව දෙනගේ සිරුර ලෙවකමින් විෂ පරිභෝග කොට ජීවිතක්ෂයට පත් විය” යැයි පවසා, එහි පැමිණි පිරිසට
ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.
සිංහයා සෙනෙහසින් මිහිවින්නාගේ සිරුර ලෙවකන අයුරු
“අවිශ්වාස වූවහු කෙරෙහි විශ්වාසය නොකළ යුතුය. (පෙර අවිශ්වාසව සිට) විශ්වාස වූවහු කෙරෙහි ද විශ්වාසය නොකළ යුතුය. මන්ද යත් විශ්වාසය නිසා බිය (අනතුර) පැමිණේ. ඒ, මුව දෙන කෙරෙහි විශ්වාසය තැබූ සිංහයාට බිය පැමිණියාක් මෙනි.”
එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි:
යමෙක් පෙර තමා කෙරෙහි බිය සහිතව අවිශ්වාසීව සිටියේ ද, ඒ ‘අවිස්සත්ථෙ’ හෙවත්
අවිශ්වාසවන්තයා කෙරෙහි විශ්වාස නොකළ යුතුය. යමෙක් පෙර සිටම බිය රහිතව තමා කෙරෙහි විශ්වාසවන්තව සිටියේ ද, ඒ
‘විස්සත්ථෙපි න විස්සසෙ’ හෙවත් විශ්වාසවන්තයා කෙරෙහි ද විශ්වාස නොකළ යුතුය; හුදෙක් විශ්වාසයම නොකළ
යුතුය.
ඒ මන්ද යත්? ‘විස්සාසා භයමන්වෙති’ - මිතුරා කෙරෙහි හෝ වේවා, සතුරා කෙරෙහි හෝ වේවා යම්
විශ්වාසයක් කෙරේ ද, ඒ හේතුවෙන් බියම හටගනී.
ඒ කෙසේ ද යත්? ‘සීහංව මිගමාතුකා’ - මිත්ර සන්ථවය වශයෙන්
විශ්වාසය තැබූ මුව දෙන නිසා සිංහයා කරා බිය පැමිණියාක් මෙනි. නොඑසේ නම් විශ්වාසය වශයෙන් සිංහයා මුව දෙන පසුපස
ගොස් විනාශයට පත් වූවාක් මෙනි.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්මය දේශනා කොට, දානාදී පුණ්යකර්ම සිදු කර, කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “එකල මහා සිටුවරයා වූයේ මා ම යැ” යි වදාරා ජාතකය නිම කළ සේක.
තුන්වන විස්සාසභොජන ජාතක වර්ණනාවයි.
භාග්යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර සමීපයේ වාළුකාරාමයේ වැඩ වසන සේක්, සුනක්ඛත්ත හිමියන් අරබයා “සොතත්තො සොසින්නො” යන මෙම ධර්ම දේශනාව වදාළහ. එක් කාලෙක සුනක්ඛත්ත භාග්යවතුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකව සිටියදී, උන්වහන්සේගේ පාත්රය හා සිවුර ද රැගෙන යමින් සිටියදී කෝරක්ඛත්තිය නම් තවුසාගේ ධර්මය කෙරෙහි පැහැදුණේය. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්රය හා සිවුර ආපසු භාර දී කෝරක්ඛත්තිය ඇසුරු කිරීමට ගියේය. පසුව එම කෝරක්ඛත්තිය කාලකඤ්ජක නම් අසුර යෝනියෙහි උපන් කල්හි, සුනක්ඛත්ත නැවත ගිහි බවට පත්ව, “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට උතුම් මිනිස් දහම් ඉක්මවා ගිය ආර්යයන්ට සුදුසු ඥාන දර්ශන විශේෂයක් නැත. ශ්රමණ ගෞතමයන් දහම් දෙසන්නේ තර්කයෙන් ගොතාගෙන, තමාගේ නුවණින් විමසා බලා, තමන්ට වැටහුණු පරිදිය. යමෙකු උදෙසා ඔහු දහම් දෙසයි ද, ඒ ධර්මය පිළිපදින්නාට මැනවින් දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස එය හේතු නොවේ” යැයි කියමින් විශාලා මහනුවර පවුරු තුන අතර ඇවිදිමින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අගුණ කියන්නට විය.
ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවෝ පිඬු සිඟා වඩින අතරතුර සුනක්ඛත්ත පවසන මෙම නුගුණ කතාව අසා, පිණ්ඩපාතයෙන් ආපසු පැමිණි පසු ඒ බව බුදුරජාණන් වහන්සේට සැල කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “සාරිපුත්තය, සුනක්ඛත්ත නම් හිස් පුරුෂයා ක්රෝධ බහුල අයෙකි. ඔහු මේ දේවල් පවසන්නේ ක්රෝධයෙනි. ‘ශ්රමණ ගෞතමයන්ගේ ධර්මය පිළිපදින්නා මැනවින් දුක් කෙළවර කිරීමකට නොපමුණුවයි’ යනුවෙන් ඔහු ක්රෝධයෙන් පැවසුවද, ඔහු නොදැනුවත්වම පවසන්නේ මාගේ ගුණයක්මය. නමුත් ඒ හිස් පුරුෂයා මාගේ ගුණ නොදනී. සාරිපුත්තය, මා සතුව උත්තරීතර මනුෂ්ය ධර්මයන් වන පහත ගුණාංග ඇත:
මෙසේ උත්තරීතර මනුෂ්ය ධර්මයන්ගෙන් යුත් මට, යමෙකු ‘ශ්රමණ ගෞතමයන්ට උත්තරීතර මනුෂ්ය ධර්ම නැතැ’යි කියන්නේ නම්,
ඔහු ඒ වචනය අත් නොහැර, ඒ සිතුවිල්ල අත් නොහැර, ඒ දෘෂ්ටිය අත් නොහැර සිටියහොත් ගෙනෙන ලද බරක් බිම තබන්නාක් මෙන්
නියත වශයෙන්ම නිරයෙහි උපදින්නේය.”
මෙසේ තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා උත්තරීතර මනුෂ්ය ධර්ම ගුණ ප්රකාශ කොට,
“සාරිපුත්තය, සුනක්ඛත්ත කෝරක්ඛත්තියගේ දුෂ්කර ක්රියා නම් වූ මිථ්යා තපසට පැහැදුණේය. යමෙකුට මිථ්යා තපස ගැන
පැහැදීමක් ඇති කරගන්නේ නම්, ඔහු පැහැදිය යුත්තේ මා ගැනමය. සාරිපුත්තය, මම මෙයින් අනූ එක් කල්පයකට පෙර ‘මේ බාහිර
ශාසනයන්හි යම් සාරයක් ඇද්දැ’යි විමසමින් සිව් අංගයකින් යුත් බ්රහ්මචර්යාවක විසුවෙමි. එනම්; මම තපස්වීන් අතර පරම
තපස්වී වීමි; රළු පැවතුම් ඇත්තන් අතර පරම රළු පැවතුම් ඇත්තෙක් වීමි; පාපය පිළිකුල් කරන්නන් අතර පරම ජෙගුච්ඡී
(පාපය පිළිකුල් කරන්නෙක්) වීමි; විවේකීව වසන්නන් අතර පරම විවේක ඇත්තෙක් වීමි” යැයි වදාරා තෙරුන් වහන්සේ විසින්
අයැද සිටි කල්හි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
මහ වනයෙහි හුදකලාව දුෂ්කර තපස් රකින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ
අතීතයේ මෙයින් අනූ එක්වැනි කල්පයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ “බාහිර තපස් ක්රම විමසා බලන්නෙමි” යි සිතා ආජීවක පැවිද්දෙන්
පැවිදිව වස්ත්ර රහිත අචේලකයෙක් විය. සිරුරේ දූවිලි බැඳී තිබුණි. හුදෙකලාව වාසය කළ අතර මිනිසුන් දුටු විට මුවෙකු
මෙන් පලා ගියේය. මහා විකෘති භෝජන ඇත්තෙක් වී, මිනිස් මළ හා වසු පැටවුන්ගේ ගොම ආදිය ආහාරයට ගත්තේය. අප්රමාදීව
විවේකීව විසීම සඳහා බිහිසුණු වන ලැහැබක වාසය කළේය.
එහි වසන ඔහු, හිම වැටෙන කාලයෙහි එනම් අන්තර් අෂ්ටක
දිනයන්හි රාත්රියේ වන ලැහැබින් එළිමහනට පැමිණ වාසය කරන අතර, හිරු උදාවූ විට නැවත වන ලැහැබට පිවිසෙයි. රාත්රියේ
ඔහු හිම දියෙන් තෙමෙයි; දවල් කාලයේ වන ලැහැබේ ගස්වලින් වැගිරෙන දිය බිඳුවලින් තෙමෙයි. මෙසේ රෑ දවල් දෙකෙහිම ශීත
දුක අනුභව කරයි. ගිම්හාන සෘතුවේ අන්තිම මාසයේදී දවල් කාලයේ එළිමහනේ වසන ඔහු, රාත්රියේ වන ලැහැබට පිවිසෙයි. දවල්
කාලයේ එළිමහනේ සූර්ය තාපයෙන් තැවෙන ඔහු, රාත්රියේ සුළං රහිත වන ලැහැබ තුළ දාහයෙන් පීඩා විඳියි. ශරීරයෙන් දහදිය
ධාරා ගලා යයි. එවිට ඔහුට පෙර කිසි දිනෙක නොඇසූ විරූ මෙම ගාථාව සිතට නැගුණි.
“මම හිරු රැසින් දැඩිව තැවුණෙමි. හිම දියෙන් ද දැඩිව තෙත් වූයෙමි. බියකරු වනයෙහි හුදකලාව විසුවෙමි. නිරුවත් වූ මම ගිනි තපින්නට ද නොගියෙමි. මෙසේ මම (නිවන) සොයමින් මුනි භාවය පතා වීර්යය වැඩුවෙමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
“සොතත්තො” යනු සූර්ය තාපයෙන් ඉතා දැඩිව තැවුණු බවයි.
“සොසින්නො” යනු හිම
දියෙන් ඉතා දැඩිව තෙත් වූ බවයි.
“එකො භිංසනකෙ වනෙ” යනු යම් තැනකට පිවිසි විට බියෙන් ලොම් ඩැහැගැනෙයි
ද, එබඳු වූ බිහිසුණු වන ලැහැබක සහායකයෙකු නොමැතිව තනිව විසූ බවයි.
“නග්ගො න චග්ගිමාසීනො” යනු නග්නව
විසූ නමුත් සීතල දුරු කරගැනීමට ගිනි හෝ ඇසුරු නොකළ බවයි; සීතලෙන් පීඩා වින්ද ද ඇඳුම් ඇඳීමක් හෝ ගින්දර ළඟ
හිඳීමක් නොකළ බවයි.
“එසනාපසුතො” යනු මෙය සැබෑ බ්රහ්මචර්යාව නොවුණත්, ‘මෙයම බ්රහ්මචර්යාවයි, මෙය
බ්රහ්ම ලෝකය පිණිස උපාය මාර්ගයයි’ යනුවෙන් සිතා එම බ්රහ්මචර්යාව සෙවීමෙහි යෙදුණු බවයි.
“මුනී” යනු
‘මේ තැනැත්තා මෞනය (නුවණ) සඳහා පිළිපන් මුනිවරයෙකැ’යි ලෝකයා විසින් සම්භාවනාවට පාත්ර වූ බවයි.
මෙසේ සිව් අංගයකින් යුත් එම තපස් බ්රහ්මචර්යාවේ හැසිරුණු බෝසතාණන් වහන්සේ, මරණ මොහොතේදී නිරය නිමිත්තක් පහළ වනු දැක, “මේ වෘත සමාදානය නිශ්ඵල එකකි” යි දැනගෙන, ඒ මොහොතේම එම මිථ්යා දෘෂ්ටිය බිඳ දමා, සම්මා දිට්ඨිය (නිවැරදි දැකීම) උපදවාගෙන මරණින් මතු දෙව්ලොව උපන් සේක.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල ඒ ආජීවක තවුසා වී සිටියේ මම ය.”
සිව්වන වූ ලෝමහංස ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා” (සංස්කාරයෝ ඒකාන්තයෙන් අනිත්යයහ) යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ පිරිනිවන් මඤ්චකයේ වැඩහිඳිනා කල්හි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්ස, මේ කුඩා නගරයේ පිරිනිවන් නොපානු මැනව” යනාදී වචන අරබයා වදාළ සේක. තථාගතයන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කල්හි සැරියුත් තෙරණුවෝ කාර්තික (ඉල්) මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින නාලක ගමෙහි තමන් උපන් ගබඩා ගෘහයේදීම පිරිනිවන් පෑ සේක. මහා මුගලන් තෙරණුවෝ එම ඉල් මස අමාවක දින පිරිනිවන් පෑ සේක. මෙසේ අග්රශ්රාවක දෙනම පිරිනිවන් පෑ කල්හි “මම ද කුසිනාරාවෙහි පිරිනිවන් පාන්නෙමි”යි වදාරා අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් කුසිනාරාවට පැමිණ, යමක සාල වෘක්ෂයන් අතර උතුරට හිස ලා පැනවූ මඤ්චකයෙහි නොනැගිටින සෙය්යාවෙන් සැතපුණු සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්ස, මේ විෂම වූ, ගොඩනැගිලිවලින් තොර වූ (උජ්ජඞ්ගල), ශාඛා නගරයක් බඳු වූ කුඩා නගරයක පිරිනිවන් නොපානු මැනව. චම්පා, රාජගහ ආදී වෙනත් මහා නගරයන් අතුරින් එක් නගරයක භාග්යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පානා සේක්වා!”. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ “ආනන්දය, මෙය කුඩා නගරයකැයි ද, විෂම නගරයකැයි ද, ශාඛා නගරයකැයි ද නොකියව. මම පෙර මහා සුදස්සන නම් සක්විති රජව විසූ කාලයේ මේ නගරයෙහි විසුවෙමි. එකල්හි මෙය දොළොස් යොදුනක් වූ රත්නමය ප්රාකාරයකින් වට වූ මහා නගරයක් විය”යි වදාරා, තෙරුන් විසින් අයදනා ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වමින් මහාසුදස්සන සූත්රය (දීඝ නිකාය 2.241 ආදිය) වදාළ සේක.
එකල්හි මහා සුදස්සන රජු සුධම්ම නම් ප්රාසාදයෙන් බැස නුදුරෙහි වූ සත්රුවනින් බබළන තල් වනයෙහි පනවන ලද යෝග්ය වූ මඤ්චකයේ දකුණු පසින් නොනැගිටින සෙය්යාවෙන් සැතපී සිටියේය. එය දැක සුභද්රා දේවිය, “දේවයන් වහන්ස, කුසාවතී රාජධානිය ප්රමුඛ කොට ඇති ඔබගේ මේ අසූහාර දහසක් නගරයන් ඇත. මේවා කෙරෙහි ආශාව ඇති කරනු මැනව” යැයි කීවාය. එවිට මහා සුදස්සන රජතුමා “දේවිය, එසේ නොකියව. ඒ වෙනුවට ‘මේවා කෙරෙහි ආශාව දුරු කරනු මැනව, අපේක්ෂාව නොකරනු මැනව’යි මට අවවාද කරව”යි කීවේය. “කුමන කරුණක් නිසාද දේවයන් වහන්ස?” යි ඇය විමසූ විට, “අද මම කාලක්රියා කරන්නෙමි”යි රජු පිළිතුරු දුන්නේය. එවිට දේවිය හඬමින්, දෑස් පිස දමමින් ඉතා අපහසුවෙන් එසේ පවසා වැළපුනාය. ඉතිරි අසූහාර දහසක් ස්ත්රීහුද හැඬූහ, වැළපුණහ. ඇමතිවරුන් ඇතුළු පිරිසෙන් එක අයෙකුට හෝ එය ඉවසා සිටිය නොහැකි විය. සියල්ලෝම හැඬූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයෝ, “එම්බා සගයෙනි, ශබ්ද නොකරවු, ඇති” යැයි සියල්ලන් වළක්වා, දේවිය අමතා, “දේවිය, ඔබ නොහඬව, නොවැලපෙව. තල ඇටයක් තරම් වූ හෝ සංස්කාරයක් නිත්ය නාම නොවන්නේය. සියල්ලෝම අනිත්යයහ, බිඳෙන ස්වභාව ඇත්තාහ” යැයි පවසා දේවියට අවවාද කරමින් මේ ගාථාව වදාළ සේක:
සත්රුවන් තල් වනයෙහි පිරිනිවන් මඤ්චකයේ සැතපී සිටින මහා සුදර්ශන රජතුමා සහ හඬා වැලපෙන
සුභද්රා දේවිය.
“සංස්කාරයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්යයහ.
ඉපදීම සහ වැයවීම ස්වභාව කොට ඇත්තාහ.
ඔවුහු ඉපිද නිරුද්ධ වෙති (නැති වී
යති).
ඔවුන්ගේ සංසිඳීම (නිවන) සැපයකි.”
එහි ‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා’ යනු: පින්වත් සුභද්රා දේවියනි, යම් තාක් හේතු ප්රත්යයන්ගේ එකතුවෙන් හටගත්තා වූ ස්කන්ධ, ආයතන ආදී සංස්කාරයෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ල ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්යයහ. මේවා අතුරින් රූපය අනිත්යය... (මෙසේ විස්තර කළ යුතුය)... විඤ්ඤාණය අනිත්යය. ඇස අනිත්යය... ධර්මයෝ අනිත්යයහ. විඤ්ඤාණයක් සහිත වූ හෝ විඤ්ඤාණයක් රහිත වූ හෝ යම්කිසි වස්තුවක් (රත්නයක්) වේ ද, ඒ සියල්ල අනිත්යමය. මෙසේ ‘සංස්කාරයෝ ඒකාන්තයෙන් අනිත්යයහ’යි ගන්න. කුමක් හෙයින්ද? ‘උප්පාදවයධම්මිනො’ (ඉපදීම හා වැයවීම ස්වභාව කොට ඇති බැවින්): මේ සියල්ල උපදින ස්වභාව ඇත්තේය, විනාශ වන ස්වභාව ඇත්තේය, හටගැනීම හා බිඳීම ස්වභාව කොට ඇත්තේමය. එබැවින් ‘අනිත්ය’ යැයි දත යුතුය. යම් හෙයකින් අනිත්ය ද, එහෙයින් ‘උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති’ (ඉපිද නිරුද්ධ වෙති): ඉපදී පැවැත්මට (ස්ථිතියට) පැමිණිය ද නිරුද්ධ වන්නාහ ම ය. මේ සියල්ල හටගන්නා කල්හි ‘උප්පජ්ජන්ති’ (උපදී) නම් වේ. බිඳෙන කල්හි ‘නිරුජ්ඣන්ති’ (නිරුද්ධ වේ) නම් වේ. මොවුන්ගේ ඉපදීම ඇති කල්හිම පැවැත්ම (ස්ථිතිය) නම් දෙයක් වෙයි. පැවැත්ම ඇති කල්හිම බිඳීම (භංගය) නම් දෙයක් වෙයි. නූපන් දෙයකට පැවැත්මක් නම් නැත. පවතින දෙයක නොබිඳීමක් ද නැත. මෙසේ සියලු සංස්කාරයෝ (අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන) ත්රිලක්ෂණයට පැමිණ ඒ ඒ තැනම නිරුද්ධ වෙති. එබැවින් මේ සියල්ල අනිත්යය, ක්ෂණිකය, තාවකාලිකය (ඉත්තරා), අස්ථිරය (අධුවා), බිඳෙනසුළුය (පභඞ්ගුනො), චලනය වන්නාහ, සෙලවෙන්නාහ, බොහෝ කල් නොපවතින්නාහ (අනද්ධනියා), විනාශයට යන්නාහ (පයාතා), ස්වල්ප කාලයකට සීමා වූවාහ, හරයක් නැත්තාහ. තාවකාලික බැවින් මායාවක් වැනිය, මිරිඟුවක් වැනිය, දිය පෙණ පිඬක් වැනිය. එවැනි දේ කෙරෙහි, පින්වත් සුභද්රා දේවිය, ඔබ කුමක් නිසා සැප සංඥාවක් උපදවන්නෙහිද? එබැවින් මෙය මෙසේ වටහා ගන්න: ‘තෙසං වූපසමො සුඛො’ (ඔවුන්ගේ සංසිඳීම සැපයකි): සියලු වෘත්ත දුක් සංසිඳෙන බැවින් ඒ සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම හෙවත් නිර්වාණය යනු යමක් ද, එයම එකම ඒකාන්ත සැපය වේ. ඊට වඩා වැඩි වෙනත් සැපයක් නම් නැත.
මෙසේ මහා සුදස්සන රජතුමා අමා මහ නිවනින් දේශනාවේ කූටය (මුදුන) ග්රහණය කොට (දේශනාව නිමා කොට), ඉතිරි මහජනයාට ද “දන් දෙවු, සිල් රකිවු, පෙහෙවස්කම් කරවු” යැයි අවවාද දී දේව ලෝකයෙහි උපන්නේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක: “එකල සුභද්රා දේවිය වූයේ දැන් රාහුල මාතාවෝය. ජ්යෙෂ්ඨ පුත්ර රත්නය වූයේ රාහුලය. ඉතිරි පිරිස බුදු පිරිසය. මහා සුදස්සන රජු වූයේ මම ම ය”.
මහාසුදස්සන ජාතක වර්ණනාව පස්වැනියි.
“සමතිත්තිකං අනවසෙසකං” යනාදී වශයෙන් එන මෙම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩ වසන සමයෙහි, සුම්භ රට සේනක නම් නියම් ගම ඇසුරු කොට එක්තරා වන ලැහැබක වසන්නාහු, ‘ජනපදකල්යාණී සූත්රය’ අරබයා දේශනා කළහ. එහිදී භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ‘ජනපද කල්යාණියක්! (රූ රැජිනක්) ජනපද කල්යාණියක්!’ යැයි මහා ජනකායක් රැස්වන්නේය. ඒ රූ රැජින වනාහි නැටීමෙහි පරම දක්ෂය. ගායනයෙහි ද පරම දක්ෂය. ‘ජනපද කල්යාණිය නටයි, ගයයි’ කියා වඩ වඩාත් මහා ජනකායක් රැස්වන්නේය. මේ අතර ජීවත් වීමට කැමති, මරණයට අකමැති, සැප කැමති, දුක් පිළිකුල් කරන පුරුෂයෙක් එන්නේය. ඔහුට (යමෙක්) මෙසේ කියන්නේය. ‘පින්වත් පුරුෂය, මුවවිට දක්වා පිරුණු මේ තෙල් පාත්රය මහා ජනකායටත්, ජනපද කල්යාණියටත් අතරින් ගෙන යා යුතුය. ඔබ පිටුපසින් ඔසවාගත් කඩුවක් ඇති පුරුෂයෙක් එයි. ඉදින් ඔබ යම් තැනක මඳක් හෝ තෙල් පිටතට වගුරුවන්නේ නම්, එතැන දී ම ඔබගේ හිස හෙළන්නෙමි’ කියායි. මහණෙනි, කුමක් සිතන්නහු ද? ඒ පුරුෂයා තෙල් පාත්රයෙන් සිත බැහැර කරන්නේ ද? පිටතට පමා බවක් (අවධානය වෙනතක යොමු කිරීමක්) ගෙන එන්නේ ද?” “ස්වාමීනි, එසේ නො වන්නේය”. “මහණෙනි, මේ උපමාව කරන ලද්දේ අර්ථය අවබෝධ කරවීම පිණිසය. මෙහි අර්ථය නම් මෙයයි: ‘මුවවිට දක්වා පිරුණු තෙල් බඳුන’ යනු කායගතා සතියට (කය පිළිබඳ සිහියට) නමකි. එබැවින් මහණෙනි, ඔබලා මෙසේ හික්මිය යුතුය. ‘අපගේ කායගතා සතිය මනාව ආරම්භ කොට භාවිතා කරන ලද්දේ, බහුලව කරන ලද්දේ වන්නේය’ යි මහණෙනි, ඔබලා විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුය.” (සං· නි· 5.386)
උන්වහන්සේ මේ ජනපදකල්යාණී සූත්රය අර්ථ සහිතව, මනා පද ව්යඤ්ජනයෙන් යුක්ත කොට දේශනා කළහ.
මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: ‘ජනපදකල්යාණී’ යනු මුළු ජනපදයෙහි ම උතුම් වූ, ශරීර දෝෂ හයකින් තොර වූ, පඤ්ච කල්යාණයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තියයි. ඇය වඩාත් උස නො වූ, වඩාත් මිටි නො වූ, වඩාත් සිහින් නො වූ, වඩාත් මහත නො වූ, වඩාත් කලු නො වූ, වඩාත් සුදු නො වූ, මිනිස් වර්ණය ඉක්ම වූ නමුත් දිව්ය වර්ණයට නො පැමිණි හෙයින් ෂඩ් ශරීර දෝෂයන්ගෙන් තොර වූවාය. ඇය:
යන මේ පඤ්ච කල්යාණයන්ගෙන් යුක්ත වූවාය. ඇයට බාහිර ආලෝකයකින් කටයුත්තක් නැත. තම ශරීර ආලෝකයෙන් ම දොළොස් රියනක්
තැන ආලෝකවත් කරයි. ඇය පියඟු මල් පැහැති හෝ රන්වන් පැහැති වෙයි. මෙය ඇගේ ඡවි කල්යාණතාව යි.
ඇගේ අත්පා
සතර සහ මුව විට, ලාකඩ රසයෙන් පිරියම් කළාක් මෙන් ද, රත් පැහැති පබළු හෝ රත් කම්බිලි මෙන් ද වේ. මෙය ඇගේ මාංශ
කල්යාණතාව යි.
ඇගේ නියපොතු විස්ස, මසට බැඳුණු තැන ලාකඩ රසයෙන් පිරුණාක් මෙන් ද, (මසින්) මිදුණු තැන
කිරි ධාරාවක් මෙන් ද වේ. මෙය ඇගේ නහර කල්යාණතාව යි.
දෙතිසක් දත්, මනාව පිහිටියා වූ, පිරිසිදු කළ
වජ්ර (දියමන්ති) පන්තියක් මෙන් බැබළේ. මෙය ඇගේ අස්ථි කල්යාණතාව යි.
සියවසක් ගිය ද, දහසය හැවිරිදි
වියේ පසුවන්නියක මෙන් ශරීරයේ රැලි වැටීම් හෝ හිස පැසීම් නැත්තියක් වෙයි. මෙය ඇගේ වයෝ කල්යාණතාව යි.
“පරමපාසාවිනී” යන තැන, ‘පසවන’ යනු ප්රසවය හෙවත් පවතින යන අර්ථයයි. ප්රසවය ම ‘පාසාව’ වේ. උතුම් වූ පැවැත්ම ‘පරම පාසාව’ නම් වේ. එය ඇයට ඇති බැවින් ‘පරමපාසාවිනී’ නම් වේ. නැටීමෙහි ද ගායනයෙහි ද උතුම් පැවැත්ම හෙවත් ශ්රේෂ්ඨ ක්රියාකාරීත්වය ඇත්තිය යනුයි. ඇය ඉතා උසස් ලෙස නටයි, ගී ගයයි යනු මෙහි අදහසයි.
“අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්ය” (ඉක්බිති පුරුෂයෙක් එන්නේය) යනු සිය කැමැත්තෙන් එන්නෙක් නොවේ. මෙහි අදහස මෙයයි: මෙසේ මහා ජනකාය මැද ජනපද කල්යාණිය නටන කල්හි, සාධුකාර දීම්, අසුරු ගැසීම්, සළු එසවීම් පවතිද්දී, රජතුමා ඒ ප්රවෘත්තිය අසා බන්ධනාගාරයෙන් එක් සිරකරුවෙකු කැඳවා, විලංගු කපා දමා, මුවවිට දක්වා පිරුණු තෙල් පාත්රයක් ඔහු අත තබා, දෑතින් ම එය තදින් අල්ලා ගැනීමට සලස්වා, කඩුවක් ගත් අතක් ඇති පුරුෂයෙකුට මෙසේ අණ කළේය: “මේ පුද්ගලයා ගෙන ජනපද කල්යාණියගේ නෘත්ය භූමියට යව. යම් තැනක මොහු පමා වී (සිත වෙනස් වී) එක තෙල් බිඳක් හෝ බිම හෙළයි ද, එතැන දී ම මොහුගේ හිස කපා දමව” කියායි. ඒ වධකයා කඩුව ඔසවාගෙන ඔහුව බිය ගන්වමින් එතැනට ගෙන ගියේය. ඒ පුරුෂයා ද මරණ බියෙන් තැතිගෙන, ජීවත් වීමේ ආශාව නිසා, පමා බවකින් තොරව සිත වෙනතකට යොමු නොකර, එක වරක්වත් ඇස් හරවා ඒ ජනපද කල්යාණිය දෙස නො බැලුවේය. මේ කතා පුවත පෙර සිදු වූවකි. සූත්රයෙහි වනාහි මෙය උපකල්පනයක් වශයෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය.
“උපමා ඛො ම්යායං” යනු, මෙහිදී තෙල් පාත්රය කායගතා සතිය හා සසඳා උපමාවක් කරන ලදි. මෙහි රජතුමා මෙන් කර්මය දත යුතුය. කඩුව මෙන් ක්ලේශයන්ය. කඩුව අතින් ගත් පුරුෂයා මෙන් මාරයාය. තෙල් පාත්රය අතින් ගත් පුරුෂයා මෙන් කායගතා සතිය වැඩීමට කැමති විදර්ශනා යෝගාවචරයා දත යුතුය. මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ, “කායගතා සතිය වැඩීමට කැමති භික්ෂුව විසින් තෙල් පාත්රය අතින් ගත් ඒ පුරුෂයා මෙන් සිහිය අත්නොහැර, අප්රමාදීව කායගතා සතිය වැඩිය යුතුය” යි මේ සූත්රය ගෙනහැර දක්වා වදාළ සේක.
භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ සූත්රයත් එහි අර්ථයත් අසා මෙසේ කීවාහුය: “ස්වාමීනි, එබඳු වූ ජනපද කල්යාණිය දෙස නොබලා තෙල් පාත්රය රැගෙන ගිය ඒ පුරුෂයා විසින් කරන ලද්දේ ඉතා දුෂ්කර දෙයකි.” ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරන සේක්, “මහණෙනි, ඔහු විසින් කරන ලද්ද දුෂ්කර නොවේ, එය පහසු දෙයකි. ඒ මක්නිසාද? කඩුවක් අතින් ගත් පුරුෂයා විසින් බිය ගන්වා ගෙන යන බැවිනි. නමුත් පෙර පණ්ඩිතයෝ අප්රමාදව සිහිය අත්නොහැර, (මාරයා විසින්) මවන ලද දිව්ය රූප පවා ඉඳුරන් බිඳ (නෙත් යොමා) නොබලාම ගොස් රාජ්යයට පැමිණියෝය. එය ම දුෂ්කර ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ රජුගේ පුත්රයන් සිය දෙනා අතුරින් සියල්ලටම බාල පුත්රයා වී උපන්හ. ඔහු පිළිවෙළින් නුවණ මුහුකුරා ගිය බවට පැමිණියේය. එකල්හි රජ මැදුරෙහි පසේබුදුවරු දන් වළඳති. බෝසතාණෝ උන්වහන්සේලාට වත්පළිවෙත් කරති. ඔහු එක් දිනක් මෙසේ සිතුවේය: “මට බොහෝ සහෝදරයෝ සිටිති. මේ නුවර කුල සන්තක රාජ්යය මට ලැබේද, නැද්ද?” ඉක්බිති ඔහුට “පසේබුදුවරුන්ගෙන් විමසා දැනගන්නෙමි” යි සිතුණි. ඔහු දෙවැනි දවස්හි පසේබුදුවරුන් වැඩම කළ කල්හි ඩබරාව ගෙන පැන් පෙරහ, පා දෝවනය කරවා, තෙල් ආලේප කොට, උන්වහන්සේලා අතුරුපස වළඳා වැඩ සිටින කල්හි, වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ඒ කරුණ විමසුවේය. එවිට උන්වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: “කුමාරය, ඔබ මේ නුවර රාජ්යය නොලබන්නෙහිය. නමුත් මෙතැන් සිට යොදුන් එකසිය විස්සක් මත්තෙහි ගන්ධාර රට තක්සලා නම් නුවරක් ඇත. එහි යාමට හැකි නම් මෙයින් සත්වැනි දිනයෙහි රාජ්යය ලබන්නෙහිය. අතරමග ‘මහාවත්තනි’ නම් අටවියෙහි (වනයෙහි) උවදුරු ඇත. ඒ වනය මගහැර යන්නාට යොදුන් සියයක මගක් වේ. කෙලින් යන්නාට පනස් යොදුනකි. එය අමනුෂ්ය කාන්තාරයකි. එහි යකින්නියෝ අතරමග ගම් ද, ශාලා ද මවා, උඩින් රන් තරු වැනි විසිතුරු වියන් ඇති මහාර්ඝ ශයනයන් පනවා, නා නා වර්ණ තිර රෙදි ඇද, දිව්ය ආභරණවලින් තමන් සරසාගෙන ශාලාවල හිඳ, එන එන පුරුෂයන් මිහිරි වචනයෙන් සංග්රහ කරමින් ‘ඔබ වෙහෙසට පත් වූවන් මෙන් පෙනේ, මෙහි අවුත් හිඳ පැන් බී (විඩාව හැර) යන්න’ යැයි අඬගසති. පැමිණි අයට අසුන් දී තම රූප ලීලා විලාශයෙන් පොළඹවා, ක්ලේශයන්ට වසඟ කොට, තමන් සමග අනාචාරයේ යෙදුණු පසු ඔවුන් එතැනම ලේ ධාරා වගුරුවමින් කා දමා මරණයට පත් කරති. රූපයට ගිජු සත්වයා රූපයෙන් අල්ලා ගනිති. ශබ්දයට ගිජු වූවන් මිහිරි ගීත වාදන හඬින් ද, ගන්ධයට ගිජු වූවන් දිව්ය ගන්ධයන්ගෙන් ද, රසයට ගිජු වූවන් දිව්ය වූ නා නා අග්ර රස භෝජනයෙන් ද, ස්පර්ශයට ගිජු වූවන් දෙපස රත් පැහැති කොට්ට ඇති දිව්ය ශයනයන්ගෙන් ද අල්ලා ගනිති. ඉදින් ඉඳුරන් (පාලනය කර) බිඳ, ඔවුන් දෙස නොබලා සිහිය එළඹ සිටුවාගෙන යන්නෙහි නම්, සත්වැනි දිනයෙහි එහි රාජ්යය ලබන්නෙහිය.”
බෝසතාණෝ “ස්වාමීනි, එසේ ය, ඔබවහන්සේලාගේ අවවාදය ගෙන මම කුමට නම් ඔවුන් දෙස බලම් ද?” යි පවසා, පසේබුදුවරුන් ලවා පිරිත් කරවාගෙන, පිරිත් වැලි ද පිරිත් නූල් ද ගෙන, පසේබුදුවරුන්ටත් මව්පියන්ටත් වැඳ නිවසට ගොස් තම සේවක පුරුෂයන්ට කතා කොට, “මම තක්සලාවෙහි රාජ්යය ගැනීමට යමි. තොප මෙහි ම නවතින්න” යැයි කීහ. එකල්හි පස් දෙනෙක් “අපි ද ඔබ සමග එන්නෙමු” යි කීහ. “ඔබලාට මා සමග පැමිණිය නොහැකිය. අතරමග යකින්නියෝ රූපාදියට ගිජු වූ මිනිසුන් මෙබඳු රූපාදියෙන් පොළඹවා අල්ලා ගනිති. එහි මහා උවදුරු ඇත. මම වනාහි මා ගැන විශ්වාසය තබා යන්නෙමි” (යි බෝසත්හු කීහ). “දේවයන් වහන්ස, අපි ඔබ සමග එන කල කෙසේ නම් අපට ප්රිය වූ රූපාදිය දෙස බලන්නෙමු ද? අපි ද එලෙසින් ම එන්නෙමු.” බෝසතාණෝ “එසේ නම් අප්රමාදී වව්” යැයි පවසා ඒ පස් දෙනා ද කැටුව මාර්ගයට පිළිපන්හ.
යකින්නියෝ ගම් ආදිය මවාගෙන සිටියහ. ඒ පිරිස අතරින් රූපයට ගිජු පුරුෂයා ඒ යකින්නියන් දෙස බලා රූපාරම්මණයේ සිත් අලවා මඳක් පසුපසට වූයේය. බෝසතාණෝ “යහළුව, ඇයි මඳක් පමා වන්නේ?” යි ඇසූහ. “දේවයන් වහන්ස, මාගේ පා රිදෙයි. මොහොතක් ශාලාවෙහි හිඳ (විඩාව හැර) එන්නෙමි.” “එම්බා පුරුෂය, මේ යකින්නියෝ ය. මොවුන් නොපතන්න.” “යමක් වේ නම් වේවා, මට (නොනැවතී) බැරිය, දේවයන් වහන්ස.” “එසේ නම් (විපාකය) පෙනෙනු ඇත” යි පවසා ඉතිරි හතර දෙනා සමග ගියේය.
බෝසතාණෝ හුදකලා වූහ.
ඉක්බිති එක් යකින්නියක් “මේ පුරුෂයා ඒකාන්තයෙන් ම දැඩි (නුවණැති) කෙනෙකි. මම මොහු කා දමා ම ආපසු යන්නෙමි” යි සිතා බෝසතාණන්ගේ පස්සෙන් පස්සෙන් ගියාය. වනය අවසානයෙහි වනකම්මික ආදීහු (වනයෙහි වැඩ කරන්නෝ) යකින්නිය දැක, “මේ ඔබගේ ඉදිරියෙන් යන පුරුෂයා කවුරුන් වේදැ?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, ඒ මාගේ බාල කාලයෙහි පටන් ස්වාමියා ය.” “පින්වත, මල් දමක් වැනි වූ, රන්වන් පාට ඇති මෙබඳු සුකුමාර කුමාරිකාවක් තමාගේ කුලය ද අතහැර ඔබ ම පතා පැමිණෙද්දී, ඇයි ඇයව වෙහෙසට පත් නොකර කැඳවාගෙන නොයන්නේ?” (යි ඔවුහු බෝසතුන්ගෙන් ඇසූහ). “පින්වතුනි, ඇය මාගේ බිරිඳ නොවේ. ඕ යකින්නියකි. මැය විසින් මාගේ (මිතුරු) මිනිසුන් පස් දෙනෙකු කා දමන ලදි.” එවිට ඇය “ස්වාමීනි, පුරුෂයෝ නම් කිපුණු කල්හි තමන්ගේ බිරිඳට යකින්නියෝ යැයි ද, ප්රේතියෝ යැයි ද කියති” යි කීවාය. ඇය යන අතරමග ගැබිනි වෙස් ගෙන, නැවත වරක් දරුවකු වැදූ විලාසයක් මවාගෙන, දරුවා ඉණෙහි වඩාගෙන බෝසතාණන් ලුහුබැන්දාය. දුටු දුටුවෝ පළමු ක්රමයෙන් ම ඇසූහ. බෝසතාණෝ ද පෙර පරිදි ම පැවසූහ. මෙසේ යමින් ඔහු තක්සලාවට පැමිණියේය. ඇය දරුවා අතුරුදහන් කරවා තනිව ම ලුහුබැන්දාය. බෝසතාණෝ නුවර දොරටුව ළඟ එක්තරා ශාලාවක (විවේකාගාරයක) හිඳ ගත්හ. ඇයට බෝසතාණන්ගේ තේජස නිසා ඇතුළු වීමට නොහැකි ව, දිව්ය රූපයක් මවාගෙන ශාලා දොරටුවෙහි සිටියාය.
බෝධිසත්ත්වයෝ යක්ෂිණියගේ මායාවන්ට නොරැවටී තක්සලා නුවර දෙසට ගමන් කිරීම.
ඒ වෙලාවෙහි තක්සලාවේ රජතුමා උයනට යන්නේ ඇය දැක, සිත ඇලී, “යව, මැය ස්වාමියෙකු ඇත්තියක් ද නැත්තියක් ද කියා දැන ගව” යි මිනිසෙකු යැවීය. ඔහු ඇය වෙත ගොස් “ඔබ ස්වාමියෙකු ඇත්තියක් ද?” යි ඇසීය. “එසේය ස්වාමීනි, මේ ශාලාවෙහි ඉන්නේ මාගේ ස්වාමියා ය.” බෝසතාණෝ, “ඇය මාගේ බිරිඳ නොවේ, ඕ යකින්නියකි. මැය විසින් මාගේ මිනිසුන් පස් දෙනෙකු කා දමන ලදි” යි කීහ. ඇය ද, “ස්වාමීනි, පුරුෂයෝ නම් කිපුණු කල්හි යමක් සිතෙයි ද එය කියති” යි පැවසුවාය. ඔහු ඒ දෙදෙනාගේ ම වචන රජුට දැන්වීය. රජතුමා “ස්වාමියෙකු නැති භාණ්ඩ නම් රාජ සන්තක වෙයි” කියා, යකින්නිය කැඳවාගෙන, හස්තියෙකු පිට හිඳුවා, නුවර පැදකුණු කොට, මාලිගයට ගොස් ඇය අගමෙහෙසි තනතුරෙහි තැබීය.
රජු නා පිරිසිදු වී විලවුන් ගා, රාත්රී භෝජනය අනුභව කොට සිරි යහනට නැග්ගේය. ඒ යකින්නිය ද තමාට ගැලපෙන ආහාරයක් ගෙන, සැරසී, සිරි යහනෙහි රජු සමග හාන්සි වී, රති සුවයෙන් සතුටට පත් රජු නිදාගත් කල්හි, එක් පසෙකට හැරී හඬන්නට වූවාය. එවිට රජ “සොඳුර, මක්නිසා හඬන්නෙහි දැ?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මා ඔබ විසින් මග දී දැක ගෙන එන ලද්දීය. ඔබගේ නිවසෙහි බොහෝ ස්ත්රීහු සිටිති. මම සපත්තීන් (වෙනත් බිරියන්) අතර වසන කල්හි, යම් කථාවක් උපන් විට ‘තාගේ මව හෝ පියා හෝ ගෝත්රය හෝ ජාතිය හෝ කවුරු දනිත් ද? තී අතරමග දී දැක ගෙනෙන ලද්දක් නොවේ දැ’ යි (ඔවුන් කියන විට), හිසින් අල්ලා තද කරන්නාක් මෙන් මම ලැජ්ජාවට පත් වන්නෙමි. ඉදින් ඔබතුමා මුළු රාජ්යයෙහි ඓශ්චර්යය ද අණසක ද මට දෙන්නේ නම්, කිසිවෙකුට මාගේ සිත රිදවා කතා කිරීමට නොහැකි වන්නේය.” “සොඳුර, මුළු රටවැසියෝ මට අයත් නොවෙති (මම ඔවුන්ගේ අයිතිකරුවා නොවෙමි). මම ඔවුන්ගේ ස්වාමියා නො වෙමි. යම් කෙනෙක් රජ අණ කඩ කර අකටයුතු කරත් ද, මම ඔවුන්ට පමණක් (දඬුවම් දීමට) ස්වාමියා වෙමි. මේ කරුණ නිසා ඔබට මුළු රටෙහි හෝ නුවරෙහි ඓශ්චර්යය සහ අණසක පැවරිය නොහැකිය.” “එසේ නම් දේවයන් වහන්ස, ඉදින් රටෙහි හෝ නුවරෙහි හෝ අණසක දීමට නොහැකි නම්, රජ මැදුර ඇතුළත වසන පිරිස මගේ වසඟයෙහි පැවැත්වීම පිණිස අණසක දුන මැනවි.” දිව්යමය ස්පර්ශයෙන් බැඳුණු රජතුමා ඇගේ වචනය ඉක්මවීමට නොහැකිව, “යහපත සොඳුර, අන්තඃපුර ජනයා කෙරෙහි ඔබට අණසක දෙමි. ඔබ මොවුන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගන්න” යැයි කීවේය. ඇය “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන, රජුට නින්ද ගිය කල්හි යක්ෂ නගරයට ගොස් යක්ෂයන් කැඳවා, තමන් විසින් ම රජුව මරණයට පත් කොට, ඇට පමණක් ඉතිරි කර, සියලු නහර, සම්, මස්, ලේ අනුභව කළාය. ඉතිරි යක්ෂයෝ මහා දොරටුවේ පටන් රජ මැදුර ඇතුළත කුකුළන්, බල්ලන් ආදීන් පටන් සියලු දෙනා කා දමා ඇට පමණක් ඉතිරි කළහ.
පසු දින දොරවල් වසා තිබූ ආකාරයෙන් ම තිබෙනු දැක, මිනිස්සු පොරෝවලින් දොරවල් කඩා ඇතුළට පිවිස, මුළු නිවස ම ඇටවලින් විසිරී පවතිනු දැක මෙසේ කීහ: “ඒකාන්තයෙන් ම ඒ පුරුෂයා ‘මැය මාගේ බිරිඳ නොවේ, යකින්නියකැ’ යි කී වචනය සත්යයකි. රජතුමා කිසිවක් නොදැන ඇය ගෙන තම භාර්යාව කර ගත්තේය. ඇය යක්ෂයන් කැඳවා සියලු ජනයා කා දමා යන්නට ඇත.” බෝසතාණෝ ද එදින එම ශාලාවෙහි ම පිරිත් වැලි හිසෙහි දරාගෙන, පිරිත් නූලෙන් (තමා) ආරක්ෂා කරගෙන, කඩුව අතින් ගෙන සිටගෙන ම අරුණ නැංවූහ. මිනිස්සු (ඇටකටු ඉවත් කොට) මුළු රජ මැදුර පිරිසිදු කර, ගොම මැටි ගා, උඩින් සුවඳ විලවුන් ආලේප කොට, මල් විසුරුවා, මල් දම් එල්ලා, සුවඳ දුම් දී, නව මල් මාලා බැඳ සාකච්ඡා කළහ: “පින්වතුනි, යම් පුරුෂයෙක් දිව්ය රූපයක් මවාගෙන පස්සෙන් පැමිණි යකින්නිය දෙස ඉඳුරන් බිඳ (නෙත් හැර) බැලීමක් හෝ නොකළේ ද, හෙතෙම ඉතා උසස් සත්වයෙකි; ධෛර්යවන්තය; ඥාන සම්පන්නය. එබඳු පුරුෂයෙකු රාජ්යය අනුශාසනා කරන කල මුළු රට ම සුවපත් වන්නේය. ඔහු රජ කරවමු.” ඉක්බිති සියලු ඇමතිවරු ද නගරවාසීහු ද එක් අදහස් ඇත්තෝ වී බෝසතාණන් වෙත ගොස් “දේවයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ මේ රාජ්යය කළ මැනව” යි කියා, නුවරට ඇතුළු කරවා, රත්න රාශියක් මත හිඳුවා, අභිෂේක කොට තක්සලාවේ රජු බවට පත් කළහ. ඔහු සතර අගතියෙන් වැළකී, දස රාජ ධර්මය කෝප නොකර (නොකඩා) දැහැමින් රාජ්යය කරමින් දානාදී පින් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වී (බුද්ධත්වයට පත් වූ පසු) මේ ගාථාව වදාළ සේක:
“මුවවිට දක්වා පිරුණු, (බිඳක් හෝ) ඉතිරී නොයන තෙල් පාත්රයක් යම් සේ පරිහරණය කරන්නේ ද (රැගෙන යන්නේ ද), එලෙසින් ම (සසරෙහි) පෙර නොගිය දිශාව (නිවන) ප්රාර්ථනා කරන්නා ස්වකීය සිත රැකගන්නේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ‘සමතිත්තිකං’ යනු ඇතුළත මුවවිට දක්වා පිරුණු බවයි. ‘අනවසෙසකං’ යනු පිටතට නොවැගිරෙන සේ, නොපෙරෙන සේ කොට ය. ‘තෙලපත්තං’ යනු තල තෙලින් පිරුණු පාත්රයයි. ‘පරිහරෙය්ය’ යනු ගෙන යන්නේය, රැගෙන යන්නේය. ‘එවං සචිත්තමනුරක්ඛෙ’ යනු ඒ තෙල් පිරුණු පාත්රය මෙන් තමාගේ සිත, කායගතා සතිය නැමැති අරමුණත්, (එය හා) යෙදුණු සිහියත් යන දෙක අතරෙහි තබාගෙන, යම් සේ මොහොතක් පාසා වත් බාහිර අරමුණක විසුරුවා නොහරී ද, එලෙසින් පණ්ඩිත වූ යෝගාවචරයා සිත රැකගන්නේය, ආරක්ෂා කරගන්නේය. ඒ මක්නිසාද යත්? මේ සිත වනාහි—
“දුන්නිග්ගහස්ස ලහුනො - යත්ථ කාමනිපාතිනො;
චිත්තස්ස දමථො සාධු - චිත්තං දන්තං සුඛාවහං.” (ධම්මපදය 35)
“මැඩ පැවැත්වීමට අපහසු වූ, සැහැල්ලු වූ (ඉක්මන් වූ), කැමති අරමුණක වැටෙන්නා වූ සිත දමනය කිරීම යහපත්ය. දමනය කරන ලද සිත සැප ගෙන දෙන්නේය.”
එසේ හෙයින්—
“සුදුද්දසං සුනිපුණං - යත්ථ කාමනිපාතිනො;
චිත්තං රක්ඛෙථ මෙධාවී - චිත්තං ගුත්තං සුඛාවහං.” (ධම්මපදය 36)
“දැකීමට ඉතා අපහසු වූ, ඉතා සියුම් වූ, කැමති අරමුණක වැටෙන්නා වූ සිත නුවණැත්තා විසින් ආරක්ෂා කරගත යුතුය. එසේ රැකගත් (ගුප්ත වූ) සිත සැප ගෙන දෙන්නේය.”
තවද මේ සිත වනාහි—
“දූරඞ්ගමං එකචරං - අසරීරං ගුහාසයං;
යෙ චිත්තං සංයමෙස්සන්ති - මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා.” (ධම්මපදය 37)
“දුර ගමන් කරන, තනිව හැසිරෙන, ශරීරයක් නැති, (හෘදය නැමැති) ගුහාවෙහි වසන්නා වූ සිත යම් කෙනෙක් සංවර කරගනිත් ද, ඔවුහු මාර බන්ධනයෙන් මිදෙන්නාහුය.”
අනෙක් අතට (ආදීනව වශයෙන්)—
“අනවට්ඨිතචිත්තස්ස - සද්ධම්මං අවිජානතො;
පරිප්ලවපසාදස්ස - පඤ්ඤා න පරිපූරති.” (ධම්මපදය 38)
“නොසන්සුන් සිත් ඇත්තා වූ, සද්ධර්මය නොදන්නා වූ, පාවෙන (අස්ථිර) ශ්රද්ධාවක් ඇත්තා වූ පුද්ගලයාගේ ප්රඥාව සම්පූර්ණ නොවේ.”
ස්ථිර වූ කමටහන් ඇති සහායකයාගේ සිත වනාහි—
“අනවස්සුතචිත්තස්ස - අනන්වාහතචෙතසො;
පුඤ්ඤපාපපහීනස්ස - නත්ථි ජාගරතො භයං.” (ධම්මපදය 39)
“(රාගයෙන්) තෙත් නො වූ සිත් ඇති, (ද්වේශයෙන්) පහර නොලත් (නොකැළඹුණු) සිත් ඇති, පින් පව් දුරු කළ (රහතන් වහන්සේට) බියක් නැත්තේය.”
එබැවින් මෙය ද (කිව හැක):
“ඵන්දනං චපලං චිත්තං - දූරක්ඛං දුන්නිවාරයං;
උජුං කරොති මෙධාවී - උසුකාරොව තෙජනං.” (ධම්මපදය 33)
“සැලෙන සුළු වූ, චපල වූ, රැකීමට අපහසු වූ, වැළැක්වීමට දුෂ්කර වූ සිත, ඊ වඩුවෙකු (හී දණ්ඩක්) ඇද හරින්නාක් මෙන් නුවණැත්තා සෘජු කර ගනී.”
මෙසේ සෘජු කරමින් ස්වකීය සිත රැකගන්නේය.
“පත්ථයානො දිසං අගතපුබ්බං” යනු, මේ කායගතා සති කමටහනෙහි කර්මය ආරම්භ කොට, මුලක් අගක් නැති සංසාරයෙහි පෙර නොගිය විරූ දිශාව පතමින්, බලාපොරොත්තු වෙමින්, ඉහත කී ක්රමයට තම සිත රැකගත යුතුය යන අර්ථයි. මේ දිශාව නම් කුමක් ද?
“මව්පියෝ පෙර දිග ය. ආචාර්යවරු දකුණු දිග ය. අඹුදරුවෝ පශ්චිම (පසුපස/යට) දිග ය. මිතුරු ඇමතියෝ උතුරු දිග ය.”
“දැසි දස් කම්කරුවෝ යට දිග ය. මහණ බමුණෝ උඩ දිග ය. ගිහි ගෙයි වසන කුල පුත්රයා (දියුණුවීමට) සමත් වනුයේ මේ දිශාවන්ට නමස්කාර කරන්නේය.” (දී· නි· 3.273)
“මව්පියෝ පෙර දිග ය. ගුරුවරු දකුණු දිශාව ය. අඹුදරුවෝ පශ්චිම දිශාව ය. යහළු මිතුරන් උතුරු දිශාව ය. මහණ බමුණෝ උඩ දිශාව ය. දැසි දස් ආදීහු යට දිශාව ය. ගිහි ගෙයි වසන, දියුණුව කැමති තැනැත්තා මේ ෂඩ් දිශාවන්ට නමස්කාර කළ යුතුය.”
මෙහි දී අඹුදරුවන් ආදීන් “දිශා” වශයෙන් දක්වන ලදි.
“දිශා හතරකි. අනු දිශා හතරකි. උඩ යට සමග මේ දස දිශාවෝ වෙති. සිහිනෙන් දළ හයක් ඇති (ඇත් රජු) දුටු තැනැත්තා (එය) කවර දිශාවක සිටී ද?” (ජා· 1.16.104)
මෙහි දී නැගෙනහිර ආදී (භූගෝලීය) දිශාවන් ම “දිශා” වශයෙන් දක්වන ලදි.
“ගිහි ගෙයි වසන්නාට ආහාර පාන වස්ත්ර දෙන්නෝ ද, (සුගතියට) කැඳවන්නා වූ (මහණ බමුණෝ) ද යම් දිශාවක් කියත් ද, පින්වත් සේතකේතු, යම් දිශාවකට පැමිණ දුකට පත් වූවෝ සැප ඇත්තෝ වෙත් ද, ඒ දිශාව ඉතා උසස් ය.” (ජා· 1.6.9)
නමුත් මෙම සූත්රයෙහි ‘නිර්වාණය’ දිශාව වශයෙන් දක්වන ලදි. මෙහි ද එයම අදහස් කරන ලදි. එහි ‘රාගය ක්ෂය වීම, විරාගය’ ආදිය දක්නා ලැබේ (දිස්සති), පෙන්වා දෙනු ලැබේ (අපදිස්සති). එබැවින් (නිවන) “දිශා” යයි කියනු ලැබේ. මුලක් අගක් නැති සංසාරයෙහි කිසිම බාල පෘථග්ජනයෙකු විසින් සිහිනෙන් වත් නොගිය විරූ බැවින් එය ‘අගතපුබ්බා දිසා’ (පෙර නොගිය දිශාව) නම් වේ යැයි කියන ලදි. එය ප්රාර්ථනා කරන්නා විසින් කායගතා සතිය පිළිබඳ භාවනාව කළ යුතුය.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ නිර්වාණයෙන් දේශනාව කුළුගන්වා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල රාජ පිරිස දැන් බුදු පිරිස ය. රාජ්යයට පැමිණි කුමාරයා නම් මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
හයවන තෙලපත්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
“ජීවකඤ්ච මතං දිස්වා” (ජීවකයා ද මළ බව දැක) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයෙහි, නාමයෙන් වැඩ කැමැති (සුබ නමක් බලාපොරොත්තු වන) එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එක් කුල පුත්රයෙක් ‘පාපක’ නමින් හැඳින්විණි. ඔහු සසුනෙහි පැවිදි වූ පසු භික්ෂූන් විසින් “ඇවැත්නි පාපක, එන්න. ඇවැත්නි පාපක, සිටින්න” යැයි කියනු ලබන්නේ මෙසේ සිතුවේය: “ලෝකයෙහි ‘පාපක’ යන නම ලාමක වූවකි; කාලකණ්ණි වූවකි. මම වෙනත් මංගල සම්මත නමක් යොදා ගන්නෙමි.” ඔහු ආචාර්ය උපාධ්යායන් වහන්සේලා වෙත ගොස් “ස්වාමීනි, මගේ නම අවමංගල එකකි. මට වෙනත් නමක් තබනු මැනවැ”යි කීවේය. එවිට ඔවුහු ඔහුට මෙසේ කීවාහුය: “ඇවැත්නි, නමක් යනු හුදෙක් පැනවීමක් (හැඳින්වීමක්) පමණි. නමින් සිදුවන කිසිදු අර්ථ සිද්ධියක් නැත. තමන්ගේ නමින්ම සතුටු වන්න.” ඔහු නැවත නැවතත් එයම ඉල්ලුවේය. ඔහුගේ මේ නාමයෙන් වැඩ කැමැති ස්වභාවය භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉක්බිති එක් දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්ව හුන් භික්ෂූහු මේ කථාව ඉපදවූහ: “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව නාමයෙන් වැඩ කැමැති අයෙකි; මංගල නාමයක් යොදා ගැනීමට කැමැති වේ.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ දම් සභාවට වැඩම කර, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විචාරා, “මේ කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ඔහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් නාමයෙන් වැඩ කැමැත්තෙක්ම විය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි තක්සලාවෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ දිසාපාමොක් ඇදුරු වී පන්සියයක් මානවකයන්ට මන්ත්ර ඉගැන්වූහ. එහි එක් මානවකයෙක් නමින් ‘පාපක’ විය. ඔහු “එන්න පාපක, යන්න පාපක” යැයි කියනු ලබන්නේ මෙසේ සිතුවේය: “මගේ නම අසුබ එකකි. මම වෙනත් නමක් සාදා ගන්නෙමි.” ඔහු ආචාර්යවරයා වෙත එළැඹ, “ආචාර්යයෙනි, මගේ නම අසුබ එකකි. මට වෙනත් නමක් තබන්නැ”යි කීවේය. එවිට ආචාර්යවරයා ඔහුට මෙසේ කීවේය: “දරුව, යන්න. ජනපදයෙහි සංචාරය කර තමන්ට රුචි වූ එක් මංගල නාමයක් ගෙන එන්න. ඔබ පැමිණි විට ඒ නම වෙනස් කොට වෙනත් නමක් තබන්නෙමි.” ඔහු “යහපතැ”යි කියා මග වියදම් රැගෙන පිටත්ව, ගමින් ගම හැසිරෙමින් එක් නගරයකට පැමිණියේය. එහි ‘ජීවක’ නම් වූ එක් පුරුෂයෙක් මියගියේය. ඔහු නෑදෑයන් විසින් ඒ මෘත ශරීරය ආදාහනය කිරීමට ගෙන යනු දැක, “මේ පුරුෂයාගේ නම කුමක් ද?” යි ඇසුවේය. “මොහු ‘ජීවක’ නම් වේ” යයි කීහ. “ජීවකත් මැරෙයි ද?” “ජීවකයාත් මැරෙයි, අජීවකයාත් මැරෙයි. නම යනු හුදෙක් පැනවීමක් පමණි. ඔබ මෝඩයෙකැයි සිතමි.” ඔහු ඒ කථාව අසා නම ගැන මධ්යස්ථ වී (උදාසීන වී) නගරය තුළට පිවිසියේය.
ජීවක නම් පුරුෂයාගේ මළ සිරුර දැක පාපක මානවකයා පුදුමයට පත් වීම.
ඉක්බිති කුලිය (ණය) දීමට නොහැකි වූ එක් දාසියක්, ස්වාමිවරුන් විසින් දොරටුවෙහි හිඳුවා කඹවලින් පහර දෙති. ඇගේ නම ද ‘ධනපාලී’ ය. ඔහු වීථිය මැදින් යන විට ඇයට තලනු දැක, “කුමක් නිසා ඇයට පහර දෙන්නේ දැ”යි විචාළේය. “ඇයට ණය (කුලිය) ගෙවීමට නොහැකි වී ඇත” යි කීහ. “ඇගේ නම කුමක් ද?” “ධනපාලී නම් වේ.” “නමින් ධනපාලී (ධනය රකින්නිය) වුවත් ණය ගෙවා ගැනීමට නොහැකි ද?” “ධනපාලියෝ ද අධනපාලියෝ ද (ධනය නැත්තෝ ද) දුප්පත් වෙති. නම යනු හුදෙක් පැනවීමක් පමණි. ඔබ වනාහි බාලයෙකැයි (මෝඩයෙකැයි) සිතමි.” ඔහු නම සම්බන්ධයෙන් වඩාත් මධ්යස්ථ වී, නුවරින් නික්ම මගට පිළිපන්නේ, අතරමග දී මංමුළා වූ පුරුෂයකු දැක, “එම්බා, ඔබ කුමක් කරමින් ඇවිදින්නේ දැ”යි විචාළේය. “ස්වාමීනි, මම මංමුළා වූයෙමි.” “ඔබේ නම කුමක් ද?” “පන්ථක (මගෙහි උපන් / මග දත්තා) නම් වේ.” “පන්ථකටත් මග වරදින්නේ ද?” “පන්ථක වුවත් අපන්ථක වුවත් මංමුළා වෙයි. නම යනු පැනවීමක් පමණි. ඔබ මෝඩයෙකැයි සිතමි.” ඔහු නම පිළිබඳව අතිශයින් මධ්යස්ථ වී බෝසතුන් වෙත ගොස්, “කුමක් ද දරුව, නමට රුචි වී ආවේ දැ”යි ඇසූ කල්හි මෙසේ කීවේය: “ආචාර්යයෙනි, ජීවකයෝත් මැරෙති; අජීවකයෝත් මැරෙති. ධනපාලියෝත් දුප්පත් වෙති; අධනපාලියෝත් දුප්පත් වෙති. පන්ථකයෝත් අපන්ථකයෝත් මංමුළා වෙති. නම යනු පැනවීමක් පමණි. නාමයෙන් සිදුවන කාර්ය සිද්ධියක් නැත; කර්මයෙන්ම සිද්ධිය වේ. මට වෙනත් නමකින් වැඩක් නැත. මගේ ඒ නමම මට වේවා!” බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහු දුටු දේත් කළ දේත් සසඳා මේ ගාථාව වදාළහ.
“ජීවකයා ද මියගොස් සිටිනු දැක ද, ධනපාලී ද දුගී වී සිටිනු දැක ද, පන්ථකයා ද වනයෙහි මංමුළා වී සිටිනු දැක ද, පාපක නැවත පැමිණියේ ය.”
එහි ‘පුනරාගතො’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ කාරණා තුන දැක නැවත පැමිණි බවයි. මෙහි ‘ර’ කාරය සන්ධි වශයෙන් යෙදී ඇත.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් නාමයෙන් වැඩ කැමැත්තෙක්ම විය” යැයි වදාරා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල නාමයෙන් වැඩ කැමැත්තා වූයේ දැන් සිටින මේ භික්ෂුවයි. ආචාර්ය පිරිස නම් බුදු පිරිස වූහ. එකල ආචාර්යවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
හත්වන නාමසිද්ධි ජාතක වර්ණනාවයි.
“සාධු ඛො පණ්ඩිතො නාම” (නුවණැත්තා නම් යහපත්ම ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, එක් කපටි වෙළෙන්දෙකු අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර වැසි වෙළෙන්දන් දෙදෙනෙක් එකට එක්ව හවුලේ වෙළඳාම් කරමින්, ගැල්වලින් බඩු ගෙන ජනපදයට ගොස්, ඒවා අලෙවි කොට ලාභ ලබා ආපසු පැමිණියහ. ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් කපටි වෙළෙන්දා මෙසේ සිතුවේය: “මොහු බොහෝ දිනක් නිසි ආහාරයක් හෝ සුවපහසු නින්දක් නොමැතිකමින් ක්ලාන්ත වී සිටියි. දැන් තමාගේ නිවසට ගොස් නොයෙක් රසයෙන් යුතු ආහාර ඇති තරම් අනුභව කොට, එය නොදිරවීමෙන් මිය යනු ඇත. එබැවින් මම මේ සියලු බඩු කොටස් තුනකට බෙදා, එක් කොටසක් ඔහුගේ දරුවන්ට දෙන්නෙමි. කොටස් දෙකක් මම ගන්නෙමි.” මෙසේ සිතා ඔහු “අද බෙදමු, හෙට බෙදමු” යැයි කියමින් බඩු බෙදීම කල් දැමුවේය. පසුව නුවණැති වෙළෙන්දා, ඔහුගේ අකමැත්ත මැදම ඔහුට බල කොට බඩු බෙදවා, විහාරයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ පුදා පිළිසඳර කතා කළේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ “උපාසකය, ඔබ බොහෝ ප්රමාද වී පැමිණියේය. කොහි සිට මෙහි පැමිණ කලකින් බුද්ධෝපස්ථානයට ආවාදැයි” විමසූ කල්හි, ඔහු ඒ පුවත බුදුරජාණන් වහන්සේට සැල කළේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උපාසකය, ඔහු කපටි වෙළෙන්දෙකු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් කපටි වෙළෙන්දෙකි. දැන් ඔබව රවටන්නට සිතුවාක් මෙන්, පෙරත් පණ්ඩිතයන්ව වංචා කිරීමට උත්සාහ කළේය” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි, බෝධිසත්ත්වයෝ බරණැස් නුවර වෙළඳ කුලයක උපන්හ. නම් තබන දිනයෙහි ඔහුට ‘පණ්ඩිත’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු වෙනත් වෙළෙන්දෙකු හා එක්ව හවුලේ වෙළඳාම් කළේය. ඒ අනෙක් වෙළෙන්දාගේ නම ‘අතිපණ්ඩිත’ විය. ඒ දෙදෙනා බරණැස් නුවරින් ගැල් පන්සියයක බඩු පටවාගෙන දනව්වලට ගොස් වෙළඳාම් කොට ලාභ උපයාගෙන නැවත බරණැසට පැමිණියහ. ඉක්බිති ඔවුන් බඩු සහ ලාභය බෙදා ගන්නා අවස්ථාවේදී අතිපණ්ඩිත මෙසේ කීවේය: “මා විසින් කොටස් දෙකක් ලැබිය යුතුය.” “ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද?” යි පණ්ඩිත වෙළෙන්දා ඇසීය. “ඔබ පණ්ඩිත ය. මම අතිපණ්ඩිත වෙමි. පණ්ඩිතයා එක් කොටසක් ලැබීමටත්, අතිපණ්ඩිතයා කොටස් දෙකක් ලැබීමටත් සුදුසුය.” එවිට පණ්ඩිතයා, “යහළුව, අප දෙදෙනාගේ බඩු සඳහා යෙදූ මුදලත් සමානය. එසේම ගොනුන් හා ගැල් ආදියත් සම සමව යෙදෙව්වෙමු. එසේ තිබියදී ඔබ කොටස් දෙකක් ලැබීමට සුදුසු වන්නේ කෙසේද?” යි විමසීය. “මම අතිපණ්ඩිත බැවිනි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. මෙසේ ඔවුන් කතා බහ දුරදිග ගොස් වාද කළහ.
එවිට අතිපණ්ඩිත “එක්තරා උපායක් ඇතැයි” සිතා, තමාගේ පියා එක් ගස් බෙනයක සඟවා මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: “අප පැමිණ විමසූ කල්හි ‘අතිපණ්ඩිතට කොටස් දෙකක් ද, පණ්ඩිතට එක් කොටසක් ද ලැබීම සුදුසුය’ යැයි කියන්න.” පසුව ඔහු බෝධිසත්ත්වයන් වෙත ගොස්, “යහළුව, අප දෙදෙනාගේ කොටස් ලැබීමේ යුක්ති යුක්ත බව හෝ අයුක්ති සහගත බව මේ වෘක්ෂ දේවතාවා දනී. එන්න, අපි ඔහුගෙන් අසමු” යැයි කියා, ඔහු එහි කැඳවාගෙන ගොස් “ආර්ය වෘක්ෂ දේවතාවෙනි, අපගේ නඩුව විසඳනු මැනව” යි කීවේය. එවිට ඔහුගේ පියා ස්වරය වෙනස් කොට “එසේ නම් කරුණු කියව” යි කීවේය. “ආර්යයෙනි, මොහු පණ්ඩිත ය. මම අතිපණ්ඩිත ය. අප විසින් එකට එක්ව වෙළඳාම් කරන ලදී. එහිදී කවුරුන් කුමක් ලැබිය යුතුද?” යි ඇසීය. “පණ්ඩිතයා එක් කොටසක් ද, අතිපණ්ඩිතයා කොටස් දෙකක් ද ලැබිය යුතුය” යි පිළිතුරු ලැබිණි. බෝධිසත්ත්වයෝ මෙසේ විනිශ්චය කළ නඩුව අසා, “දැන් මොහු දෙවියෙක් ද නැතිනම් දෙවියෙක් නොවේදැයි දැනගන්නෙමි” යි සිතා, පිදුරු ගෙනැවිත් ගස් බෙනය පුරවා ගිනි දැල්වූහ. අතිපණ්ඩිතගේ පියා ගිනි දැල් වැදුණු කල්හි, අඩක් දැවුණු ශරීරයෙන් යුතුව ගසින් උඩට නැග අත්තක එල්ලී බිමට පැන, මෙම ගාථාව පැවසීය.
බෝධිසත්ත්වයන් ගස් බෙනයට ගිනි තැබූ පසු, අතිපණ්ඩිතගේ පියා ගින්න දරාගත නොහැකිව පිටතට
පැනීම.
“පණ්ඩිතයා නම් යහපති. එහෙත් අතිපණ්ඩිතයා නම් උතුම් නොවේ. අතිපණ්ඩිත පුත්රයා නිසා මම මඳක් දැවුණෙමි.”
එහි “සාධු ඛො පණ්ඩිතො නාම” යනු ලෝකයෙහි නුවණින් යුක්ත වූ, කාරණා කාරණ දන්නා පුද්ගලයා සාධු ය, යහපත් ය, හොබනේ ය. “අතිපණ්ඩිතො” යනු නම නිසා පමණක් ‘අතිපණ්ඩිත’ වූ කපටි පුරුෂයා උතුම් නොවේ ය. “මනම්හි උපකූළිතො” යනු මඳක් දැවුණෙමි, අඩක් දැවී බේරුණෙමි යන අර්ථයි. පසුව ඒ දෙදෙනාම බඩු මැද තබා සම සේ බෙදාගෙන, තමන්ගේ කර්මානුරූපව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මොහු පෙරත් කපටි වෙළෙන්දාම යැ” යි මෙම අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල කපටි වෙළෙන්දා වූයේ දැන් මේ කපටි වෙළෙන්දාමය. පණ්ඩිත වෙළෙන්දා වූයේ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ කූටවාණිජ ජාතක වර්ණනාවයි.
‘පරොසහස්සම්පි සමාගතානං’ යනාදී වශයෙන් එන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයේ, පෘතග්ජන පුද්ගලයන් විසින් විචාරන ලද ප්රශ්න පඤ්චකයක් (ප්රශ්න පහක්) අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. මෙහි කථා වස්තුව සරභ ජාතකයෙහි (හෝ සරභංග ජාතකයෙහි - ජා. 1.13.134 ආදිය) මතු හෙළි වනු ඇත. එක් සමයක භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි රැස්ව, “ඇවැත්නි, දසබලයන් වහන්සේ විසින් සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද ධර්මය ධර්මසේනාපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ විස්තරාත්මකව පැහැදිලි කළ සේකැ”යි තෙරුන්ගේ ගුණ කථනය කරමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් කිනම් කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විමසා, “ස්වාමීනි, මේ නම් කථාවෙනි” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙරුන් මා විසින් සංක්ෂිප්තව දේශනා කළ දෙය විස්තරාත්මකව ප්රකාශ කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද ප්රකාශ කළේ ම ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ උසස් බ්රාහ්මණ කුලයක ඉපිද, තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, කාමයන් අත්හැර ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදිව පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා හිමාලය වනයේ වාසය කළහ. එතුමාට පන්සියයක් තාපස පිරිවර වූහ. එකල ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසි තාපසයා වැසි කාලයේ දී තාපස පිරිසගෙන් භාගයක් සමග ලුණු ඇඹුල් සෙවනය පිණිස මිනිස් වාසයට ගියේය. ඒ අතරතුර බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ මරණ කාලය එළැඹියේය. එවිට අතවැසි තාපසවරු “ආචාර්යන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ලත් විශේෂ ගුණය කවරේ දැ?” යි අධිගමයන් ගැන විමසූහ. බෝධිසත්ත්වයෝ “නත්ථි කිඤ්චි” (කිසිවක් නැත / ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය) යැයි පවසා කලුරිය කොට ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයේ උපන්හ. බෝධිසත්ත්වවරු අරූප සමාපත්ති ලාභීන් වුව ද, අරූප තලයන් බෝධිසත්ත්ව චරිතයට නුසුදුසු ස්ථාන වන බැවින් එහි නූපදිති. අතවැසි තාපසවරු “ආචාර්යන් වහන්සේට විශේෂ අධිගමයක් නැතැ” යි සිතා ශරීරය ආදාහනය කිරීමේදී නිසි සත්කාර සම්මාන නොකළහ.
ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසි තාපසයා නැවත පැමිණ “ආචාර්යන් වහන්සේ කොහි දැ?” යි විමසා, මියගිය බව දැනගත් පසු, “ආචාර්යන් වහන්සේගෙන් අධිගමයන් ගැන විමසුවාහු දැ?” යි ඇසීය. “එසේය, අපි විමසුවෙමු.” “කුමක් වදාළේ දැ?” “එතුමන් විසින් ‘කිසිවක් නැත’ (නත්ථි කිඤ්චි) යැයි කියන ලදී, එනිසා අපි එතුමන්ට විශේෂ සත්කාරයක් නොකළෙමු” යි ඔවුහු කීහ. ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියා “ඔබලා ආචාර්යන් වහන්සේගේ වචනයේ අර්ථය නොදන්නාහ. ආචාර්යන් වහන්සේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිලාභී ය” යි පැවසීය. ඔහු නැවත නැවත කීව ද ඔවුහු එය නොපිළිගත්හ. බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ බව දැන “මේ අඥාන බාලයෝ මාගේ ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියාගේ වචනය නොඅදහති. මම ඔවුන්ට මේ කාරණය ප්රකට කරන්නෙමි” යි බ්රහ්ම ලෝකයෙන් පැමිණ අසපුව මතුපිට අහසේ මහත් වූ ආනුභාවයෙන් සිට, ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියාගේ ප්රඥා මහිමය වර්ණනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.
මහ බෝසතාණන් වහන්සේ මහා බ්රහ්ම වේශයෙන් අහසෙහි පෙනී සිට ශිෂ්ය පිරිසගේ සැක දුරු
කිරීම.
“එකිනෙකා හමුවී රැස්ව සිටින, ප්රඥාව නොමැති අඥාන මිනිසුන් දහසකට වැඩි පිරිසක් වසර සියයක් තිස්සේ හඬා වැළපුණ ද, ඔවුහු කියන ලද දෙයෙහි අර්ථය නොදනිති. යමෙක් භාෂිතයේ (කියන ලද දෙයෙහි) අර්ථය මැනවින් දැන ගනී ද, ප්රඥාවන්ත වූ ඒ එකම පුරුෂයා ශ්රේෂ්ඨ වන්නේ ය.”
එහි පරොසහස්සම්පි යනු දහසකට අධික සංඛ්යාවක් වුව ද යන්නයි. සමාගතානං යනු රැස්වූවන්ගේ හෙවත් කියන ලද දෙයෙහි අර්ථය දැනගැනීමට නොහැකි බාලයන්ගේ ය. කන්දෙය්යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤා යනු එසේ රැස්වූ, ප්රඥාව නැති ඒ බාල තාපසයන් මෙන් අවුරුදු සියයක් හෝ අවුරුදු දහසක් හෝ හැඬුව ද, වැළපුණ ද, එසේ හඬන නමුත් අර්ථය හෝ කාරණය හෝ කිසිසේත් නොදන්නා බව දක්වයි. එකොව සෙය්යො පුරිසො සපඤ්ඤො යනු එවැනි බාලයන් දහසකට වඩා එක් නුවණැති පණ්ඩිත පුරුෂයා ම ශ්රේෂ්ඨ වේ, වඩා උතුම් වේ යන අර්ථයි. කෙබඳු ප්රඥාවන්තයෙක් ද? යො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථං - යමෙක් කියන ලද වචනයේ අර්ථය දැනගනී ද (ඔහු ශ්රේෂ්ඨය), මේ ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියා මෙන් ය.
මෙසේ මහාසත්ත්වයෝ අහසේ සිටම ධර්මය දේශනා කොට තාපස සමූහයාට කරුණු අවබෝධ කරවා බ්රහ්ම ලෝකයට ම ගියහ. ඒ තාපසයෝ ද ජීවිත අවසානයේ බ්රහ්ම ලෝකයේ උපන්හ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියා වූයේ දැන් මේ සැරියුත් තෙරුන් ය. මහා බ්රහ්මයා වූයේ මම ම ය.”
පරෝසහස්ස ජාතක වර්ණනාව නව වැනි යි.
“අසාතං සාතරූපෙන” යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ කුණ්ඩිය නුවර ඇසුරු කොට කුණ්ඩධාන වනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි කෝලිය රජුගේ දියණිය වූ සුප්පවාසා උපාසිකාව අරබයා දේශනා කරන ලදී. එකල ඇය සත් වසරක් මුළුල්ලේ දරු ගැබක් කුසින් දරා සිටි අතර, සත් දිනක් මුළුල්ලේ ප්රසව වේදනාවෙන් පෙළෙමින් දරුවා බිහි කළ නොහැකිව සිටියාය. ඇයට මෙසේ අධික වේදනාවන් හටගත්තේය. ඇය මෙසේ අධික වේදනාවෙන් පීඩිතව සිටියදීත්, “ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක, යමෙක් මෙබඳු දුක් ප්රහාණය පිණිස දහම් දෙසන සේක. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ශ්රාවක සංඝයා ඒකාන්තයෙන්ම සුප්රටිපන්න වන සේක, යමෙක් මෙබඳු දුක් ප්රහාණය පිණිස පිළිපන් සේක. යම් තැනක මෙබඳු දුක් නැද්ද, ඒ නිර්වාණය ඒකාන්තයෙන්ම පරම සැපයකි” යි යන මේ තුන් සිතුවිලිවලින් යුක්තව ඒ වේදනාව ඉවසා සිටියාය. ඇය තම ස්වාමිපුරුෂයා කැඳවා තමාගේ පුවතත්, තම වන්දනාවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට දැනුම් දෙන ලෙස පවසා උන්වහන්සේ වෙත යැව්වාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ පුවත අසා, “සුප්පවාසා කෝලිය දියණිය සුවපත් වේවා! නිරෝගී වේවා! නිරෝගී පුතකු බිහි කෙරේවා!” යි වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයත් සමඟම ඇය සුවපත් වී නිරෝගීව නිරෝගී පුතකු බිහි කළාය. ඇගේ ස්වාමිපුරුෂයා නිවසට ගොස් ඇය දරුවා බිහි කර ඇති බව දැක, “පින්වතුනි, මෙය නම් පුදුමයකි!” යි තථාගතයන් වහන්සේගේ ආනුභාවය පිළිබඳව අතිශයින් පුදුමයට හා විස්මයට පත් විය.
සුප්පවාසා ද දරු ප්රසූතියෙන් පසු බුද්ධ ප්රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සත් දිනක් දන් දෙනු කැමැතිව, ආරාධනය සඳහා නැවතත් තම ස්වාමිපුරුෂයා යැව්වාය. ඒ වන විට මහා මුගලන් තෙරුන්ගේ උපස්ථායකයෙකු විසින් බුද්ධ ප්රමුඛ සංඝයා වහන්සේට ආරාධනා කර තිබුණි. ශාස්තෘන් වහන්සේ සුප්පවාසාගේ දානයට ඉඩ ලබා දෙනු පිණිස තෙරුන් වහන්සේව එම දායකයා වෙත යවා, ඔහුව කැමැති කරවාගෙන භික්ෂු සංඝයා සමඟ සත් දිනක් මුළුල්ලේ ඇගේ දානය පිළිගත් සේක. සත්වැනි දිනයෙහි සුප්පවාසා සීවලී කුමරු සරසා බුදුරජාණන් වහන්සේටත් භික්ෂු සංඝයාටත් වැන්දවූවාය. භික්ෂූන් වහන්සේලාට පිළිවෙළින් වන්දවාගෙන යද්දී සැරියුත් තෙරුන් වෙත පැමිණි කල්හි තෙරුන් වහන්සේ ඔහු සමඟ, “සීවලී, නුඹට ඉවසිය හැකි ද?” යි පිළිසඳර කථා කළහ. එවිට කුමරු “ස්වාමීනි, මට සැපයක් නම් කොයින් ද? මම සත් වසරක් ලොහොඬු සැළියක (මවගේ කුසෙහි) විසුවෙමි” යි තෙරුන් සමඟ මෙබඳු කථාවක් කළේය. සුප්පවාසා ඒ වචන අසා “සත් දිනක් වයසැති මාගේ පුත්රයා අනුබුදු දම් සෙනෙවිඳුන් සමඟ කථා කරයි” යි සතුටට පත් වූවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “සුප්පවාසාවෙනි, මෙබඳු වූ තවත් දරුවන් ලබන්නට කැමැති ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මෙබඳු වූ තවත් දරුවන් සත් දෙනෙකු ලබන්නට ඉදින් මම කැමැත්තෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ උදානයක් පළ කොට අනුමෝදනාව සිදුකර වැඩම කළ සේක. සීවලී කුමරු ද සත් අවුරුදු වියෙහිදී ම සසුනට සිත පහදවා පැවිදි වී, උපසම්පදාව ද ලබා, පින්වන්ත වී ප්රත්යලාභීන් අතර අග්ර ස්ථානයට පත්ව, මහ පොළොව කම්පා කරවමින් රහත් බවට පැමිණ පුණ්යවන්තයන් අතර අග්ර ස්ථානයට (එතදග්ගයට) පත් විය.
සත් දිනක් වයසැති සීවලී කුමාරයා සැරියුත් මහ තෙරුන් සමඟ පිළිසඳරේ යෙදීම.
ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවෙහි රැස්ව, “ඇවැත්නි, සීවලී තෙරුන් වහන්සේ මෙබඳු මහා පින් ඇත්තෝය, ප්රාර්ථනා කරන ලද පැතුම් ඇත්තෝය, මේ අන්තිම ආත්ම භාවයයි. එසේ වුව ද සත් වසරක් ලොහොඬු සැළියක (ගර්භාෂයේ) වාසය කර සත් දිනක් මූඪ ගර්භව (දරුවා හිරවීමෙන්) සිටියේය. අහෝ! මව සහ පුතණුවන් මහත් දුකක් වින්දහ. මොවුන් කිනම් කර්මයක් කළෝ ද?” යි කථාවක් ඇති කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, කිනම් කථාවකින් යුතුව මේ දැන් හුන්නාහු ද?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනි” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, සීවලී මහා පින් ඇත්තෙකු වුව ද, සත් වසරක් මව් කුසෙහි විසීමත්, සත් දිනක් මූඪ ගර්භව දුක් විඳීමත් ඔහු විසින්ම කරන ලද කර්මයක් මුල් කොට ඇත්තකි. සුප්පවාසාට ද සත් වසරක් කුසින් දරු ගැබ දැරීමේ දුකත්, සත් දිනක් මූඪ ගර්භ දුකත් තමා විසින් කරන ලද කර්මයක් මුල් කොටගෙනම සිදුවූවකි” යි වදාරා, ඔවුන් විසින් අයදින ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගෙන, වැඩිවියට පැමිණ තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප උගෙන පිය රජුගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයට පත්ව දැහැමින් රාජ්යය කළේය. එකල්හි කොසොල් රජු විශාල සේනාවක් සමඟ පැමිණ බරණැස් නුවර අල්ලාගෙන, රජු මරා ඔහුගේ අගමෙහෙසිය තමාගේ අගමෙහෙසිය කර ගත්තේය. බරණැස් රජුගේ පුත්රයා පිය රජු මියයන අවස්ථාවේ දී අපද්රව්ය බැහැර කරන දොරටුවෙන් (කාණු කටින්) පලා ගොස්, සේනාව රැස් කරගෙන බරණැස් නුවරට නුදුරින් කඳවුරු බැඳ, ඒ කොසොල් රජුට “රාජ්යය හෝ දෙන්න. නොඑසේනම් යුද්ධය හෝ දෙන්න” යැයි හසුනක් යැවීය. හෙතෙම “යුද්ධය දෙමි” යි පෙරළා හසුන් යැවීය. රාජකුමාරයාගේ මව ඒ පුවත අසා, “යුද්ධ කිරීමෙන් පලක් නැත. සියලු දිශාවලින් ගමනාගමනය නවත්වා බරණැස් නුවර වටලන්න. එවිට දර, දිය සහ ආහාර අවසන් වීමෙන් වෙහෙසට පත්වන මිනිසුන් සිටින නුවර යුද්ධයකින් තොරවම අල්ලා ගත හැකි වන්නේය” යි රහසින් හසුනක් යැව්වාය. ඔහු මවගේ හසුන අසා දින හතක් මුළුල්ලේ ගමනාගමනය නවත්වා නගරය වටලා සිටියේය. නගරවාසීහු පිටතට යෑමට හෝ ඇතුළට ඒමට නොහැකිව පීඩාවට පත්ව, සත්වැනි දිනයේ දී ඒ කොසොල් රජුගේ හිස කපා කුමාරයාට ලබා දුන්හ. කුමාරයා නගරයට පිවිස රාජ්යය භාරගෙන ආයු කෙළවර කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
ඔහු එකල දින හතක් මුළුල්ලේ ජනයාගේ ගමනාගමනය නවත්වා නගරය අවහිර කොට අල්ලා ගැනීමේ පාප කර්මයේ විපාක වශයෙන්, මේ ආත්ම භාවයේ දී සත් වසරක් ලොහොඬු සැළියක (මව් කුස) වසන්නටත්, සත් දිනක් මූඪ ගර්භ භාවයට (ප්රසූත කර ගත නොහැකිව හිරවී සිටීමටත්) පත් විය. එහෙත් ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේ දී “ලාභීන් අතර අග්ර වෙම්වා” යි මහ දන් දී යම් ප්රාර්ථනාවක් කළේ ද, විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ දී නුවරවැසියන් සමඟ එක්ව දහසක් වටිනා උක් හකුරු සහ දීකිරි දන් දී යම් ප්රාර්ථනාවක් කළේ ද, එහි ආනුභාවයෙන් ලාභීන් අතර අග්ර බවට පත් විය. සුප්පවාසා ද, “දරුව, නගරය අවහිර කොට අල්ලා ගන්න” යැයි පණිවිඩ යැවූ හෙයින්, සත් වසරක් දරු ගැබ කුසින් දැරීමටත්, සත් දිනක් මූඪ ගර්භව දුක් විඳීමටත් සිදු විය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“අමිහිරි දෙය මිහිරි ආකාරයෙන් ද, අප්රිය දෙය ප්රිය ස්වරූපයෙන් ද, දුක සැප ස්වරූපයෙන් ද පැමිණ මුළා වූ (ප්රමාදී) පුද්ගලයා යටපත් කරයි.”
එහි අසාතං සාතරූපෙන යනු අමිහිරි දෙය ම මිහිරි දෙයක් ලෙස පෙනී සිටීමෙනි. පමත්තමතිවත්තතී යනු අමිහිරි වූ, අප්රිය වූ, දුක් සහගත වූ යන මේ ත්රිවිධ දෑ ම, ඒ මිහිරි යැයි හැඟෙන ස්වරූප ආදී ආකාරයෙන් සිහියෙන් තොර වූ (ප්රමාදී) පුද්ගලයා ඉක්මවා යයි, මැඩ පවත්වයි, යටපත් කරයි යන අර්ථයි. භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාරන ලද්දේ, යම් හෙයකින් ඒ මව සහ පුතා ගැබ් දැරීම හා ගැබ තුළ විසීම නම් වූ අමිහිරි වූ දෙයින් යටපත් වූවාහු ද, පෙර (අතීතයේ) නගරය වටලා සිටීම නමැති මිහිරි යැයි සිතූ දෙයෙහි ප්රතිරූපයෙන් යටපත් වූවාහු ද, යම් හෙයකින් දැන් ඒ උපාසිකාව නැවතත් සත් වරක් මෙබඳු වූ අමිහිරි වූ, අප්රිය වූ, දුක් සහගත දේ ප්රේමයට වස්තු වූ පුත්රයා නමැති මිහිරි යැයි සිතූ දෙයෙහි ප්රතිරූපයෙන් යටපත් වූවා වී ද, ඒ සියල්ල සඳහා බව දත යුතුය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල නගරය අවහිර කොට රාජ්යයට පත් කුමාරයා නම් දැන් සීවලී ය. මව සුප්පවාසා ය. පියා වූ බරණැස් රජු නම් මම ම වෙමි.”
දසවන අසාතරූප ජාතක වර්ණනාවයි.
දස වැනි ලිත්ත වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (මාතෘකා පාඨය) මෙසේය:
ලිත්ත, මහාසාර, විස්සාස, ලෝමහංස, සුදස්සන, තේලපත්ත, නාමසිද්ධි, කූටවාණිජ, පරෝසහස්ස සහ අසාතරූප (යන ජාතක දසයයි).
මධ්යම පණස නිමියේය.
“නුවණ නැති පිරිස සියයකට වඩා රැස්වී, වසර සියයක් මුළුල්ලේ (යම් කරුණක් ගැන) කල්පනා කරමින් සිටිය ද (එයින් පලක් නැත). යමෙක් ප්රකාශිත දෙයෙහි අර්ථය වටහා ගනී ද, නුවණැති ඒ එක ම පුරුෂයා (ඔවුන් සැමට වඩා) ශ්රේෂ්ඨ වේ.”
මේ ජාතක කථාව, කථා පුවතින් ද, විස්තර කථනයෙන් ද, පූර්වාපර සන්ධි ගැලපීමෙන් ද ‘පරෝසහස්ස’ ජාතකය හා සමාන ම වේ. මෙහි වෙනසකට ඇත්තේ ‘ඣායෙය්යුං’ යන පදය පමණි. එහි අර්ථය නම්: ප්රඥාව නැත්තෝ අවුරුදු සියයක් මුළුල්ලේ කල්පනා කරමින් සිටියත්, එනම් බලා සිටියත් හෝ විමසා බැලුවත් යන්නයි. එසේ බලා සිටිය ද ඔවුහු එහි අර්ථය හෝ කාරණය නොදකිති. එබැවින් යමෙක් පැවසූ දෙයෙහි අර්ථය දනී ද, ප්රඥාවන්ත වූ ඒ එක ම පුද්ගලයා ශ්රේෂ්ඨ වේ.
පරෝසත ජාතක වර්ණනාව පළමුවැනියි.
මහා බෝධිසත්ත්වයෝ අහසේ සිට තාපසවරුන්ට ධර්මය දේශනා කිරීම.
“යො දුක්ඛඵුට්ඨාය භවෙය්ය තාණන්ති” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, පලා වෙළෙඳාම් කරන එක්තරා උපාසකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර විසූ එම උපාසකයා විවිධ අල, පලා වර්ග මෙන්ම ලබු, කොමඩු ආදිය විකුණා ජීවිකාව ගෙන ගියේය. ඔහුට ඉතා රූමත්, ප්රසාදජනක, යහපත් ආචාරශීලී පැවතුම් ඇති, හිරි ඔතප් ඇති දියණියක් සිටියාය. ඇය නිතරම සිනාමුසු මුහුණින් යුක්ත වූවාය. ඇයට සමාන කුලයකින් විවාහ යෝජනාවක් පැමිණි කල්හි උපාසකයා මෙසේ සිතුවේය: “මැයට විවාහ යෝජනාවක් පැමිණ ඇත. මැය නිතරම සිනාමුසු මුහුණින් සිටින්නියකි. කුමාරි ධර්මය නොමැතිව වෙනත් කුලයකට ගියහොත් මව්පියන්ට නින්දා වන්නේය. එබැවින් ‘මැය තුළ කුමාරි ධර්මය ඇත්ද නැද්ද’ යන්න මම විමසා බලමි.”
ඔහු එක් දිනක් දියණිය ලවා පලා කූඩය ගෙන්වාගෙන පලා නෙලනු සඳහා වනයට ගොස්, පරීක්ෂා කිරීමක් වශයෙන් කාමයෙන් මුසපත් වූවෙකු ලෙස රහස් කථා කියමින් ඇගේ අතින් අල්ලා ගත්තේය. එකෙණෙහි ඇය හඬමින් වැළපෙමින්, “පියාණෙනි, මෙය නුසුදුසු ක්රියාවකි. දියෙන් ගිනිදැල් මතුවූවාක් වැනිය. මෙවැනි දෙයක් නොකරනු මැනවැ”යි කීවාය. එවිට පියා, “දියණිය, මා ඔබව විමසනු සඳහා මෙසේ අතින් අල්ලා ගත්තෙමි; කෙලෙස් සිතකින් නොවේ. දැන් මට කියන්න, ඇත්ත වශයෙන්ම ඔබ ළඟ කුමාරි ධර්මය තිබේ ද?”යි ඇසුවේය. “එසේය, පියාණෙනි. මා විසින් රාග සිතින් කිසිදු පුරුෂයෙකු දෙස බලා නොමැත”යි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය.
ඉක්බිති උපාසකයා දියණිය අස්වසා, ගෙදර කැඳවාගෙන ගොස් මංගල කටයුතු සිදුකොට ඇය සැමියාගේ නිවසට පිටත් කළේය. පසුව “බුදුරජාණන් වහන්සේ වන්දනා කරමි”යි සිතා ගඳ මල් ආදිය අතැතිව ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදා එක් පසෙක වාඩි විය. “බොහෝ කලකින් පැමිණියේ දැ”යි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසූ කල්හි ඔහු ඒ සියලු පුවත් සැල කළේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, ඒ කුමරිය බොහෝ කලක පටන් ආචාරශීලී ගුණධර්ම ඇත්තියකි. ඔබ ඇයව විමසූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් විමසුවේමය”යි වදාරා ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පියා විසින් වනයේදී දියණියගේ අත අල්ලා ගැනීම
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ එක්තරා වනයක රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එකල්හි බරණැස් නුවර එක්තරා පලා වෙළෙඳ උපාසකයෙක් විය. මෙහි සියලු කථාව වර්තමාන කථාව හා සමාන වේ. එදවස පියා විසින් දියණියගේ අතින් අල්ලා ගත් කල්හි ඇය හඬා වැළපෙමින් මේ ගාථාව කීවාය.
“යමෙක් දුකට පත් මට පිහිට වන්නේ ද, ඒ මගේ පියාම වනයෙහි දී (මට) ද්රෝහීකම් කරයි. වන මැද ඒ මම කවරෙකුගේ පිහිට පතා හඬම් ද? යමෙක් මගේ ආරක්ෂකයා විය යුතු ද, ඔහුම සැහැසිකම් කරයි.”
එහි, “යො දුක්ඛඵුට්ඨාය භවෙය්ය තාණං” යනු කායික හෝ මානසික දුකකින් පීඩාවට පත් වූ කල්හි යමෙක් ආරක්ෂකයා විය යුතු ද, පිහිට විය යුතු ද යන්නයි. “සො මෙ පිතා දුබ්භි වනෙ කරොති” යනු මගේ දුකේදී ආරක්ෂකයා විය යුතු ඒ පියාම මෙම වනය තුළ මෙවැනි මිත්රද්රෝහී ක්රියාවක් කරයි; තමා නිසා උපන් දියණිය කෙරෙහි චාරිත්ර ඉක්මවා කටයුතු කිරීමට සිතයි යන අර්ථයි. “සා කස්ස කන්දාමි” යනු මම කවරෙකුට හඬා කියම් ද? කවරෙක් මට පිහිට වන්නේ ද? යන්න දක්වයි. “යො තායිතා සො සහසං කරොති” යනු යමෙක් මගේ ආරක්ෂකයා - පිහිටවන්නා වීමට සුදුසු ද, ඒ පියාම සැහැසිකම් කරයි යන අර්ථයි.
ඉක්බිති පියා ඇය සනසා, “දියණිය, ඔබ (ශීලයෙන්) රැකුණු තැනැත්තියක් ද?”යි විචාළේය. “එසේය, පියාණෙනි, මගේ ආත්මය (ශීලය) රැකුණේය”යි ඇය කීවාය. පියා ඇයව නිවසට කැඳවාගෙන ගොස් සරසා මංගල විධි පවත්වා කුල ගෙදරකට පිටත් කළේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ අතර ජාතක කථාව ද ගළපා වදාළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ උපාසකයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
එකල්හි පියා වූයේ දැන් මේ පියා ම ය. දියණිය වූයේ දැන් මේ දියණිය ම ය. මෙම සිදුවීම සියැසින් දුටු රුක් දෙවියා වූයේ මම ම වෙමි.
පණ්ණික ජාතක වර්ණනාවයි.
“යත්ථ වෙරී නිවසති” (යම් තැනක වෛරක්කාරයෝ වෙසෙත් ද) යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි අනේපිඬු මහා සිටුතුමා අරබයා දේශනා කළ සේක. අනේපිඬු සිටුතුමා දිනක් තමාට අයත් ගමකට ගොස් නැවත එන අතරමගදී සොරුන් දැක, “අතරමග නවාතැන් ගැනීම නුසුදුසු ය. සැවැත් නුවරට ම යන්නෙමි” යි සිතා, ගොනුන් වේගයෙන් දක්කාගෙන සැවැත් නුවරට ම පැමිණියේය. පසු දින විහාරයට ගිය හෙතෙම බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ පුවත සැළ කළේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, පෙර නුවණැත්තෝ ද අතරමගදී සොරුන් දැක, අතරමග නොරැඳී තමන් වසන ස්ථානයට ම ගියහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහා සම්පත් ඇති සිටුවරයෙක් ව උපන්හ. එතුමා එක් කුඩා ගමකට ආරාධිත භෝජනයක් අනුභව කිරීම සඳහා ගොස් නැවත එන අතරමගදී සොරුන් සිටිනු දුටුවේය. අතරමග නොනැවතී වේගයෙන් ගොනුන් දක්කාගෙන තම නිවසට ම පැමිණි එතුමා, නොයෙක් රසවත් ආහාර අනුභව කොට සිරියහනෙහි වැතිර ගත්තේය. “සොරුන්ගේ අතින් මිදී නිර්භය ස්ථානය වූ තම නිවසට ම පැමිණියෙමි” යි සිතා, ප්රීතිය පළ කිරීම් වශයෙන් මේ ගාථාව පැවසීය.
බෝසතාණන් වහන්සේ අතරමග නොරැඳී වහා කරත්තය පදවාගෙන යන අයුරු
“යම් තැනක වෛරී කෙනෙක් (සතුරෙක්) වසත් ද, නුවණැත්තේ එහි නො විසිය යුතුය. මක්නිසා ද යත්, වෛරීන් අතර එක් දවසක් හෝ දෙදවසක් වුව ද වසන්නා හට දුක සේ විසීමට සිදුවන හෙයිනි.”
එහි “වෙරී” යනු ද්වේෂ සහගත සිතිවිලිවලින් යුක්ත පුද්ගලයා ය. “නිවිසතී” යනු පිහිටයි හෙවත් වෙසෙයි යන්නයි. “න වසෙ තත්ථ පණ්ඩිතො” යනු ඒ වෛරී පුද්ගලයා යම් ස්ථානයක ස්ථිර ව වාසය කරයි ද, පාණ්ඩිත්යයෙන් යුතු නුවණැත්තා එහි වාසය නොකළ යුතුය. ඊට හේතුව කුමක් ද යත්; “එකරත්තං දිරත්තං වා දුක්ඛං වසති වෙරිසූ” යනු විරුද්ධවාදීන් (සතුරන්) අතර වසන්නා එක් දවසක් හෝ දින දෙකක් වුව ද දුක සේ ම වසයි යන අර්ථයි.
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තම ප්රීතිය ප්රකාශ කොට, දානාදී පින්කම් සිදු කර, කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල බරණැස් සිටුවරයා වී උපන්නේ මම ම වෙමි.”
තුන්වන වූ වෙරි ජාතක වර්ණනාවයි.
“චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා” (සතර දෙනෙකු නිසා අට දෙනෙකු ලැබීය) යනාදී වූ මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක්, එක් අකීකරු භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. මෙහි කථා පුවත මින් පෙර සඳහන් වූ මිත්තවින්දක ජාතකයෙහි විස්තර කළ අයුරින් දත යුතුය. මේ ජාතක කථාව කාශ්යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයට අයත් වේ. එකල (හිස මතුපිට) උරචක්රය ඔසවාගෙන නිරයෙහි පැසෙන එක් නිරි සතෙක්, “ස්වාමීනි, මම කිනම් පවක් කළෙම්දැ” යි බෝසතාණන් වහන්සේගෙන් විමසීය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ “තා විසින් මේ මේ පව්කම් කරන ලද්දේය” යි පවසමින් මේ ගාථාව වදාළ සේක.
උරචක්ර මාලාව හිස දරා සිටින නාරකික සත්ත්වයා සහ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ.
“සතර දෙනෙකු (විමාන ප්රේතීන්) නිසා අට දෙනෙකු ලැබීය. අට දෙනාගෙන් (නොසතුටු ව) දහසය දෙනෙකු ලැබීය. දහසය දෙනාගෙන් (නොසතුටු ව) තිස් දෙදෙනෙකු ලැබීය. ඉන්පසු පමණ ඉක්මවා පැතූ හෙයින්, උරචක්රයට හසුවිය. (මෙසේ) අධික ආශාවෙන් පහර කෑ පුරුෂයාගේ හිස මුදුනෙහි උරචක්රය කැරකෙයි.”
එහි, “චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා” (සතර දෙනෙකු නිසා අට දෙනෙකු ලැබීය) යනු, සාගරය මධ්යයෙහි විමාන ප්රේත දූවරුන් සතර දෙනෙකු ලබා, ඔවුන්ගෙන් සෑහීමකට පත් නොවී අධික තෘෂ්ණාව නිසා ඉදිරියට ගොස් තවත් (විමාන ප්රේතියන්) අට දෙනෙකු ලැබීය යන අර්ථයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථය මෙම ක්රමයටම ගත යුතුය. “අත්රිච්ඡං චක්කමාසදො” යනු, මෙසේ තමා ලද දෙයින් සතුටු නොවී ‘මෙහි ඇත, එහි ඇත’ යි සිතමින් (තව තවත්) ඉහළ ලාභ ප්රාර්ථනා කරමින් ගොස් දැන් උරචක්රය ලැබුවෙහිය. මේ උරචක්රයට පැමිණියෙහිය. මෙසේ වූ “ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස” හෙවත් තෘෂ්ණාවෙන් පීඩාවට පත් වූ, පහර ලැබූ ඔබගේ “චක්කං භමති මත්ථකෙ” (හිස මුදුනෙහි චක්රය කැරකෙයි). මෙය ගලින් කළ චක්රයක් ද? යකඩින් කළ චක්රයක් ද? යන දෙකෙන් මුවහත් දාර ඇති යකඩ චක්රය ඒ පුරුෂයාගේ හිස මුදුනෙහි නැවත නැවත වැටෙමින් (කැපෙමින්) භ්රමණය වනු දැක (දේව පුත්රයා) මෙසේ වදාළේය. මෙසේ දේශනා කොට ඔහු තමාගේ දිව්ය ලෝකයට ම ගියේය. ඒ නිරි සතා ද තම පාප කර්මය ගෙවුණු පසු කම් වූ පරිදි ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල මිත්තවින්දක වූයේ දැන් මේ අකීකරු භික්ෂුවයි. දේව පුත්රයා වූයේ මම ම වෙමි.”
සිව්වැනි වූ මිත්තවින්දක ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“බහුම්පෙතං වනෙ කට්ඨ” යනාදී වශයෙන් එන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ, එක්තරා බියපත් වූ භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කරන ලදී. ඔහු සැවැත් නුවර වැසි කුල පුත්රයෙකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් දහම් අසා පැවිදි වූ නමුත්, ඔහු මරණයට අතිශයින් බිය වූවෙක් විය. රෑ දවල් දෙකෙහි වසන තැන්වලදී සුළං හඬක් ඇසුණත්, පවන් ගසන හඬක් ඇසුණත්, වියළි දර කැබැල්ලක් වැටුණත්, කුරුල්ලන්ගේ හෝ සිව්පාවුන්ගේ හඬක් ඇසුණත් මරණ බියෙන් ත්රස්ත වී මහ හඬ දෙමින් පලා යයි. “මා කවදා හෝ මිය යා යුතු යැයි” යන සිහිය මාත්රයක්වත් ඔහු තුළ නොතිබුණි. ඉදින් ඔහු “මම මිය යන්නෙමි” යැයි දැන සිටියේ නම්, මරණයට බිය නොවන්නේය. මරණානුස්සති කමටහන ප්රගුණ නොකළ බැවින්ම හෙතෙම බිය වෙයි. ඒ භික්ෂුවගේ මේ මරණයට බිය වීමේ ස්වභාවය භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය.
දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවෙහි රැස්ව මේ කථාව මතු කළහ. “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව මරණයට බිය වූවෙකි. භික්ෂුවක් විසින් ‘අනිවාර්යයෙන්ම මා මිය යා යුතුය’ යැයි නිතර මරණානුස්සති භාවනාව වැඩිය යුතුය” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ පැමිණ, “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුතුව මේ වේලාවේ රැස්ව සිටියහුදැ”යි විමසා, එම කාරණය දැනගත් පසු ඒ භික්ෂුව කැඳවා, “සැබෑවක්ද? ඔබ මරණ බියෙන් තැතිගෙන සිටින්නෙහිදැ”යි විමසූහ. “එසේය, ස්වාමීනි” යැයි පැවසූ විට, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව පිළිබඳව අමනාප නොවන්න. මොහු මරණ බිය ඇත්තෙක් වන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ආත්මයේදීත් මරණයට බිය වූයේමය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය වනයෙහි රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එකල බරණැස් රජතුමා තම මඟුල් ඇතා යුද්ධයේදී නොසැලී සිටීම (ආනෙඤ්ජකාරණය) පුහුණු කරවීම සඳහා ඇත් ගුරුවරුන්ට භාර දුන්නේය. ඔවුහු ඒ ඇතා කණුවක (ආලනයක) බැඳ, තෝමර ආයුධ අතින් ගත් මිනිසුන් පිරිවරාගෙන, යුද්ධයට ගිය විට බිය වී පලා නොයනු පිණිස හික්මවීම සිදු කරති. ඒ හික්මවීම කරද්දී ඇති වන අධික වේදනාව ඉවසා ගත නොහැකි වූ ඇතා, බැඳි කණුව බිඳ දමා, මිනිසුන් පලවා හැර හිමාල වනයටම පැන ගියේය. මිනිසුන්ට ඇතා අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වී ආපසු හැරී ගියහ. ඌ එහිදී මරණ බියෙන් පෙළෙන්නෙක් විය. සුළං හඬක් ඇසුණත් ගැහෙමින්, මරණ බියෙන් ත්රස්ත වී, සොඬය වනමින් වේගයෙන් පලා යයි. වනයෙහි සිටියද ඌට දැනෙන්නේ කණුවෙහි බැඳ නොසැලී සිටීමේ පුහුණුව කරන්නාක් මෙනි. කයට හෝ සිතට කිසිදු සැනසිල්ලක් නොලැබ වෙවුලමින් ඒ මේ අත සැරිසරයි.
එය දුටු රුක් දෙවියා ගසේ කඳ අත්තක සිට මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය:
හිමාලය වනයෙහි බියපත් වූ හස්ති රාජයාට වෘක්ෂ දේවතාවා අවවාද දෙන අයුරු.
“වනයෙහි දිරා ගිය යම් දර කැබැල්ලක් සුළඟ විසින් බිඳ දමනු ලබයිද, ඇතුනි, ඉදින් ඔබ ඊටත් බිය වන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ කෘෂ වූවෙක් වන්නෙහිය.”
එහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: පෙරදිග ආදී දිශාවලින් හමන සුළඟින් බිඳී යන යම් ඒ දුබල දර කැබලි වෙත්ද, ඒවා මේ වනයෙහි ඉතා සුලබය; තැන තැන දක්නට ලැබේ. ඉදින් ඔබ ඊට බිය වන්නේ නම්, එසේ බියෙන් සිටීම නිසා මස් ලේ ක්ෂය වී ඒකාන්තයෙන්ම කෘෂ වූවෙක් වන්නෙහිය. නමුත් මේ වනයෙහි ඔබට එබඳු බියක් නැත. එබැවින් මෙතැන් පටන් බිය නොවන්න.
මෙසේ ඒ රුක් දෙවියා ඔහුට අවවාද දුන්නේය. ඇතා ද එතැන් පටන් නිර්භය විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ඒ ඇතා වූයේ මේ භික්ෂුවය. රුක් දෙවියා වූයේ මම ම වෙමි”යි ජාතකය ගළපා වදාළ සේක.
පස්වන වූ දුබ්බලකට්ඨ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“සුඛං වත මං ජීවන්තං” (ඒකාන්තයෙන්ම මම සුවසේ ජීවත් වෙමි) යන මේ ජාතකය ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා ස්ථූල (මහත) කුමාරිකාවකගේ පෙළඹවීමක් අරභයා දේශනා කළහ. මෙහි වස්තු කථාව තෙළෙස් වැනි නිපාතයේ චූළනාරදකස්සප ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 1.13.40 ආදියෙහි) පැහැදිලි වනු ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන්, “මහණ, ඔබ සැබවින්ම ශාසනයෙහි කලකිරී සිටින්නෙහි දැ”යි විමසා, “එසේය, ස්වාමීනි” යි පැවසූ කල්හි, “ඔබේ සිත බැඳුණේ කා කෙරෙහි දැ”යි විමසූ සේක. ඔහු “එක්තරා ස්ථූල කුමාරිකාවක් කෙරෙහි යැ”යි පැවසීය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණ, මැය ඔබට අනර්ථ ගෙන දෙන්නියකි. පෙරත් ඔබ මැය නිසා සීලය පිරිහී ගොස් කම්පාවෙමින් හැසිරෙද්දී නුවණැත්තන් නිසා සුවය ලැබූවෙහිය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි (අතීත කථාව ද චූළනාරදකස්සප ජාතකයෙහි ම එන්නේය), එදින
සවස් කාලයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ පලවැල රැගෙන පැමිණ පන්සලේ දොර විවෘත කොට ඇතුළු වී තම පුත් වූ චූළ තාපසයන්ට මෙසේ
පැවසූහ: “දරුව, ඔබ වෙනත් දිනවල දර ගෙන එන්නෙහිය; පැන් සහ පරිභෝජනයට ජලය ගෙන එන්නෙහිය; ගිනි දල්වන්නෙහිය. අද ඒ
එකක්වත් නොකොට කුමක් හෙයින් දුක්ඛිත මුහුණින් යුතුව කල්පනා කරමින් වැතිර සිටින්නෙහි ද?”
“පියාණෙනි, ඔබ
වහන්සේ පලවැල පිණිස ගිය කල්හි එක් ස්ත්රියක් පැමිණ මා පොළඹවාගෙන රැගෙන යාමට උත්සාහ කළාය. මම වනාහි ‘ඔබ වහන්සේ
විසින් අවසර දුන් පසුව යන්නෙමි’ යි නොගියෙමි. අසවල් ස්ථානයෙහි ඇය හිඳුවා පැමිණියෙමි. පියාණෙනි, දැන් මම
යන්නෙමි.”
බෝධිසත්ත්වයෝ “මොහු නැවැත්විය නොහැක” යැයි දැන, “එසේ නම් දරුව, යන්න. ඇය ඔබව රැගෙන ගොස් යම්
කලෙක මස් මාළු ආදිය කෑමට කැමති වන්නී ද, නැතහොත් ඇයට ගිතෙල්, ලුණු, සහල් ආදිය අවශ්ය වන්නී ද, එවිට ‘මෙය ගෙනෙව,
මෙය ගෙනෙව’ යැයි පවසමින් ඔබව වෙහෙසට පත් කරනු ඇත. එකල්හි මාගේ ගුණ සිහිපත් කොට, එතැනින් පලා ගොස් මෙහිම
පැමිණෙන්න” යැයි අවවාද කොට පිටත් කළහ. ඔහු ඇය සමඟ මිනිස් වාසයට ගියේය. ඉක්බිති ඇය ඔහුව තමාගේ වසඟයට ගෙන, “මස්
ගෙනෙව, මාළු ගෙනෙව” යැයි කියමින් යම් යම් දෙයක් ඇයට අවශ්ය වේ ද ඒ ඒ දේ ගෙන්වා ගත්තාය. එවිට ඔහු “මැය මා තමාගේ
දාසයෙකු මෙන් ද, කම්කරුවෙකු මෙන් ද සලකා පීඩාවට පත් කරන්නීය” යි සිතා, එතැනින් පලා ගොස් පියා වෙත පැමිණ, පියාණන්
වැඳ සිටගෙනම මේ ගාථාව පැවසීය:
චුල්ල තාපසයන් නැවත පැමිණ පියාණන්ට තම දුක පවසන අයුරු
“ඒකාන්තයෙන්ම සුවසේ ජීවත් වන මා පෙළමින්, (වතුර අදින) යන්ත්රයක් මෙන් ක්රියා කරන, ‘භාර්යාව’ යන නාමයෙන් පෙනී සිටින සොරා, මා ලවා තෙල් සහ ලුණු ආදිය ඉල්ලන්නීය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “සුඛං වත මං ජීවන්තං” යනු, පියාණෙනි, ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි සුවසේ ජීවත් වූ මා යන්නයි. “පචමානා” යනු (මා) තවමින්, පීඩාවට පත් කරමින්, යමක් යමක් කෑමට කැමති වේ ද ඒ ඒ දේ (පිසීම සඳහා ගෙන්වමින්) මා දවන්නීය. “උදඤ්චනී” යනු දිය ඉසිනු ලබන හෙවත් අදිනු ලබන යන්ත්රයයි; කළයකින් හෝ ළිඳකින් ජලය උඩට ඇදීම සඳහා වූ ඝටිකා යන්ත්රයට (ලොකු කළයට/බාල්දියට) මේ නම භාවිතා වේ. ඇය ද එම දිය අදින බාල්දිය මෙන්, යම් යම් දෙයක් අවශ්ය වේ ද ඒ ඒ දේ (තමා වෙත) ඇදගන්නී ය යන අර්ථයි. “චොරී ජායප්පවාදෙන” යනු ‘භාර්යාව’ යන නාමයෙන් පෙනී සිටින එක්තරා සොරා කතක්, මා මිහිරි වචනයෙන් රවටා එතැනට රැගෙන ගොස් “තෙලං ලොණඤ්ච” යනාදී වශයෙන් යම් වෙනත් දෙයක් කැමති වේ ද, ඒ සියල්ල “යාචති” (ඉල්ලා සිටියි); මා දාසයෙකු මෙන් ද කම්කරුවෙකු මෙන් ද සලකා ඒවා ගෙන්වා ගන්නී යැයි ඇයගේ අගුණ ප්රකාශ කළේය.
ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහු සනසා, “දරුව, කම් නැත (එන්න), ඔබ මෛත්රිය වඩන්න; කරුණාව වඩන්න” යැයි සිව් බඹ විහරණ ඉගැන්වූහ; එය කියා දී කසිණ පරිකර්ම ද ඉගැන්වූහ. ඔහු නොබෝ කලකින්ම අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන, බ්රහ්ම විහරණ වඩා, (මරණින් මතු) පියා සමඟ බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය සමාධාන කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
“එකල ස්ථූල කුමාරිකාව වූයේ දැන් මේ ස්ථූල කුමාරිකාවයි. චූළ තාපසයා වූයේ (මේ) උත්කණ්ඨිත (කළකිරුණු) භික්ෂුවයි. පියාණන් වනාහි මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
උදඤ්චනී ජාතක වර්ණනාව හයවැනියි.
“සාධු ඛො සිප්පකං නාම” යනාදී මෙම ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි හංසයෙකුට පහර දුන් භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළහ. සැවැත් නුවර විසූ එක්තරා කුල පුත්රයෙක් ‘සාලිත්තක’ ශිල්පයෙහි හෙවත් ගල් කැට විදීමේ කලාවෙහි අතිශය නිපුණත්වයට පත්ව සිටියේය. හෙතෙම එක් දිනක් බණ අසා සසුනෙහි පැහැදී පැවිදි වී උපසම්පදාව ද ලැබුවේය. එහෙත් ඔහු ශික්ෂාකාමී භික්ෂුවක් නොවීය; ප්රතිපත්ති පූරණය කරන්නෙක් ද නොවීය. දිනක් ඔහු තවත් ලාබාල භික්ෂුවක් සමග අචිරවතී නදියට ගොස් නාමින් ගං ඉවුරේ සිටියේය. ඒ මොහොතේ සුදු හංසයෝ දෙදෙනෙක් අහසින් යමින් සිටියහ. ඔහු අර ලාබාල භික්ෂුව අමතා, “මම මේ පසුව යන හංසයාගේ ඇසට කැටයකින් ගසා උගේ පාමුලට හෙළමි” යි කීවේය. අනෙක් භික්ෂුව, “ඔබට එය කෙසේ කළ හැකිද? පහර දීමට නොහැකි වනු ඇතැ” යි කීවේය. එවිට ඔහු, “උගේ මේ පැත්තේ ඇස තිබුණාවේ, මම අනෙක් පැත්තේ (එපිට) ඇසට පහර දෙන්නෙමි” යි පැවසීය. අනෙක් භික්ෂුව, “දැන් ඔබ නොවන දෙයක් කියන්නෙහිය” යි කී විට, “එසේ නම් බලා සිටින්න” යි කියා, එක් තුන්හුලස් කැටයක් ගෙන ඇඟිලි අතර රඳවා හංසයාගේ පිටුපසට විද්දේය. එයින් “රූ” යන ශබ්දයක් නැගිණි. හංසයා “කිසියම් උවදුරක් විය යුතුය” යි සිතා නැවතී ඒ ශබ්දය කුමක්දැයි සවන් දීමට පටන් ගත්තේය. ඒ ක්ෂණයේම (කැට විදින භික්ෂුව) වටකුරු කැටයක් ගෙන, ආපසු හැරී බලමින් සිටි හංසයාගේ අනෙක් පස ඇසට විද්දේය. ඒ කැටය අනෙක් ඇස ද සිදුරු කරගෙන පිටව ගියේය. හංසයා මහා හඬින් කෑගසමින් ඔහුගේ පාමුලම ඇද වැටුණේය. එකල භික්ෂූන් එතැනට රැස්ව ඔහුට දෝෂාරෝපණය කර, “ඔබ කළේ නුසුදුසු දෙයකැ” යි පවසා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගොස්, “ස්වාමීනි, මොහු විසින් මෙවැනි දෙයක් කරන ලදී” යි ඒ බව දැන්වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවට ගර්හා කොට, “මහණෙනි, මොහු මේ ශිල්පයෙහි දක්ෂ වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් දක්ෂයෙක්ම විය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ අමාත්යවරයෙක් වූහ. එකල රජුගේ පුරෝහිත බමුණා ඉතා මුඛරි අයෙක් විය; බොහෝ කථා කරන්නෙක් විය. ඔහු කථා කිරීමට පටන් ගත් විට වෙනත් කිසිවෙකුට අවස්ථාවක් නොලැබේ. රජතුමා, “මොහුගේ කථාව නැවැත්වීමට (වචන සිඳලීමට) සමතෙක් කවදා නම් ලබම්දෝ” යි සිතමින් පසුවිය. එතැන් පටන් රජු එවැනි අයෙක් සොයමින් විපරම් කළේය. එකල බරණැස් නුවර එක් පීඨසර්පී (කොර) මිනිසෙක් කැට විදීමේ ශිල්පයෙහි අති දක්ෂව සිටියේය. ගමේ දරුවන් ඔහු කුඩා කරත්තයක නංවාගෙන ඇදගෙන ගොස්, බරණැස් නුවර දොරටුව අසල අතු පතර විහිදුණු විශාල නුග රුකක් විය, එතැනට පමුණුවා ඔහු පිරිවරාගෙන, පනම් හා කහවනු ආදිය දී, “ඇත් රූපයක් මවන්න, අශ්ව රූපයක් මවන්න” යි කියති. ඔහු ද ගල් කැට විදිමින් නුග පත්වල විවිධ රූප සටහන් මවයි. මේ අයුරින් ගසේ සියලුම කොළ සිදුරු බවට පත්ව තිබුණි.
ඉන්පසු දිනක් බරණැස් රජු උයනට යන්නේ ඒ ස්ථානයට පැමිණියේය. රජුගේ පෙරගමන්කරුවන් එළවා දමතැයි බියෙන් සියලු දරුවෝ පලා ගියහ. කොර මිනිසා එතැනම වැතිරී සිටියේය. රජු නුග රුක මුලට පැමිණ රථයේ සිටියදීම, කොළවල ඇති සිදුරු හේතුවෙන් පොළොවට වැටෙන සෙවණැල්ල විචිත්ර ලෙස (පුල්ලි වැටී) තිබෙනු දැක, ඉහළ බැලූ විට සියලු කොළ සිදුරු වී ඇති බව දුටුවේය. “මේවා මෙසේ කරන ලද්දේ කවුරුන් විසින්දැ” යි රජු විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, අර කොර මිනිසා විසිනි” යි අවට සිටියෝ කීහ. රජතුමා, “මොහු උපයෝගී කරගෙන බමුණාගේ කථාව සිඳලීමට (කට වැසීමට) හැකි වන්නේය” යි සිතා, “එම කොර මිනිසා කොහිදැ” යි ඇසීය. සොයන විට ගස මුල වැතිර සිටින ඔහු දැක, “දේවයන් වහන්ස, මේ ඉන්නේ” යි කීහ. රජු ඔහු කැඳවා පිරිස පසෙකට කර, “අප ළඟ එක් මුඛරි බමුණෙක් සිටී. ඔහු නිහඬ කිරීමට ඔබට හැකිදැ” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, නැළියක් පමණ එළු බෙටි ලැබෙන්නේ නම් මට එය කළ හැකිය” යි ඔහු කීවේය. රජු කොර මිනිසා රජ මාලිගයට ගෙන්වා, තිරයක් ඇද ඊට පිටුපසින් හිඳුවා, තිරයේ සිදුරක් සාදවා, බමුණාට ඒ සිදුරට මුහුණ ලා සිටින සේ ආසනයක් පනවා, වියළි එළු බෙටි නැළියක් පමණ කොර මිනිසා ළඟ තැබවීය. පසුව පුරෝහිත බමුණා රාජ සේවයට පැමිණි විට ඒ අසුනේ හිඳුවා කථාව ආරම්භ කළේය. බමුණා වෙනත් කිසිවෙකුට ඉඩක් නොදී රජු සමඟ කථා කිරීමට පටන් ගත්තේය. එකෙනෙහිම අර කොර මිනිසා තිරයේ සිදුර තුළින් එක එක එළු බෙට්ට බැගින් ගෙන, පෙට්ටියකට මැස්සන් දමන්නාක් මෙන් බමුණාගේ තල්ලටම (උගුරටම) විද්දේය. බමුණා ද තමා දෙසට එන එන එළු බෙටි, නළයකට තෙල් වත් කරන්නාක් මෙන් ගිල දැමුවේය. සියලු එළු බෙටි අවසන් විය. ඔහුගේ කුසට ඇතුළු වූ ඒ එළු බෙටි ප්රමාණය අඩ ලාහක් පමණ විය.
රජතුමා එළු බෙටි අවසන් බව දැන මෙසේ කීවේය: “ආචාර්යයෙනි, ඔබගේ දැඩි මුඛරි බව නිසා එළු බෙටි නැළියක් පමණ ගිල දමද්දීත් ඒ බවක් නොදත්තෙහිය. මීට වඩා දිරවා ගැනීමට ඔබට නොහැකි වනු ඇත. දැන් යන්න, පුවඟු දිය පානය කර වමනය කොට ඔබව සුවපත් කරගන්න.” බමුණා එතැන් පටන් කට පියාගත් අයෙකු මෙන් වී, තමා සමඟ කථා කරන අය සමඟ පවා කථා නොකරන ස්වභාවයට පත් විය. රජතුමා “මොහු මගේ කනට සුවයක් ලබා දුන්නේය” යි සතුටු වී, එම කොර මිනිසාට සතර දිසාවෙන් ලක්ෂය බැගින් ආදායම ලැබෙන ගම් හතරක් ලබා දුන්නේය. බෝධිසත්වයෝ රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, ලෝකයේ පණ්ඩිතයන් විසින් ශිල්පයක් උගත යුතුය. මේ කොර මිනිසාට ගල් කැට විදීමේ ශිල්ප මාත්රයෙන් පවා මෙවැනි සම්පතක් ලැබුණේය” යි පවසා මෙම ගාථාව දේශනා කළහ.
තිරය පිටුපස සැඟවී සිටි පිළා, කටකාර බමුණාගේ කටට එළු බෙටි විදීම.
“කෙබඳු වූ හෝ ශිල්පයක් වේවා, එය ඉගෙනීම යහපත්ය.
බලන්න, කොර මිනිසා (එළු බෙටි) විදීමෙන්,
සතර දිසාවෙන් ගම් සතරක් ලැබුවේය.”
එහි “පස්ස ඛඤ්ජප්පහාරෙන” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මෙයයි: පින්වත් මහරජ, බලන්න. මේ පීඨසර්පී (කොර) මිනිසාට එළු බෙටි විදීමෙන් පමණක් සතර දිසාවෙන් ගම් හතරක් ලබන ලදී. එසේ නම් අනෙක් උසස් ශිල්පවල ආනිශංස ගැන කියනුම කවරේද? මෙසේ (බෝධිසත්වයෝ) ශිල්පයේ ගුණ වර්ණනා කළහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල කොර මිනිසා වූයේ (දැන් හංසයාට ගැසූ) මේ භික්ෂුවයි. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. පණ්ඩිත අමාත්යයා වූයේ මම ම වෙමි.”
සත්වන සාලිත්තක ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“සික්ඛෙය්ය සික්ඛිතබ්බානි” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර ඇසුරු කොට මහාවනයෙහි කූටාගාර ශාලාවක වැඩවසන සමයෙහි, එක් ලිච්ඡවි කුමරකු අරබයා වදාළ සේක. ඒ ලිච්ඡවි රජ තෙමේ බුදු සසුනෙහි පහන් සිත් ඇත්තේ, බුදුපාමොක් මහා සඟනට ආරාධනා කොට තම නිවසෙහි මහදන් පැවැත්වීය. ඔහුගේ භාර්යාව වනාහි ස්ථුල අඟපසඟ ඇත්තී, ඉදිමී ගිය මළ මිනියක ස්වරූපය ඇත්තී, ආචාරශීලී හැසිරීම් නැත්තී විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු අනුමෝදනා බණ දේශනා කොට විහාරයට වැඩමවා භික්ෂූන්ට අවවාද දී ගන්ධකුටියට පිවිසි සේක. දම්සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, ඒ ලිච්ඡවි රජු එතරම් රූප සම්පත්තියෙන් හෙබි අයෙකි. එහෙත් ඔහුගේ භාර්යාව ස්ථුල අඟපසඟ ඇත්තීය, මනා පැවතුම් නැත්තීය. ඒ රජු කෙසේ නම් ඇය සමඟ සිත් අලවා වසන්නේ ද?” යැයි කථාවක් ඇති කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දම්සභාවට වැඩම කර, “මහණෙනි, මේ දැන් කිනම් කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙකින්” යැයි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ රජ දැන් පමණක් නොව පෙරත් මෙවැනිම ස්ථුල ශරීරයක් ඇති ස්ත්රියක සමඟ සිත් අලවා විසීයැ” යි වදාරා ඔවුන් විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි බෝසතාණෝ ඒ රජුගේ ඇමැති වූහ. එකල්හි දනව් වැසි, මහත් සිරුරු ඇති, මනා හැඩරුව නොමැති එක් ස්ත්රියක් කුලී වැඩ කරමින් රජ මිදුල අසලින් යන්නී, ශරීර කෘත්යයක් (මළපහ කිරීමේ) කිරීමේ අවශ්යතාවයෙන් පීඩාවට පත්වූවාය. ඈ තමා ඇඳ සිටි වස්ත්රයෙන් (සාටකයෙන්) සිරුර වසාගෙන හිඳ, ශරීර කෘත්යය කොට වහා නැඟී සිටියාය. එකෙණෙහි බරණැස් රජු කවුළුවෙන් රාජාංගනය දෙස බලන්නේ ඇය දැක මෙසේ සිතීය: “මෙවැනි එළිමහන් භූමියක ශරීර කෘත්යය කරන මේ ස්ත්රිය හිරිඔතප් නොහැර, ඇඳිවතින් ම ආවරණය වී ශරීර කෘත්යය කොට වහා ම නැඟී සිටියාය. එම නිසා මැය නිරෝගී විය යුතුය. මැගේ කුස ද පිරිසිදු විය යුතුය. එවැනි පිරිසිදු කුසක උපදින පුතකු ද නිරෝගී පින්වත් පුතකු වන්නේය. එබැවින් මා විසින් මැය අග මෙහෙසිය කරගැනීම වටී.” ඉක්බිති රජු ඇය විවාහක නොවන බව දැන ගෙන්වාගෙන අග මෙහෙසිය කළේය. ඕ රජුට ප්රිය මනාප වූවාය. නොබෝ කලකින් ම ඕ පුතකු ප්රසූත කළාය. ඒ පුත්රයා ද සක්විති රජෙක් වූයේය.
[රූපය: රජතුමා විසින් මැණික් ගොඩක් මත සිටුවා එම ස්ථූල කාන්තාව අගබිසව ලෙස අභිෂේක කරන අයුරු]
බෝසතාණෝ ඇගේ ඒ මහත් සම්පත්තිය දැක, කරුණු කීමට සුදුසු අවස්ථාවක් බලා, “දේවයන් වහන්ස, හික්මිය යුතු, ඉගෙන ගත යුතු යම් ශිල්පයක් වේ ද එය කුඩා වුව ද ඉගෙන ගත යුතුය. කෙසේ ද යත්, මහා පිනැති එතුමිය හිරිඔතප් නොහැර, සිරුර ආවරණය වන පරිදි ශරීර කෘත්යය සිදු කොට, ඔබගේ සිත් දිනාගෙන මෙබඳු මහත් සැපතක් ලැබුවාය” යි කියා හික්මීමේ ගුණ ප්රකාශ කරමින් මේ ගාථාව වදාළහ:
“හික්මිය යුතු දේ ඉගෙන ගත යුතුය. ලොව ඒ ඒ ශිල්පයන්හි කැමැති ජනයෝ ඇත්තාහ. පිටිසර (බාහිය) ජනපදයක තැනැත්තියක් වුව ද, ඇය මනා ලෙස ශරීර කෘත්යය කිරීමෙන් (සුහන්නෙන) රජුගේ සිත දිනා ගත්තාය.”
එහි “සන්ති සච්ඡන්දිනො” යනු ඒ ඒ ශිල්පයන් කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති ජනයෝ ඇත්තාහ යන්නයි. “බාහියා” යනු (නගරයෙන්) පිටත දනව්වක ඉපදී වැඩුණු ස්ත්රියයි. “සුහන්නෙන” යනු හිරිඔතප් අත් නොහැර, සිරුර වසාගෙන සිටින ආකාරයෙන් ශරීර කෘත්යය කිරීම ‘සුහන්න’ නම් වේ; ඒ මනා ක්රියාව හේතුවෙනි. “රාජානමභිරාධයී” යනු රජුගේ සිත් ගෙන, සතුටු කරවා මේ සම්පත්තිය ලැබුවාය යන්නයි. මේ අයුරින් මහාසත්වයාණෝ ඉගෙන ගත යුතු ශිල්පයන්ගේ ගුණ ප්රකාශ කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල අඹුසැමි යුවළ වූයේ දැන් මේ අඹුසැමි යුවළ ම යි. පණ්ඩිත ඇමැතියා වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ බාහිය ජාතක වර්ණනාවයි.
“යථන්නො පුරිසො හොති” යන මේ ජාතක දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා මහා දුගී පුරුෂයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර ඇතැම් දිනවල බුදුපාමොක් මහසඟනට එක් කුලයක් පමණක් දන් දෙයි. ඇතැම් විට තුන් හතර දෙනෙකු එකතු වී ද, ඇතැම් විට සමූහ වශයෙන් ද, ඇතැම් විට වීථිවල වැසියන් එක්ව වීථි වශයෙන් ද, සමහර විට මුළු නගරයම එක්ව කැමැත්ත පරිදි ද දන් දෙති. එදින පැවතියේ ‘වීථි දානය’ නම් වූ වීථි වශයෙන් පිරිනැමෙන දානයකි. එහිදී මිනිස්සු බුදුන් ප්රමුඛ සංඝයාට කැඳ පිළිගන්වා, පසුව “කැවිලි ගෙන එන්න” යැයි කීහ.
එකල්හි එම වීථියෙහි වෙසෙන, අනුන්ට බැල මෙහෙවර කොට ජීවත් වන දුගී මිනිසෙක් මෙසේ සිතීය: “මට කැඳ දීමට වත්කමක් නැත. එහෙත් කැවිලි දෙන්නෙමි.” හෙතෙම ඉතා සිහින් සහල් කුඩු (කුණ්ඩක) ගෙන්වා, දියෙන් තෙමා, වරා කොළයක ඔතා, උණු අළුයෙහි පිස, “මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේට පුදමි” යි සිතා එය රැගෙන බුදුරජුන් වෙත ගියේය. “කැවිලි ගෙන එන්න” යැයි කී මොහොතෙහිම, ඔහු සියල්ලන්ටම කලින් ඉදිරියට ගොස් ඒ කුඩු කැවුම බුදුරජුන්ගේ පාත්රයෙහි තැබුවේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ අන් අය විසින් පිළිගන්වන ලද රසවත් කැවිලි නොපිළිගෙන, ඒ කුඩු කැවුම ම වැළඳූ සේක.
එකෙණෙහිම “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා දුගියාගේ කුඩු කැවුම පිළිකුල් නොකොට අමෘතයක් මෙන් වැළඳූ සේකැ” යි මුළු නගරය පුරා එකම කෝලාහලයක් ඇති විය. රජවරු, රාජ මහාමාත්යවරු ඇතුළු දොරටුපාලයන් දක්වා වූ සියල්ලෝම එහි රැස්ව, ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඳ, මහා දුගියා වෙත එළඹ “පින්වත, කහවණු සියයක් ගෙන, දෙසියක් ගෙන, පන්සියයක් ගෙන අපට ඔය පින් කොටස දෙනු මැනවැ” යි කීවාහුය. හෙතෙම “ශාස්තෲන් වහන්සේගෙන් විමසා දැනගන්නෙමි” යි බුදුරජුන් වෙත ගොස් ඒ බව සැල කළේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ “ධනය ගෙන හෝ නොගෙන සියලු සත්ත්වයන්ට පින් දෙන්නැ” යි වදාළ සේක.
ඔහු ධනය ගැනීමට පටන් ගත්තේය. මිනිස්සු දෙගුණ, සිව්ගුණ, අටගුණ ආදී වශයෙන් දුන් ධනය රන් කහවණු නව කෝටියක් විය. ඉක්බිති ශාස්තෲන් වහන්සේ අනුමෝදනා බණ දේශනා කොට විහාරයට වැඩමවා, භික්ෂූන් විසින් වත් දැක්වූ කල්හි බුද්ධාවවාදය දී ගන්ධ කුටියට පිවිසි සේක. රජතුමා සවස් කාලයෙහි මහා දුගියා කැඳවා සිටු තනතුර දී පිදීය.
භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි කථාවක් ඇති කළහ. “ඇවැත්නි, ශාස්තෲන් වහන්සේ මහා දුගියා දුන් කුඩු කැවුම පිළිකුල් නොකොට අමෘතයක් සේ වැළඳූ සේක. මහා දුගියා ද බොහෝ ධනයත් සිටු තනතුරත් ලබා මහත් සම්පතකට පැමිණියේය.” ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, දැන් කිනම් කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විමසා, එම කථාව බව දැනගත් කල්හි, “මහණෙනි, මා විසින් මොහුගේ කුඩු කැවුම පිළිකුල් නොකොට වළඳන ලද්දේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර රුක් දෙවියකුව සිටියදී ද වළඳන ලද්දේය. එදා ද මොහු මා නිසා සිටු තනතුර ලැබුවේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එක්තරා තැනක එරඬු ගසක රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එකල ඒ ගමෙහි මිනිස්සු දේවතා මංගල්ය පවත්වන්නෝ වූහ. එක් උත්සව දිනක් පැමිණි කල්හි මිනිස්සු තම තමන්ගේ රුක් දෙවියන්ට බිලි පූජා කළහ. එකල්හි එක්තරා දුගී මිනිසෙක් අනෙක් මිනිසුන් රුක් දෙවියන්ට සත්කාර කරනු දැක, එක් එරඬු ගසකට සත්කාර කිරීමට සැරසුණේය.
මිනිස්සු තම තමන්ගේ දෙවියන් උදෙසා විවිධ මල්, සුවඳ විලවුන්, ආහාර පාන ගෙන ගියහ. නමුත් මෙම දුගී මිනිසා කුඩු කැවුමක් ද, භාජනයක දැමූ දිය ද ගෙන එරඬු ගස අසලට ගොස් මෙසේ සිතිය. “දෙවියන් වනාහි දිව්ය ආහාර අනුභව කරන්නෝය. මගේ දෙවියා මේ කුඩු කැවුම නොකනු ඇත. මෙය නිකරුණේ විනාශ කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මම ම මෙය අනුභව කරමි” යි සිතා ආපසු හැරුණේය.
එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ රුක් දෙබලක සිට, “පින්වත් පුරුෂය, ඉදින් ඔබ පොහොසත් නම් මට මිහිරි කැවිලි දෙන්නෙහිය. නමුත් ඔබ දුගියෙකි. මම ඔබගේ කැවුම නොකා වෙන කිනම් දෙයක් කන්නද? මට වෙන් වූ කොටස නොනසන්න” යයි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ:
[එඬරු ගසින් මතු වූ වෘක්ෂ දේවතාවා දුප්පත් පුරුෂයා අමතන අයුරු]
“පුරුෂයා යම්බඳු ආහාරයක් ඇත්තේ වේ ද, ඔහුගේ දෙවියා ද එබඳු ආහාර ඇත්තකු වේ. එබැවින් මේ කුඩු කැවුම ගෙන එන්න. මගේ කොටස විනාශ නොකරන්න.”
එහි ‘යථන්නො’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ යම්බඳු භෝජනයක් ඇත්තේ වේ ද යන්නයි. ‘තථන්නා’ යනු ඒ පුරුෂයාගේ දෙවියා ද එබඳු භෝජන ඇත්තකු ම වන බවයි. ‘ආහරෙතං කුණ්ඩපූවං’ යනු සහල් කුඩුවලින් පිසූ ඒ කැවුම ගෙන එන්න, මගේ කොටස විනාශ නොකරන්න යන අර්ථයි.
එවිට ඒ දුගී මිනිසා ආපසු හැරී බෝධිසත්ත්වයන් දෙස බලා බලි පූජාව පැවැත්වීය. බෝධිසත්ත්වයෝ එහි ඕජාව වළඳා, “පින්වත් පුරුෂය, ඔබ කුමක් සඳහා මට උපහාර දක්වන්නෙහිද?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, මම දුගියෙක් වෙමි. ඔබ වහන්සේ නිසා දුගී බවෙන් මිදීම සඳහා උපහාර දක්වමි” යි ඔහු කීය. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ, “පින්වත් පුරුෂය, නොසිතන්න (දුක් නොවන්න). ඔබ පූජා පැවැත්වූයේ කෙළෙහි ගුණ දන්නා දෙවියකුටය. මේ එරඬු ගස වටා මුවවිටින් මුවවිට ගැටෙන සේ (එකිනෙක ගැටී ඇති) නිදන් සැළි ඇත. ඔබ රජතුමාට දන්වා, කරත්තවලින් ධනය ගෙන්වාගෙන රජ මිදුලෙහි ගොඩගසන්න. රජතුමා ඔබට සතුටු වී සිටු තනතුර දෙනු ඇත” යැයි පවසා අතුරුදන් වූහ.
හෙතෙම එසේ කළේය. රජතුමා ද ඔහුට සිටු තනතුර දුන්නේය. මෙසේ ඔහු බෝධිසත්ත්වයන් නිසා මහත් සම්පතට පැමිණ, දිවි ඇති තෙක් සිට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල දුගී පුරුෂයා නම් දැන් මේ දුගී පුරුෂයාමය. එරඬු රුක් දෙවියා නම් මම ම වීමි.”
කුණ්ඩකපූව ජාතක වර්ණනාව යි.
“සබ්බසංහාරකො නත්ථි” (සියල්ල එක්කර ගන්නා වූවෙක් නැත) යන මේ ‘සර්ව සංහාරක ප්රශ්නය’ සියලු ආකාරයෙන් උම්මග්ග ජාතකයේ දී විස්තර වන්නේය.
සබ්බසංහාරක පඤ්හ ජාතක වර්ණනාව යි.
එකොළොස් වැනි පරෝසත වර්ගය නිමි.
එහි එන ජාතක නාමාවලිය මෙසේය:
“හංචි තුවං එවමඤ්ඤසී” යන මේ ගද්රභ ප්රශ්නය ද මහා උම්මග්ග ජාතකයෙහිම (ජාතක 2.22.590 ආදියෙහි) ප්රකට වන්නේය.
පළමු ගද්රභපඤ්හ ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“යෙන සත්තුබිලඞ්ගා ච” යන මේ අමරා දේවී ප්රශ්නය ද එම උම්මග්ග ජාතකයෙහිම ප්රකට වන්නේය.
දෙවැනි අමරාදේවීපඤ්හ ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“සද්දහාසි සිඞ්ගාලස්ස” යනාදී වූ මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා දේශනා කළහ. එකල්හි භික්ෂූන් ධර්ම සභාවේ රැස්ව, “ඇවැත්නි, දේවදත්තයන් වහන්සේ භික්ෂූන් පන්සියයක් රැගෙන ගයාසීසයට ගොස්, ‘ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ යමක් කරති ද එය ධර්මය නොවේ, මම යමක් කරම් ද මෙයම ධර්මය යැ’යි පවසා ඒ භික්ෂූන්ට තමාගේ මිථ්යා ලබ්ධිය ගන්වා, මුසාවාදය මුදුන්පත් කොටගෙන, සංඝයා භේද කොට, එකම සීමාවක් තුළ පොහොය කර්ම දෙකක් කළේ යැ”යි දේවදත්තයන්ගේ අගුණ කතා කියමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, මේ දැන් කවර නම් කතාවකින් යුතුව හුන්නාහු දැ?”යි විචාරා, “මෙනම් කතාවකින් යුතුවය”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම දැන් පමණක් නොව පෙර ද බොරු කියන්නෙකි”යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ සොහොනක් අසල වනයක රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ.
එකල බරණැස් නුවර නැකැත් කෙළියක් ප්රකාශ කරන ලදි. මිනිස්සු “යක්ෂ බලි පූජාවක් කරමු”යි මහමඟ, සිව්මංසල ආදී තැන්වල
මත්ස්ය මාංශ ආදිය විසුරුවා මිනී හිස් කබල්වල බොහෝ සුරා තැබූහ. එකල්හි එක් සිවලෙක් මධ්යම රාත්රියෙහි ජල බැස යන
කානුවකින් නගරයට පිවිස මත්ස්ය මාංශ කා, සුරා බී, දොඹ ගස් පඳුරක් අතරට රිංගා අරුණ නැගෙන තෙක් නින්දට වැටුණේය.
ඔහු පිබිදී එළිය වැටී ඇති බව දැක “දැන් පිටතට යා නොහැකිය”යි සිතා පාර අයිනට ගොස් සැඟවී සිටියේය. අන් මිනිසුන්
දැක කිසිවක් නොකියා සිටි හෙතෙම, මුව දෝවනය සඳහා යන එක් බමුණෙකු දැක මෙසේ සිතීය: “බමුණෝ නම් ධන ලෝභියෝ වෙති.
මොහුට ධනය දෙන බව පවසා පොළඹවා, යම් සේ මොහු මා උතුරු සළුවෙන් වසා කිහිලි අතරේ තබාගෙන නගරයෙන් පිටතට ගෙන යයි ද,
එසේ කරන්නෙමි”.
එසේ සිතා සිවලා මිනිස් බසින් “බමුණ” යි ඇමතීය. ඔහු ද ආපසු හැරී “කවුද මා අමතන්නේ?” යි
ඇසීය. “බමුණ, මම ය”. “කුමන කාරණයක් ද?” “බමුණ, මා ළඟ කහවණු දෙසීයක් තිබේ. ඉදින් ඔබ මා කිහිලි අතරේ තබාගෙන උතුරු
සළුවෙන් වසා කිසිවකුට නොපෙනෙන සේ නගරයෙන් පිටතට ගෙන යාමට හැක්කේ නම්, මම ඒ කහවණු ඔබට දෙන්නෙමි”. බමුණා ද ධන
ලෝභයෙන් “යහපතැ”යි ඊට එකඟ වී, සිවලා කී පරිදි ඌව සඟවාගෙන නුවරින් නික්ම මද දුරක් ගියේය. එකල්හි සිවලා බමුණාගෙන්
“බමුණ, මේ කුමන ස්ථානය ද?” යි ඇසීය. “මේ අසවල් තැන ය”යි කී විට, “තවත් ටිකක් දුර යන්න”යි කීවේය. මෙසේ නැවත නැවත
කියමින් මහා සොහොන් පිටියට පැමිණි පසු “දැන් මා බිමට බස්සවන්න”යි සිවලා කීවේය. බමුණා ඌව බිමට බැස්සවීය. එවිට
සිවලා, “එසේ නම් බමුණ, ඔබේ උතුරු සළුව බිම එළන්න” යි කීවේය. ඔහු ධන ලෝභයෙන් “යහපතැ”යි කියා සළුව දිගහැරියේය.
ඉක්බිති “මේ ගස මුල පොළොව හාරන්න”යි කියා බමුණා පොළොව සෑරීමෙහි යොදවා, සිවලා බමුණාගේ උතුරු සළුවට නැඟ සිව්කොන හා
මැද යන පස් තැනක මළ පහ කොට, අසූචි තවරා මුත්රා කොට තෙමා, සොහොන් වනයට ම රිංගා ගත්තේය. රුක් දෙවි වූ
බෝධිසත්ත්වයෝ රුක් දෙබලක සිට මේ ගාථාව පැවසූහ:
“බ්රාහ්මණය, සුරා බී මත් වී සිටි සිවලාගේ වචනය ඔබ විශ්වාස කළෙහි ද? ඌ ළඟ බෙල්ලන් සියයක් වත් නැත. එසේ තිබියදී කහවණු දෙසීයක් කොයින් ද?”
එහි “සද්දහාසි” යනු ‘විශ්වාස කරන්නේ ද?’ යන්නයි. “සද්දහෙසි” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර එහි අරුත ‘කැමැති වන්නෙහි ද?’ යනුයි. “සිප්පිකානං සතං නත්ථි” යනු මොහුට බෙල්ලන් (මුදල් ලෙස භාවිතා කළ කවඩි) සියයක් වත් නැත යන්නයි. “කුතො කංසසතා දුවෙ” යනු එසේ නම් කහවණු දෙසීයක් ඔහුට කොයින් ද? යන්නයි.
බෝධිසත්ත්වයෝ මේ ගාථාව පවසා, “බමුණ, යන්න. ඔබේ සළුව සෝදා නහාගෙන තමාගේ කාර්යයක් කරගන්න” යැයි අවවාද කොට අතුරුදන් වූහ. බමුණා ද එසේ කොට “ඒකාන්තයෙන්ම මම රැවටුණෙමි”යි දොම්නසට පත්ව ගියේය.
වෘක්ෂ දේවතාවා විසින් මෝඩ බමුණාට අවවාද කිරීම
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල සිවලා වූයේ දේවදත්ත ය. රුක් දෙවියා වූයේ මම ම වෙමි”.
තුන්වැනි සිඟාල ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“බහුචින්තී අප්පචින්තී” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ මහලු තෙරවරුන් දෙනමක් අරබයා දේශනා කළ සේක. කියනු ලබන පරිදි, ඔවුහු එක්තරා දනව්වක වන සෙනසුනක වස් වැස, “ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට යන්නෙමු” යි සිතා මාර්ගෝපකරණ සකසා ගත්හ. එහෙත් “අද යමු, හෙට යමු” යි කියමින් මසක් ඉක්මවා හැරියහ. නැවතත් මාර්ගෝපකරණ සකසා ගෙන එලෙස ම මසක් ද, නැවතත් මසක් ද වශයෙන්, තමන්ගේ කුසීත බව නිසාත්, සෙනසුන කෙරෙහි ඇති ඇල්ම නිසාත් මාස තුනක් ඉක්මවා හැරියහ. ඉන්පසු එයින් නික්ම ජේතවනයට ගොස්, තමන්ට සුදුසු තැනක පාත්ර සිවුරු තැන්පත් කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ බැහැදුටුවහ. එකල්හි භික්ෂූහු ඔවුන්ගෙන්, “ඇවැත්නි, බුද්ධෝපස්ථානය සඳහා පැමිණීමට මෙපමණ කලක් පමා වූයේ මන්දැ?” යි විමසූහ. ඔවුහු ඒ කරුණ කීහ. එවිට ඔවුන්ගේ ඒ අලස කුසීත බව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. දම් සභාවෙහි ද භික්ෂූහු ඔවුන්ගේ කුසීත භාවය අරබයා කථා මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුතුව සිටියහු ද?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙනැ” යි කී කල්හි, ඒ භික්ෂූන් කැඳවා, “මහණෙනි, නුඹලා සැබවින් ම අලස වූවෝ දැ?” යි විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මොවුන් අලස වූයේත්, සෙනසුනෙහි ඇලී ගැලී සිටියේත් දැන් පමණක් නො වෙයි; පෙර ද මොවුහු අලස ව, සෙනසුනෙහි ඇලී ගැලී සිටියෝ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ බරණැස් ගඟෙහි මත්ස්යයෝ තිදෙනෙක් වූහ. බහුචින්තී (වැඩියෙන් සිතන්නා), අප්පචින්තී (අඩුවෙන් සිතන්නා) සහ මිතචින්තී (පමණට සිතන්නා) යනු ඔවුන්ගේ නම් විය. ඔවුහු වනාන්තර ප්රදේශයේ සිට මිනිස් වාසය ඇති ප්රදේශයට පැමිණියහ. එහිදී මිතචින්තී අනෙක් දෙදෙනාට මෙසේ කීවේ ය: “මේ මිනිස් වාසය භයානක ය; සැක සහිත ය. කෙවුලෝ විවිධ දැල් සහ කෙමිණි දමා මසුන් අල්ලා ගනිති. එබැවින් අපි නැවත වනාන්තරයට ම යමු.” එවිට අනෙක් මසුන් දෙදෙනා අලස බව නිසාත්, ආහාර ගිජු බව නිසාත් “අද යමු, හෙට යමු” යි කියමින් තුන් මසක් ඉක්මවූහ. දිනක් කෙවුලෝ ගඟට දැලක් දැමූහ. බහුචින්තී සහ අප්පචින්තී ගොදුරු සොයමින් ඉදිරියෙන් ගමන් කළහ. ඔවුහු තමන්ගේ මෝඩකම නිසා දැලේ ඉව නොදැන දැල තුළට ම රිංගා ගත්හ. මිතචින්තී මත්ස්යයා පසුපසින් එන්නේ, දැලේ ගඳ දැනගෙන, මොවුන් දැලට පිවිසි බව වටහා ගත්තේ ය. “මේ අලස, මෝඩයන්ගේ ජීවිත දානය දෙමි (ජීවිත බේරා දෙමි)” යි සිතා, දැලේ බඩ වැල ඇති තැනට පිටතින් ගොස්, දැල ඉරා දමා නික්මුණාක් මෙන් හඟවමින් දිය කළඹා, දැල ඉදිරියට පැන, නැවත දැල තුළට රිංගා, දැලේ පසුපස කොටස ඉරා දමා නික්මුණාක් මෙන් හඟවා දිය කැළඹී ය. එවිට කෙවුලෝ “මසුන් දැල ඉරා දමා පලා ගියෝ ය” යි සිතා දැල් කෙළවරින් අල්ලා එසවූහ. එකල්හි ඒ මසුන් දෙදෙනා ම දැලෙන් මිදී දියට වැටුණහ. මෙසේ මිතචින්තී නිසා ඔවුන්ට ජීවිතය ලැබුණි.
මිතචින්ති මත්ස්යයා උපායෙන් මිතුරන් බේරා ගැනීම
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“බහුචින්තී සහ අප්පචින්තී යන දෙදෙනා ම දැලෙහි බැඳුණාහ. එකල්හි මිතචින්තී (තමාගේ නුවණින්) ඔවුන් මුදවා ගත්තේ ය. (අනතුරුව) ඒ දෙදෙනා එහිදී මිතචින්තී සමඟ එක් වූහ.”
එහි බහුචින්තී යනු, බොහෝ කොට සිතන බැවින් ද, විතර්ක බහුල බැවින් ද එසේ ලබන ලද නමයි. අනෙක් දෙදෙනා කෙරෙහි ද මේ නය (ක්රමය) ම වේ. උභො තත්ථ සමාගතා යනු, මිතචින්තී නිසා දිවි ලද ඔවුහු, නැවත ඒ දියෙහි දී මිතචින්තී සමඟ එක්වූහ යන අර්ථයි.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා දැක්වූ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ මහලු භික්ෂූන් වහන්සේලා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. එකල බහුචින්තී සහ අප්පචින්තී වූයේ මේ භික්ෂූන් දෙදෙනා ය. මිතචින්තී මත්ස්යයා වූයේ මම ම වෙමි.
මිතචින්තී ජාතක වර්ණනාව (වග්ගයේ) සතර වැනි යි.
“යායඤ්ඤමනුසාසති” (යම් කෙනෙක් අනුන්ට අනුශාසනා කෙරේ ද) යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, අනුන්ට අනුශාසනා කිරීමට කැමති එක්තරා භික්ෂුණියක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඇය සැවැත් නුවර වැසි එක් කුල දියණියකි. පැවිදි වී උපසපන් වූ තැන් පටන් ශ්රමණ ධර්මයෙහි නොයෙදුණු ඇය, ආමිෂයට (ද්රව්ය ලාභයට) ගිජු වී, අන් මෙහෙණින් වහන්සේලා නොයන නගරයේ එක්තරා පෙදෙසක පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙයි. මිනිස්සු ද ඇයට ප්රණීත පිණ්ඩපාතය දෙති. රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳුණු ඇය, “ඉදින් මේ පෙදෙසෙහි අන් මෙහෙණින් වහන්සේලා ද පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ නම්, මගේ ලාභය පිරිහෙන්නේය. යම් අයුරකින් මේ පෙදෙසට අන් අය නොඑන්නේ ද, එසේ මා විසින් කටයුතුය” යි සිතා ගත්තාය. ඉක්බිති ඇය මෙහෙණවරට ගොස්, “ආර්යාවනි, අසවල් ස්ථානයේ:
ඒ ස්ථානය උවදුරු සහිතය, එහි පිඬු පිණිස නොයන්න” යි භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරයි. ඇගේ වචනය අසා එක් භික්ෂුණියක්වත් ඒ දෙසට ගෙල හරවා බැලීමක්වත් නොකළෝය. ඒ අනුශාසිකා භික්ෂුණිය එක් දිනක් ඒ පෙදෙසෙහි පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නී, වේගයෙන් එක් ගෙයකට පිවිසෙන කල්හි සැඩ බැටළුවෙක් පහර දී ඇගේ කලවා ඇටය බින්දේය. මිනිස්සු වහා දිව අවුත්, දෙකට කැඩුණු කලවා ඇටය එකට තබා බැඳ, ඇය ඇඳක තබාගෙන මෙහෙණවරට ගෙන ගියහ. සෙසු භික්ෂුණීහු, “මැය අන් අයට අවවාද කොට තමා ම එම පෙදෙසෙහි හැසිර කලවා ඇටය බිඳගත්තාය” යි සිනාසෙමින් අපවාද කළහ. අනුශාසිකා භික්ෂුණිය කළ මේ ක්රියාව නොබෝ කලකින් භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය.
දිනක් ධර්ම සභාවෙහි රැස් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, අනුශාසිකා භික්ෂුණිය අන් අයට අවවාද කොට, තමා ම එම පෙදෙසේ හැසිර සැඩ බැටළුවෙකුගෙන් පහර කා කලවා ඇටය බිඳගත්තාය” යි ඇගේ අගුණ කථාව කීවාහුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පැමිණ, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියහු ද?” යි විමසා, “මේ කථාවෙන් යුතුව සිටියෙමු” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ මෙහෙණ අන් අයට අනුශාසනා කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් එසේ ම කළාය. (එහෙත්) තමා ඒ අවවාදයෙහි නොපිහිටයි, එනිසා නිතර දුකම අනුභව කරයි” යි වදාරා මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ වනයක කුරුලු යෝනියෙහි ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව කුරුලු නායකයෙක් වී නොයෙක් දහස් ගණන් කුරුල්ලන් පිරිවරා හිමවතට පිවිසියහ. එහි වසන කල්හි එක්තරා චණ්ඩ (සැඩ) කිරිල්ලක් මහ මාවතට ගොස් ගොදුරු කන්නීය. ඈ එහි ගැල්වලින් වැටුණු වී, මුං ආදී බීජ ලැබ, “දැන් යම් සේ මේ පෙදෙසට අන් කුරුල්ලෝ නොපැමිණෙත් ද, එසේ කළ යුතුය” යි සිතා, කුරුලු සමූහයාට මෙසේ අවවාද දෙයි. “වත්තනි මහා මාර්ගය වනාහි බිය ජනකය. එහි ඇතුන් අශ්වයන් ආදීන් ද, සැඩ ගොනුන් යෙදූ රථ ආදිය ද නිතර ගැවසෙයි. හදිසියේ අහසට නැඟීමට ද නොහැකි වේ. එනිසා එහි නොයා යුතුය.” කුරුලු සමූහයා ඇයට “අනුශාසිකා” යැයි නමක් තැබූහ.
දිනක් ඇය ඒ මහ මාවතෙහි හැසිරෙන්නී, ඉතා වේගයෙන් පැමිණෙන රථයක හඬ අසා, “රථය තවම දුරය” යි සිතා හැරී බලමින් එහි ම හැසිරෙමින් සිටියාය. එකෙණෙහිම රථය වාත වේගයෙන් පැමිණියේය. කිරිල්ලියට ඉගිලී යාමට නොහැකි විය. රථ රෝදයට අසු වී ඇය දෙපලු වී ගියාය. කුරුලු නායක තෙමේ කුරුල්ලන් රැස් කරවා බලන විට අනුශාසිකාව නොදැක, “අනුශාසිකාව පෙනෙන්නට නැත, සොයා බලව්” යයි කීවේය. කුරුල්ලෝ සොයා බලන විට ඇය මහ මාවතෙහි දෙපලු වී සිටිනු දැක, ඒ බව කුරුලු නායකයාට දැන්වූහ. කුරුලු නායක තෙමේ, “ඇය අන් කිරිල්ලන් වළක්වා තමා එහි හැසිරෙන්නී දෙකට කැපී ගියාය” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය.
[බෝධිසත්ව පක්ෂි රාජයා අහසේ සිට, රථයට යට වී මියගිය පක්ෂි ධේනුව දෙස බලා සිටින
ආකාරය]
“ලොල්ව හැසිරෙන යම් කිරිල්ලක් අනුන්ට අවවාද කරයි ද, ඒ ‘සාසිකා’ (සැළලිහිණි/අනුශාසිකා) කිරිල්ල රිය සකින් නැසී, පියාපත් සිඳී මහමඟ හොත්තීය.”
එහි ‘යායඤ්ඤමනුසාසති’ යන්නෙහි ‘ය’ කාරය පද සන්ධි පිණිස යෙදුණකි. යම් කිරිල්ලක් අනුනට අනුශාසනා කෙරේ ද යන අර්ථයි. ‘සයං ලෝලුප්පචාරිණී’ යනු තමා ලොල්ව (ගිජුව) හැසිරෙන්නී ය. ‘සායං විපක්ඛිකා සෙති’ යනු ඒ මේ තැනැත්තිය පියාපත් කැඩී මහමඟ වැතිර සිටී යන්නයි. ‘හතා චක්කෙන සාසිකා’ යනු රිය සකින් (රෝදයෙන්) නැසුණු ඒ අනුශාසිකා (සැළලිහිණි) කිරිල්ලිය යි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවූ සේක. “එකල අනුශාසික කිරිල්ල වූයේ මේ අනුශාසිකා භික්ෂුණියයි. කුරුලු රජ වූයේ නම් මම ම වෙමි.”
පස්වන වූ අනුශාසික ජාතක වර්ණනාව යි.
“අතිකරමකරාචරියා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, එක්තරා අකීකරු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ කථා පුවත නව වැනි නිපාතයෙහි ගිජ්ඣ ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 427) ප්රකට වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, ඔබ දැන් පමණක් නොව පෙරත් අකීකරු වූවෙහිය. අකීකරුකම නිසාම නුවණැත්තන්ගේ අවවාදය නොපිළිගෙන, අඩයටි පහරින් මරණයට පත් වූවෙහිය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ අඩයටි පනින නළු කුලයක ඉපිද, වැඩිවිය පැමිණි පසු නුවණැතිව උපායශීලී වූහ. හෙතෙම එක් නළුවෙකු සමීපයෙහි අඩයටි පනින ශිල්පය පුහුණු වී, ආචාර්යවරයා සමඟ ශිල්ප දක්වමින් හැසිරෙයි. මොහුගේ ආචාර්යවරයා දන්නේ අඩයටි හතරකින් පැන යන ශිල්පය පමණක් වන අතර, පස් වැනි අඩයටියෙන් පැන යන ශිල්පය නොදනී. හෙතෙම එක් දිනක් කුඩා ගමක ශිල්ප දක්වන්නේ, සුරා මදයෙන් මත් වී “මම අඩයටි පහක් මතින් පනින්නෙමි” යි පිළිවෙළින් අඩයටි තැබීය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට, “ආචාර්යවරුනි, ඔබ අඩයටි පහක් මතින් පැනීමේ ශිල්පය නොදන්නෙහිය. එක් අඩයටියක් ඉවත් කරන්න. එසේ නොකළහොත් පස් වැනි අඩයටියෙහි ඇමිණී මරණයට පත්වන්නෙහිය” යි කීහ. හෙතෙම අධික ලෙස මත් වී සිටි බැවින්, “ඔබ මගේ තරම නොදන්නෙහිය” යි කියා, ඔහුගේ බස නොපිළිගෙන අඩයටි හතරක් පැන, පස් වැනි අඩයටියෙහි රිටක ඇමුණු මී මලක් මෙන් ඇමිණී වැළපෙමින් බිම ඇද වැටුණේය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ, “නුවණැත්තන්ගේ වචනය නොසලකා හැර ඔබ මේ විපතට පත්වූවෙහිය” යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ.
ආචාරිවරයා පස්වන ආයුධයේ ඇනී මිය යාම සහ බෝධිසත්ත්වයන් එය බලා සිටීම.
“ආචාර්යවරුනි, ඔබ තමාට කළ නොහැකි, පමණ ඉක්මවා ගිය දෙයක් කළෙහිය. මට නම් එය රුචි නොවේ. ඔබ හතර වැනි අඩයටියෙන් පැන, පස් වැන්නෙහි ඇමිණී ගියෙහිය.”
එහි “අතිකරමකරාචරියා” යනු, ආචාර්යවරුනි, අද ඔබ නොකළ යුතු දෙයක් කළෙහිය. තමාගේ හැකියාවට වඩා වැඩි දෙයක් කළේය යන අර්ථයි. “මය්හම්පෙතං න රුච්චති” යනු, අතවැසියකු වූ මට ද ඔබගේ මේ ක්රියාව රුචි නොවේ. එබැවින් පළමුවෙන්ම මා ඔබට මේ බව කීවෙමි යි දක්වයි. “චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන” යනු, හතර වැනි අඩයටි තලයෙහි නොවැටී ඊට ඉහළින් පැන ගොස් ය. “පඤ්චමායසි ආවුතො” යනු, නුවණැත්තන්ගේ වචනය නොපිළිගෙන දැන් පස් වැනි අඩයටියෙහි ඇමිණී සිටින්නෙහිය යන්නයි. බෝසතාණන් වහන්සේ මෙය පවසා, ආචාර්යවරයා අඩයටියෙන් ඉවත් කොට, මෘත ශරීරයට කළ යුතු අවසන් කටයුතු සිදු කළහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල ආචාර්යවරයා වූයේ මේ අකීකරු භික්ෂුවයි. අතවැසියා වූයේ මම ම වෙමි.”
හයවැනි වූ දුබ්බච ජාතක වර්ණනාව යි.
“අච්චුග්ගතා අතිබලතා” යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි කෝකාලික භික්ෂුව අරබයා වදාළ සේක. එහි කථා පුවත දහතුන් වැනි නිපාතයේ තක්කාරිය ජාතකයේ (ජාතක අංක 481) මතු සඳහන් වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කෝකාලික භික්ෂුව තමාගේ වචනය නිසා විනාශයට පත්වුණේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් විනාශ වූයේමය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ උසස් බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, කාම සැප හැර දමා, ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වී පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්හ. හිමාල ප්රදේශයේ සියලු තාපස පිරිස එක්ව එතුමාව අවවාද දෙන ආචාර්යවරයා බවට පත්කරගෙන පිරිවරා ගත්හ. එතුමා පන්සියයක් තාපසවරුන්ට අවවාද දෙන ආචාර්යවරයා වී ධ්යාන සුව විඳිමින් හිමාල වනයේ වාසය කළේය.
එකල එහි පාණ්ඩු රෝගය වැළඳුණු එක් තාපසයෙක් පොරොවක් ගෙන දර පළමින් සිටියේය. එකල්හි එක් දොඩමළු තාපසයෙක් ඔහු සමීපයේ හිඳ, “මෙතැනට පහර දෙන්න, මෙතැනට පහර දෙන්න” යැයි කියමින් ඒ තාපසයාව කෝප ගැන්වීය. ඔහු කිපී, “දැන් නුඹ මගේ දර පළන ශිල්පය උගන්වන ගුරුවරයා නොවේ” යැයි කියා මුවහත් පොරොව ඔසවා එක පහරින්ම ඔහු ජීවිතක්ෂයට පත් කළේය. බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ අවසන් කටයුතු කරවූහ.
එකල ආශ්රමයට නුදුරින් වූ එක් තුඹසක් ළඟ තිත් වටුවෙක් වාසය කළේය. ඌ උදේ සවස තුඹස මත සිට මහත් සේ හඬලෑවේය. එය ඇසූ එක් වැද්දෙක්, “තිත් වටුවකු විය යුතුය” යි සිතා, ශබ්දය ඔස්සේ ගොස් ඌ මරාගෙන ගියේය.
වාචාල තාපසයාට අත්වූ ඉරණම
බෝධිසත්වයෝ උගේ ශබ්දය නොඇසෙන විට, “අසවල් තැන තිත් වටුවෙක් වසයි. කුමක් නිසා උගේ හඬ නොඇසෙන්නේද?” යි තාපසයන්ගෙන් විමසූහ. ඔවුහු ඒ කරුණ සැලකළාහුය. හෙතෙම (වටුවා සහ දොඩමළු තාපසයා යන) දෙදෙනාගේම ඒ කාරණා සසඳා ඍෂි පිරිස මැද මේ ගාථාව වදාළේය.
“ඉතා උස් වූ ද, (නැවත නැවත කීමෙන්) ඉතා බලවත් වූ ද, ප්රමාණය ඉක්මවා ප්රකාශ කළා වූ ද වචනය; ප්රමාණය ඉක්මවා හඬලූ තිත් වටුවා මෙන්, නුවණ නැත්තාවූ පුද්ගලයා විනාශ කර දමයි.”
එහි “අච්චුග්ගතා” යනු ඉතා උස්ව ගිය හෙවත් මහත් කොට කියන ලද යන්නයි. “අතිබලතා” යනු නැවත නැවත කීමෙන් ස්වභාවයෙන්ම ඉතා බලවත් වූ යන්නයි. “අතිවෙලං පභාසිතා” යනු වේලාව ඉක්මවා, පමණ ඉක්මවා කියන ලද යන්නයි. “තිත්තිරං වාතිවස්සිත” යනු යම් සේ තිත් වටුවා පමණ ඉක්මවා හඬලීමෙන් විනාශයට පත් වී ද, එසේම එබඳු (වාචාල) වචනය නුවණ නැති බාල පුද්ගලයා විනාශ කරයි.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ තාපස පිරිසට අවවාද දී, සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා, මරණින් මතු බ්රහ්ම ලෝකයේ උපත ලැබූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කෝකාලික භික්ෂුව තමාගේ වචනය නිසා විනාශයට පත්වුණේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් විනාශ වූයේමය” යි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල අකීකරු දොඩමළු තාපසයා වූයේ මේ කෝකාලික භික්ෂුවයි. තාපස පිරිස වූයේ බුදු පිරිසයි. නායක තාපසයා වනාහි මම ම වෙමි.”
තිත්තිර ජාතක වර්ණනාව - හත්වැනියි.
“නාචින්තයන්තො පුරිසො” (නොසිතන පුරුෂයා) යනාදී මෙම ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි උත්තර නම් සිටු පුත්රයා අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර මහත් ධනයක් ඇති උත්තර නම් සිටුවරයෙක් විය. ඔහුගේ බිරිඳගේ කුසෙහි, බ්රහ්ම ලෝකයෙන් චුත වී පැමිණි පින් ඇති සත්ත්වයෙක් පිළිසිඳ ගෙන, වැඩිවියට පැමිණි කල්හි උතුම් ශරීර වර්ණයෙන් හා මනා රූප ශෝභාවෙන් යුක්ත විය. ඉක්බිති එක් දිනක් සැවැත් නුවර කාර්තික නැකැත් සැණකෙළිය ප්රකාශයට පත් කළ කල්හි මුළු රටම නැකැත් කෙළියෙහි යෙදුණේය. ඒ සිටු පුත්රයාගේ අනිත් යහළු සිටු පුත්රයෝ භාර්යාවන් සහිත වූහ. නමුත් උත්තර සිටු පුත්රයා බොහෝ කලක් බ්රහ්ම ලෝකයෙහි විසූ හෙයින් ක්ලේශයන්හි සිත නොඇලෙයි. ඉක්බිති ඔහුගේ යහළුවෝ “උත්තර සිටු පුත්රයාට ද එක් ස්ත්රියක් ගෙනැවිත් දී නැකැත් ක්රීඩා කරවමු” යි මන්ත්රණය කොට, ඔහු වෙත එළැඹ, “යහළුව, මේ නගරයෙහි කාර්තික නැකැත් සැණකෙළිය ඝෝෂා කරන ලද්දේ වෙයි. ඔබට ද එක් ස්ත්රියක් ගෙනැවිත් දෙමු. අපි නැකැත් කෙළි කෙළෙමු” යි කීහ. ඔහු “මට ස්ත්රියකගෙන් වැඩක් නැතැ” යි කී නමුත්, නැවත නැවත ඇවිටිලි කිරීම නිසා එයට කැමති කරවාගෙන, එක් වෙසඟනක් සියලු ආභරණයෙන් සරසවා ඔහුගේ නිවසට ගෙන ගොස්, “ඔබ සිටු පුත්රයා වෙත යන්නැ” යි කියා නිදන කාමරයට යවා නික්ම ගියහ. සිටු පුත්රයා ඇය නිදන කාමරයට පිවිසිය ද ඇය දෙස නොබලයි; කථා නොකරයි. ඇය මෙසේ සිතුවාය: “මෙතෙම රූප සෞන්දර්යයෙන් අග තැන්පත්, උතුම් ස්ත්රී විලාසයෙන් යුක්ත වූ මා දෙස නොබලයි, කථා නොකරයි. දැන් මාගේ ස්ත්රී මායාවන්ගෙන් මොහු බලවන්නෙමි” යි සිතා, ස්ත්රී ලීලා දක්වමින් සතුටු වූ ආකාරයෙන් අග දත් පෙන්වා සිනාසුණාය. සිටු පුත්රයා දත් දෙස බලා ‘ඇට’ යන සංඥාව (අට්ඨික සංඥාව) උපදවා ගත්තේය. ඇගේ මුළු ශරීරයම ඇට සැකිල්ලක් මෙන් පෙනුණේය. සිටු පුත්රයා ඇයට වියදම් දී “යන්නැ” යි කියා පිටත් කළේය.
ඇය සිටු පුතුගේ නිවසින් පිටත් ව යන විට අතරමග වීථියේදී එක්තරා ධනවතෙක් ඇයව දැක, ඇයට මුදල් දී තමාගේ නිවසට ගෙන ගියේය. දින හතක් ගත වූ පසු නැකැත් සැණකෙළිය අවසන් විය. වෙසඟනගේ මව තම දියණියගේ පැමිණීමක් නොදැක සිටු පුත්රයන් (මිතුරන්) වෙත ගොස් “ඇය කොහිදැ?” යි විමසුවාය. ඔවුහු උත්තර සිටු පුත්රයාගේ නිවසට ගොස් “ඇය කොහිදැ?” යි විමසූහ. “එවෙලේම ඇයට වියදම් දී පිටත් කළෙමි” යි ඔහු කීවේය. ඉක්බිති ඇගේ මව හඬමින්, “මගේ දුව නොදකිමි, මගේ දුව ගෙනත් දෙන්නැ” යි කියමින් උත්තර සිටු පුත්රයා ද කැටුව රජු වෙත ගියාය. රජතුමා නඩුව විනිශ්චය කරන්නේ, “මේ සිටු පුත්රයෝ වෙසඟනක් ගෙනැවිත් ඔබට දුන්නාහුදැ?” යි විමසීය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස.” “දැන් ඇය කොහි ද?” “නොදනිමි, එකෙණෙහිම ඇයව පිටත් කළෙමි.” “දැන් ඇයව කැඳවාගෙන එන්නට ඔබට හැකි ද?” “දේවයන් වහන්ස, නොහැක්කෙමි.” රජතුමා, “ඉදින් ඇය කැඳවාගෙන එන්නට නොහැකි නම්, ඔහුට රාජ නියෝගය ක්රියාත්මක කරන්න (දඬුවම් දෙන්න)” යි නියම කළේය. ඉක්බිති රාජ පුරුෂයෝ ඔහුගේ අත් පිටිපසට කොට බැඳ, “රජ අණ ක්රියාත්මක කරන්නෙමු” යි ගෙන ගියහ. “සිටු පුත්රයාට වෙසඟන කැඳවාගෙන එන්නට නොහැකි වූ නිසා, රජතුමා රජ අණ ක්රියාත්මක කරවයි” කී විට මුළු නගරයම කැළඹෙන්නට විය. මහජනයා ළයෙහි අත් තබාගෙන “ස්වාමීනි, මේ කුමක් ද? ඔබට නුසුදුසු දඬුවමක් ලැබුණේය” යි වැළපෙති. සිටුතුමා ද පුත්රයාගේ පසුපසින් වැළපෙමින් යයි.
සිටු පුත්රයා මෙසේ සිතුවේය: “මට මෙබඳු දුකක් හටගත්තේ ගිහි ගෙයි වසන නිසාය. ඉදින් මම මෙයින් නිදහස් වන්නෙම් නම්, මහා ගෞතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි පැවිදි වන්නෙමි.” ඒ වෙසඟන ද ඒ කෝලාහල ශබ්දය අසා “මේ කිනම් ශබ්දයක්දැ?” යි විමසා, එම පුවත අසා වේගයෙන් පහළට බැස, “ඉවත් වන්න! ඉවත් වන්න! ස්වාමීනි, රාජ පුරුෂයන්ට මා දකින්නට ඉඩ දෙන්න” යි කියමින් තමා පෙනී සිටියාය. රාජ පුරුෂයෝ ඇය දැක, ඇගේ මවට ඇයව බාර දී සිටු පුත්රයා නිදහස් කොට ගියහ. හෙතෙම මිතුරන් පිරිවරා ගඟට ගොස් හිස සෝදා නා, නිවසට ගොස් උදෑසන ආහාරය ගෙන, මව්පියන් වැඳ පැවිද්දට අවසර ලබාගෙන, සිවුරු හා සළු ගෙන මහ පිරිවරින් යුතුව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. හෙතෙම පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා, විදර්ශනා කමටහන් ගෙන විදසුන් වඩා නොබෝ දිනකින් රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
ඉක්බිති එක් දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, උත්තර සිටු පුත්රයා තමන්ට බියක් උපන් කල්හි ශාසනයෙහි ගුණ දැන, ‘මේ දුකින් මිදුණොත් පැවිදි වන්නෙමි’ යි සිතා, එසේ මනා කොට සිතීම හේතුවෙන් මරණයෙන් ද මිදුණේය; පැවිදි වී අග්ර ඵලයෙහි (අරහත් ඵලයෙහි) ද පිහිටියේය” යි ඔහුගේ ගුණ කථාව කීහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහු දැ?” යි විචාරා, “මෙම කථාවෙන් යුක්තව සිටියෙමු” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, උත්තර සිටු පුත්රයා පමණක් නොව, අතීතයේ නුවණැත්තෝ ද තමන්ට බියක් උපන් කල්හි ‘මේ උපායෙන් මේ දුකින් මිදෙන්නෙමි’ යි සිතා මරණ බියෙන් මිදුණාහුය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයෝ චුති ප්රතිසන්ධි වශයෙන් සැරිසරන්නාහු වටු යෝනියෙහි උපන්හ. එකල එක් වටු වැද්දෙක් වනයෙන් බොහෝ වටුවන් අල්ලා ගෙනැවිත්, ගෙයි තබාගෙන, ගොදුරු දී, මුදල් ගෙන පැමිණි අයට වටුවන් විකුණමින් ජීවිකාව ගෙන යයි. ඔහු එක් දිනක් බොහෝ වටුවන් සමඟ බෝසතුන් ද අල්ලා ගෙන ආවේය. බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මම මොහු දෙන කෑම සහ පැන් අනුභව කළහොත්, මොහු මා අල්ලාගෙන එන මිනිසුන්ට විකුණනු ඇත. ඉදින් අනුභව නොකළෙමි නම්, මම මළානික වන්නෙමි. මා මළානික වූ කල්හි මිනිසුන් මා මිලදී නොගනු ඇත. එවිට මට සෙතක් වන්නේය. මම මෙම උපාය අනුගමනය කරමි.” හෙතෙම එසේ කරමින්, මළානික වී ඇට සහ සම් පමණක් ඉතිරි වන තත්ත්වයට පත් විය. මිනිස්සු ඌ දැක මිලදී නොගත්හ. වැද්දා බෝසතුන් හැර සෙසු වටුවන් විකුණා අවසන් වූ පසු, පැස එළියට ගෙන දොරටුව අබියස තබා, බෝසතුන් තම අල්ල මතුපිට තබාගෙන “මේ වටුවාට කුමක් වීද?” යි සිතා පරීක්ෂා කිරීමට පටන් ගත්තේය. බෝසත්හු වැද්දාගේ ප්රමාදය දැක, පියාපත් විදහා ඉගිලී වනයටම ගියේය. අනිත් වටුවෝ ඔහු දැක, “මේ කුමක් ද? ඔබ මෙතෙක් කල් කොහි ගියේ දැ?” යි විමසා, “වැද්දෙකු විසින් අල්ලා ගනු ලැබ සිටියෙමි” යි කී කල්හි, “කෙසේ නම් මිදුණේ දැ?” යි ඇසූහ. එවිට බෝසත්හු, “මම ඔහු දුන් ගොදුරු නොගෙන, පැන් නොබී, සිතූ උපාය හේතුවෙන් මිදුණෙමි” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය.
වැද්දාගේ අතින් ගැලවී වනයට පලා යන බෝධිසත්ත්ව වටුවා.
“යම් පුරුෂයෙක් (කළ යුතු දේ ගැන) නොසිතන්නේ ද, හෙතෙම විශේෂයකට (දුකින් මිදීමට) නොපැමිණෙයි. මා විසින් සිතන ලද කර්මයේ ඵලය බලව; මම මරණයෙන් ද බන්ධනයෙන් ද මිදුණෙමි.”
එහි පිණ්ඩාර්ථය (කෙටි අරුත) මෙසේය: පුරිසො (පුරුෂයා) දුකට පැමිණ, “මෙනම් උපාය මාර්ගයකින් මේ දුකෙන් මිදෙන්නෙමි” යි අචින්තයන්තො (නොසිතන්නේ), තමා පැමිණි දුකෙන් මිදීම නම් වූ විසෙසං නාධිගච්ඡති (විශේෂයකට නොපැමිණෙයි). දැන් වනාහි මා විසින් චින්තිත (සිතන ලද) ක්රියාවේ ඵලං පස්ස (විපාකය බලව). ඒ උපායෙන්ම මම වධබන්ධනා මුත්තොස්මි (මරණයෙන් ද බන්ධනයෙන් ද මිදුණේ වෙමි). මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ තමා කළ උපක්රමය කීහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා නිම කළ සේක. “එකල මරණයෙන් මිදුණු වටුවා නම් දැන් බුදු වූ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ වට්ට ජාතක වර්ණනාව යි.
“අමාතාපිතරි සංවද්ධො” (මව්පියන් ළඟ නොවැඩුණු) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක ධර්ම දේශනාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, වේලාව නොදැන කෑගසන දොඩමළු භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. සැවැත් නුවර වැසි කුල පුත්රයෙකු වූ හෙතෙම සසුනෙහි පැවිදි වී වත් පිළිවෙත් හෝ ශික්ෂාවන් හෝ ඉගෙන නොගත්තේය. “මේ වේලාවෙහි වත් කළ යුතුය, මේ වේලාවෙහි උපස්ථාන කළ යුතුය, මේ වේලාවෙහි ඉගෙනීම් කළ යුතුය, මේ වේලාවෙහි සජ්ඣායනා කළ යුතුය” කියා හෝ හෙතෙම නොදනී. ඔහු රාත්රියේ පළමු යාමයෙහිත්, මැද යාමයෙහිත්, අවසන් යාමයෙහිත් යන තුන් යාමයෙහිම අවදි වූ ඕනෑම විටක මහා හඬින් ශබ්ද කරයි. මේ නිසා අනෙක් භික්ෂූන්ට නිදා ගැනීමට නොලැබේ. දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව මෙබඳු රත්නයක් වැනි සසුනක පැවිදි වී වත් පිළිවෙතක් හෝ ශික්ෂාවක් හෝ කල් වේලාව හෝ නොදනී” යැයි ඔහුගේ අගුණ කතා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, කවර නම් කතාවකින් යුතුව මේ දැන් සිටියහුදැ”යි විමසා, “ස්වාමීනි, අසවල් කතාවෙනි”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ අකාලරාවී (කල් නොදැන කෑගසන) භික්ෂුව දැන් පමණක් නොව පෙරත් අකාලරාවීවම සිටියේය. වේලාවත් අවේලාවත් නොදන්නාකම නිසාම ගෙල ඇඹරීමට ලක්ව ජීවිතක්ෂයට පත් විය” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ උසස් බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පැමිණ, සියලු ශිල්පයන්හි පරතෙරට ගොස් බරණැස් නුවර දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වී පන්සියයක් සිසුන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. ඒ සිසුන්ට වේලාවට හඬලන කුකුළෙක් සිටියේය. සිසුහු ඒ කුකුළා හඬලන ශබ්දයෙන් අවදි වී අධ්යයන කටයුතු සිදු කරති. කල් යෑමෙන් ඒ කුකුළා මළේය. සිසුහු වෙනත් කුකුළෙකු සොයමින් ඇවිද ගියහ. එකල එක් ශිෂ්යයෙක් දර සෙවීමට සොහොන් බිමකට ගිය විට එහි සිටි කුකුළෙකු දැක, ඌ ගෙනැවිත් කූඩුවක දමා ඇති දැඩි කළේය. සොහොනෙහි වැඩුණු නිසා ඌ “අසවල් වේලාවට හඬලිය යුතුය” යැයි නොදැන, සමහර දිනෙක මහා රාත්රියේද හඬලයි; සමහර දිනෙක අරුණ නැගෙද්දී හඬලයි. මහා රාත්රියෙහි හඬලන විට සිසුහු අවදි වී පාඩම් කරන්නට පටන් ගෙන අරුණ නැගෙන තෙක් පාඩම් කිරීමට නොහැකිව නිදි කිරමින්, පාඩම් කළ තැන් ද අමතක කරති. ඉතා දීප්තිමත් වූ අලුයම හඬලන විට පාඩම් කිරීමට වෙලාව මදි වෙයි. සිසුහු, “මේ කුකුළා මහා රෑ හෝ අළුයම හෝ හඬලයි; මූ නිසා අපගේ ඉගෙනීම් කටයුතු අවසන් කරගත නොහැකි වනු ඇත” යැයි සිතා, ඌ අල්ලා ගෙල අඹරවා මරණයට පත් කොට, “කල් වේලා නොදැන හඬලන කුකුළා අප විසින් මරන ලදී” යැයි ආචාර්යවරයාට දැන්වූහ. එවිට ආචාර්යවරයා, “ඔවදන් නොලබා වැඩුණු බැවින් මරණයට පත් විය” යැයි පවසා මෙම ගාථාව වදාළේය.
ශිෂ්යයන් විසින් අකාලයේ හඬලන කුකුළා මරා දැමූ බව දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයාට දැන්වූ
අයුරු.
“මව්පියන් සෙවණේ නොවැඩුණු, ගුරු කුලයක නොවිසූ මේ කුකුළා හඬලිය යුතු වේලාව හෝ නොහඬලිය යුතු වේලාව හෝ නොදනී.”
එහි, “අමාතාපිතරසංවද්ධො” යනු මව්පියන් ඇසුරු කොට ඔවුන්ගේ අවවාද ලබා ගනිමින් නොවැඩුණු බවයි. “අනාචෙරකුලෙ වසං” යනු ආචාර්ය කුලයක නොවිසූ හෙවත් යහපත් කල්ක්රියා උගන්වන ගුරුවරයෙකු ඇසුරු කරමින් වාසය නොකළ නිසා යන අර්ථයි. “නායං කාලං අකාලං වා” යනු “මේ වේලාවේ හඬලිය යුතුය, මේ වේලාවේ නොහඬලිය යුතුය” කියා මේ කුකුළා හඬලිය යුතු සුදුසු වේලාව හෝ නුසුදුසු වේලාව නොදනී; එසේ නොදන්නාකම නිසාම ජීවිතක්ෂයට පත් විය යන්නයි. මෙම කාරණය දක්වා බෝධිසත්වයෝ ආයු ඇති තාක් සිට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල වේලාව නොදැන හැඬූ කුකුළා නම් මේ භික්ෂුවය. අතවැසි සිසුන් පිරිස නම් දැන් බුදු පිරිසය. එකල ආචාර්යවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
නව වැනි වූ අකාලරාවී ජාතක වර්ණනාවයි.
“අබද්ධා තත්ථ බජ්ඣන්ති” (නොබැඳිය යුත්තෝ එහි බැඳෙති) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි චිංචි මානවිකාව අරබයා වදාළ සේක. ඇගේ කථා පුවත දොළොස් වැනි නිපාතයේ මහා පදුම ජාතකයෙහි (ජා· 1.12.106) මතු සඳහන් වන්නේය. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, චිංචි මානවිකාව මට අභූත චෝදනා කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් බොරු චෝදනා කළාය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ පුරෝහිත බමුණාගේ ගෙදර ඉපදී, වැඩිවියට පත් කල්හි පියාගේ ඇවෑමෙන් ඔහුගේම පුරෝහිත තනතුරට පත්වූහ. රජතුමා විසින් අග මෙහෙසියට වරයක් දී තිබුණි. “සොඳුරිය, ඔබ කැමති යමක් ඉල්ලන්නැ”යි රජු කීවේය. ඈ මෙසේ කීවාය: “මට වෙනත් වරයක් නම් දුර්ලභ නොවේ. මෙතැන් පටන් ඔබතුමා වෙනත් ස්ත්රියක් දෙස ක්ලේශ වශයෙකින් නොබැලිය යුතුය.” රජතුමා එය ප්රතික්ෂේප කළ නමුත්, නැවත නැවතත් ඇවිටිලි කරන නිසා ඇගේ වචනය ඉක්මවා සිටීමට නොහැකි වී, එය පිළිගෙන එතැන් පටන් දහසය දහසක් පමණ වූ නාටක ස්ත්රීන් අතරින් එකම ස්ත්රියක් දෙසවත් රාග සිතින් නොබැලුවේය.
ඉක්බිති රජුගේ පසල් දනව්වක් කිපුණේය (කැරලි ගැසීය). පසල් දනව්වෙහි සිටි යෝධයෝ සොරුන් සමග දෙතුන් වරක් යුද කොට “මෙයින් මත්තෙහි අපට සටන් කළ නොහැකිය” යි රජුට හසුන් යැවූහ. රජතුමා එහි යනු කැමැත්තේ, බල සෙනග රැස් කරවා අග බිසව කැඳවා, “සොඳුරිය, මම පසල් දනව්වට යමි. එහි නොයෙක් ආකාර යුද්ධ ඇති වේ. ජය පරාජය ද අස්ථිරය. එබඳු තැනක ස්ත්රියකගේ රැකවරණය දුෂ්කරය. ඒ නිසා ඔබ මෙහිම නවතින්නැ” යි කීවේය. ඈ “දේවයන් වහන්ස, මට නැවතී සිටිය නොහැක” යි කීවාය. රජතුමා විසින් නැවත නැවතත් එය ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබූ කල්හි ඈ මෙසේ කීවාය: “එසේ නම් එක් එක් යොදුනක් ගොස් මට සැප දුක් දැන ගැනීම පිණිස එක් එක් මිනිසා එවන්නේ නම් මැනවි.” රජතුමා “යහපතැ”යි ඊට එකඟ වී බෝසතුන් නුවර ආරක්ෂාවට තබා මහත් බල සෙනඟින් යුතුව නික්මී යන්නේ, යොදුනෙන් යොදුන එක් එක් පුරුෂයා අමතා “අපගේ සුවදුක් දන්වා දේවියගේ සුවදුක් ද දැනගෙන එව” යි පිටත් කර හැරියේය. ඈ එසේ පැමිණි සෑම පුරුෂයෙකුගෙන්ම “රජතුමා ඔබව එව්වේ කුමක් සඳහාදැ”යි විමසා, “ඔබ වහන්සේගේ සුවදුක් දැන ගැනීම පිණිසයැ”යි කී කල්හි, “එසේ නම් එව” යි පවසා ඔහු සමග අනාචාරයේ හැසිරෙයි. රජතුමා දෙතිස් යොදුන් මඟ යන්නේ දෙතිස් දෙනෙකු පිටත් කළ අතර, ඈ ඒ සියලු දෙනා සමගම එසේ කළාය.
රජතුමා පසල් දනව්ව සංසිඳුවා ජනපදය සන්සුන් කර නැවත එන්නේ ද, එසේම තිස් දෙදෙනෙකු යැවීය. ඈ ඔවුන් සමග ද එසේම අනාචාරයේ හැසිරුණාය. රජතුමා පැමිණ ජය ටැඹ දොරටුව ළඟ සිට “නගරය සරසා පිළියෙල කරවනු” යැයි බෝසතාණන් වහන්සේට හසුනක් යැවීය. බෝසත්හු මුළු නගරයම සරසවා රජ ගෙදර ද සරසා පිළියෙල කරවමින් දේවිය වසන තැනට ගියහ. ඈ බෝසතාණන් වහන්සේගේ රූපයෙන් අග තැන්පත් සිරුර දැක, කාම සිත මැඩපවත්වා ගැනීමට නොහැකිව, “එව බමුණ, යහනට නඟින්නැ”යි කීවාය. බෝසත්හු, “එසේ නොකියන්න. රජතුමා මට ගුරුවරයෙකි. මම පවට ද බිය වෙමි. මා විසින් මෙසේ කරන්නට නොහැකිය” යි කීහ. “හැට හතරක් සේවක ජනයන්ට රජතුමා ගැන ගෞරවයක් හෝ අකුසලයට බියක් හෝ තිබුණේ නැත. රජතුමාට ගරු කරන්නේත්, අකුසලයට බිය වන්නේත් ඔබ විතර ද?” “එසේය දේවිය, ඉදින් ඔවුන්ටත් එසේ වූයේ නම් ඔවුන් මෙබඳු දෙයක් නොකරනු ඇත. මම වනාහි දන්නා නිසා මෙබඳු සැහැසි ක්රියාවක් නොකරන්නෙමි.” “වැඩිපුර කථා කුමටද? ඉදින් මගේ කීම නොකරන්නේ නම් ඔබේ හිස සිඳවන්නෙමි.” “එක් ආත්ම භාවයක හිස තබා ආත්ම භාව දහසක හිස් සිඳුණත් මා විසින් මෙබන්දක් කළ නොහැකිය.” ඇය, “හොඳයි එසේනම්, කළ යුත්ත දනිමි” යි බෝසතුන්ට තර්ජනය කොට, තමන්ගේ කාමරයට ගොස් සිරුරෙහි නිය පහරවල් සාදාගෙන, තෙලින් සිරුර ගල්වා, කිලිටි වස්ත්රයක් ඇඳ, ගිලන් ස්වභාවයක් මවාගෙන, “රජතුමා දේවිය කොහිදැ යි ඇසූ විට අසනීප බව කියවු” යයි දාසියන්ට අණ කළාය.
බෝසත්හු ද රජු ඉදිරියට ගියහ. රජතුමා නගරය පැදකුණු කොට ප්රාසාදයට නැඟී දේවිය නොදකින්නේ, “දේවිය කොහිදැ” යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, ඇය ගිලන් වී ඇතැ”යි කීහ. රජතුමා ද සිරි යහන් ගැබට පිවිස ඇගේ පිට පිරිමදිමින්, “සොඳුරිය, ඇති අපහසුතාව කුමක්දැ” යි විචාළේය. ඈ නිහඬ වූවාය. තුන්වැනි වර රජු දෙස බලා, “මහරජ, ඔබ ද ජීවත්ව සිටියදී මා වැනි ස්ත්රියක් ස්වාමි සහිත නම් වේ ද!” යි කීවාය. “ඒ කුමක්ද සොඳුරිය?” “ඔබ වහන්සේ විසින් නගරය ආරක්ෂා කිරීම පිණිස පත්කළ පුරෝහිත බමුණා ‘ඔබගේ නිවස පිළියෙල කරමි’ යි මෙහි අවුත්, තමාගේ වචනයට අවනත නොවූ මට පහර දී තමාගේ අදහස ඉටු කරගෙන ගියේය.” රජතුමා ගින්නෙහි දැමූ ලුණු කැට මෙන් කෝපයෙන් පුපුරමින් සිරි යහන් ගැබින් නික්මී දොරටුපාල සේවකාදීන් කැඳවා, “බොලව් යවු, පුරෝහිත බමුණාගේ දෑත් පිටුපසට කර බැඳ වධයට සුදුස්සකු කොට නගරයෙන් බැහැර කර වධක ස්ථානයට පමුණුවා මොහුගේ හිස සිඳ දමවු” යයි අණ කළේය. ඔවුහු වේගයෙන් ගොස් ඔහුගේ දෑත් පිටුපසට කර බැඳ වද බෙරය වාදනය කරවූහ.
බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ: “ඒකාන්තයෙන්ම ඒ දුෂ්ට දේවිය විසින් රජතුමා කල්තියාම බිඳවන ලදී. දැන් මම මාගේම නුවණින් මා මුදාගන්නෙමි.” හෙතෙම ඒ රාජ පුරුෂයන්ට කතා කොට, “පින්වත්නි, තොප මාව මරන්නේ නම් රජතුමාට පළමුව පෙන්වා මරවු” යැයි කීවේය. “කුමක් නිසාද?” “මම රාජ්ය සේවකයෙකි. මා විසින් බොහෝ කටයුතු කරන ලදී. බොහෝ මහා නිධානයන් ඇති තැන් මම දනිමි. රාජකීය ධනය මා විසින් පාලනය කරන ලදී. ඉදින් මා රජතුමාට නොපෙන්වා මැරුවහොත් බොහෝ ධනය විනාශ වන්නේය. මා රජතුමාට ධනය ගැන කී කල්හි පසුව කළ යුත්තක් කරවු.” ඔවුහු ඒ බව රජතුමාට දැක්වූහ. රජතුමා ඔහු දුටු විගස, “එම්බා බමුණ, කුමක් නිසා මට ලජ්ජා නොකළෙහිද? කුමක් නිසා නුඹ මෙබඳු පාප ක්රියාවක් කළෙහිදැ” යි ඇසීය. “මහරජතුමනි, මම සොත්ථිය නම් බමුණු කුලයේ උපන්නෙමි. මා විසින් කුඩා කූඹියකු පමණවත් ප්රාණඝාතයක් පෙර නොකරන ලදී. තණකොළ ගසක දෙයක්වත් සොරකම් නොකළෙමි. කාමුක හැඟීමෙන් අනුන්ගේ ස්ත්රියක දෙස ඇස ඇරවත් නොබැලුවෙමි. විහිලුවටවත් බොරුවක් පෙර නොකීවෙමි. කුස තණ අගකින් ගතහැකි තරම්වත් මත්පැන් නොබීවෙමි. මම ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි අපරාධ නැත්තෙක්මි. ඈ වනාහි මෝඩය. ලෝභ වශයෙන් මගේ අතින් අල්ලා ගත් විට, මා විසින් එය ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබූ හෙයින් මට තර්ජනය කොට, තමා විසින් කරන ලද පාපය මතුකර මට පවරා ඇතුල් කාමරයට පිවිසියාය. මම අපරාධ නැත්තෙක්මි. හසුන්පත් ගෙන ආවා වූ හැට හතරක් ජනයා අපරාධ කළහ. ඔවුන් කැඳවා, ‘දේවියනි, ඇගේ වචනය කරන ලදද? නොකරන ලදද?’ යි විචාරනු මැනවි.” රජතුමා ඒ හැට හතර දෙනා අත්අඩංගුවට ගෙන දේවිය ද කැඳවා, “තී මොවුන් සමග පාපයක් කළාද? නොකළාදැ” යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, කරන ලද්දෙමි” යි කී කල්හි, ඔවුන් අත් පිටුපසට කර බැඳ, “මේ හැට හතර දෙනාගේම හිස් සිඳ දමවු” යයි අණ කළේය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජු ඉදිරියෙහි තමාගේ නිර්දෝෂීභාවය ප්රකාශ කරන අයුරු.
ඉක්බිති බෝසත්හු රජුට මෙසේ කීහ: “මහරජතුමනි, මොවුන් අත දෝෂයක් නැත. දේවිය තමාගේ කැමැත්ත කරවූවාය. මොවුන් නිරපරාධියි. ඒ නිසා මොවුන්ට සමාව දෙනු මැනවි. ඇගේ ද දෝෂයක් නැත. ස්ත්රීහු නම් මෛථුන ධර්මයෙහි සෑහීමක් නැත්තෝය. මෙය ඔවුන්ගේ ස්වභාවයයි. එබැවින් ඇයටත් සමාව දීම සුදුසුය.” මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් රජුට කරුණු අවබෝධ කරවා, ඒ හැට හතර දෙනා ද, ඒ බාල තැනැත්තිය ද මුදවා සියල්ලන්ටම ඔවුන්ගේ පැරණි තනතුරු ලබා දුන්නේය. මෙසේ ඒ සියලු දෙනාම නිදහස් කරවා ස්වකීය ස්ථානවල පිහිටුවා බෝසත්හු රජු වෙත එළැඹ, “මහරජතුමනි, අන්ධබාලයන්ගේ (මෝඩයන්ගේ) අසත්ය වචන නිසා බන්ධනයට පත් නොවිය යුතු නුවණැත්තන් දෑත් පිටුපසට කොට බඳින ලදී. නුවණැත්තන්ගේ සහේතුක වචනය නිසා පිටුපසට කොට බැඳි දෑත් මුදන ලදී. මෙසේ බාලයෝ නම් නොබැඳිය යුත්තන් බන්දවති; නුවණැත්තෝ බැඳුනවුන් පවා මුදා හරිති” යයි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ:
“යම් තැනක බාලයෝ (අඥානයෝ) බණිත් ද (ප්රධාන වෙත් ද), එහි නොබැඳිය යුත්තෝ ද බැඳෙති.
යම් තැනක ධීරයෝ
(නුවණැත්තෝ) බණිත් ද, එහි බැඳුනෝ පවා (බන්ධනයෙන්) මිදෙති.”
එහි අබද්ධා යනු නොබැඳිය යුත්තෝය. පභාසරෙ යනු කියති හෙවත් ප්රකාශ කරති.
මෙසේ මහසත්හු මේ ගාථාවෙන් රජුට දහම් දෙසා, “මා විසින් මේ දුක ලබන ලද්දේ ගිහි ගෙයි වසන නිසාය. දැන් මට ගිහි ගෙයින් පලක් නැත. දේවයන් වහන්ස, මට පැවිද්ද අනුදැන වදාළ මැනවැ”යි ඉල්ලා සිටියහ. පැවිද්දට අවසර ලබාගෙන, කඳුළු පිරුණු මුහුණු ඇති ඤාති ජනයා ද මහත් වූ සම්පත් ද හැර දමා, ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදි ව හිමාලය වනයෙහි වාසය කරමින්, පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ජීවිතාන්තයේ බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙන හැර දක්වා ජාතකය නිමා කළ සේක. “එකල දුෂ්ට දේවිය වූයේ දැන් මේ චිංචි මානවිකාවයි. රජතුමා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. පුරෝහිත බමුණා වූයේ මම ම වෙමි.”
දහවැනි බන්ධනමොක්ඛ ජාතක වර්ණනාවයි.
දොළොස් වැනි හංචි වර්ගයයි.
එහි සාරාංශ ගාථාව මෙසේය:
“ගද්රභපඤ්හ, අමරා, සිඟාල, මිත්තවින්ද, අනුසාසික, දුබ්බච, තිත්තිර, වට්ටක, අකාලරාවි සහ බන්ධනමොක්ඛ (යන ජාතක දහය මෙහි වේ).”
“කරෙ සරික්ඛො” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මෙම ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි, අනේපිඬු සිටුතුමාගේ එක්තරා දිළිඳු මිතුරෙකු අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. අනේපිඬු සිටුතුමාගේ හිතවත් නෑදෑ මිතුරන් එක්ව, “සිටුතුමනි, මහා සිටුවරයෙක් වන ඔබ හා ජාතියෙන්, ගෝත්රයෙන් හෝ ධන ධාන්යයෙන් මොහු සමාන නොවේ, ඔබට වඩා උසස් ද නොවේ. එසේ තිබියදී ඔබ මොහු සමඟ කුමට මිත්ර සන්ථවයක් පවත්වන්නේද? එසේ නොකරන්න” යැයි පවසමින් නැවත නැවතත් සිටුතුමා වැළැක්වූහ. නමුත් අනේපිඬු සිටුතුමා, “මිත්ර සන්ථවය නම් තමාට වඩා හීන වූද, සමාන වූද, උසස් වූද අය සමඟ කළ යුතුය” යැයි පවසා ඔවුන්ගේ බස් නොගෙන, තමාට අයත් ගමකට යන විට ඒ දිළිඳු මිතුරා නිවසේ ආරක්ෂකයා ලෙස යොදවා ගියේය. මෙහි සියලු විස්තර කාලකණ්ණි ජාතක කථා පුවතෙහි සඳහන් පරිදි දත යුතුය. අනේපිඬු සිටුතුමා තමාගේ නිවසේ සිදුවූ මෙම පුවත බුදුරජාණන් වහන්සේට දැන්වූ කල්හි උන්වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මිතුරෙකු තුළ කුඩා බවක් නොමැත. මිත්ර ධර්මය රැකීමට සමත් බවම ඒ සඳහා ප්රමාණවත් වේ. මිතුරා තමාට වඩා හීන වුවද, සමාන වුවද, උසස් වුවද ඇසුරු කළ යුතුය. ඒ සියලු මිතුරෝ තමා වෙත පැමිණි කාර්යභාරය මැනවින් ඉටු කරති. දැන් ඔබගේ ඒ දිළිඳු මිතුරා නිසා ඔබ ගෘහයේ ස්වාමියා බවට පත් විය. පෙර විසූවෝද දිළිඳු මිතුරෙකු නිසා දිව්ය විමානයක හිමිකරුවන් වූහ” යැයි වදාරා, සිටුතුමාගේ අයැදීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජුගේ උයනෙහි කුසතණ (කුසනාළි) පඳුරක දේවතාවෙක් වී උපන්හ. එම උයනෙහිම මංගල ශිලාව ඇසුරු කොට සෘජුව වැඩුණු කඳින් හා වටකුරු ශාඛා මණ්ඩලයකින් හෙබි, රජුගෙන් පවා පුද සත්කාර ලබන “රුච” නම් මංගල වෘක්ෂයක් (බුරුත හෝ තෙළඹු ගසක්) විය. එයට මුඛක වෘක්ෂය යැයිද කියනු ලැබේ. එහි මහත් ආනුභාව ඇති දෙවි රජෙක් වාසය කළේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට ඔහු සමඟ මිත්ර සන්ථවයක් ඇති විය. එකල රජතුමා එක් ටැම් මාළිගාවක වාසය කළේය. ඒ ටැඹ සෙලවෙන්නට විය. එවිට එහි සෙලවෙන බව රජතුමාට දැන්වූහ. රජතුමා වඩුවන් කැඳවා, “දරුවනි, මාගේ එක් ටැම් මංගල ප්රාසාදයේ ටැඹ සෙලවෙයි. සවිමත් අරටු ඇති ටැඹක් (ගසක්) ගෙනැවිත් එය නිසල කරව්” යැයි නියෝග කළේය. ඔවුහු “එසේය දේවයන් වහන්ස” යැයි රජුගේ බස පිළිගෙන, ඊට සුදුසු ගසක් සොයන්නාහු වෙනත් තැනක එබන්දක් නොදැක උයනට පිවිස, අර කී මංගල වෘක්ෂය දැක රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීහ. “දරුවනි, ඊට සුදුසු ගසක් තොප විසින් දකින ලද්දේද?” යි රජු ඇසූ විට, “දේවයන් වහන්ස, දකින ලදි. එහෙත් එය කැපීමට අපි බිය වෙමු” යැයි පැවසූහ. “ඒ කුමක් හෙයින්ද?” යි ඇසූ විට, “අපි වෙනත් තැනක ගසක් නොදැක උයනට පිවිසියෙමු. එහිදීද මංගල වෘක්ෂය හැර වෙනත් ගසක් නොදුටුවෙමු. එබැවින් මෙය මංගල වෘක්ෂයක් නිසා එය කැපීමට නොහැක්කෙමු” යැයි කීහ. “යවු, ගොස් එය කපා ප්රාසාදය ස්ථිර කරව්. අපි වෙනත් මංගල වෘක්ෂයක් කරගන්නෙමු” යැයි රජු කීවේය. වඩුවෝ “යහපතැ” යි පිළිගෙන උයනට ගොස්, “හෙට දිනයේ ගස කපන්නෙමු” යි ගසට බලි පූජා පවත්වා පිටව ගියහ.
රුක් දෙවියා ඒ කරුණ දැන, “හෙට මාගේ විමානය විනාශ වී යනු ඇත. දරුවන් රැගෙන මා කොහි යම්ද?” යි යා යුතු තැනක් නොදැක, දරුවන් ගෙලෙහි එල්ලාගෙන හඬන්නට විය. ඔහුගේ හිතවත් වූ වන දේවතාවෝද පැමිණ, “මේ කිමෙක්දැ” යි විමසා කරුණ අසා, ඔවුහුද වඩුවන් වැළැක්වීමට උපායක් නොදැක හඬන්නට පටන් ගත්හ. එම අවස්ථාවේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, “රුක් දෙවියා බලන්නෙමි” යි සිතා එහි ගොස්, සිද්ධිය අසා, “කම් නැත, ශෝක නොකරන්න. මම වඩුවන්ට ගස කැපීමට ඉඩ නොදෙමි. හෙට වඩුවන් පැමිණි විට මා කරන දෙය බලාගන්න” යැයි පවසා ඒ දෙවිවරුන් සැනසූහ. පසුදින වඩුවන් පැමිණි වෙලාවෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කටුසු වෙස් ගෙන වඩුවන් ඉදිරියෙන්ම ගොස්, මංගල වෘක්ෂයේ මුල් අතරට රිංගා, ඒ ගස ඇතුළත කුහරයක් (බෙනයක්) ඇති පරිදි පෙන්වා, ගස මැදින් ඉහළට නැග කඳ මුදුනින් නික්ම හිස සොලවමින් සිටියහ. ප්රධාන වඩුවා ඒ කටුස්සා දැක, අතින් ගසට තට්ටු කර බලා, “මේ ගස ඇතුළත කුහර සහිත වූවකි, හරයක් නැති ගසකි. ඊයේ අපි විමසා නොබලාම බලි පූජා කළෙමු” යි ඒ ඝන වූ මහා වෘක්ෂයට නින්දා කොට පිටව ගියහ. මෙසේ රුක් දෙවියා බෝධිසත්ත්වයන් නිසා විමානයට හිමිකරු විය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ශෝකයට පත් සල් රුක් දෙවියා අස්වසාලන අයුරු.
ඔහු ඇසුරු කළ බොහෝ දේවතාවෝ එහි තොරතුරු විමසීම සඳහා රැස්වූහ. රුක් දෙවියා “මාගේ විමානය මට ලැබුණේය” යි සතුටු සිත් ඇතිව ඒ දේව සමාගම මධ්යයෙහි බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ගුණ කියමින්, “පින්වත් දෙවිවරුනි, අපි මහත් ආනුභාව ඇත්තෝ වුවද මඳ නුවණ ඇති බැවින් මෙම උපාය නොදත්තෙමු. නමුත් කුසනාළි දෙවියා (දිය බෙරලිය පඳුරෙහි දෙවියා) තමාගේ ඥාන සම්පත්තිය නිසා අපව නැවතත් විමාන හිමියන් කළේය. එබැවින් මිතුරන් ලෙස තමා හා සමාන අයද, තමාට වඩා උසස් අයද, හීන අයද ආශ්රය කළ යුතුය. ඒ සියල්ලෝම තමන්ගේ ශක්ති පමණින් යහළුවන්ට පැමිණි දුක දුරුකොට සැපයෙහි පිහිටුවන්නාහුමය” යි මිත්ර ධර්මය වර්ණනා කොට මෙම ගාථාව පැවසීය.
“ජාතිය ආදියෙන් තමාට සමාන වූද, උසස් වූද, එසේම හීන වූද අය සමඟ මිත්රත්වය ඇති කරගත යුතුය. ඔවුහු විපතේදී තමාට හැකි අයුරින් උසස්ම යහපතක් කර දෙති. බුරුත ගසෙහි උපන් මා සහ කුසනාළි පඳුරෙහි උපන් මිතුරා දෙස බැලීමෙන් ඒ බව වටහා ගත හැක.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “කරෙ සරික්ඛො” යනු ජාති ආදියෙන් තමා හා සමාන අය සමඟ මිත්ර ධර්මය පවත්වන්නේය. “අථ වාපි සෙට්ඨො” යනු ජාති ආදියෙන් තමාට වඩා උසස් අය සමඟද මිත්රත්වය පවත්වන්නේය. “නිහීනකො වාපි කරෙය්ය එකො” යනු ජාති ආදියෙන් තමාට වඩා හීන වූ අයෙක් සමඟ වුවද මිත්ර ධර්මය පවත්වන්නේය. එබැවින් ඒ සියල්ලන්ම මිතුරන් කරගත යුතුය යන අර්ථයයි. ඒ මන්ද යත්? “කරෙය්යුමෙතෙ බ්යසනෙ උත්තමත්ථං” යනු ඒ සියල්ලෝම යහළුවාට විපතක් පැමිණි කල්හි තම තමන්ට හැකි පමණින් බර කරට ගෙන උසස්ම යහපතක් සිදු කරති; කායික හා මානසික දුක්වලින් ඒ යහළුවා මුදවා ගනිති යන අර්ථයයි. එබැවින් හීන වූවෙකු වුවද මිතුරෙකු කරගත යුතුය. අනෙක් දෙදෙනා ගැන කියනුම කවරේද? එහි උපමාව මෙසේය: “යථා අහං කුසනාළි රුචාය” යනු, “රුච” නම් මංගල වෘක්ෂයෙහි උපන් දේවතාවා වන මම වෙමි. මේ කුසනාළි පඳුරෙහි උපන් අල්පේශාක්ය දේවතාවාය. අපි මිත්ර සන්ථවය කළෙමු. එහිදී මම මහේශාක්ය වුවද මට පැමිණි දුක නුවණ මඳකම නිසාත්, උපායෙහි දක්ෂ නොවීම නිසාත් දුරු කරගැනීමට නොහැකි වීමි. නමුත් අල්පේශාක්ය වූවත් පණ්ඩිත වූ මේ දේවතාවා නිසා මම දුකින් මිදුනෙමි. එබැවින් දුකින් මිදෙනු කැමති අන් අය විසින්ද සම හෝ විශිෂ්ට භාවය නොසලකා, හීන වූවද නුවණැති අය මිතුරන් කරගත යුතුය.
රුච දේවතාවා මෙම ගාථාවෙන් දේව සමූහයාට ධර්මය දේශනා කොට, ආයු ඇති තාක් සිට, කුසනාළි දේවතාවා සමඟ කම් වූ පරිදි මියපරලොව ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල රුච දේවතාවා වූයේ ආනන්ද තෙරණුවන්ය. කුසනාළි දේවතාවා වූයේ මම ම වෙමි.”
පළමු වන කුසනාළි ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“යසං ලද්ධාන දුම්මෙධො” යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. ධර්ම සභාවෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ කතිකා කළහ: “ඇවැත්නි, තථාගතයන් වහන්සේගේ පුන්සඳ මඬලක් බඳු වූ ශ්රී මුඛය ඇති, අසූවක් අනු ලක්ෂණයන්ගෙන් හා දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් විභූෂිත වූ, බඹයක් පමණ වූ ඝන බුදුරැස් මාලාවෙන් හාත්පස ආලෝකවත් කරන්නා වූ, පරම රූප ශෝභාවට පත් වූ ශරීරය දෙස බලා දේවදත්ත තෙරණුවෝ සිත පහදවා ගැනීමට අසමත් වෙති; ඊර්ෂ්යාවම කරති. ‘බුදුවරයෝ නම් මෙබඳු වූ සීලයෙන් ද, සමාධියෙන් ද, ප්රඥාවෙන් ද, විමුක්තියෙන් ද, විමුක්ති ඤාණ දර්ශනයෙන් ද යුක්ත යැයි’ කියනු ලබන කල්හි උන්වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනාව ඉවසා සිටීමට නොහැකි වෙති; ඊර්ෂ්යාවම කරති” යනුවෙන් දේවදත්ත තෙරුන්ගේ අගුණ කථාවම කතා කරමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුක්තව මේ මොහොතේ මෙහි රැස්ව සිටියේදැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන් යැයි” පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙරණුවෝ මාගේ ගුණ වර්ණනාව කියනු ලබන විට ඊර්ෂ්යා කළේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් එසේ කළේ යැයි” වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස මගධ රට රජගහ නුවර එක් මගධ රජ කෙනෙකු රාජ්යය කරද්දී, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඇත් යෝනියෙහි උපත ලැබ, සකල ශරීරයෙන්ම ධවල වර්ණ වූහ. ඉහත වර්ණනා කළ පරිදි රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූහ. ඉක්බිති “මේ ඇතා ලක්ෂණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත යැයි” සිතා රජතුමා ඔහු මංගල හස්තියා බවට පත් කළේය. එක් උත්සව දිනයක මුළු නගරයම දිව්ය පුරයක් මෙන් සරසවා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසූ මංගල හස්තියා පිට නැඟී මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් නගරය ප්රදක්ෂිණා කළේය. මහජනයා ඒ ඒ තැන සිට මංගල ඇතාගේ රූප ශෝභාවෙන් අග තැන්පත් සිරුර දැක, “අනේ! මේ රූපය, අනේ! මේ ගමන, අනේ! මේ ලීලාව, අනේ! මේ ලකුණු සම්පත්තිය. මෙබඳු වූ සර්ව ශ්වේත උතුම් ඇතෙක් සක්විති රජ කෙනෙකුට සුදුසු යැයි” මංගල ඇතාගේම ගුණ වර්ණනා කළහ.
රජතුමා මංගල ඇතාගේ වර්ණනාව අසා එය ඉවසාගත නොහැකිව ඊර්ෂ්යාව උපදවාගෙන, “අදම මොහු පර්වත ප්රපාතයකට හෙළා ජීවිතක්ෂයට පත් කරවන්නෙමි”යි සිතා, ඇත් ගොව්වා කැඳවා, “නුඹ මේ ඇතා පුහුණු කර ඇත්තේ කුමන ආකාරයකටදැයි” ඇසුවේය. “දේවයන් වහන්ස, මනාව හික්මවා ඇතැයි” කීවේය. “නරකට හික්මවා ඇත, මනාව හික්මවා නැතැයි” රජු කී විට, “නැත දේවයන් වහන්ස, මනාව හික්මවා ඇතැයි” ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “ඉදින් මනාව හික්මවා ඇත්නම්, මොහු වේපුල්ල පර්වත මුදුනට නැංවීමට නුඹට හැකි දැයි” රජු ඇසීය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස” යැයි ඔහු කීය. “එසේ නම් එව යි” කියා තමා බැස ඇත් ගොව්වා ඇතු පිට නංවා පර්වත පාමුලට ගොස්, ඇත් ගොව්වා පිටේ සිටියදීම ඇතු වේපුල්ල පර්වත මුදුනට නැංවූ කල්හි, තෙමේත් ඇමති පිරිස පිරිවරාගෙන පර්වත මුදුනට නැඟ, ඇතා ප්රපාතයට මුහුණ ලා සිටුවා, “නුඹ මේ ඇතා මනාව හික්මවා ඇතැයි කීවෙහි ය. එසේ නම් මොහු පාද තුනකින් සිටුවව”යි අණ කළේය. ඇත් ගොව්වා පිට මත හිඳගෙනම, “පින්වත් හස්තිය, පාද තුනකින් සිටිනු” යැයි ඇතාට විලුඹෙන් සංඥා කළේය. මහාසත්ත්වයා (එසේම කොට) පාද තුනකින් සිටියේය. නැවත රජතුමා, “ඉදිරිපස පාද දෙකෙන් සිටුවව”යි අණ කළේය. මහාසත්ත්වයා පසුපස පාද දෙක ඔසවා ඉදිරි පාද දෙකෙන් සිටියේය. “පසුපස පාද දෙකෙන් සිටුවව”යි කී විට (ඉදිරි පාද ඔසවා) පසුපස පාද දෙකෙන් සිටියේය. “තනි පයකින් සිටුවව”යි කී කල්හි පාද තුනක් ඔසවා තනි පයකින් සිටියේය. ඉක්බිති ඇතා නොවැටෙන බව දැන, “ඉදින් පුළුවන් නම් අහසෙහි සිටුවව”යි රජු කීවේය.
ඇත් ගොව්වා මෙසේ සිතුවේය: “සකල දඹදිවම මොහු හා සමාන මනාව හික්මවන ලද වෙනත් ඇතෙකු නැත. නිසැකයෙන්ම මොහු මේ ඇතා ප්රපාතයට හෙළා මරනු කැමැත්තේ වන්නේය.” හෙතෙම ඇතාගේ කන් මූලයට කර, “දරුව, මේ රජු නුඹව ප්රපාතයට හෙළා මැරීමට කැමැත්තෙන් පසුවේ. නුඹ මොහුට සුදුසු නැත. ඉදින් නුඹට අහසින් යන්නට ශක්තිය ඇත්නම්, මා ද පිට මත සිටියදීම රැගෙන අහසට පැන නැඟී බරණැස් නුවරට යව”යි කීවේය. පුණ්ය ඍද්ධියෙන් යුක්ත වූ මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ මොහොතෙහිම අහසෙහි සිටියහ. ඇත් ගොව්වා කතා කරමින්, “මහා රජතුමනි, මේ ඇතා පුණ්ය ඍද්ධියෙන් යුක්තය. නුඹ වැනි මඳ පින් ඇති දුෂ්ප්රඥයන්ට මොහු සුදුසු නැත. මොහු සුදුසු වන්නේ පින්වත් වූ නුවණැති රජෙකුට ය. නුඹ වැනි මඳ පින් ඇත්තෝ මෙබඳු වාහනයක් ලබා, එහි ගුණ නොදන්නා හෙයින් ඒ වාහනය ද, ඉතිරි කීර්ති සම්පත්තිය ද විනාශ කරගන්නාහ”යි පවසා ඇතු පිට හිඳගෙනම මේ ගාථාව කීවේය.
“නුවණ නැති පුද්ගලයා යම් කිසි යසසක් හෝ පිරිවර සම්පතක් ලැබ, තමාට අනර්ථය පිණිසම හැසිරෙයි. හෙතෙම තමාටත් අනුන්ටත් හිංසා පිණිසම පිළිපදියි.”
මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි: “මහා රජ, නුඹ වැනි දුම්මෙධො හෙවත් ප්රඥාව නැති පුද්ගලයා පිරිවර සම්පත් ලබා තමාට අනර්ථය පිණිස හැසිරෙයි. ඒ කුමක් නිසාද යත්? හෙතෙම කීර්තියෙන් මත් වූයේ, කළ යුත්ත හා නොකළ යුත්ත නොදන්නා බැවිනි. අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිංසාය පටිපජ්ජති යනු තමාටත් අනුන්ටත් පීඩා කිරීම හෙවත් හිංසාව පිණිසම පවතියි. දුක් උපදවීම පිණිසම පිළිපදියි.”
මෙසේ මේ ගාථාවෙන් රජුට ධර්මය දේශනා කොට, “දැන් ඉතින් නුඹ ඔතැනම සිටිනු” යැයි පවසා, අහසට පැන නැඟී බරණැස් නුවරට ගොස් රජ මාලිගාවේ මිදුලට ඉහළ අහසෙහි සිටියේය. මුළු නුවරම කැළඹී, “අපගේ රජතුමාට අහසින් පැමිණි සුදු පැහැති උතුම් ඇතෙක් රජ මිදුලේ අහසෙහි සිටියි” යැයි මහත් කෝලාහලයක් විය. වහා ගොස් රජුට ද ඒ බව දැනුම් දුන්හ. රජතුමා පිටතට පැමිණ, “ඉදින් මට පරිහරණය පිණිස ආවේ නම් බිමට බසිනු මැනවැ”යි කීවේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ බිමට බැස්සහ. ඇත් ගොව්වා ද බැස රජු වැඳ සිටි කල්හි, “දරුව, කොහි සිට ආවේදැයි” විචාරා, “රජගහ නුවර සිට යැයි” පවසා සියලු පුවත් සැල කළේය. රජතුමා, “දරුව, මෙහි පැමිණීමෙන් නුඹ ඉතා යහපත් දෙයක් කළේ යැයි” සතුටට පත්ව, නගරය සරසවා, ඇතා මංගල ඇතුන් රඳවන ස්ථානයෙහි රඳවා, මුළු රාජ්යය කොටස් තුනකට බෙදා, එක් කොටසක් බෝධිසත්ත්වයන්ට ද, එක් කොටසක් ඇත් ගොව්වාට ද දී, එක් කොටසක් තමා ද තබා ගත්තේය. බෝධිසත්ත්වයන් පැමිණි කාලයේ පටන් රජුට මුළු දඹදිව රාජ්යයම අතට පත් වූවාක් මෙන් විය. හෙතෙම දඹදිව අග රජු බවට පත්ව දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බෝධිසත්ව ඇත් රජු සහ ඇත්ගොව්වා වේපුල්ල පර්වතයෙන් අහසට පැන නැගීම.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල මගධ රජු වූයේ දේවදත්තය. බරණැස් රජු වූයේ සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ය. ඇත් ගොව්වා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් ය. එදා හස්ති රාජයා වූයේ මම ම වෙමි.”
දෙවැනි වූ දුම්මේධ ජාතක වර්ණනාව යි.
“සියලු තැන්හි ගැළපෙන වචන” (අසබ්බත්ථගාමිං වාචං) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි ලාළුදායී තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ තෙරණුවෝ වනාහි දම් දෙසන කල්හි, “මෙතැන මෙය කිව යුතුය, මෙතැන මෙය නොකිව යුතුය” යැයි සුදුසු නුසුදුසු බව නොදනිති. මංගල අවස්ථාවන්හිදී (මළවුන් උදෙසා දෙසන) ‘තිරොකුඩ්ඩ සූත්රය’ ගෙනහැර දක්වමින්, “භින්තීන්ගෙන් පිටත සිටිත්... සතර මංසන්ධි හා තුන් මංසන්ධිවල සිටිත්...” යනාදී වශයෙන් අවමංගලයට සුදුසු බණ කියති. අවමංගල අවස්ථාවල දී පුණ්යානුමෝදනා කරමින් (මංගල කාරණා අඩංගු) ‘මංගල සූත්රය’ ගෙනහැර දක්වමින්, “බොහෝ දෙවි මිනිස්සු මංගල කරුණු සිතූහ” යි පවසා “ඔබලාටත් මෙබඳු මංගල කරුණු සියයක් දහසක් සිදු කිරීමට හැකියාව ලැබේවා!” යි ආශිර්වාද කරති. ඉක්බිති එක් දිනක් දම්සභා මණ්ඩපයෙහි රැස් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, ලාළුදායී තෙරණුවෝ කතාවේ යුතු අයුතුකම් නොදනිති. සෑම තැනකදීම එතැනට නොගැළපෙන වචනම කතා කරති” යැයි කතාවක් ඇති කර ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කිනම් කතාවකින් යුතුව හුන්නහුදැ?” යි විමසා, “මේ නම් කතාවෙනැ” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ලාළුදායී කතාවෙහි යුතු අයුතු නොදන්නා මෝඩයෙකු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද ඔහු මෙවැනිම අයෙක් විය. මොහු සැමදාම මෝඩ දොඩමළුවෙක්ම විය” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු මහසල් කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පැමිණ, තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, බරණැස් නුවර දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වී පන්සියයක් මානවකයන්ට ශිල්ප උගන්වති. මේ සිසුන් අතර එක් මඳ උත්සාහ ඇති, මෝඩ මානවකයෙක් විය. හෙතෙම ගුරුවරයාට වත්පළිවෙත් කරමින් පිනට උගන්නා අතවැසියෙකු (ධර්මාන්තේවාසික) වශයෙන් ශිල්ප හදාරයි. නුවණ මඳ බැවින් ඉගෙනීමෙහි දක්ෂ නොවේ. නමුත් බෝසතුන්ට බොහෝ උපකාරී ය; දාසයකු මෙන් සියලු කටයුතු කරයි. දිනක් බෝසතාණන් වහන්සේ රාත්රී භෝජනය වළඳා සයනයෙහි වැතිර සිටියදී, අත්පා සම්බාහනය කොට යන්නා වූ ඒ අතවැසියා අමතා, “දරුව, ඇඳ පාදයන්ට යම් ආධාරකයක් තබා යන්නැ” යි කීහ. මානවකයා එක් ඇඳ පාදයකට තැබීමට ආධාරකයක් නොලැබ, ඒ වෙනුවට තම කලවය තබා මුළු රාත්රිය එසේම ගත කළේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ අළුයම් කාලයෙහි නැගිට ඔහු දැක, “දරුව, මෙහි වාඩි වී සිටින්නේ ඇයිදැ?” යි ඇසූ සේක. “ගුරුතුමනි, එක ඇඳ කකුලකට ආධාරකයක් සොයා ගත නොහැකි වූ බැවින්, ඒ වෙනුවට මගේ කලවය තබාගෙන සිටියෙමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ සංවේගයට පත් ව, “මේ මානවකයා මට මහත් උපකාරී ය. එහෙත් මෙපමණ අතවැසියන් අතරෙහි මොහුම ඉගෙනීමෙහි අදක්ෂ ය. මොහුට ශිල්ප ඉගෙනීමට නොහැකිය, එසේ නම් මම කෙසේ මොහු උගතකු කරම් දැ?” යි සිතූහ. ඉක්බිති ඔහුට මෙසේ සිතිණි: “ඒ සඳහා උපායක් ඇත. මේ මානවකයා දර හා කොළ ගෙන ඒමට වනයට ගොස් ආපසු ආ කල්හි, ‘අද ඔබ කිනම් දෙයක් දුටුවෙහි ද? කිනම් දෙයක් කළෙහි ද?’ යි මම විචාරමි. එවිට ඔහු ‘අද මම මේ මේ දේ දුටිමි, මේ මේ දේ කළෙමි’ යි කියන්නේය. එවිට මම ‘ඔබ දුටු ඒ දේ කෙබඳුදැ?’ යි අසන්නෙමි. එවිට ඔහු ‘එය මෙබඳු යැ’ යි උපමා හා හේතු දක්වමින් විස්තර කරනු ඇත. මේ ආකාරයෙන් අලුත් අලුත් උපමා හා කරුණු කියවා, මේ උපායෙන් මොහු පණ්ඩිතයකු කරන්නෙමි.” එසේ සිතා ආචාර්යවරයා ඔහු කැඳවා, “දරුව මානවකය, මෙතැන් පටන් ඔබ දර පිණිස හෝ කොළ පිණිස ගිය තැනකදී යමක් ඔබ දුටුවේ ද, ඇසුවේ ද, බුදින ලද්දේ ද, බොන ලද්දේ ද, කන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල විත් මට දන්වන්නැ” යි කීහ.
ඒ අතවැසියා ද “එසේය, මැනවැ” යි පිළිගෙන, එක් දිනක් අනෙක් මානවකයන් සමග දර සඳහා වනයට ගියේ, එහිදී සර්පයකු දැක ආපසු අවුත්, “ගුරුතුමනි, මම සර්පයකු දුටිමි” යි දැන්වීය. “දරුව, සර්පයා කෙබඳු ද?” “ගුරුතුමනි, හරියටම නගුලිසක් (නගුල් දණ්ඩක්) වැනිය.” “දරුව, ඉතා අගෙයි! ඔබ ගෙනහැර දැක්වූයේ මනහර උපමාවකි. සර්පයෝ නගුලිස හා සමාන වෙත් මැයි.” ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ, “මානවකයා හොඳ උපමාවක් ගෙනහැර දැක්වීය. මොහු පණ්ඩිතයකු කිරීමට මට පුළුවන” යි සිතූහ. මානවකයා නැවත එක් දවසක් වනයෙහි දී ඇතකු දැක, “ගුරුතුමනි, මම ඇතකු දුටුවෙමි” යි කීය. “දරුව, ඇතා කෙබඳු වේ ද?” “ගුරුතුමනි, හරියටම නගුලිසක් වැනිය.” බෝසතාණන් වහන්සේ, “ඇතාගේ සොඬ නගුලිසක් වැනිය. දළ ආදිය වෙනත් ස්වරූප ගනී. මොහු මෝඩ බැවින් කොටස් වශයෙන් වෙන් කොට කීමට නොහැකිව, ඇතාගේ සොඬය අරමුණු කරගෙන මෙසේ කීවා විය හැකියැ” යි සිතා නිශ්ශබ්ද වූහ. නැවත එක් දවසක් ආරාධනයක් ලැබ ගිය තැනක දී උක් දඬු ලැබී, “ගුරුතුමනි, අපි අද උක් කෑවෙමු” යි කීවේය. “උක් කුමක් වැනි දැ?” යි ඇසූ කල්හි, “හරියටම නගුලිසක් වැනියැ” යි කීය. ආචාර්යවරයා “තරමක් දුරට හෝ ගැළපෙන කරුණක් කීවේයැ” යි සිතා නිශ්ශබ්ද විය.
මෝඩ ශිෂ්යයා ඇතා දැක එය නගුලිසකට සමාන කරන අයුරු
නැවත එක් දවසක් නිමන්ත්රණ භෝජනයක දී සමහරු උක් හකුරු සහ කිරි (වැනි දේ) වැළඳූහ. ඔහු ආපසු ගුරුන් වෙත අවුත්, “ගුරුතුමනි, මම අද දීකිරි සහ කිරි වැළඳුවෙමි” යි කීය. “දීකිරි සහ කිරි කෙබඳු දැ?” යි ඇසූ කල්හි, “හරියටම නගුලිසක් හා සමානයැ” යි කීය. එවිට ආචාර්යවරයා මෙසේ සිතීය: “මේ මානවකයා පළමුව ‘සර්පයා නගුලිස වැනියැ’ යි කීම සුදුසුය. දෙවනුව ‘ඇතා නගුලිස වැනියැ’ යි කීම සොඬය නිසා ගැළපේ. තෙවනුව ‘උක් ගස නගුලිස වැනියැ’ යි කීම ද යම් තාක් දුරට ගැළපේ. එහෙත් දීකිරි හා කිරි වනාහි සුදු පැහැතිය; දමන ලද භාජනයේ හැඩය ගනී. මේ සඳහා එම උපමාව කිසිසේත් නොගැළපේ. මේ මෝඩ අතවැසියාට ශිල්ප ඉගැන්විය නොහැකිය.” මෙසේ සිතා ඔහු මෙම ගාථාව පැවසීය:
“අඥාන පුද්ගලයා හැම තැනට ම නුසුදුසු වචන ම හැම තැන දී ම පවසයි. මොහු දීකිරි ගැන හෝ නගුලිස ගැන නොදනී. ඔහු දීකිරි ද නගුලිසක් යැයි සිතන්නේ ය.”
එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: යම් වචනයක් උපමා වශයෙන් හැම තැනටම නොගැළපේ ද, අඥාන පුද්ගලයා (බාලො) එම “සියලු තැන්හි නොගැළපෙන වචන” (අසබ්බත්ථගාමිං වාචං) ම “හැම තැන දී ම කියයි” (සබ්බත්ථ භාසති). දීකිරි කෙබඳුදැ යි විචාළ කල්හිත් ‘නගුලිස වැනියැ’ යි කියයි. එසේ කියන විට, “මොහු දීකිරි හෝ නගුලිස ගැන නොදනී” (නායං දධිං වෙදි න නඞ්ගලීසං). ඒ මන්ද යත්? “මොහු දීකිරි ද නගුලිසක් යැයි සිතන” (දධිප්පයං මඤ්ඤති නඞ්ගලීසං) බැවිනි. දීකිරි සහ කිරි යන දෙකම මොහු දකින්නේ නගුලිසක් ලෙස ය. මොහු එබඳු මෝඩයෙකි. “මොහුගෙන් ඇති ඵලය කිමදැ” යි සිතූ ආචාර්යවරයා, සෙසු අතවැසියන්ට ධර්ම කතාව කියා, ඒ බාල අතවැසියාට මඟ වියදම් දී ඔහු පිටත් කර හැරියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ඏළපා දෙසූ සේක. “එකල ඒ මෝඩ මානවකයා වූයේ වර්තමාන ලාළුදායී ය. එකල දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වී සිටියේ නම් මම ම වෙමි.”
තුන්වන වූ නංගලීස ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“වායමෙථෙව පුරිසො” යනාදී වශයෙන් එන මෙම ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි වත්පිළිවෙත්
සම්පූර්ණ කරන එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. උන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැසි කුල පුත්රයෙක් ව සිට
ශාසනයෙහි පැවිදි ව වත්පිළිවෙත් මනාව සම්පූර්ණ කරන්නෙක් විය.
උන් වහන්සේ පහත සඳහන් වත්පිළිවෙත් මනාව ඉටු කළහ:
උන් වහන්සේ විහාරය අමදියි. පිරිවෙන, සක්මන් මළුව සහ විහාර මාර්ගය අමදියි. මිනිසුන්ට පැන් දෙයි. උන් වහන්සේගේ
වත්පිළිවෙත් සම්පත්තිය කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු පන්සියයක් පමණ නිත්ය දාන පිරිනැමූහ. මහත් ලාභ සත්කාර උපන්නේය.
උන් වහන්සේ නිසා බොහෝ දෙනාට පහසු විහරණය ඇති විය.
ඉක්බිති දිනක් දම්සභා මණ්ඩපයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා කථාවක්
ඇති කර ගත්හ: “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව තමන්ගේ වත්පිළිවෙත් සම්පත්තිය නිසා මහත් ලාභ සත්කාර උපදවා ගත්තේය. මේ එකම
පුද්ගලයා නිසා බොහෝ දෙනාට පහසුවෙන් වාසය කිරීමට හැකි විය” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, කවර
කථාවකින් යුක්ත ව මේ වේලාවෙහි රැස්ව සිටියහු දැ?” යි විමසා, “මේ කථාවෙනි” යි පැවසූ කල්හි; “මහණෙනි, මොහු දැන්
පමණක් නොව පෙරත් වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කළ කෙනෙකි. පෙරත් මොහු එක් අයෙකු නිසා පන්සියයක් තාපසවරුන් පලාඵල සොයා
වනයට නොගොස් මොහු විසින් ගෙනෙන ලද පලාඵලවලින්ම යැපුණාහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උසස් බමුණු කුලයක ඉපදී, වියපත් වූ පසු ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදි ව පන්සියයක් තාපස පිරිස පිරිවරා පර්වත පාමුලක වාසය කළහ. එකල හිමාලය වනයෙහි දරුණු නියඟයක් ඇති විය. තැනින් තැන දිය සිඳී ගියේය. තිරිසන් සත්තු පැන් නොලැබ ක්ලාන්ත වූහ. ඉක්බිති ඒ තාපසයන් අතරින් එක් තාපසයෙක් ඔවුන්ගේ පිපාස දුක දැක, ගසක් කපා ඔරුවක් තනා, පැන් ඉස ඔරුව පුරවා ඔවුන්ට පැන් දුන්නේය. බොහෝ සතුන් රැස්ව පැන් බොන කල්හි තාපසයාට පලාඵල පිණිස යන්නට අවස්ථාවක් නොලැබුණි. හෙතෙම නිරාහාරව ම පැන් දෙයි. මෘග සමූහයා මෙසේ සිතූහ: “මේ තැනැත්තා අපට පැන් දෙමින් පලාඵල පිණිස යන්නට අවස්ථාවක් නොලබයි; ආහාර නොමැති කමින් ඉතා වෙහෙසට පත් වෙයි. එබැවින් අපි කතිකාවක් කර ගනිමු.” ඔවුහු මෙසේ කතිකා කර ගත්හ: “මෙතැන් පටන් පැන් බීම පිණිස එන අය විසින් තම තමන්ගේ ශක්ති ප්රමාණයෙන් පලාඵල රැගෙන ම පැමිණිය යුතුය.” එතැන් පටන් එක එකා බැගින් වූ තිරිසන් සත්තු තම තමන්ගේ බලයට ගැළපෙන පරිදි ඉතා මිහිරි අඹ, දම්, කොස් ආදිය රැගෙන ම පැමිණෙති. එක් අයෙකු සඳහා ගෙන එන ලද පලාඵල ප්රමාණය කරත්ත එකහමාරක බරට සමාන විය. පන්සියයක් තාපසවරු ඒවා ම අනුභව කරති. ඉතිරිය ඉවත දැමූහ.
තාපසයා සිව්පාවුන්ට පැන් ලබා දීම සහ සතුන් පෙරළා පලතුරු ගෙන ඒම
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එය දැක, “වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කරන එක් අයෙකු නිසා මෙපමණ තාපසයන්ට පලාඵල සඳහා වනයට නොගොස් යැපීම ඇති විය. එබැවින් වීර්යය නම් කළ යුතු ම ය” යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ:
“නුවණැති පුරුෂයා වෑයම් කළ යුතු ම ය. පණ්ඩිත තෙමේ නොකළකිරිය යුතු ය. වෑයම් කිරීමේ ඵලය බලව. (මේ තාපසයන් විසින්) අනුභව කරන ලද්දා වූ අඹ (ආදී ඵලයන්) අනුන්ගෙන් අසා දැනගත්තක් නොව (ප්රත්යක්ෂ වූවකි).”
මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: පණ්ඩිත තැනැත්තා තමන්ගේ වත්පිළිවෙත් පිරීම් ආදී කටයුතුවලදී උත්සාහ කළ යුතුමය, වීර්යය අත් නොහැරිය යුතුය. ඒ මක්නිසාද යත්? උත්සාහයේ නිශ්ඵල බවක් නොමැති හෙයිනි. මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ “වීර්යය නම් සඵල වන්නක්ම ය” යි ඍෂි සමූහයා අමතා, “වායාමස්ස ඵලං පස්ස” (උත්සාහයේ ඵලය බලව) යි වදාළහ. කෙබඳු ඵලයක් ද? “භුත්තා අම්බා අනීතිහං” යනුයි. මෙහි ‘අම්බා’ (අඹ) යනු දේශනා මාත්රයකි; ඔවුන් විසින් නානාප්රකාර පලාඵල ගෙන එන ලදී. ඒ අතරින් වඩාත් සම්පන්න වූ හෝ බහුල වූ පලතුරු වශයෙන් ‘අඹ’ යැයි කියන ලදී. මේ පන්සියයක් තාපසයන් වනයට නොගොස් තමන් උදෙසා ගෙනෙන ලද අඹ යම් සේ අනුභව කළාහු ද, මේ උත්සාහයේ ඵලයයි. එය වනාහි “අනීතිහං” වේ. එනම් ‘මෙසේ කීවාලු, මෙසේ කීවාලු’ යයි ජනශ්රැතියෙන්/පරම්පරා කථාවෙන් (ඉතිහිතිහයෙන්) ගත යුතු දෙයක් නොව, ප්රත්යක්ෂයෙන්ම ඒ ඵලය බලව, යනුවෙනි. මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ඍෂි සමූහයාට අවවාද දුන්හ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළහ. “එකල වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කළ තාපසයා නම් දැන් මේ භික්ෂුව ය. ගණශාස්තෘ වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව්වන වූ අම්බ ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“බහුම්පි සො විකත්ථෙය්ය” යනාදී වශයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, තමා ගැන පුරසාරම් දොඩවන (තමාගේ ගුණ වර්ණනා කරන) එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි කතා පුවත ඉහත සඳහන් කළ කතාවට සමාන වේ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහා ධන සම්පත් ඇති සිටුවරයෙක් වූහ. ඔහුගේ බිරිඳ පුතෙකු වැදුවාය. එදිනම ඔහුගේ දාසියද පුතෙකු වැදුවාය. ඔවුහු එකටම හැදී වැඩුණහ. සිටු පුත් අකුරු ඉගෙන ගන්නා විට දාස පුතුද පුවරුව ඔසවාගෙන ගොස් ඔහු සමඟම අකුරු ඉගෙන ගත්තේය. ගණිතයද ඉගෙන ගත්තේය. වචන ව්යවහාර ක්රම දෙක තුනක්ම ප්රගුණ කළේය. ඔහු ක්රමයෙන් කතාවෙහි දක්ෂ, වෙළඳාමෙහි දක්ෂ, රූමත් තරුණයෙක් බවට පත් විය. නමින් ‘කටාහක’ විය. ඔහු සිටු මැදුරේ භාණ්ඩාගාරික තනතුර (ගබඩා භාරකරු) දරමින් මෙසේ සිතුවේය. “මොවුහු හැමදාම මාව මේ භාණ්ඩාගාරික තනතුරේ තබන්නේ නැත. යම් කිසි දොසක් දැක, තළා පෙළා, බැඳ දමා, සිරුරේ ලකුණු ඔබ්බවා (හංවඩු ගසා), දාසයෙකු ලෙසම පරිහරණය කරනු ඇත. දේශසීමා ප්රදේශයේ (පච්චන්තයේ) මේ සිටුතුමාගේ යහළු සිටුවරයෙක් සිටී. එනිසා සිටුතුමාගේ නමින් හසුනක් ලියාගෙන එහි ගොස් ‘මම සිටු පුත්රයා වෙමි’ යි කියා ඒ සිටු රවටා, ඔහුගේ දියණිය සරණ පාවාගෙන සැපසේ වාසය කරන්නේ නම් මැනවි.” ඔහු විසින්ම හසුනක් සකසා, “මම අසවල් නම් ඇති මගේ පුතු ඔබ වෙත එවමි. මා සහ ඔබ අතරත්, ඔබ සහ මා අතරත් ආවාහ විවාහ සම්බන්ධයක් ඇති කර ගැනීම සුදුසුය. එමනිසා ඔබ මෙම කුමාරයාට තම දියණිය පාවා දී මොහු එහිම නවත්වා ගත මැනවි. මම ද අවකාශයක් ලැබුණු විට එන්නෙමි” යි ලියා, සිටුතුමාගේ මුද්දෙන් මුද්රා තැබීය. තමාට කැමති පරිදි මග වියදම් හා සුවඳ විලවුන්, වස්ත්ර ආදියද ගෙන දේශසීමා ප්රදේශයට ගොස් සිටුතුමා දැක වැඳ සිටියේය.
ඉක්බිති සිටුතුමා “දරුව, කොහි සිට පැමිණියෙහිදැ?” යි විමසීය. “බරණැස සිටයි.” “කාගේ පුත්රයෙක්ද?” “බරණැස් සිටුතුමාගේය.” “කුමන කාරණයක් සඳහා පැමිණියෙහිද?” එකෙණෙහි කටාහක “මෙය බලා දැනගනු මැනවැ” යි හසුන දුන්නේය. සිටුතුමා හසුන කියවා, “දැන් මම පණ ලද්දෙක්මි (ජීවත් වුණා වැනිය)” යි සතුටු සිතින් දියණිය පාවා දී එහිම නතර කර ගත්තේය. ඔහුට මහත් පිරිවරක් ලැබුණි. කැඳ, කැවිලි හෝ වස්ත්ර, සුවඳ විලවුන් ආදිය ගෙන ආ කල්හි, “කැඳ පිසින්නේ මෙසේද? කැවිලි හදන්නේ මෙසේද? බත් පිසින්නේ මෙසේද? අහෝ! පිටිසර වැසියන්ගේ හැටි!” යැයි කියමින් කැඳ ආදියට නින්දා කරයි. “මේ පිටිසර වැසියන් අලුත් වස්ත්රයක් හැඳීමටවත් නොදනී. සුවඳ විලවුන් ඇඹරීමට හෝ මල් මාලා ගෙතීමට නොදනී” යැයි කියමින් වස්ත්ර සකසන්නන් ආදීන්ට ගරහයි.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේද දාසයා නොදැක “කටාහක පෙනෙන්නට නැත. කොහි ගියේද? ඔහු සොයව්” යැයි හාත්පස මිනිසුන් යෙදවූහ. ඔවුන්ගෙන් අයෙක් එහි ගොස් ඔහු දැක, හඳුනාගෙන, තමා කවුරුන්දැයි නොදන්වා පැමිණ බෝධිසත්ත්වයන්ට ඒ බව දැන්වීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ පුවත අසා “ඔහු විසින් කරන ලද්දේ නුසුදුසු දෙයකි. ගොස් ඔහු අල්ලාගෙන එන්නෙමි” යි රජුගෙන් අවසර ගෙන මහත් පිරිවරක් සමඟ පිටත් වූහ. “සිටුතුමා දේශසීමා ප්රදේශයට යයි” යන පුවත හැම තැනම පැතිර ගියේය. කටාහක “සිටුතුමා එන්නේලු” යැයි අසා මෙසේ සිතන්නට විය. “ඔහු වෙනත් කරුණක් සඳහා නොඑන්නේය. ඔහුගේ මේ ගමන මා නිසාම විය යුතුය. ඉදින් මම පලා ගියහොත්, නැවත පැමිණීමට නොහැකි වනු ඇත. මේ සඳහා උපායක් ඇත. මගේ ස්වාමියාගේ පෙරමගට ගොස් දාසයෙකු කළ යුතු වත් පිළිවෙත් කොට ඔහුගේ සිත දිනා ගනිමි.” ඔහු එතැන් පටන් පිරිස මැද මෙසේ කියයි: “වෙනත් මෝඩ මිනිස්සු තමන්ගේ අනුවණකම නිසා මව්පියන්ගේ ගුණ නොදැන, ඔවුන් ආහාර ගන්නා වෙලාවට ගෞරව සත්කාර නොකොට, ඔවුන් සමඟ එකට හිඳ අනුභව කරති. අපි වනාහි මව්පියන් ආහාර ගන්නා වෙලාවෙහි:
මෙසේ ශරීර කෘත්යය (වැසිකිළි යාම) කරන විට දිය කළය ගෙන යාමේ පටන් දාසයෙකු විසින් ස්වාමිවරුන්ට කළ යුතු සියලු කාර්යයන් ප්රකාශ කළේය.
හෙතෙම මෙසේ පිරිස දැනුවත් කොට, බෝධිසත්ත්වයන් දේශසීමාවට ළඟා වූ කල්හි මාමණ්ඩියට මෙසේ කීය. “පියාණෙනි, මගේ පියා ඔබව දැකීම පිණිස එන්නේය. කන බොන දෑ පිළියෙළ කරවනු මැනවි. මම තෑගි බෝග රැගෙන පෙරමගට යන්නෙමි.” සිටුවරයා “හොඳයි දරුව” යැයි එය පිළිගත්තේය. කටාහක බොහෝ පඬුරු රැගෙන මහත් පිරිවරක් සමඟ ගොස් බෝධිසත්ත්වයන් වැඳ පඬුරු පිළිගැන්වීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේද පඬුරු පිළිගෙන ඔහු සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, උදය ආහාර වේලාවේ කඳවුරු බැඳගෙන ශරීර කෘත්යය සඳහා ආවරණය කරන ලද ස්ථානයකට පිවිසියහ. කටාහක තම පිරිවර නවත්වා, දිය කළය ගෙන බෝධිසත්ත්වයන් වෙත ගොස්, දිය කිස (සෝදා පවිත්ර කිරීම) අවසානයේ පාමුල වැටී “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ යම් පමණ ධනයක් කැමති නම් එපමණ දෙන්නෙමි. මාගේ යසස (කීර්තිය) නැති නොකළ මැනවැ” යි කීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ වත්පිළිවෙත් කිරීම ගැන පැහැදී “බිය නොවන්න. මා නිසා ඔබට අනතුරක් නොවන්නේය” යැයි සනසා නගරයට පිවිසියේය. එහි මහත් සත්කාර ඇති විය. කටාහකද නිරන්තරයෙන්ම දාසයෙකු කළ යුතු වැඩ කොටස් කරයි. ඉක්බිති එක් වේලාවක සුවසේ හිඳගෙන සිටින විට දේශසීමා සිටුතුමා මහා සිටුතුමාට මෙසේ කීය: “මහා සිටුතුමනි, මම ඔබගේ හසුන දැකම ඔබගේ පුත්රයාට මාගේ දියණිය දුනිමි.” බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කටාහකව තම පුත්රයා ලෙසම පිළිගෙන ඊට සුදුසු ප්රිය වචන කියා සිටුතුමා සතුටු කළේය. එතැන් පටන් කටාහකහට බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මුහුණ දෙස කෙළින් බැලීමටවත් ශක්තියක් නොවීය.
සිතුවම: කටාහක තමාගේ සැබෑ ස්වාමියා වූ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඉදිරියේ යටහත් පහත්ව පා
දෝවනය කරමින් සමාව අයැදින ආකාරය.
දිනක් මහාසත්ත්වයෝ සිටු දියණිය කැඳවා, “දියණිය මෙහි එන්න, මාගේ හිසෙහි උකුණන් අරින්නැ” යි කියා, ඇය අවුත් උකුණන් අරින අතරතුර පෙම් බස් දොඩමින් “දියණිය, කියන්න, මාගේ පුත්රයා නුඹ සමඟ සැපදුක් දෙකෙහිම වෙනසක් නැතිව, සමගියෙන් සතුටින් වසන්නේද?” යි විමසූහ. “පියාණෙනි, මහා සිටුතුමනි, ඔබගේ පුතුගේ වෙනත් දොසක් නැත. නමුත් හෙතෙම ආහාරවලට නිතරම ගරහයි (දොස් කියයි).” “දියණිය, ඔහු නිතරම ඔය ආකාරයේ අතෘප්තිකර (දුක්ඛ සීල) අයෙකි. එසේ වුවත් මම නුඹට ඔහුගේ කට බැඳ දමන මන්ත්රයක් දෙන්නෙමි. නුඹ එය හොඳින් ඉගෙනගෙන, මාගේ පුත්රයා ආහාර ගන්නා විට ඊට දොස් කියන කල්හි, මා ඉගැන්වූ ආකාරයෙන්ම ඔහු ඉදිරියෙහි සිට කියන්න” යැයි ගාථාව උගන්වා දින කිහිපයක් එහි වාසය කොට නැවත බරණැස් නුවරටම ගියේය. කටාහකද බොහෝ ආහාර පාන රැගෙන පසුගමන් කොට, බොහෝ ධනය දී වැඳ නැවතී ආපසු ආවේය. ඔහු බෝධිසත්ත්වයන් ගිය තැන් පටන් අධික මාන්නයෙන් යුක්ත (උඩඟු) විය. එක් දිනක් සිටු දියණිය නොයෙක් රස මසවුළු සහිත බොජුන් ගෙනැවිත් හැන්දෙන් බෙදන කල්හි ඔහු බත් වලට දොස් කියන්නට පටන් ගත්තේය. එවිට සිටු දියණිය බෝධිසත්ත්වයන් වෙතින් උගත් පරිදිම මෙම ගාථාව කීවාය:
“බහුම්පි සො විකත්ථෙය්ය අඤ්ඤං ජනපදං ගතො,
අන්වාගනත්වාන දූසෙය්ය භුඤ්ජ භොගෙ කටාහකාති”
“ඒ පුරුෂ තෙමේ අන් ජනපදයකට ගොස් බොහෝ පුරසාරම් දොඩන්නේය. (ස්වාමියා) නැවත පැමිණි විට දූෂණය කරන්නේය (විනාශ වන්නේය). එබැවින් කටාහකය, (අනුන්ගේ) භෝග සම්පත් අනුභව කරව.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “බහුම්පි සො විකත්ථෙය්ය අඤ්ඤං ජනපදං ගතො” යනු යමෙක් තමා උපන් බිමෙන් අන් ජනපදයකට ගියේ වේද, එහි ඔහුගේ ජාතිය ආදිය නොදන්නා බැවින් හෙතෙම බොහෝ සේ තමා ගැන වර්ණනා කරන්නේය; අනුන්ට නින්දා කරන්නේය; වංචනික කතා කියන්නේය. “අන්වාගන්ත්වාන දූසෙය්ය” යනු මෙවර ඔබ ස්වාමියාගේ පෙරමගට ගොස් දාසයෙකු කළ යුතු වත් පිළිවෙත් කළ බැවින් කස පහර කෑමෙන්ද, පිට හම උපුටා දමන ලෙස තැලීමෙන්ද, සිරුරේ හංවඩු ගැසීමෙන්ද මිදුණෙහිය. ඉදින් ඔබ අනාචාරයේ හැසිරෙන්නේ නම් (නොමනා ලෙස හැසිරේ නම්), නැවත වරක් ඔබ ස්වාමියා පැමිණි විට ඔබව දූෂණය කරනු ඇත; එනම් කස පහර දීමෙන් හා ඇඟ ලකුණු කෙටීමෙන් ජාතිය හෙළි කොට ඔබව වැනසනු ඇත. එබැවින් මෙම අනාචාරය අතහැර “භුඤ්ජ භොගෙ කටාහක” හෙවත් පසුව තමාගේ දාස බව ප්රකට කරවාගෙන පසුතැවිලි නොවී, කටාහකය, (ලැබුණු) සම්පත් අනුභව කරව. මෙය මෙහි සිටුතුමාගේ අදහසයි.
සිටු දියණිය වනාහි මෙහි නියම අර්ථය නොදැන, ඉගෙන ගත් පරිදි අකුරු ටික පමණක් කීවාය. කටාහක “ඒකාන්තයෙන්ම සිටුතුමා විසින් මගේ කුලය ගැන ඇයට පවසා, සියලු විස්තර කියා දී ඇතැ” යි සිතා, එතැන් පටන් නැවත බත් වලට නින්දා කිරීමට ධෛර්යයක් නොකළේය. හෙතෙම මාන්නය දුරු කොට, ලැබුණු දෙයක් අනුභව කරමින් කම් වූ පරිදි මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල කටාහක වූයේ මේ ආත්ම වර්ණනා කළ භික්ෂුවයි. බරණැස් සිටු වූයේ මම ම වෙමි.”
පස්වන කටාහක ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“තථෙවෙකස්ස කල්යාණං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, කොසොල් රජුගේ කඩු ලකුණු ශාස්ත්රය දන්නා බමුණකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහු කම්මල්කරුවන් විසින් රජු වෙත කඩු ගෙනා කල්හි කඩුව සිඹ බලා කඩු ලකුණු පවසයි. ඔහු යමකුගේ අතින් අල්ලසක් හෝ ලාභයක් ලබයි ද, ඔහුගේ කඩුව “ලක්ෂණ සම්පන්නය, මංගල කරුණුවලින් යුක්තය” යි කියයි. යමකුගේ අතින් ලාභය නොලබයි නම් ඔහුගේ කඩුව “අවලක්ෂණය” යි ගරහයි. ඉක්බිති එක් කම්මල්කරුවෙක් කඩුවක් තනා, එහි කොපුව තුළට ඉතා සියුම් මිරිස් කුඩු දමා රජු වෙත ගෙන ආවේය. රජතුමා බමුණා කැඳවා “කඩුව පරීක්ෂා කරව” යි කීවේය. ඔහු කඩුව කොපුවෙන් ඇද සිඹින විට නාසයට මිරිස් කුඩු ඇතුළු වී කිඹිසීමට උවමනාව ඇති විය. ඔහුට කිඹිසෙනවාත් සමඟම නාසය කඩු මුවහතේ වැදී දෙකට කැපී ගියේය. මෙසේ ඔහුගේ නාසය කැපුණු බව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රසිද්ධ විය. ඉක්බිති එක් දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූහු මේ ගැන කථාවක් මතු කළහ. “ඇවැත්නි, රජතුමාගේ කඩු ලකුණු කියන්නා කඩු ලකුණු පරීක්ෂා කරමින් සිටියදී නාසය කපා ගත්තේය” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, මේ වන විට කවර කථාවකින් යුක්තව හුන්නහු දැ?” යි විමසා, ඒ කථාවෙන් යුක්ත යැයි දැනගත් පසු, “මහණෙනි, මේ බමුණා කඩු සිඹ නාසය කපා ගත්තේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් මේ විපතට පත් වූයේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි ඔහුගේ කඩු ලකුණු කියන බමුණකු විය. සියලු තොරතුරු වර්තමාන කථාවේ දැක්වූ ආකාරයටම සමානය. රජතුමා ඔහුට වෙදෙකු ලබා දී නාසයේ අග සුවපත් කරවා, ලාකඩවලින් බොරු නාසයක් කරවා දී නැවතත් ඔහු උපස්ථායකයෙකු ලෙස තබා ගත්තේය. බරණැස් රජුට පුතකු නොවීය. එක් දියණියක් හා බෑණා කෙනෙක් පමණක් වූහ. රජු ඒ දෙදෙනාම තමන්ගේ භාරයේම ඇතිදැඩි කළේය. ඔවුන් එකට වැඩෙද්දී ඔවුනොවුන් අතර ප්රේම සම්බන්ධයක් ඇති විය. රජතුමා ද ඇමැතියන් කැඳවා “මගේ බෑණා මේ රාජ්යයේ උරුමකරුය. එබැවින් දියණිය ඔහුටම සරණ පාවා දී ඔහුගේ අභිෂේකය සිදු කරමි” යි කියා පසුව නැවත මෙසේ සිතුවේය: “මගේ බෑණා කෙසේ වෙතත් මගේ ඥාතියෙකි. එබැවින් ඔහුට වෙනත් රජ කුමරියක ගෙනැවිත් දී අභිෂේක කර, මගේ දියණිය වෙනත් රජ කෙනෙකුට සරණ පාවා දෙන්නෙමි. මෙසේ කිරීමෙන් අපට බොහෝ ඥාතීන් ඇති වන්නාහ. රාජ්යයන් දෙකකම අපම ස්වාමිවරු වන්නෙමු.” හෙතෙම ඇමැතියන් සමඟ සාකච්ඡා කොට “ඒ දෙදෙනා වෙන් කිරීම වටී” යැයි තීරණය කර, බෑණා වෙනත් මාලිගයක ද, දියණිය තවත් මාලිගයක ද වාසය කරවීය. ඔවුන් සොළොස් හැවිරිදි වියට පත් වූ පසු ඔවුනොවුන් කෙරෙහි දැඩි ප්රේමයෙන් බැඳුණාහ.
රාජ කුමාරයා “කවර උපායකින් මාමාගේ දියණිය රජ මාලිගයෙන් පිටතට ගෙන්වා ගත හැකි වේදැ”යි සිතමින් සිටියදී, “එක් උපායක් ඇතැ” යි සිතා මහා යක්දෙස්සියක් කැඳවා ඇයට දහසින් බැඳි මල්ලක් දී “මා විසින් කුමක් කළ යුතුදැ?” යි විමසීය. ඇය “දරුව, මා විසින් යමක් කරන්නේ නම් එහි අසාර්ථක බවක් නැත; කිසියම් කරුණක් කියා මගේ මාමා ලවා රජ කුමරිය මාලිගයෙන් පිටතට ගෙන්වා ගත හැකි පරිදි කටයුතු කරන්නැ” යි කුමරු කීවේය. එවිට ඈ මෙසේ කීවාය: “ස්වාමීනි, යහපති. මම රජු වෙත ගොස් මෙසේ කියමි. ‘දේවයන් වහන්ස, රජ කුමරියට අරක් ගත් කාලකණ්ණි යක්ෂයෙක් ඇත. මෙපමණ කලක් ඔහු ඉවත්ව ගියේ නැත. මම රජ කුමරිය අසවල් දවසේ රථයකට නංවාගෙන, ආයුධ ගත් පුරුෂයන් ද සමග මහත් පිරිවරින් සොහොනට ගොස්, නාවන්නට සකස් කළ පීඨිකාවට යටින් ඇති සොහොන් ඇඳෙහි මළ මිනියක් හොවා, ඇඳ උඩ රජ කුමරිය තබා සුවඳ දිය කළ එකසිය අටකින් නහවා කාලකණ්ණි අමනුෂ්යයා පලවා හරින්නෙමි’ යි කියා රජ කුමරිය සොහොනට පමුණුවන්නෙමි. නුඹ අප එහි යන දවසේ අපට කලින් මිරිස් කුඩු ස්වල්පයක් රැගෙන, ආයුධ ගත් ඔබේ සේවකයන් විසින් පිරිවරා ගනු ලැබ, රථයට නැඟී සොහොනට ගොස් රථය සොහොන් දොරටුවෙහි එක් පසෙක තබා, ආයුධ ගත් පිරිස සොහොන් වනයට යවා, තමා සොහොනෙහි නහන පීඨිකාවට ගොස් මළ කෙනෙකු මෙන් යටිකුරුව වැතිර සිටින්න. මම එහි පැමිණ නුඹට ඉහළින් ඇඳක් අතුරුවා රජ කුමරිය ඔසවා එම ඇඳෙහි නිදි කරවන්නෙමි. නුඹ ඒ මොහොතේ මිරිස් කුඩු ටිකක් නාසයට දමා දෙතුන් වරක් කිඹිසින්න. නුඹ කිඹිසූ විට අපි රජ කුමරිය අතහැර පලා යන්නෙමු. ඉක්බිති ඔබ අවුත් රජ කුමරියගේ හිස සෝදා නහවා, තමාත් හිස සෝදා නා, ඇය රැගෙන තමාගේ නිවසට යන්න.” කුමාරයා “යහපති, මෙය ඉතා අගනා උපායකි” යි එය පිළිගත්තේය.
ඈ ගොස් රජුට ඒ කරුණ දැන්වූවාය. රජතුමා එය පිළිගත්තේය. රජ දියණියට ද ඒ බව රහසින් දැන්වූ අතර, ඈ ද ඊට කැමති වූවාය. ඇය මාලිගයෙන් නික්මෙන දවසේ කුමාරයාට සංඥාවක් දී මහත් පිරිවරින් සොහොනට යද්දී, ආරක්ෂක භටයන්ට බිය ඇති කිරීම සඳහා මෙසේ කීවාය: “මා රජ කුමරිය ඇඳෙහි තබන මොහොතේම ඇඳ යට සිටින මළ මිනිසා කිඹිසිනු ඇත. කිඹිස ඇඳ යටින් නික්මී යමකු පළමුව දකින්නේ ද ඔහුම බිල්ලට ගනු ඇත. එබැවින් ඉතා ප්රවේශම් වන්න.” රජ කුමරා පළමුව ගොස් යක්දෙස්සිය කියූ පරිදිම එහි වැතිර සිටියේය. මහා යක්දෙස්සිය රජ දියණිය ඔසවාගෙන නාවන පීඨිකාව වෙත යමින්, “බිය නොවන්නැ” යි කුමරියට සංඥා දී ඇඳ මත තැබුවාය. ඒ මොහොතේ කුමාරයා මිරිස් කුඩු නාසයට දමා කිඹිසියේය. ඔහු කිඹිසිනවාත් සමගම මහා යක්දෙස්සිය රජ කුමරිය අතහැර මහ හඬින් කෑගසමින් සියල්ලන්ටම පළමුව පලා ගියාය. ඇය පලා ගිය විට එක් අයෙක්වත් එහි රැඳී සිටීමට සමත් නොවුණි. ගත් ගත් ආයුධ එතැනම දමා සියල්ලෝම පලා ගියහ. කුමාරයා කතිකා කරගත් පරිදි සියල්ල සිදු කොට රජ කුමරිය රැගෙන තමාගේ නිවසට ගියේය.
රාජ කුමාරයා සොහොන් පිටියේදී කිඹිසූ විට රැකවල්කරුවන් බිය වී පලා යාම.
යක්දෙස්සිය ගොස් ඒ කරුණ රජුට සැළකළාය. රජතුමා “ස්වභාවයෙන්ම ඇය මා විසින් ඔහු වෙනුවෙන්ම පෝෂණය කරන ලද්දකි. එය කිරිබතට ගිතෙල් දැමුවාක් මෙන් මැනවින් ගැළපුණේය” යි සතුටින් පිළිගෙන, පසුකලෙක බෑණාට රාජ්යය පවරා දී දියණිය අගමෙහෙසිය කළේය. හෙතෙම ඇය සමඟ සමඟියෙන් වසමින් ධර්මානුකූලව රාජ්යය කළේය. අර කඩු ලකුණු කියන බමුණා ද ඔහුගේම උපස්ථායකයා විය. එක් දිනක් ඔහු රජුට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණ හිරු රැස් වැටෙන තැනක සිටගෙන සිටින විට, ලාකඩ දියවී බොරු නාසය බිම වැටුණේය. හෙතෙම ලජ්ජාවෙන් බිම බලාගෙන සිටියේය. එවිට රජතුමා ඔහුට සිනාසෙමින්, “ඇදුරුතුමනි, නොසිතන්න. කිඹිසීම නම් එක් අයෙකුට යහපත් වෙයි, තවත් කෙනෙකුට අයහපත් වෙයි. ඔබ කිඹිසීම නිසා නාසය කපා ගත්තේය. අපි වනාහි කිඹිසීම නිසා මාමාගේ දියණියත් ලබාගෙන රාජ්යයට ද පත්වීමු” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළේය:
“එලෙසින්ම එය එකෙකුට යහපතකි;
එලෙසින්ම එය තවෙකෙකුට නපුරකි.
එබැවින් සියල්ල යහපත් නොවේ;
සියල්ල නපුරු ද
නොවේ.”
එහි “තථෙවෙකස්ස” යනු ‘තදෙවෙකස්ස’ (එයම එකෙකුට) යන්නයි. මෙය තවත් පාඨයකි. දෙවැනි පදයේත් අර්ථය මෙම ක්රමයටම දත යුතුය.
මෙසේ හෙතෙම මේ ගාථාවෙන් ඒ කරුණ ගෙනහැර දක්වා, දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මියගොස් පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ දේශනාව පවත්වා, ලෝක සම්මතය පරිදි යහපත හා අයහපත ඒකාන්ත නොවන බව ප්රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. “එකල කඩු ලකුණු දන්නා බමුණා නම් දැන් මේ කඩු ලකුණු දන්නා බමුණාම විය. බෑණා වූ රජතුමා නම් මම ම වෙමි.”
අසිලක්ඛණ ජාතක වර්ණනාව හයවැනියි.
“තෙ දෙසා තානි වත්ථූනි” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි තමා ගැන පුරසාරම් දොඩන භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන හා අතීත කථා වස්තු දෙකම කටාහක ජාතකයට සමානමය.
මෙහි කථාව මෙසේය: බරණැස් සිටුතුමාට ‘කලණ්ඩුක’ නම් දාසයෙක් විය. ඔහු පලා ගොස් දේශසීමාවේ සිටුවරයෙකුගේ දියණියක සරණ පාවාගෙන මහත් පිරිවර සහිතව වෙසෙන කල්හි, බරණැස් සිටුතුමා ඔහු සොයවූ නමුත් ඔහු ගිය තැනක් නොදැන, “යව, කලණ්ඩුකව සොයා බලව” යි තමා විසින් ඇති දැඩි කරන ලද ගිරා පෝතකයෙකු යැවීය. ගිරා පෝතකයා ඔබමොබ හැසිරෙමින් ඒ නගරයට ළඟා විය. එකල කලණ්ඩුක දියකෙළි කිරීමට කැමතිව, බොහෝ මල්, ගන්ධ, විලවුන් ද, කෑම් බීම් ද ගෙන්වාගෙන ගඟට ගොස් සිටු දියණිය සමඟ නැවකට නැගී ජලයෙහි ක්රීඩා කරයි. ඒ ප්රදේශයේ දියකෙළි කරන ඉසුරුමත් උදවිය (ශීතලට ඔරොත්තු දීම සඳහා) සැර බෙහෙත් මුසු කරන ලද කිරි පානය කරති. ඒ නිසා ඔවුන්ට වරුවක් වුව ද ජලයේ ක්රීඩා කරන විට ශීතලෙන් පීඩාවක් ඇති නොවේ. මේ කලණ්ඩුකයා ද කිරි උගුරක් ගෙන කට සෝදා ඒ කිරි දියට නොගසා සිටු දියණියගේ හිස මතට කෙළ ගසයි. ගිරා පෝතකයා ද ගං ඉවුරට ගොස් එක් තිඹිරි ගසක අත්තක හිඳ බලා සිටින විට කලණ්ඩුකව හඳුනාගෙන, ඔහු සිටු දියණියගේ හිසට කෙළ ගසනු දැක, “එම්බල කලණ්ඩුක දාසය, තමාගේ ජාතියත් වසන තැනත් සිහි කරව. කිරි උගුරක් ගෙන කට සෝදා, උසස් ජාතියක් ඇති සැප සේ වැඩුණු සිටු දියණියගේ හිසට කෙළ නොගසව. තෝ තමාගේ තරම නොදන්නෙහිදැ” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය.
[සිතුවම: ගඟේ දිය නාමින් සිටින කලණ්ඩුක, තමාට බොන්නට දුන් කිරි කට සෝදා සිටු දියණියගේ
හිසට වත් කළ අයුරු සහ එය ගසක සැඟවී බලා සිටින ගිරවා.]
“(තා උපන් මව් කුස නම් වූ) දේශය ද, (මව් ගැබ නම් වූ) වස්තුව ද, වනචාරී වූ මම ද දනිමි. (ස්වාමිවරුන්) තා ගැන විමසා දැන අල්ලා ගනු ඇත. එබැවින් කලණ්ඩුකය, (කට වසාගෙන) කිරි බොව.”
එහි “තෙ දෙසා තානි වත්ථූනි” යන්නෙන් මව් කුස ගැන සඳහන් කරයි. මෙහි අදහස මෙයයි: “යම් තැනක තෝ විසුවේ නම්, ඒවා ක්ෂත්රිය දියණියන්ට සුදුසු කුස ප්රදේශ නොවේ. යම් තැනක තෝ පිහිටියේ නම්, ඒවා ක්ෂත්රිය දියණියන්ට සුදුසු කුස වස්තු නොවේ. එසේ වුවද තෝ දාසියකගේ කුසෙහි විසුවෙහිය; පිහිටියෙහිය.” “අහඤ්ච වනගොචරො” යනු “තිරිසන් සතෙකු වුවත් මම මේ කාරණය දනිමි” යි දැක්වීමයි. “අනුවිච්ච ඛො තං ගණ්හෙය්යුං” යනු “මෙසේ නොසිරිතෙහි හැසිරෙන බව මා ගොස් (ස්වාමිවරුන්ට) පැවසූ කල, ඒ ගැන පරීක්ෂා කර දැනගෙන, තාගේ හිමිකරුවන් තට තලා පෙළා, දාස ලකුණු තබා තාව අල්ලා ගනු ඇත; අල්ලාගෙන යනු ඇත. එබැවින් තමාගේ තරම දැන, සිටු දියණියගේ හිසට කෙළ නොගසා කිරි බොව.” “කලණ්ඩුකා” යනු ඔහු නමින් ඇමතීමයි.
කලණ්ඩුක ද ගිරා පෝතකයා හඳුනාගෙන, “මොහු මා ප්රසිද්ධ කරාවි” යැයි බියට පත්ව, “එන්න ස්වාමීනි, ඔබ පැමිණියේ කවදාදැ” යි ඇසීය. ගිරවා, “මොහු මා කෙරෙහි හිතවත්කමින් අඬගසනවා නොවේ; මගේ ගෙල මිරිකා මරා දැමීමට කැමැත්තෙන් සිටී” යයි දැන, “මට ඔබෙන් කම් නැතැ” යි කියා එතැනින් අහසට පැන නැගී බරණැස් නුවරට ගොස් තමා දුටු සියල්ල විස්තර වශයෙන් සිටුතුමාට කීවේය. සිටුතුමා, “ඔහු නුසුදුසු දෙයක් කළේය” යි පවසා, එහි ගොස් ඔහුට දඬුවම් කරවා බරණැස් නුවරටම ගෙන්වාගෙන දාසයෙකු ලෙසින්ම වැඩ ගත්තේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල කලණ්ඩුක වූයේ මේ භික්ෂුවයි. බරණැස් සිටුතුමා වූයේ මම ම වෙමි.”
කලණ්ඩුක ජාතක වර්ණනාවයි.
“යො වෙ ධම්මං ධජං කත්වා” (යමෙක් ධර්මය කොඩියක් කරගන්නේ ද) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා කුහක (නැති ගුණ පෙන්වන) භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එකල බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ භික්ෂුවගේ කුහක බව සැල කළ කල්හි, “මහණෙනි, මොහු කුහක වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මොහු කුහකයෙකි” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ මී යෝනියෙහි උපත ලබා, වැඩුණු ශරීර ඇති ව, ඌරු පැටවෙකු පමණ වී, නොයෙක් සිය ගණන් මීයන් පිරිවරාගෙන වනයෙහි වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් හිවලෙක් ඔබමොබ ඇවිදින්නේ ඒ මී රැළ දැක, “මේ මීයන් රවටා කන්නෙමි” යි සිතා, මීයන් වසන ගුලට නුදුරින් හිරුට මුහුණ ලා වාතය බොමින් තනි කකුලෙන් සිට ගත්තේ ය. බෝසත්හු ගොදුරු සොයා ඇවිදින්නාහු ඌ දැක, “මොහු සිල්වතෙක් වන්නේ ය” යි සිතා ඌ ළඟට ගොස්, “ස්වාමීනි, ඔබගේ නම කුමක් ද?” යි විමසූහ. “මම ‘ධම්මික’ වෙමි” යි හෙතෙම කී ය. “පා හතර ම බිම නො තබා කුමක් නිසා එක කකුලකින් සිටින්නෙහි ද?” යි ඇසූ විට, “මගේ පා හතර ම පොළොවේ තැබුවහොත් පොළොවට මා දරා සිටිය නො හැකි ය. එබැවින් තනි කකුලෙන් සිටිමි” යි පිළිතුරු දුන්නේ ය. “කට ඇරගෙන කුමක් නිසා සිටින්නෙහි ද?” යි ඇසූ විට, “අපි අන් කිසිවක් අනුභව නො කරමු, හුළඟ පමණක් අනුභව කරමු” යි කී ය. “එසේ නම් හිරුට මුහුණ ලා සිටින්නේ කුමක් නිසා ද?” යි ඇසූ විට, “සූර්යයා වඳින්නෙමි” යි කී ය. බෝසත්හු ඔහුගේ වචන අසා, “මේ තෙමේ සිල්වතෙක් වන්නේ ය” යි සිතා එතැන් පටන් මී සමූහයා සමඟ උදේ හවස ඔහුට උපස්ථාන කිරීමට යති.
කැනහිලා තපස් රකින විලාසයෙන් එක කකුලෙන් සිටගෙන සිටීම සහ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එය නිරීක්ෂණය කිරීම.
හිවලා මීයන් උපස්ථාන කොට ආපසු යන විට, සියල්ලන්ට පසුව යන මීයා අල්ලා මස් කා, ගිල දමා, කට පිස දාගෙන සිටියි. අනුක්රමයෙන් මී සමූහයා අඩු විය. මීයෝ, “පෙර අපට මේ වාසස්ථානය ඉඩ මදි විය, ප්රමාණවත් නො වීය. අප එකිනෙකා ගැටෙමින් සිටියෙමු. දැන් මෙය ඉඩකඩ ඇතුව පවතී. මේ වාසස්ථානය පෙර මෙන් නො පිරෙයි. මේ කුමක් නිසා ද?” යි බෝසතුන්ට ඒ පුවත සැලකළහ. බෝසත්හු, “කුමන කාරණයකින් හෝ මීයෝ නැති වී යති” යි සිතන විට, හිවලා ගැන සැක උපන් බැවින් “මොහු ගැන විමසා බලන්නෙමි” යි සිතා, උපස්ථාන කිරීමට යන වේලාවේ සෙසු මීයන් ඉදිරියට යවා තමන් පස්සට විය. හිවලා බෝසතුන්ගේ ඇඟට පැන්නේ ය. බෝසත්හු තමන් අල්ලා ගැනීම පිණිස හිවලා පනින බව දැක, ආපසු හැරී, “එම්බා හිවලා! මේ නුඹේ ව්රත සමාදානය ද? ධර්මයේ සුන්දර ස්වභාවය පෙන්වා ධර්මයෙහි නො පිහිටා, අනුන් ඝාතනය කිරීම පිණිස ධර්මය කොඩියක් කරගෙන හැසිරෙන්නෙහි දැ?” යි පවසා මේ ගාථාව කීහ.
“යමෙක් ඒකාන්තයෙන් (දස කුසල) ධර්මයන් ධජයක් කොට (මතු කොට පෙන්වා), සත්ත්වයන් (ලවා ‘මේ සිල්වතෙකැ’ යි) විශ්වාස ඇති කරවාගෙන, තමන්ගේ සැබෑ ස්වභාවය සඟවා ගෙන පව් සිදු කරයි ද, ඔහුගේ ඒ හැසිරීම ‘බිළාර’ (බළල්) ව්රතය නම් වේ.”
එහි, “යො වෙ” යනු ක්ෂත්රිය ආදී යම් කිසි කෙනෙකි. “ධම්මං ධජං කත්වා” යනු දස කුසල කර්ම පථ ධර්මයන් කොඩියක් මෙන් මතු කොට, එය ඉදිරියට දමාගෙන (තමා ධර්මිෂ්ඨයෙකු ලෙස) දක්වන්නේ ය යන අර්ථයි. “විස්සාසයිත්වා” යනු ‘මේ තෙමේ සිල්වතෙකැ’ යි යන හැඟීමෙන් හටගත් විශ්වාසය ඇති කරවාගෙන ය. “බිළාරං නාම තං වතන්ති” යනු, ඔහු මෙසේ ධර්මය කොඩියක් මෙන් මතු කොට පෙන්වා රහසිගත ව පව් කරන්නේ නම්, එය ඒකාන්තයෙන් ම බළල් ව්රතයක් (කෛරාටික ව්රතයක්) වේ ය යන අර්ථයි.
මී රජතෙම ඒ වචන කියමින් ම උඩ පැන, උගේ බෙල්ලට පැන, යටි හනුවට පහළින් වූ ගලනාලය හපා කා, බොටුව පලා මරණයට පත් කළේ ය. (එවිට) මී සමූහයා ආපසු හැරී අවුත්, හිවලා ව “මුරු මුරු” හඬ නංවමින් කා දැමූහ. පළමුවෙන් පැමිණි අය උගේ මස් ලැබූහ. පසුව පැමිණි අයට මස් නො ලැබුණි. එතැන් පටන් මී සමූහයා බිය නැත්තෝ වූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල හිවලා වූයේ මේ කුහක භික්ෂුව ය. මී රජ වූයේ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ බිළාරවත ජාතක වර්ණනාවයි.
“නායං සිඛා පුඤ්ඤහෙතූ” (මේ සිළුව පින් පිණිස නොවේ) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, එක් කුහක භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ මී රජෙක් ව වනයෙහි වාසය කළහ. එකල්හි කැලෑ ගින්නක් හටගත් අතර, එක් හිවලෙක් ඉන් පලා යාමට නොහැකි ව ගසක හිස ඔබාගෙන සිටියේ ය. එවිට නරියාගේ මුළු සිරුරේ ම ලෝම දැවී ගියේ ය. එහෙත් ගසෙහි හිස ඔබාගෙන සිටි තැන, හිස මුදුනෙහි සිළුවක් (චූළා) මෙන් ලොම් ස්වල්පයක් ඉතිරි විය.
එක් දිනක් හෙතෙම පොකුණෙන් පැන් බොමින් සිටියදී දියෙහි වැටුණු සෙවනැල්ල බලා, තම හිස මුදුනෙහි වූ ඒ සිළුව දැක, “දැන් මට ජීවිකාව සලසා ගැනීමට (භාණ්ඩ මූලයක්) මඟක් පෑදුණේ ය” යි සිතී ය. වනයෙහි ඇවිදින ඔහු ඒ මී ගුල දැක, “මේ මීයන් ව රවටා කන්නෙමි” යි සිතා ඉහත කී ක්රමයට ම (තනි කකුලෙන් හිරු දෙස බලාගෙන) නුදුරෙහි සිටියේ ය.
ඉක්බිති බෝසත්හු ගොදුරු සොයා යන විට නරියා දැක “මොහු සිල්වතෙකැ” යි සිතා ඔහු වෙත ගොස් “නුඹගේ නම කුමක්දැ” යි විචාළහ.
“මම අග්ගික භාරද්වාජ වෙමි.”
“කුමක් සඳහා මෙහි පැමිණියෙහි ද?”
“නුඹලා රක්ෂා කිරීම පිණිස ය.”
“කුමක් කොට අප රකින්නෙහි ද?”
“මම අඟිලිවලින් ගණන් කිරීමට දනිමි. නුඹලා උදෑසන ම ගොදුරු පිණිස පිටත්ව යන වේලාවේ ‘මෙපමණ ය’ යි ගණන් කොට, නැවත එන වේලාවේ දීත් ගණන් කරන්නෙමි. මෙසේ උදේ හවස ගණන් කරමින් නුඹලා රකින්නෙමි.”
“එසේ නම් මාමණ්ඩිය, අප ව රක්ෂා කළ මැනව.”
නරියා “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන, මීයන් පිටත්ව යන කල්හි “එක ය, දෙක ය, තුන ය” යි ගණන් කොට, නැවත එන කල්හි ද එසේ ම ගණන් කොට, සියල්ලන්ට ම පසුපසින් එන මීයා අල්ලාගෙන කයි. ඉතිරි විස්තර පෙර පරිදි ම ය.
මෙහි දී මී රජතෙම නැවතී සිට, “එම්බා අග්ගික භාරද්වාජ, නුඹේ හිස මුදුනෙහි මේ කෙස් රොදක් (සිළුවක්) තබාගෙන සිටින්නේ ධර්මතාවයක් නිසා නොව, හුදෙක් කුස පුරවා ගැනීම පිණිස ය” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේ ය.
“මේ සිළුව (හිස මුදුනෙහි බැඳි කෙස් රොද) පින්කම් කිරීමේ අරමුණින් දැරූවක් නොවේ, මේ සිළුව ආහාර ගැනීමේ අරමුණින් දරන ලද්දකි. (ඔබේ) මේ ගණන් කිරීම මීයන්ගේ අඩුවීමක් මිස වැඩිවීමක් නොවේ. එබැවින් අග්ගිකය, ඔබගේ ගණන් කිරීම මෙපමණකින් නවතීවා (සෑහේවා)!”
එහි නාගුට්ඨිගණනං යාති යන්නෙහි අර්ථය නම්; ‘අඞ්ගුට්ඨිගණනා’ යනු ඇඟිලි ගණන් කිරීම යි. මේ මී සමූහයා (ඔබේ) ඇඟිලි ගණන් කිරීමට අනුව වර්ධනය නොවේ, සමීප නොවේ, සම්පූර්ණ නොවේ; හුදෙක් ක්ෂය වීමට ම යයි.
අලං තෙ හොතු අග්ගිකා යනු හිවලාගේ නමින් අමතමින් කියන ලද්දකි. ‘අග්ගිකය, නුඹට මෙපමණකින් සෑහේවා. මින්පසු නුඹට මීයන් කෑමට නොලැබෙයි. අප සමඟ හෝ නුඹ සමඟ හෝ එක්ව විසීමක් (සංවාසයක්) අවශ්ය නැත. අපි දැන් නුඹ සමඟ වාසය නොකරන්නෙමු’ යි යන අර්ථයි. ඉතිරිය පෙර පරිදි ම ය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ව්යාජ තවුස් වෙස් ගත් හිවලාගේ ගෙල සපා කා මරා දැමූ අයුරු.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල හිවලා වූයේ මේ භික්ෂුව ය. මී රජු වූයේ මම ම වෙමි.”
නව වැනි වූ අග්ගිකභාරද්වාජ ජාතක වර්ණනාව නිමියේ ය.
“යථාවාචාව භුඤ්ජස්සු” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි සැවැත් නුවර විසූ එක්තරා ස්ත්රියක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. ඇය වනාහි ශ්රද්ධාවන්ත බුද්ධශ්රාවක උපාසක බ්රාහ්මණයෙකුගේ බිරිඳ වූවා ය. ඕ තොමෝ දුස්සීල වූ, පවිටු අදහස් ඇති තැනැත්තියකි. රාත්රියේ පරපුරුෂයන් සමඟ හැසිර, දහවල් කාලයේ කිසිදු වැඩක් නොකොට ගිලන් බවක් අඟවා කෙඳිරිගාමින් නිදාගන්නී ය. එවිට බ්රාහ්මණයා, “සොඳුරිය, ඔබට ඇති අපහසුව කුමක්ද?” යි විමසයි. “මාගේ සිරුරේ වාතය ඇවිස්සී පීඩා දෙයි,” ඇය කියන්නී ය. “එසේ නම් ඔබට ලබා දිය යුත්තේ කුමක්දැ?” යි ඇසූ විට, “ස්නිග්ධ වූත්, මධුර වූත්, ඉතා ප්රණීත වූ කැඳ, බත් සහ තෙල් ආදිය” යැයි ඇය පවසයි. බ්රාහ්මණයා ඇය කැමති යම් දෙයක් වේ ද, ඒ ඒ දේ ගෙනැවිත් දෙයි; දාසයෙකු මෙන් සියලු කටයුතු කරයි. ඕ තොමෝ බ්රාහ්මණයා නිවසට ඇතුළු වූ විට නිදාගන්නී ය; ඔහු බැහැර ගිය විට සොර සැමියන් සමඟ කම් සැප විඳින්නී ය.
ඉක්බිති බ්රාහ්මණයා, “මැයගේ ශරීරයේ මේ වාත රෝගයේ කෙළවරක් නොපෙනේ” යැයි සිතා, එක් දිනක් සුවඳ මල් ආදිය ගෙන ජේතවනාරාමයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදා, වැඳ, එකත්පස්ව හුන්නේ ය. “බ්රාහ්මණ, ඇයි මෙතෙක් දිනක් නොපෙනී සිටියේ?” යැයි බුදුරදුන් විමසූ කල්හි හෙතෙම මෙසේ කීවේ ය: “ස්වාමීනි, මාගේ බැමිණියගේ සිරුරේ වාත රෝගයක් ඇත. ඒ සඳහා මම ඇයට ගිතෙල්, තෙල් ආදිය ද, ඉතා ප්රණීත ආහාරපාන ද සොයා දෙමි. ඇයගේ ශරීරය පුෂ්ටිමත් ය, සම පැහැපත් ය. එහෙත් වාත රෝගයේ නම් නිමාවක් නොපෙනේ. මා ඇයට සාත්තු කරන බැවින් මෙහි පැමිණීමට අවකාශයක් නොලැබුණි”. බුදුරජාණන් වහන්සේ බැමිණියගේ පාපී ස්වභාවය දැන, “බ්රාහ්මණ, ‘මෙසේ නිදා සිටින ස්ත්රියගේ රෝගය සුව නොවන කල්හි මේ මේ බෙහෙත් කළ යුතුය’ කියා පෙර නුවණැත්තන් විසින් ඔබට කියා දෙන ලදී. එහෙත් භවයෙන් වැසී ගිය හෙයින් ඔබට එය සිහිපත් නොවේ” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ උසස් බ්රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප ඉගෙන බරණැස් නුවර දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූහ. එකසියයක් රාජධානිවල ක්ෂත්රිය කුමාරවරු ද, බ්රාහ්මණ කුමාරවරු ද බොහෝ සෙයින් මොහු වෙතින් ම ශිල්ප උගනිති. එකල පිටිසර දනව් වැසි එක් බ්රාහ්මණ මානවකයෙක් බෝධිසත්වයන් වෙතින් වේදත්රය සහ අටළොස් විද්යාස්ථාන ඉගෙන, බරණැස් නුවර ම පදිංචි වී, දිනපතා දෙතුන් වරක් බෝධිසත්වයන් වෙත එයි. ඔහුගේ බිරිඳ දුස්සීල වූවා ය; පාපී අදහස් ඇත්තී ය. මේ සියල්ල වර්තමාන කතා පුවත හා සමාන වේ.
බෝධිසත්වයෝ, “මේ කාරණය නිසා මට මොහුට අවවාද කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ” යැයි ද, “ඒ මානවිකාව මොහු රවටා නිදාගන්නී ය” යැයි ද දැන, “ඇයගේ රෝගයට ගැළපෙන ඖෂධයක් කියන්නෙමි” යි සිතා මෙසේ කීහ: “දරුව, ඔබ මෙතැන් පටන් ඇයට ගිතෙල්, කිරි රස ආදිය නොදෙන්න. පස් පලාවක් සහ ඵල වර්ග ගව මුත්රායෙහි දමා කොටා, අලුත් තඹ භාජනයක බහා තඹ ගඳ ගන්වා, රැහැණක් හෝ කසයක් හෝ දණ්ඩක් හෝ වැලක් හෝ අතට ගෙන, ‘මෙන්න ඔබේ රෝගයට සුදුසු බෙහෙත. එක්කෝ මෙය බොන්න; නැතහොත් නැගිට ඔබ අනුභව කළ ආහාරයට සරිලන පරිදි ගෙදර වැඩ කරන්න’ යැයි පවසා මේ ගාථාව කියන්න. ඉදින් ඇය ඒ බෙහෙත නොබොන්නේ නම්, රැහැණින් හෝ කසයෙන් හෝ දණ්ඩෙන් හෝ වැලෙන් හෝ පහර කිහිපයක් ගසා, කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ඇද, වැලමිටෙන් පහර දෙන්න. එවිට ඇය එම මොහොතේම නැගිට ගෙදර වැඩ කටයුතු කරනු ඇත”. හෙතෙම “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන, කී ආකාරයෙන් ම බෙහෙත සාදාගෙන ගොස්, “සොඳුරිය, මේ බෙහෙත බොන්න” යැයි කීවේ ය. “කවුද ඔබට මෙය කීවේ?” “සොඳුරිය, ආචාර්යයන් වහන්සේ ය.” “එය අහකට ගන්න, මම නොබොමි.” මානවකයා, “ඔබ ඔබේ කැමැත්තෙන් මෙය නොබොන්නෙහි ය” යි කියා රැහැණ අතට ගෙන, “ඔබේ රෝගයට සුදුසු බෙහෙත හෝ බොන්න; එසේත් නැතිනම් බොන කැඳ බත්වලට සුදුසු වැඩපල හෝ කරන්න” යැයි පවසා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේ ය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා ලෙස බ්රාහ්මණ ශිෂ්යයාට උපදෙස් දීම.
“කෝසිය ගෝත්රිකාවෙනි, ඔබ පවසන වචනයට අනුව ආහාර අනුභව කරන්න. අනුභව කළ දේට අනුව වැඩ කරන්න. ඔබේ වචනයත්, අනුභව කිරීමත් යන මේ දෙක එකිනෙක නොගැළපේ.”
“කෝසිය ගෝත්රිකාවෙනි, ඔබ කියන වචනයට අනුව ආහාර අනුභව කරන්න. අනුභව කළ දේට සරිලන පරිදි වැඩ කරන්න. ඔබගේ කීමත්, අනුභව කිරීමත් එකිනෙකට සමාන නොවේ.”
එහි අර්ථය මෙසේ ය: “යථාවාචා ච භුඤ්ජස්සු” යනු, ඔබේ වචනය යම් සේ ද එලෙස ම අනුභව කරන්න. එනම් “මට වාතයෝ පීඩා කරති” යන වචනයට ගැළපෙන පරිදි (සැහැල්ලු ආහාරයක්) අනුභව කරන්න යන අර්ථයි. “යථාවාචං වා” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත; “යථාවාචායා” යි ද කියවති; මේ සෑම තැනකම අර්ථය මෙයයි. “යථාභුත්තඤ්ච ව්යාහර” යනු, ඔබ යම් සේ (ප්රණීත ලෙස) අනුභව කළේ ද, ඊට ගැළපෙන පරිදි හැසිරෙන්න. එනම් “මම නිරෝගී වෙමි” යි පවසා ගෙදර කළ යුතු වැඩ කටයුතු කරන්න යන අර්ථයි. “යථාභූතඤ්ච” යනු ද පාඨයකි; එහි අර්ථය නම්, නිරෝගී බව නම් වූ සැබෑ තත්ත්වය ප්රකාශ කොට වැඩ කරන්න යන්නයි. “උභයං තෙ න සමෙති, වාචා භුත්තඤ්ච කොසියෙ” යනු, “වාතයෝ මා පෙළති” යන ඔබේ මේ වචනයත්, ඔබ විසින් මේ අනුභව කරන ලද ප්රණීත භෝජනයත් යන මේ කරුණු දෙක ඔබට එකිනෙක නොගැළපේ. එබැවින් නැගිට වැඩ කරන්න. “කොසියෙ” යනු ඇයව ගෝත්ර නාමයෙන් ඇමතීමයි.
මෙසේ කියූ කල්හි කෝසිය බැමිණිය, “ආචාර්යවරයා උත්සාහවත් වූ තැන් පටන් මා විසින් මොහු රැවටීමට නොහැක. නැගිට වැඩ කරන්නෙමි” යි සිතා, වහා නැගිට ගෙදර දොරේ වැඩ කළා ය. “ආචාර්යවරයා මාගේ දුස්සීල බව දැනගත්තේ ය. දැන් මෙතැන් පටන් නැවත මෙවැන්නක් කළ නොහැක” යි සිතා ගුරු ගෞරවයෙන් පාප කර්මයෙන් වැළකී සිල්වත් වූවා ය. (වර්තමාන කතාවේ) ඒ බැමිණිය ද “සම්මා සම්බුදුරදුන් විසින් මා දැනගන්නා ලද්දේය” යි සිතා ශාස්තෘ ගෞරවයෙන් නැවත අනාචාරයේ නොහැසිරුණා ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල අඹුසැමියෝ ම දැන් අඹුසැමියෝ වූහ. එදා ආචාර්යවරයා වූයේ මා ම ය.”
දසවැනි වූ කෝසිය ජාතක වර්ණනාව යි.
තෙළෙස් වැනි කුසනාළි වර්ගය නිමි.
එහි ඡේද දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේ ය:
“කුසනාළි ජාතකය ද, දුම්මෙධ ජාතකය ද, නංගලීස, අම්බකටාහ, අසිලක්ඛණ, කලණ්ඩුක, බිළාර, අග්ගික සහ කෝසිය ජාතකය ද (යන මේ ජාතකයෝ මේ වර්ගයෙහි වෙත්).”
“අසම්පදානෙනිතරීතරස්සා” යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එකල්හි භික්ෂූහු දම් සභාවෙහි කථාවක් ඉපදවූහ: “ඇවැත්නි, දේවදත්ත තෙම අකෘතඥය, තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ නොදනී” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, දැන් කිනම් කථාවකින් යුක්තව හුන්නාහුදැ”යි විචාරා, “මේ නම් කථාවකින් යැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම අකෘතඥ වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් අකෘතඥ වූයේමය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි මගධ රට රජගහ නුවර එක් මගධ රජ කෙනෙකු රාජ්යය කරවන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට අයත් සිටුවරයෙක් විය. හෙතෙම අසූ කෝටියක් ධනය ඇති සංඛ නම් සිටුතුමා ය. බරණැස් නුවර ද පිළිය සිටුතුමා නමින් අසූ කෝටියක් ධනය ඇති සිටුවරයකු විය. ඔවුහු ඔවුනොවුන් මිත්රයෝ වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් බරණැස් නුවර පිළිය සිටුතුමාට කිසියම් කරුණක් නිසා මහත් විපතක් ඇති විය. සියලු වස්තුව පිරිහිණි. හෙතෙම දිළිඳු වූයේ, පිළිසරණක් නොමැතිව බිරිඳ කැටුව සංඛ සිටුතුමාගේ පිහිට බලාපොරොත්තුවෙන් බරණැස් නුවරින් පිටත්ව පයින්ම රජගහ නුවරට පැමිණ සංඛ සිටුතුමාගේ නිවසට ගියේය. හෙතෙම ඔහු දැක “මගේ මිත්රයා පැමිණියේය” යි සතුටින් වැළඳගෙන සත්කාර සම්මාන කොට කීප දිනක් ගත වූ පසු එක් දිනක්, “යහළුව, කුමක් සඳහා පැමිණියෙහිදැ”යි විචාළේය. “යහළුව, මට විපතක් ඇති විය. සියලු ධනය විනාශ විය. මට පිහිට වන්න” යැයි හෙතෙම කීය. “යහපති යහළුව, බිය නොවන්න” යයි කියා ගබඩාව විවෘත කරවා හතළිස් කෝටියක් රන් මුදල් දෙවා සෙසු උපකරණ හා පිරිවර ද, තමා සන්තක පණ ඇති නැති දේ සියල්ල ද මැදින් බෙදා, අඩක්ම දුන්නේය. හෙතෙම ඒ වස්තුව ගෙන නැවත බරණැසට ගොස් වාසය කළේය.
පසු කාලයෙහි සංඛ සිටුතුමාට ද එබඳුම විපතක් ඇති විය. හෙතෙම තමාට පිළිසරණක් සොයන්නේ, “මගේ මිත්රයාට මා විසින් විශාල උපකාරයක් කරන ලදී. වස්තුවෙන් අඩක් දෙන ලදී. ඔහු මා දැක අත් නොහරින්නේය. ඔහු වෙතට යන්නෙමි” යි සිතා, බිරිඳ කැටුව පයින්ම බරණැස් නුවරට ගොස් බිරිඳට මෙසේ කීවේය: “සොඳුරිය, නුඹ මා සමඟ වීදිය මැදින් යාම සුදුසු නැත. මා විසින් එවන ලද රථයට නැඟී මහත් පිරිවරින් පසුව එන්නෙහි ය. මා රථයක් එවන තුරු මෙහිම රැඳී සිටින්න” යැයි කියා ඇය ධර්ම ශාලාවක නවතා, තෙමේ නුවරට පිවිස සිටුතුමාගේ නිවසට ගොස් “රජගහ නුවර සිට ඔබගේ මිත්ර සංඛ සිටුතුමා පැමිණියේය” යි දැනුම් දුන්නේය. හෙතෙම “එන්න” යයි කැඳවා ඔහු දැක අසුනෙන් හෝ නොනැගිට්ටේය. පිළිසඳර කථා නොකළේය. හුදෙක් “කුමක් සඳහා ආවෙහිදැ”යි විචාළේය. “ඔබ දැක බලා ගැනීමට පැමිණියෙමි” යි ඔහු කීවේය. “නුඹ නවාතැන් ගත්තේ කොහිද?” “තවම නවාතැන් පොළක් නැත. සිටු දේවිය ද ශාලාවේ නවතා පැමිණියෙමි”. “තොපට මෙහි නවාතැන් නැත. නවාතැන් පොළක් සොයාගෙන, එක් තැනක උයා පිහා කා යන්න. නැවත අපගේ නිවසට නොඑන්න” යයි පවසා, “මගේ මේ මිත්රයාගේ රෙදි පොටෙහි බැඳ බොල් වී තුඹක් (නැලි හතරක්) පමණ දෙව” යයි දාසයාට අණ කළේය. එදවස වනාහි සිටුතුමා රත් ඇල් වී වලින් ගැල් දහසක් පමණ පොළවා ගබඩාව පිරවූයේය. හතළිස් කෝටියක් ධනය රැගෙන ගිය, අකෘතඥ මහා සොරා මිත්රයාට බොල් වී තුඹක් පමණක් දෙවීය. දාසයා පැසකට එක් බොල් වී තුඹක් දමා බෝසතාණන් ළඟට ගියේය.
සංඛ සිටුතුමාට පිලිය සිටු විසින් බොල් වී තිඹක් ලබා දීම
බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ: “මේ අසත්පුරුෂයා මා වෙතින් හතළිස් කෝටියක් ධනය ලබාගෙන දැන් බොල් වී තුඹක් දෙවයි. මෙය ගනිම් ද? නොගනිම් ද?” ඉක්බිති ඔහුට මෙබඳු අදහසක් විය: “මේ අකෘතඥ මිත්රද්රෝහියා කළගුණ නොසැලකූ බැවින් මා සමඟ පැවති මිත්රත්වය බිඳ දමා ඇත. ඉදින් මම මොහු විසින් දෙන ලද බොල් වී තුඹ ලාමක යයි සිතා නොගත්තෙමි නම්, මම ද මිත්රත්වය බිඳින්නෙක් වෙමි. අඥාන බාලයෝ ලැබූ සුළු දෙය නොපිළිගැනීමෙන් මිත්රත්වය විනාශ කර ගනිති. මම වනාහි මොහු විසින් දෙන ලද බොල් වී තුඹ පිළිගෙන මාගේ පැත්තෙන් මිත්රත්වය ආරක්ෂා කරගන්නෙමි.” හෙතෙම බොල් වී තුඹ රෙදි පොටෙහි බැඳගෙන ප්රාසාදයෙන් බැස ශාලාවට ගියේය. ඉක්බිති බිරිඳ ඔහුගෙන්, “හිමියනි, කිමෙක් ලැබුණේදැ”යි විචාළාය. “සොඳුරිය, අපගේ මිත්ර පිළිය සිටුතුමා බොල් වී තුඹක් දී අපව අදම පිටත් කර හැරියේය.” ඇය, “හිමියනි, කුමකට මෙය ගත්තෙහි ද? මේ බොල් වී හතළිස් කෝටියක් ධනයට සුදුසු ද?” යි අඬන්නට පටන් ගත්තාය. බෝසත්හු, “සොඳුරිය, නොහඬන්න. මම ඔහු සමඟ මිතුරු දහම බිඳෙන බියෙන්, මාගේ පාර්ශ්වයෙන් මිත්රත්වය රැකගනු පිණිස මෙය ගත්තෙමි. ඔබ කුමක් නිසා ශෝක කරන්නෙහිදැ”යි කියා මේ ගාථාව වදාළේය.
“කිසියම් වූ හෝ හීන වූ හෝ ප්රණීත වූ හෝ වස්තුවක් නොපිළිගැනීම නිසා අනුවණයාගේ මිතුරෝ කිලිටු වෙති (මිත්රත්වය බිඳී යයි). එහෙයින් (මිත්රත්වය රකිනු පිණිස) මිතුරා විසින් දෙන ලද බොල් වී කුරුණි සතර (තුඹ) පිළිගනිමි. මාගේ මිත්රත්වය නොපිරිහේවා! මිත්රත්වය සදා පවතීවා!”
එහි අසම්පදානෙන යනු, ‘අසම්පාදානෙන’ යන්න ස්වර ලෝපයෙන් වූ සන්ධියකි; නොගැනීම (නොපිළිගැනීම) යන අර්ථයි. ඉතරීතරස්ස යනු, යම්කිසි ලාමක හෝ අලාමක දෙයක් දීමෙහිදීය. බාලස්ස මිත්තානි කලීභවන්ති යනු, මෝඩයාගේ හෙවත් අඥානයාගේ මිත්රයෝ කාලකණ්ණි හා සමාන වෙති (කිලිටු වෙති); හෙවත් මිත්රත්වය බිඳී යයි යන අර්ථයි. තස්මා හරාමි භුසං අඩ්ඪමානං යනු, ඒ හේතුවෙන් මම යහළුවා විසින් දෙන ලද එක් බොල් වී තුඹක් පමණ වුවද ගනිමියි දක්වයි. මාන යනු අටු නැලියට (නැලි 8කට) නමකි. එයින් අඩක් ‘අඩ්ඪමාන’ (නැලි 4ක්) වේ. නැලි හතරක් ‘තුම්බ’ (තිඹක්) නම් වේ. එහෙයින් තුඹක් පමණ බොල් වී යැයි කියන ලදී. මා මෙ මිත්ති ජීයිත්ථ සස්සතාය යනු, මාගේ යහළුවා සමඟ පවතින මිත්රත්වය නොබිඳේවා, එය හැමදා පවතීවා යන අර්ථයි.
මෙසේ කී කල්හි ද සිටු බිරිඳ හැඬුවාමය. ඒ මොහොතෙහි සංඛ සිටුවරයා විසින් පිළිය සිටුතුමාට දෙන ලද කර්මාන්ත දාසයෙක් ශාලා දොරටුව අසලින් යන්නේ, සිටු බිරිඳගේ හැඬුම් ශබ්දය අසා, ශාලාවට පිවිස, තමාගේ පැරණි ස්වාමියා දැක පාමුල වැටී හඬා වැළපී “ස්වාමීනි, කුමක් සඳහා මෙහි පැමිණියේදැ”යි විචාළේය. සිටුතුමා සියල්ල ඔහුට කීවේය. කර්මාන්ත දාසයා, “එසේ වේවා ස්වාමීනි, දුක් නො වන්න” යයි දෙදෙනාම සනසා, තමාගේ නිවසට කැඳවාගෙන ගොස් සුවඳ පැනින් නාවා, ආහාර අනුභව කරවා, “අපේ ස්වාමියා පැමිණියේය” යයි සෙසු දාසයන් ද රැස් කරවා පෙන්වා, කීප දිනක් ගතකොට, සියලු දාසයන් සමඟ රජ මැදුරේ මිදුලට ගොස් මහත් ඝෝෂාවක් කළේය. රජතුමා ඔවුන් කැඳවා “මේ කුමක්දැ”යි විචාළේය. ඔවුහු ඒ සියලු පුවත් රජුට සැලකළහ.
රජතුමා ඔවුන්ගේ බස් අසා සිටුවරුන් දෙදෙනාම කැඳවා සංඛ සිටුතුමාගෙන් විචාළේය: “මහා සිටුතුමනි, ඔබ විසින් පිළිය සිටුතුමාට හතළිස් කෝටියක් ධනය දෙන ලද බව සැබෑද?” “එසේය මහරජතුමනි, මාගේ මිත්රයා මා සොයා රජගහ නුවරට පැමිණි විට ධනය පමණක් නොව සියලු ද්රව්යය ද, පණ ඇති නැති දේ ද යන මේ සියල්ල කොටස් දෙකකට බෙදා සමානව අඩක් දුන්නෙමි.” රජතුමා, “මේ කීම සැබෑදැ”යි පිළිය සිටුගෙන් විචාළේය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස.” “එසේ නම්, නුඹ විසින් තමා සොයා පැමිණි මොහුට කිසියම් සත්කාරයක් හෝ සම්මානයක් කර තිබේ ද?” ඔහු නිහඬ විය. “තව ද නුඹ මොහුට බොල් වී තුඹක් රෙදි පොටට දමා දී තිබේ ද?” එය ද අසා හෙතෙම නිශ්ශබ්ද විය. රජතුමා “කුමක් කළ යුතුදැ”යි ඇමතියන් සමඟ සාකච්ඡා කොට, ඔහුට නින්දා කොට, “යව්, පිළිය සිටුවරයාගේ නිවසේ ඇති සියලු ධනය සංඛ සිටුතුමාට දෙව්” යයි අණ කළේය. බෝසත්හු, “මහරජ, මට අනුන් සන්තක දෙයින් වැඩක් නැත. මා විසින් දෙන ලද ප්රමාණය පමණක් ආපසු ලබා දෙනු මැනව” යයි ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේට අයිති කොටස ලබා දුන්නේය. බෝසත්හු තමා විසින් දෙන ලද සියලු ධනය ආපසු ලබාගෙන, දාස පිරිස පිරිවරා රජගහ නුවරටම ගොස් සිටු තනතුරේ පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල පිළිය සිටුතුමා වූයේ දැන් දේවදත්ත තෙරුන් ය. සංඛ සිටුතුමා වූයේ මම ම වෙමි.”
පළමුවන අසම්පදාන ජාතක වර්ණනාවයි.
“කුසලූපදෙසෙ ධිතියා දළ්හාය ච” යනාදීන් දැක්වෙන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, අජපාල නුග රුක මුල දී මාර දූවරුන්ගේ පෙළඹවීම් ඇතුළත් සූත්රය අරබයා දේශනා කරන ලදී. භාග්යවතුන් වහන්සේ මුල සිටම මෙසේ වදාළ සේක:
“තණ්හා, අරති, රගා යන මාර දූවරු බබළමින් පැමිණියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා සුළඟින් පුළුන් රොදක් විසිරුවා හරින්නාක් මෙන් ඔවුන් එතැනින් පලවා හැරියහ.” (සං· නි· 1.161)
මෙසේ ඒ සූත්රය අවසානය තෙක් දේශනා කළ කල්හි, දිනක් දම් සභාවේ රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර කථාවක් ඇති විය. “ඇවැත්නි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ, මාර දූවරුන් විසින් නොයෙක් සිය ගණන් දිව්ය රූප මවාගෙන පොළඹවනු සඳහා පැමිණි කල්හි, දෑස් හැර බැලීමක් පවා නොකළ සේක. අහෝ! බුද්ධ බලය නම් ආශ්චර්යයකි” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුතුව හුන්නාහු ද?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනි” යි පැවසූ කල්හි; “මහණෙනි, දැන් මා සියලු කෙලෙස් නසා සර්වඥතා ඥානයට පැමිණ සිටින බැවින්, ඒ මාර දූවරුන් දෙස නොබැලීම පුදුමයක් නොවේ. පෙර සම්බෝධිය සොයමින් කෙලෙස් සහිතව සිටි කාලයේ දී පවා, (යක්ෂණියන් විසින්) මවන ලද දිව්ය රූප ඉඳුරන් කඩා බිඳගෙන (ඉඳුරන්ට යට නොවී) කෙලෙස් වසයෙන් නොබලා ගොස් මහා රාජ්යයට පැමිණියෙමි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ සොහොයුරන් සියයකට බාලව උපන්හ. මුළු විස්තරය මීට පෙර (තෙළපත් සිඳුව හෙවත්) තක්කසිලා ජාතකයෙහි කී පරිදි දත යුතුය. එසමයෙහි තක්සලා නුවර වැසියෝ නුවරින් පිටත ශාලාවක දී බෝසතුන් වෙත පැමිණ, රාජ්යය භාර ගන්නා ලෙස ඉල්ලා, රාජ්යාභිෂේක කළහ. එදින නගර වැසියෝ නගරය දිව්ය පුරයක් මෙන් ද, රාජ භවනය ශක්ර භවනය මෙන් ද අලංකාර කළහ. එකල්හි බෝසතාණෝ නගරයට පිවිස, රාජ මාලිගාවේ මහා තලයෙහි (උඩු මහලෙහි) ඔසවන ලද ධවල ඡත්ර ඇති උතුම් රත්න පර්යංකයෙහි දිව්ය රාජ ලීලාවෙන් වැඩ හුන්හ. ඇමතිවරු ද, බ්රාහ්මණ ගෘහපතීහු ද, ක්ෂත්රිය කුමාරවරු ද සියලු ආභරණයෙන් සැරසී පිරිවරා සිටියහ. දිව්ය අප්සරාවන් වන් සොළොස් දහසක් නළඟනෝ නාට්ය, ගීත හා වාදනයෙහි දක්ෂව, උසස් විලාසයෙන් යුතුව නැටුම් ගැයුම් වැයුම් පැවැත්වූහ. ගීත හා වාදන ශබ්දයෙන් රාජ භවනය මේඝ ගර්ජනාවෙන් පිරුණු මහා සාගර කුස මෙන් ඒකානාද විය. බෝසතාණෝ තමන්ගේ ඒ ශ්රී සෞභාග්යය දෙස බලමින්ම මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මම ඒ යකින්නන් විසින් මවා පෑ දිව්ය රූප දෙස බැලුවේ නම්, ජීවිතක්ෂයට පත්වන්නෙමි. (එවිට) මේ සෞභාග්යය දැකීමට නොලබන්නෙමි. පසේබුදුවරුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටි බැවින් මම මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙමි.” මෙසේ සිතා ප්රීති වාක්ය ප්රකාශ කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ:
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ රාජ්යත්වයට පත්ව මහත් වූ පෙරහරින් නුවරට ඇතුළු වීම
“දක්ෂ වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ උපදේශයන්හි ඥානයෙන් යුතුව දැඩිව පිහිටි හෙයින් ද, (අකුසලයට ඇති) බිය නිසා ද, අපි රකුසියන්ගේ වසඟයට නො ගියෙමු. ඒ මහා බිය මධ්යයේ මට ඒ සුවපත් බව (ක්ෂේම භාවය) ඇති විය.”
එහි “කුසලූපදෙසෙ” යනු දක්ෂයන්ගේ උපදේශයෙහි හෙවත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අවවාදයෙහි යන අර්ථයි. “ධිතියා දළ්හාය ච” යනු දැඩි වූ ද, ස්ථිර වූ ද, නොසිඳුණු නිරන්තර වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. “අනිවත්තිතත්තා භයභීරුතාය ච” යනු භය සහ භීරුතාව නිසා ආපසු නොහැරුණු බැවිනි. එහි “භය” යනු සිතෙහි ඇතිවන තැතිගැනීම් මාත්රය වන සුළු බියයි. “භීරුතා” යනු ශරීරය කම්පා කරවන මහා භයයි. “මේ යකින්නෝ නම් මනුෂ්යයන් භක්ෂණය කරන්නෝය” යි භයානක අරමුණ දැක පවා මහාසත්වයන්ට මේ භය හා භීරුතා යන දෙකම ඇති නොවිණි. එහෙයින් “අනිවත්තිතත්තා” යි කියන ලදී. එනම්, භය භීරුතා නොමැති බැවින්, භයානක අරමුණ දැක ද ආපසු නොහැරුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයි. “න රක්ඛසීනං වසමාගමිම්හසෙ” යනු යක්ෂ කාන්තාරයේ දී ඒ රකුසියන්ගේ වසඟයට අපි නොගියෙමු. යම් හෙයකින් අපට කුසල උපදේශය ද, දැඩි වීර්යය ද තිබුණේ ද, භය භීරුතා නොමැති බැවින් ආපසු නොහැරෙන ස්වභාවය ද තිබුණේ ද, එබැවින් රකුසියන්ගේ වසඟයට නොගියෙමු යි කියන ලදී. “ස සොත්ථිභාවො මහතා භයෙන මෙ” යනු රකුසියන් වෙතින් පැමිණිය හැකිව තිබූ දුක් දොම්නස් නම් වූ ඒ මහා බියෙන් මිදී, මට අද මේ සොත්ථි භාවය හෙවත් ක්ෂේම භාවය ද, ප්රීති සෞමනස්ස භාවය ද ඇති විය යනුයි.
මෙසේ මහාසත්වයන් වහන්සේ මෙම ගාථාවෙන් ධර්මය දේශනා කොට, දැහැමින් රාජ්යය කරවා, දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල තක්සලාවට ගොස් රාජ්යයට පැමිණි කුමාරයා නම් දැන් මම වන්නෙමි.”
දෙවැනි වූ භීරුක ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“ඛේමං යහිං” යන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. ඒ භික්ෂුව ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් (භාවනා උපදෙස්) ලබාගෙන ප්රත්යන්ත දේශයක (දුර බැහැර පෙදෙසක) පිහිටි ගමක් ඇසුරු කොට වන සෙනසුනක වස් සමාදන් විය. පළමු මාසයේදීම ඔහු පිඬු පිණිස ගිය අතරතුර පන්සල ගිනි ගත්තේය. වාසස්ථානයක් නොමැතිව පීඩාවට පත් භික්ෂුව දායකයන්ට ඒ බව දැන්වීය. “ස්වාමීනි, ඉවසන්න. පන්සල සාදා දෙන්නෙමු. මේ දිනවල සී සෑම් ආදී ගොවිතැන් කටයුතු තිබේ” යයි කියමින් මිනිස්සු තුන් මසක්ම කල් දැමූහ. භික්ෂුවට සුදුසු සෙනසුන් පහසුකම් (සප්පාය) නොමැති වූ බැවින් කමටහන් මස්තකප්රාප්ත කර ගැනීමට නොහැකි විය. හෙතෙම භාවනාවෙන් නිමිති මාත්රයක් හෝ උපදවා ගත නොහැකිව වස් කාලය ගෙවා, ජේතවනයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස්ව හුන්නේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔහු සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, “කිම භික්ෂුව, කමටහන් සඵල වී දැ?” යි විමසූ සේක. භික්ෂුව මුල සිටම එය අසාර්ථක වූ ආකාරය පැවසීය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ “භික්ෂුව, පෙර තිරිසන් සතුන් පවා තමන්ට සුදුසු නුසුදුසු බව දැන, වාසයට සුදුසු කල්හි එහි වැස, නුසුදුසු කල්හි ඒ ස්ථානය අත්හැර වෙනත් තැනකට ගියහ. ඔබ කුමක් නිසා තමන්ට සුදුසු නුසුදුසු බව දැන නොගත්තෙහිදැ?” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, බෝධිසත්වයෝ කුරුලු යෝනියෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, රූප ශෝභාවෙන් යුත් පක්ෂි රජෙකු වී, එක් වන පෙදෙසක විලක් අසල අතු රිකිලි සහ කොළ ගහන වූ මහා වෘක්ෂයක් ඇසුරු කොට පිරිවර සහිතව වාසය කළහ. බොහෝ පක්ෂීන් ඒ ගසෙහි දිය මතුපිටට විහිදී ගිය අතුවල වාසය කරමින් ජලයට වසුරු (මළ) හෙළති. එකල එම විලෙහි රෞද්ර වූ නාග රජෙක් වාසය කරයි. “මේ පක්ෂීන් මගේ නිවහන වූ විලට වසුරු හෙළති. එබැවින් මා විසින් ජලයෙන් ගින්නක් මතු කොට, ගස දවා මොවුන් පලවා හැරිය යුතුය” යි ඔහුට සිතුණි. කිපුණු සිත් ඇති හෙතෙම රාත්රී කාලයෙහි සියලු පක්ෂීන් එක්රැස්ව ගස් අතුවල නිදාගත් කල්හි, පළමුව ලිප තැබුවාක් මෙන් ජලය පැසවා, දෙවනුව දුම් නංවා, තෙවන වරට තල් කඳක් පමණ වූ මහා ගිනි ජාලාවක් මතු කළේය. බෝධිසත්වයෝ ජලයෙන් ගිනිදැල් නැඟෙනු දැක, “පින්වත් පක්ෂියෙනි, ගින්නක් ඇවිළුණු විට එය ජලයෙන් නිවනු ලැබේ. එහෙත් දැන් ජලයම ගිනිගෙන ඇත. අපට මෙහි විසිය නොහැකිය. වෙනත් තැනකට යමු” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළේය.
නාග රාජයා ජලයෙන් ගිනි කඳක් මවා පක්ෂීන් සිටින ගස දවාලීමට තැත් කිරීම සහ බෝධිසත්ව පක්ෂි
රාජයා අනතුර දැක පලා යෑම.
“යම් තැනක නිර්භය බව (ක්ෂේම) තිබිය යුතු ද, එතැන සතුරා නැගී සිටියේය. ජලය මැද ගින්නක් ඇවිළෙයි. අද පොළොවෙහි වූ ගසක අපට වාසයක් නැත. පක්ෂියෙනි, වෙනත් දිශාවක් බලා යවු! අද අපට ආරක්ෂක ස්ථානයෙන් (සරණ) ම බිය හටගත්තේය.”
එහි ඛෙමං යහිං තත්ථ අරී උදීරිතො යනු, යම් ජල තලයක ක්ෂේමභාවය හෙවත් නිර්භයභාවය තිබිය යුතු ද, එහි තමාගේ ප්රතිවාදියා වූ සතුරා නැගී සිටියේය යන්නයි. දකස්ස යනු ජලයෙහි ය. ඝතාසනො යනු ගින්නයි. ගින්න ගිතෙල් අනුභව කරන (ඝතං අස්නාති) බැවින් ‘ඝතාසන’ යැයි කියනු ලැබේ. න අජ්ජ වාසො යනු අද අපට මෙහි වාසයක් නැත යන්නයි. මහියා මහීරුහෙ යනු මහීරුවා නමින් ගස හැඳින්වේ; මේ මහපොළොවෙහි උපන් ගසෙහි යන අර්ථයි. දිසා භජව්හො යනු වෙනත් දිශාවක් ඇසුරු කරවු; යවු. සරණාජ්ජ නො භයං යනු අද අපට ආරක්ෂාව ලැබිය යුතු ස්ථානයෙන් ම බියක් හටගත්තේය; පිහිට විය යුතු තැනින් ම බිය උපන්නේය යන අර්ථයි.
බෝධිසත්වයෝ මෙසේ පවසා තමාගේ වචනය පිළිගත් පක්ෂීන් ද රැගෙන අහසට නැඟී වෙනත් තැනකට ගියහ. බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය පිළි නොගෙන එහිම රැඳී සිටි පක්ෂීන් ජීවිතක්ෂයට පත් වූහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය සමාධාන කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
“එකල බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය පිළිගත් පක්ෂීන් වූයේ දැන් මේ බුදු පිරිසය. පක්ෂි රාජයා වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ ඝතාසන ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“යෙ සඤ්ඤිනො” යන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, සංකස්ස නගර දොරටුවේදී තමන් වහන්සේ විසින් සංක්ෂිප්තව අසන ලද ප්රශ්නයට ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ විසින් විස්තරාත්මකව දෙන ලද පිළිතුර අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. මෙහි අතීත කතාව මෙසේය: පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ වනයක (අරණ්යායතනයක) කළුරිය කරන අවස්ථාවේ අතවැසියන් විසින් විශේෂාධිගම ගැන විමසන ලදී. එවිට එතුමා “නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී” (සඤ්ඤාවක් ඇත්තේත් නැත, නැත්තේත් නැත) යැයි පැවසූහ. ඉතිරිය පෙයාලයි... අතවැසියෝ ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසි තාපසයාගේ එම විග්රහය නොපිළිගත්හ. එවිට බෝධිසත්වයෝ ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයෙන් පැමිණ අහසෙහි සිට මෙම ගාථාව වදාළහ.
“සිත ඇති යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද ඔවුහු දුකට පැමිණියෝ (දිළිඳු) වෙති. සිත් නැති යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද ඔවුහු ද දුකට පැමිණියෝ වෙති. සිත ඇති හා සිත නැති (සඤ්ඤී හා අසඤ්ඤී) භවයන් දෙක ම දුරු කොට, ඒ (නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන) සමාපත්ති සුවය කෙලෙස් මල රහිතය (නිදොස් ය).”
එහි “යෙ සඤ්ඤිනො” (යම් සංඥා ඇත්තෝ) යන්නෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන අරූප ධ්යානලාභීන් හැර සෙසු සිත සහිත සත්ත්වයන් දක්වයි. “තෙපි දුග්ගතා” (ඔවුහු ද දුගියෝය) යනු එම සමාපත්තිය නොලැබීම නිසා ඔවුහු දුගී බවට පත්වූවන් මෙනි. “යෙපි අසඤ්ඤිනො” (යම් අසංඥ වූවෝ) යන්නෙන් අසඤ්ඤ තලයේ උපන් සිත් නැති සත්ත්වයන් දක්වයි. “තෙපි දුග්ගතා” යනු ඔවුහු ද මෙම සමාපත්තිය ම නොලැබීම නිසා දුගියෝ ම වෙති. “එතං උභයං විවජ්ජය” (මේ දෙකම දුරු කරව) යනු මේ සඤ්ඤී භවය සහ අසඤ්ඤී භවය යන දෙකම අත්හරින්න යැයි අතවැසියාට අවවාද කරයි. “තං සමාපත්තිසුඛං අනඞ්ගණන්ති” යනු එම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ශාන්ත බැවින් ‘සැප’ යැයි සම්මතයට ගිය ධ්යාන සැපය ‘අනංගණ’ හෙවත් නිදෝෂී බවයි. බලවත් සිතේ ඒකාග්රතාව ඇති ස්වභාවය නිසා ද එය “අනඞ්ගණ” නම් විය.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ ධර්මය දේශනා කොට, ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියාගේ ගුණ කියා නැවත බ්රහ්ම ලෝකයට ම ගියහ. එකල්හි සෙසු තාපසයෝ ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියාගේ වචනය පිළිගත්හ.
මහා බ්රහ්මයා අහසෙහි පහළ වී තාපසවරුන්ගේ සැක දුරු කිරීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියා වූයේ දැන් මේ සැරියුත් තෙරුන් ය. මහා බ්රහ්මයා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
සිව්වැනි වූ ඣානසෝධන ජාතක වර්ණනාවයි.
“චන්දාභන්ති” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සේක්, සංකස්ස නගර දොරටුවෙහි දී සැරියුත් තෙරණුවන් විසින් කරන ලද පැනයක් විසඳීම නිමිති කරගෙන දේශනා කළහ. අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ වනයෙහි (අරණ්යායතනයක) කාලක්රියා කරන අවස්ථාවේදී අතවැසියන් විසින් විමසන ලදුව, “චන්දාභං සූරියාභ” (සඳ එළිය, හිරු එළිය) යැයි පවසා ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයේ උපන්හ. තාපසවරු ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියාගේ වචනය විශ්වාස නොකළහ. බෝධිසත්ත්වයෝ ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයෙන් පැමිණ අහසෙහි සිට මේ ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්ව තාපසයන් වහන්සේ අවසන් වරට තම ශ්රාවකයන් ඇමතීම.
“යමෙක් මේ ලොවෙහි සඳ එළිය හා හිරු එළිය යම් තාක් පැතිර පවතී ද, ඒ තාක් ප්රඥාවෙන් (ධ්යාන අරමුණ) විනිවිද දකියි ද (පතුරුවයි ද), හෙතෙම විතර්ක රහිත වූ (දෙවන) ධ්යානයෙන් යුක්ත ව ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයේ උපදින්නේ වේ.”
එහි “චන්දාභන්ති” යන්නෙන් ඔදාත (සුදු) කසිණය දක්වයි. “සූරියාභන්ති” යන්නෙන් පීත (කහ) කසිණය දක්වයි. “යොධ පඤ්ඤාය ගාධති” යනු යම් පුද්ගලයෙක් මෙම සත්ත්ව ලෝකයෙහි මෙම කසිණ දෙක ප්රඥාවෙන් අවබෝධ කර ගනී ද, අරමුණු වශයෙන් ඊට පිවිසේ ද, එහි ම පිහිටයි ද යන්නයි. නොඑසේ නම්, “චන්දාභං සූරියාභඤ්ච, යොධ පඤ්ඤාය ගාධති” යන්නෙහි අර්ථය නම්; සඳ එළිය සහ හිරු එළිය යම් තාක් තැනක පැතිර පවතී ද, ඒ තාක් ස්ථානයෙහි ප්රතිභාග කසිණ නිමිත්ත වඩා, එය අරමුණු කොට ධ්යාන උපදවන්නා වූ තැනැත්තා, මේ ආලෝක දෙක ම ප්රඥාවෙන් විනිවිද දකින්නේ (ගාධති) නම් වේ. එබැවින් මෙය ම මෙහි අර්ථය යි. “අවිතක්කෙන ඣානෙන, හොති ආභස්සරූපගො” යනු ඒ පුද්ගලයා එසේ කොට ලබන ලද දෙවන ධ්යානය හේතුවෙන් ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයේ උපදින්නේ වේ යනුයි.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ තාපසවරුන් ව දැනුවත් කර, ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියාගේ ගුණ කියා බ්රහ්ම ලෝකයට ම ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළහ. “එකල ජ්යෙෂ්ඨ අතවැසියා වූයේ සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් ය. මහා බ්රහ්මයා වූයේ මම ම වෙමි.”
පස්වන චන්දාභ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“යමක් ලැබුණේ ද එයින් සතුටු විය යුතුය” යන මේ ජාතකය භාග්යවතුන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි ථුල්ලනන්දා නම් මෙහෙණිය අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර එක්තරා උපාසකයෙක් භික්ෂුණී සංඝයාට ලුහුණු (සුදුලූනු) පවාරා, “ඉදින් මෙහෙණියන් පැමිණියහොත් එක් අයෙකුට ලුහුණු මිටි දෙක තුනක් බැගින් දෙන්න” යැයි කෙත් රැකවලුන්ට නියෝග කළේය. එතැන් පටන් භික්ෂුණීහු ලුහුණු ලබා ගැනීම පිණිස ඔහුගේ නිවසට ද කෙතට ද ගියහ. ඉක්බිති එක් උත්සව දිනක ඔහුගේ නිවසේ තිබූ ලුහුණු අවසන් විය. ථුල්ලනන්දා මෙහෙණිය පිරිවර සමඟ නිවසට ගොස් “ඇවැත්නි, ලුහුණු වලින් ප්රයෝජනයක් ඇතැ”යි කීවාය. එවිට “නැත ආර්යාවනි, ගෙනෙන ලද ලුහුණු අවසන් විය. කෙතට වැඩම කරන්නැ”යි කියන ලදී. ඈ කෙතට ගොස් පමණ නොදැන (අධිකව) ලුහුණු ගෙන්වා ගත්තාය. එවිට කෙත් රැකවලා “කෙසේ නම් මෙහෙණියෝ පමණ නොදැන ලුහුණු ගෙන යන්නහු දැ”යි දොස් කීවේය. ඔහුගේ කතාව අසා අල්පේච්ඡ වූ භික්ෂුණීහු ද, ඒ අසා භික්ෂූහු ද උරණ වූහ. උරණ වී භාග්යවතුන් වහන්සේට මේ කාරණය දැන්වූහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ ථුල්ලනන්දා මෙහෙණියට ගර්හා කොට, “මහණෙනි, මහිච්ඡ (අධික ආශා ඇති) පුද්ගලයා වනාහි වැදූ මවට ද අප්රිය වේ, අමනාප වේ. නොපැහැදුණවුන් පැහැදවීමට හෝ, පැහැදුණවුන්ගේ ප්රසාදය වැඩි දියුණු කිරීමට හෝ, නූපන් ලාභ උපදවා ගැනීමට හෝ, උපන් ලාභ ස්ථිර කර ගැනීමට හෝ ඔහු සමත් නොවේ. එහෙත් අල්පේච්ඡ පුද්ගලයා වනාහි නොපැහැදුණවුන් පැහැදවීමටත්, පැහැදුණවුන්ගේ ප්රසාදය වැඩි දියුණු කිරීමටත්, නූපන් ලාභ උපදවා ගැනීමටත්, උපන් ලාභ ස්ථිර කර ගැනීමටත් සමත් වේ” යනාදී ක්රමයෙන් භික්ෂූන්ට ඊට අනුරූප ධර්මය දේශනා කොට, “මහණෙනි, ථුල්ලනන්දා දැන් පමණක් නොව පෙරත් අධික ආශා ඇත්තියකි” යයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එක්තරා බමුණු කුලයක උපන්හ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ කල්හි සමාන ජාති ඇති කුලයකින් බිරිඳක් පාවා ගත්තේය. ඇයට නන්දා, නන්දාවතී සහ සුන්දරීනන්දා යැයි දියණියෝ තිදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් පතිකුලයට යන්නට පෙරම බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කළුරිය කොට රන් හංස යෝනියෙහි උපන්හ. ඔහුට පෙර ජාති සිහි කරන නුවණ ද පහළ විය. හෙතෙම වැඩිවියට පත් වූයේ රන්වන් පියාපත්වලින් ගැවසුණු, අලංකාරයට පත් විශාල ශරීරය දැක, “මා කොහි සිට චුත වී මෙහි උපන්නෙම් දැ”යි ආවර්ජනය කරන්නේ, මනුෂ්ය ලෝකයෙන් පැමිණි බව දැන ගත්තේය. නැවත “මාගේ බැමිණිය සහ දියණියන් කෙසේ ජීවත් වන්නෝ දැ”යි විමසා බලන කල්හි, ඔවුන් අනුන්ට බැලමෙහෙවර කරමින් දුකසේ ජීවත් වන බව දැන මෙසේ සිතුවේය: “මාගේ ශරීරයේ රන් පියාපත් ඇත. ඒවා (රන්කරුවන්ගේ) කෙටීම් හා ගැටීම්වලට ඔරොත්තු දෙන වටිනාකමින් යුක්තය. මම මෙයින් ඔවුන්ට එක බැගින් පියාපතක් දෙන්නෙමි. එයින් මාගේ බිරිඳත් දියණියෝත් සුවසේ ජීවත් වන්නාහ.” හෙතෙම එහි ගොස් ගෙයි මුදුනෙහි (පියස්සෙහි) ලැගුම් ගත්තේය. බැමිණිය සහ දියණියෝ බෝධිසත්ත්වයන් දැක “ස්වාමීනි, කොහි සිට පැමිණියෙහි දැ”යි විචාළහ. “මම ඔබගේ පියා වෙමි. කළුරිය කොට රන් හංස යෝනියෙහි උපන්නෙමි. ඔබ දැකීම පිණිස පැමිණියෙමි. මෙතැන් පටන් ඔබ අනුන්ට බැලමෙහෙ කොට දුකසේ ජීවත් වීම අවශ්ය නොවේ. මම ඔබට වරකට එක් පියාපත බැගින් දෙන්නෙමි. එය විකුණා සුවසේ ජීවත් වන්න” යැයි පවසා එක් පියාපතක් දී ගියේය. හෙතෙම මේ ක්රමයෙන් අතරින් පතර පැමිණ එක් පියාපත බැගින් දෙයි. බැමිණිය සහ දියණියෝ ඉන් පොහොසත් වී සැපවත් වූහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් ඒ බැමිණිය දියණියන් අමතා, “දරුවනි, තිරිසනුන්ගේ සිත දැනගැනීම අපහසුය. ඇතැම් විටෙක ඔබගේ පියා නැවත මෙහි නොඑන්නට පුළුවන. එබැවින් දැන් ඔහු පැමිණි විටෙක සියලු පියාපත් ඉදිරිා ගනිමු” යැයි කීවාය. එවිට දියණියෝ “එසේ කිරීමෙන් අපගේ පියා පීඩාවට පත් වන්නේය” යැයි කියා ඊට එකඟ නොවූහ. නමුත් බැමිණිය අධික තෘෂ්ණාව නිසා නැවත එක් දිනක ස්වර්ණහංස රාජයා පැමිණි කල්හි, “ස්වාමීනි, මෙහි එන්නැ”යි කියා තමා සමීපයට පැමිණි ඔහු දෑතින් අල්ලාගෙන සියලු පියාපත් ඉදිරුවාය. එහෙත් බෝධිසත්ත්වයන්ගේ කැමැත්තෙන් තොරව බලහත්කාරයෙන් ගත් බැවින්, ඒ සියලු පියාපත් (වටිනාකමක් නැති) කොකුන්ගේ පියාපත් බඳු විය. බෝධිසත්ත්වයන්ට පියාපත් විහිදා ඉගිලී යාමට නොහැකි විය. ඉක්බිති ඇය ඔහු මහා කළයක බහා පෝෂණය කළාය. ඔහුට නැවත පියාපත් වැඩුණේ නමුදු ඒවා සුදු පැහැති විය. හෙතෙම පියාපත් වැඩුණු පසු ඉගිලී තමා වසන ස්ථානයටම ගිය අතර නැවත නොපැමිණියේය.
කෑදර බැමිණිය විසින් ස්වර්ණ හංසයාගේ පිහාටු බලහත්කාරයෙන් උදුරා ගන්නා ආකාරය සහ දූවරුන්
ඊට විරෝධය පාමින් බලා සිටින අයුරු.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ අතීත කතාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, ථුල්ලනන්දා දැන් පමණක් නොව පෙරත් අධික ආශා ඇත්තියක් වූවාය. මහිච්ඡතාව (අධික ආශාව) නිසා එදා රනින් පිරිහුණාය. දැන් තමාගේ මහිච්ඡතාව නිසාම ලුහුණු වලින් ද පිරිහෙන්නීය. එබැවින් මෙතැන් පටන් ඇයට ලුහුණු කෑමට නොලැබෙනු ඇත. ථුල්ලනන්දා මෙන්ම ඇය නිසා සෙසු භික්ෂුණීහු ද නොලබන්නාහ. එබැවින් බොහෝ දේ ලැබුණ ද පමණ දැනගත යුතුය. ස්වල්පයක් ලැබුණ ද ලැබුණු දෙයින් සතුටු විය යුතුය. අධිකව නොපැතිය යුතුය” යැයි වදාරා මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.
“යමක් ලැබුණේ ද එයින් සතුටු විය යුතුය. මක්නිසාද යත් අධික ලෝභය පවකි (ලාමකය). හංස රාජයා අල්ලා ගැනීම හේතුවෙන් (බැමිණිය) රනින් පිරිහුණාක් මෙනි.”
එහි තුට්ඨබ්බං යනු සතුටු විය යුතුය යන්නයි.
භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාරා නොයෙක් ආකාරයෙන් ගර්හා කොට, “යම් භික්ෂුණියක් ලුහුණු අනුභව කරයි නම් පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ” යැයි ශික්ෂාපදය පනවා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල බැමිණිය වූයේ මේ ථුල්ලනන්දාය. දියණියන් තිදෙනා වූයේ දැන් සිටින සොහොයුරියන් තිදෙනාය. ස්වර්ණහංස රාජයා වූයේ මම ම වෙමි.”
හයවන ස්වර්ණහංස ජාතක වර්ණනාවයි.
“යත්ථෙකො ලභතෙ බබ්බූ” යන මේ ජාතකය ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි කාණමාතා සික්ඛාපදය (පාචිත්තිය 230 ආදිය) අරභයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර ‘කාණමාතා’ (කාණාගේ මව) නමින් දියණිය නිසා ප්රකට නාමයක් ඇති උපාසිකාවක් වූවාය. ඇය සෝවාන් ඵලයට පත් ආර්ය ශ්රාවිකාවකි. ඇය ‘කාණා’ නම් තම දියණිය වෙනත් ගමක සමාන කුලයක පුරුෂයෙකුට විවාහ කර දුන්නාය. කාණා කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා මවගේ නිවසට පැමිණියාය. ඉන්පසු ඇගේ ස්වාමියා දින කිහිපයකට පසුව “කාණා පැමිණේවා, මම කාණාගේ පැමිණීම කැමැත්තෙමි” යැයි දූතයෙකු යැවීය. කාණා දූතයාගේ වචනය අසා “අම්මේ, මම යන්නෙමි” යැයි මවගෙන් අවසර ඉල්ලුවාය. කාණමාතාව “මෙපමණ කලක් මෙහි සිට හිස් අතින් යන්නේ කෙසේද?” යැයි පවසා ඇගේ ගමන සඳහා කැවුම් පිසුවාය. එකෙණෙහිම පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවක් ඇගේ නිවසට වැඩියේය. උපාසිකාව උන්වහන්සේව වඩා හිඳුවා පාත්රය පුරවා කැවුම් පූජා කළාය. එම භික්ෂුව පිටතට ගොස් වෙනත් භික්ෂුවකට ඒ බව කීවේය. උපාසිකාව උන්වහන්සේට ද එලෙසම දුන්නාය. උන්වහන්සේ ද ගොස් අනෙකෙකුට කීවේය. උන්වහන්සේට ද එලෙසම දුන්නාය. මෙසේ භික්ෂූන් හතර දෙනෙකුට කැවුම් පූජා කළාය. මේ හේතුවෙන් ගමන සඳහා පිළියෙල කළ කැවුම් අවසන් විය. කාණාට යාමට නොහැකි විය. පසුව ඇගේ ස්වාමියා දෙවන වරටත්, තෙවන වරටත් දූතයන් යැවීය. තෙවන වර දූතයා යවන විට “ඉදින් කාණා නොඑන්නේ නම්, මම වෙනත් බිරිඳක් ගෙන එන්නෙමි” යැයි කියා යැවීය. එම වාර තුනේම ඉහත ක්රමයටම (කැවුම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කිරීම නිසා) ඇයට යාමට නොහැකි විය. කාණාගේ ස්වාමියා වෙනත් බිරිඳක් ගෙන ආවේය. කාණා ඒ පුවත අසා හඬමින් සිටියාය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කරුණ දැන පෙරවරු කාලයෙහි සිවුරු හැඳ පොරවා පාත්රය ද ගෙන කාණමාතාවගේ නිවසට වැඩමවා, පැනවූ අසුනෙහි වැඩහිඳ කාණමාතාවගෙන් “කාණා හඬන්නේ කුමක් නිසාදැ”යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, අසවල් කාරණය නිසාය” යැයි අසා, කාණමාතාව සනසා ධර්ම කථාවක් දේශනා කොට ආසනයෙන් නැගිට විහාරයට වැඩම කළහ. ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන් හතර දෙනා තුන් වරක්ම ගමන සඳහා සකස් කළ කැවුම් පිළිගෙන කාණාගේ ගමනට බාධා කළ බව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභා මණ්ඩපයේදී කථාවක් පටන් ගත්හ: “ඇවැත්නි, භික්ෂූන් හතර දෙනෙකු තුන් වරක්ම කාණමාතාවගේ පිසූ කැවුම් අනුභව කොට කාණාගේ ගමනට අන්තරාය කිරීම නිසා, ස්වාමියා විසින් අත්හැර දැමූ දියණිය නිසා මහා උපාසිකාවට දොම්නසක් ඇති කළහ.” ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩමවා “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියහුදැ”යි විමසා, “මේ කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ඒ භික්ෂූන් හතර දෙනා කාණමාතාවට අයත් දේ අනුභව කොට ඇයට දොම්නස් ඇති කළාහුය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ ගල් වඩුවෙකුගේ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවිය පැමිණ, මැනවින් ශිල්ප ඉගෙන ගත්හ. එකල කාසීරට එක් නියම් ගමක මහා ධනවත් සිටුවරයෙක් විය. ඔහුට නිදන්ගත කරන ලද රන් කෝටි හතළිහක ධනයක් තිබුණි. පසුව ඔහුගේ බිරිඳ කළුරිය කොට ධනය කෙරෙහි ඇති ආශාව නිසා එම ධන නිධානය මතුපිට මී දෙනක් වී උපන්නාය. මෙසේ ක්රමයෙන් ඒ මුළු කුලයම අභාවයට ගියේය. පරම්පරාව සිඳී ගියේය. ඒ ගම ද අත්හැර දමන ලදුව නම පවා නැති වී ගියේය (අප්රකට විය). එකල බෝධිසත්වයෝ ඒ පැරණි ගම පිහිටි ස්ථානයේ ගල් මතු කරමින් කඩති. එවිට ඒ මී දෙන ගොදුරු සොයා ඇවිදින්නී, බෝධිසත්වයන් නැවත නැවත දැකීමෙන් ඇති වූ සෙනෙහස ඇත්තී මෙසේ සිතුවාය: “මගේ විශාල ධනය නිකරුණේ විනාශ වී යයි. මොහු සමඟ එක්ව මේ ධනය දී මස් විකුණවා ගෙන්වාගෙන කන්නෙමි.” ඇය දිනක් එක් කහවණුවක් කටින් ඩැහැගෙන බෝධිසත්වයන් වෙත ගියාය. ඔහු ඇය දැක ප්රිය වචනයෙන් කතා කරමින් “මෑණියනි, කහවණුවක් ගෙන ආවෙහිදැ”යි ඇසීය. “දරුව, මෙය ගෙන තමා ද පරිභෝග කොට මට ද මස් ගෙන එන්නැ”යි ඇය කීවාය. ඔහු “යහපතැ”යි පිළිගෙන කහවණුව ගෙන ගෙදර ගොස් එක් මස්සක (සුළු මුදලක) මස් මිලදී ගෙනවුත් ඇයට දුන්නේය. ඇය එය රැගෙන තම වාසස්ථානයට ගොස් රිසි සේ අනුභව කළාය. එතැන් පටන් මේ ආකාරයෙන් දිනපතාම බෝධිසත්වයන්ට කහවණුවක් දෙයි, ඔහු ඇයට මස් ගෙනෙයි.
එක් දිනක් බළලෙක් ඒ මී දෙන අල්ලා ගත්තේය. එවිට ඇය ඔහුට “මිත්රය, මා නොමරන්න” යැයි කීවාය. “කුමක් නිසා නොමරම්ද? මම බඩගින්නේ සිටිමි, මස් කෑමට කැමැත්තෙමි. එනිසා නොමරා සිටිය නොහැක.” “කිම? ඔබ එක දවසක් පමණක් මස් කෑමට කැමතිද? නැතහොත් හැමදාම කෑමට කැමතිද?” “ලැබෙන්නේ නම් හැමදාම කෑමට කැමැත්තෙමි.” “එසේ නම් මම ඔබට හැමදාම මස් දෙන්නෙමි. මා මුදා හරින්න.” එවිට බළලා “එසේ නම් ප්රමාද නොවව” යැයි කියා ඇයව මුදා හැරියේය. එතැන් පටන් ඇය තමාට ගෙන ආ මස් කොටස් දෙකකට බෙදා එකක් බළලාට දෙයි, එකක් තමා කයි. පසුව දිනක් තවත් බළලෙක් ඇය අල්ලා ගත්තේය. ඌව ද එලෙසම කැමති කරවාගෙන තමා මුදා ගත්තාය. එතැන් පටන් කොටස් තුනකට බෙදා කති. නැවත අනෙකෙක් අල්ලා ගත්තේය. ඌව ද එලෙසම කැමති කරවාගෙන තමන්ව මුදා ගත්තාය. එතැන් පටන් කොටස් හතරකට බෙදා කති. නැවත අනෙකෙක් අල්ලා ගත්තේය. ඌව ද එලෙසම කැමති කරවාගෙන තමන්ව මුදා ගත්තාය. එතැන් පටන් කොටස් පහකට බෙදා කති. ඇය පස්වන කොටස අනුභව කරන කල්හි ආහාර මද බැවින් ක්ලාන්ත වූවාය, කෘෂ වූවාය, ශරීරයේ මස් ලේ අඩු වූවාය.
බෝධිසත්වයෝ ඇයව දැක “මෑණියනි, ඇයි ඔබ මලානිකව සිටින්නේ?” යැයි අසා, “මෙන්න මේ කාරණය නිසාය” යැයි කියූ කල්හි, “ඔබ මෙපමණ කලක් මට නොකීවේ මන්ද? මම මෙහිදී කළ යුතු දේ දනිමි” යැයි ඇයව සනසා, පිරිසිදු පළිඟු පාෂාණයකින් ගුහාවක් සාදා ගෙනැවිත් “මෑණියනි, ඔබ මේ ගුහාවට පිවිස, එහි වැතිරී පැමිණෙන පැමිණෙනවුන්ට රළු වචනයෙන් තර්ජනය කරන්නැ”යි කීහ. ඇය ගුහාවට පිවිස වැතිර ගත්තාය. එවිට එක් බළලෙක් පැමිණ “අද මට මස් දෙව”යි කීවේය. එවිට මී දෙන “එම්බල, දුෂ්ට බළල! මම තොපට මස් ගෙනෙන්නියක්ද? තොපේම දරුවන්ගේ මස් කාපව”යි තර්ජනය කළාය. බළලා ඇය පළිඟු ගුහාව තුළ සිටින බව නොදැන, කෝපය නිසා “මී දෙන අල්ලා ගනිමි” යැයි වේගයෙන් පැන්නේය. උගේ හදවත (පපුව) පළිඟු ගුහාවේ වැදුණි. එකෙණෙහිම උගේ හදවත පැළී ගියේය. ඇස් එළියට නෙරා ආවේය. ඌ එතැනම මරණයට පත්ව පැත්තක සැඟවුණු තැනකට වැටුණේය. මේ උපායෙන්ම අනෙකා ද, අනෙකා ද යැයි බළලුන් හතර දෙනාම ජීවිතක්ෂයට පත් වූහ. එතැන් පටන් මී දෙන නිර්භය වී බෝධිසත්වයන්ට දිනපතා කහවණු දෙකක් තුනක් දෙයි. මෙසේ අනුක්රමයෙන් සියලු ධනය බෝධිසත්වයන්ටම දුන්නාය. ඒ දෙදෙනාම දිවි ඇති තෙක් මෛත්රිය නොබිඳ, කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බළලා දෑවාන කරඬුවට පැන ළය තලා ගැනීම
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක් මේ ගාථාව වදාළ සේක.
“යම් තැනක එක් බළලෙක් (ආහාර) ලබයි ද, එහි දෙවැන්නෙක් ද පහළ වේ. තෙවැන්නෙක් ද සිව්වැන්නෙක් ද (පහළ වේ). (මී දෙන,) මේ ඒ බළලුන් සඳහා වූ තොපගේ (පළිඟු) ගුහාවයි.”
එහි යත්ථ යනු යම් තැනකය. බබ්බූ යනු බළලාය. දුතියො තත්ථ ජායති යනු යම් තැනක එකෙක් මීයෙකු හෝ මස් හෝ ලබයි ද, එහි දෙවැනි බළලෙක් ද උපදී, හටගනී. එසේම තෙවැන්නා ද සිව්වැන්නා ද වේ. එසේ එකල බළලුන් හතර දෙනෙක් වූහ. එසේ වී දිනපතා මස් කන ඒ බබ්බුකා (බළලුන්) මේ පළිඟුමය වූ බිලං (ගුහාවට) ළයෙන් පහර දී සියල්ලෝම ජීවිතක්ෂයට පත් වූහ යනුයි.
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා දැක්වූ සේක. “එකල බළලුන් හතර දෙනා වූයේ මේ (වර්තමාන) භික්ෂූන් හතර දෙනාය. මී දෙන වූයේ කාණමාතාවය. ගල් වඩුවා වූයේ මම ම වෙමි.”
හත්වන බබ්බු ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ” (මෝඩය, තොපට ජටාවලින් ඇති ඵලය කිමද?) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, කුහක හෙවත් නැති ගුණ පෙන්වන භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි වර්තමාන කතාව මින් පෙර දේශනා කරන ලද කතාව හා සමාන වේ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ තලගොයි යෝනියෙහි උපත ලැබූහ. එකල පඤ්ච අභිඥා උපදවා ගත්, උග්ර තපස් ඇති තාපසයෙක් එක් ප්රත්යන්ත ගමක් ඇසුරු කොට වනයෙහි පන්සලක වාසය කරයි. ගම්වැසියෝ තාපසයාට සත්කාර සම්මාන කරමින් උපස්ථාන කරති. බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ සක්මන් මළුව කෙළවර තුඹසක වාසය කරති. එහි වසන අතරතුර දිනපතා දෙතුන් වරක් තාපසයා වෙත ගොස් අර්ථ ධර්මයෙන් යුත් කතා අසා, තාපසයාට වැඳ නැවත තමන් වසන තැනටම යයි. පසුව කාලයකදී තාපසයා ගම්වැසියන්ගෙන් විමසා එතැනින් නික්ම ගියේය. ඒ සිල්වත් තාපසයා නික්ම ගිය පසු, වෙනත් හොර තවුසෙක් අවුත් එම ආශ්රමයේ ලැගුම් ගත්තේය. බෝධිසත්වයෝ “මොහු ද සිල්වත් කෙනෙකි”යි සිතා පෙර පුරුදු ලෙසම ඔහු වෙත ද ගියහ.
එක් දිනක් ගිම්හාන සමයෙහි නොකල් වැස්සක් වැටුණු විට තුඹස්වලින් වේයන් පිටතට පැමිණියහ. උන් කෑම සඳහා තලගොයි එහි සැරිසැරූහ. ගම්වැසියෝ පිටත්ව ගොස් වේයන් කන තලගොයින් අල්ලා, තෙල් මිරිස් යොදා ලුණු ඇඹුල් සහිත රසවත් තලගොයි මස් වෑංජනයක් සාදා තාපසයාට පිළිගැන්වූහ. තාපසයා තලගොයි මස් කා රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී, “මේ මස් ඉතා රසවත්ය, මේ කවර සතෙකුගේ මස්ද?” යි විමසා, “තලගොයි මස්” යැයි අසා, “මා ළඟටත් විශාල තලගොයෙක් එයි. ඌ මරා මස් කමි”යි සිතුවේය. එසේ සිතා පිසින බඳුනක් ද, ගිතෙල්, ලුණු ආදිය ද ගෙන්වාගෙන පසෙක තබා, මුගුරක් ගෙන සිවුරෙන් වසාගෙන පන්සල දොරටුවෙහි බෝධිසත්වයන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් වෙනදාටත් වඩා ශාන්ත ලීලාවෙන් හුන්නේය. බෝධිසත්වයෝ සවස් කාලයෙහි “තාපසයා වෙත යමි”යි නික්ම ගොස් ඔහු වෙත ළඟාවෙත්ම, ඔහුගේ ඉඳුරන්ගේ වෙනස් බව දැක මෙසේ සිතූහ: “මේ තාපසයා අන් දිනවල හිඳින ආකාරයෙන් නොව, අද මා දෙස බලන්නේ ද පවිටු ඇසිනි. මොහු පරීක්ෂා කරමි”. ඔහු තාපසයාට පහළින් හමන සුළඟ ඇති දෙසට වී (යටි හුළඟේ සිට) තලගොයි මස් ගඳ ආඝ්රාණය කොට, “මේ හොර තවුසා අද තලගොයි මස් කා ඇත. එනිසා මොහු රස තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී, අද මා තමා වෙත එන විට මුගුරෙන් ගසා මරා මස් පිස කනු කැමතිව සිටියි” කියා ඔහු ළඟට නොගොස් ආපසු හැරී ගියේය.
සඟවා ගත් පොල්ල ඇති කූට තාපසයා දෙස බෝධිසත්ත්ව ගොයානන් සැකයෙන් බලා සිටීම.
තාපසයා බෝධිසත්වයන් නොපැමිණෙන බව දැන, “මොහු විසින් ‘මේ තෙම මා මරනු කැමැත්තේය’ යන්න දැනගත්තා විය යුතුය. ඒ කරුණෙන් ඔහු නොඑයි. එසේ නොආවත් අද මාගෙන් ගැලවීමක් කොයින්ද?” යි සිතා මුගුර එළියට ගෙන දමා ගැසුවේය. එය තලගොයාගේ වලිගයේ අග වැදී ගියේය. බෝධිසත්වයෝ වේගයෙන් තුඹස තුළට වැදී වෙනත් සිදුරකින් හිස ඔසවා, “එම්බා හොර තවුස, මා ඔබ වෙත පැමිණියේ ‘සිල්වතෙක’ යන හැඟීමෙනි. දැන් මම ඔබේ කූට (වංචනික) ස්වභාවය දැන ගත්තෙමි. ඔබ වැනි මහා හොරෙකුට මේ පැවිදි වෙස් පෑමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?” යි පවසා ඔහුට ගරහමින් මේ ගාථාව කීහ.
“එම්බා මෝඩය! තොපගේ ජටාවලින් ඇති ඵලය කිමද? තොපගේ අඳුන් දිවි සමෙන් ඇති ඵලය කිමද? තොපගේ අභ්යන්තරය කෙලෙස්වලින් ගහනය. එසේ තිබියදී තොප බාහිරය පමණක් පිරිමදින්නෙහිය (ඔප දමන්නෙහිය).”
එහි කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: එම්බා මෝඩය, නුවණ නැත්ත, මේ ජටාවන් පැවිද්දෙකු විසින් දැරිය යුතුය. එහෙත් පැවිදි ගුණ නොමැති තොපට ඒ ජටාවලින් ඇති ඵලය කුමක්ද? කිං තෙ අජිනසාටියා යනු, අඳුන් දිවි සමට ගැලපෙන සංවරයක් නැති බැවින් තොපට අඳුන් දිවි සමෙන් කවර ප්රයෝජනයක්ද? අබ්භන්තරං තෙ ගහනං යනු, තොපගේ අභ්යන්තර හදවත රාග, ද්වේෂ, මෝහ නමැති වනාන්තරයෙන් වැසී ඇත. බාහිරං පරිමජ්ජසී යනු, අභ්යන්තරය කෙලෙස්වලින් ගහනව තිබියදී තොප නෑමෙන් සහ ශ්රමණ වේෂය ගැනීමෙන් බාහිරය පමණක් පිරිසිදු කරන්නෙහිය. එසේ පිරිසිදු කිරීම කැඳ පිරවූ ලබු කබලක් මෙන් ද, විෂ පිරවූ මුට්ටියක් මෙන් ද, විෂ සහිත සර්පයන් පිරුණු තුඹසක් මෙන් ද, අසුචි පිරවූ (පිටතින් ඔප දැමූ) කළයක් මෙන් ද පිටතින් පමණක් ඔපවත් වීමකි. තොප වැනි සොරෙකු මෙහි විසීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? වහාම මෙතැනින් පලා යව. ඉදින් පලා නොයන්නෙහි නම්, ගම්වාසීන්ට තොප ගැන දන්වා තොපට නිග්රහ කරවන්නෙමි.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ ඒ හොර තවුසා බිය ගන්වා තුඹසටම පිවිසියහ. හොර තවුසා ද එතැනින් පලා ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක: “එකල සිටි හොර තවුසා නම් දැන් මේ කුහක භික්ෂුවය. පළමු සිටි සිල්වත් තාපසයා නම් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන්ය. ගෝධ පණ්ඩිතව උපන්නේ මම ම වෙමි.”
අටවන ගෝධ ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“අක්ඛී භින්නා පටො නට්ඨො” (ඇස් බිඳුණි, සළුව නැසුණි) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩ වසන සේක්, දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක. එදින දම්සභා මණ්ඩපයේ රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, දෙපැත්තෙන් ගිනිගත්, මැද අසූචි තැවරුණු සොහොන් පෙනෙල්ලක් (ඡවාලාතයක්) වනයෙහි දැව කාර්යය සඳහා හෝ ගමෙහි දර කාර්යය සඳහා හෝ ප්රයෝජනයට නොගන්නාක් මෙන්, දේවදත්ත තෙම මෙවැනි නිවනට පමුණුවන සසුනෙහි පැවිදි වී, ගිහි සැපතින් ද ශ්රමණ ගුණයෙන් ද යන දෙපසින්ම ගිලිහුණේය; උභතෝභ්රෂ්ට (දෙපැත්තෙන්ම පිරිහුණු) පුද්ගලයෙක් වූයේය; බැහැර වූවෙක් වූයේය” යැයි කථාවක් ඉපදවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව හුන්නාහුදැ?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවකින් ය” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙම දෙපසින්ම පිරිහුණේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් ඔහු උභතෝභ්රෂ්ට වූයේමය” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරවන කල්හි බෝධිසත්වයෝ රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එකල එක් ගමක බිලී වැද්දෝ වාසය කළහ. එක් බිලී වැද්දෙක් බිලී පිත්තත් රැගෙන තම කුඩා පුතු සමඟ, කවදත් බිලී බානා දිය වළක් වෙත ගොස් බිලී බෑමට පටන් ගත්තේය. බිලී කොක්ක දිය යට වූ කණුවක (ලී කොටයක) පැටලුණි. බිලී වැද්දා එය ඇදීමට උත්සාහ කළ නමුත් නොහැකි වී මෙසේ සිතීය: “මේ බිලී කොක්ක කිසියම් මහා මත්ස්යයකුගේ ඇඟේ පැටලෙන්නට ඇත. එබැවින් පුතු මව වෙත යවා අසල්වැසියන් සමඟ කලහ කරවමි. එවිට කිසිවෙක් (මා මාළු ගෙනා පසු) කොටස් බලාපොරොත්තු නොවෙති.” හෙතෙම පුතු අමතා, “දරුව, යව; අපට මහා මත්ස්යයකු ලැබුණු බව මවට කියව. ‘අසල්වැසියන් සමඟ කලහ කරන්නැ’ යි කියව” යැයි කීවේය. හෙතෙම පුතු පිටත් කර යවා, බිලී රැහැන ඇදීමට නොහැකි බැවින් එය කැඩී යතැයි බියෙන්, උතුරු සළුව ගොඩ තබා දියට බැස, මත්ස්ය ලෝභයෙන් සොයන්නේ, කණුවෙහි හැපී ඇස් දෙකම කඩා ගත්තේය. ගොඩ තැබූ සළුව ද සොරෙක් ගෙන ගියේය. හෙතෙම මහත් වේදනාවට පත්ව, අතින් ඇස් වසාගෙන, දියෙන් ගොඩ අවුත් වෙවුලමින් සළුව සොයන්නට විය.
ඔහුගේ බිරිඳ ද “කලහ කොට කිසිවෙකුටත් කොටස් බලාපොරොත්තු විය නොහැකි තත්වයක් ඇති කරමි” යි සිතා, එක් කනක තල්පතක් පැළඳ, එක් ඇසක් වළන් දැළියෙන් අඳුන් ගා, බලු පැටවකු ඉණේ තබාගෙන අසල්වැසි නිවසකට ගියාය. ඉක්බිති එක් යෙහෙළියක් ඇයට මෙසේ කීවාය: “තී එක් කනක තල්පතක් පැළඳ, එක් ඇසක දැළි තවරා, ප්රිය පුතකු මෙන් බලු පැටවකු ඉණේ තබාගෙන ගෙන් ගෙට යන්නෙහිය; තී උමතු වූවෙහිද?” “මම උමතු වූ තැනැත්තියක් නොවෙමි. තී මට නිකරුණේ ආක්රෝශ පරිභව කරන්නෙහිය. මම දැන් ගම්පතියන් වෙත ගොස් තී ලවා කහවණු අටක් දඩ ගෙවීමට සලස්වමි” යි පවසා මෙසේ කලහ කොට දෙදෙනාම ගම්පතියා වෙත ගියහ. කලහය විනිශ්චය කෙරෙන කල්හි ඇය මතම දඩය වැටිණි. අනතුරුව ඇය බැඳ දඩය දෙන ලෙස තලන්නට පටන් ගත්හ.
රුක් දෙවියා ගමෙහි ඇය පිළිබඳ පුවතත්, වනයෙහි ඇගේ ස්වාමියාට වූ විපතත් දැක, ගස් දෙබලක සිට, “එම්බා පුරුෂය, තාගේ ජලයෙහි කටයුතු ද විනාශ විය; ගොඩ කටයුතු ද එසේමය. දෙපසින්ම පිරිහී ගියෙහි ය” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළේය:
“ඔබගේ දෑස් අන්ධ විය; සළුව ද නැති විය. යෙහෙළියගේ නිවසෙහි කලහයක් ද විය. ජලයෙහි ද ගොඩබිම ද යන දෙතැනම කටයුතු වැනසුණේය.”
එහි සඛිගෙහෙ ච භණ්ඩනං යනු: ‘සඛී’ නම් යෙහෙළියයි; ඇගේ නිවසෙහි ඔබගේ බිරිඳ විසින් කලහ කරන ලදි. කලහ කොට (පරාජිත වී) බැඳ තළා දඩ ගෙවීමට සලස්වන ලදි. උභතො පදුට්ඨා කම්මන්තා යනු: මෙසේ ඔබගේ ස්ථාන දෙකෙහිම කටයුතු දූෂණය විය; විනාශ විය. කවර ස්ථාන දෙකක ද යත්? උදකම්හි ථලම්හි චා යනු: ඇස් අන්ධ වීමෙන් හා සළුව නැති වීමෙන් ජලයෙහි කටයුතු විනාශ විය; යෙහෙළියගේ නිවසෙහි කලහ කිරීමෙන් ගොඩබිම කටයුතු ද විනාශ විය යනුයි.
ඇස් අන්ධ වී වස්ත්රය ද අහිමි වූ කෙවුළාට රුක් දෙවියන් අවවාද දෙන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවූ සේක. “එකල බිලී වැද්දා වූයේ දේවදත්තය. රුක් දෙවියා වූයේ මම ම වෙමි.”
උභතෝභට්ඨ ජාතක වර්ණනාව යි. නව වැනි කථාව යි.
“නිච්චං උබ්බිග්ගහදයා” (නිතර තැති ගත් හදවත් ඇත්තාහ) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක්, ඥාති සංග්රහයක් (ඥාතීන්ට උපකාර කිරීමක්) අරබයා දේශනා කළහ. මෙහි වර්තමාන කථාව දොළොස් වැනි නිපාතයේ භද්දසාල ජාතකයේ (1.12.13 ආදියෙහි) හෙළි වනු ඇත.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ කපුටු යෝනියෙහි උපන්හ. ඉක්බිති එක් දිනක් රජුගේ පුරෝහිත බමුණා නගරයෙන් පිටත ගඟක නා, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මල් මාලා පැළඳ, ඉතා වටිනා වස්ත්ර හැඳ නගරයට පිවිසියේය. නගර දොරටු තොරණෙහි කපුටෝ දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් අනෙකාට “යහළුව, මම මේ බමුණාගේ හිස මත අශූචි හෙළන්නෙමි” යි කීවේය. අනෙක් කපුටා “ඔබට එසේ කිරීමට නොසිතේවා! මේ බමුණා බලවතෙකි (ප්රභූවරයෙකි). බලවත් අය සමඟ වෛර බැඳීම පාපයකි. මොහු කිපුණේ නම් සියලු කපුටන් විනාශ කරන්නේය” යි කියා ඔහු වැළකීය. “මට එය නොකර සිටිය නොහැක” යි පළමු කපුටා කීවේය. “එසේනම් ඔබේ ක්රියාවෙන් ඔබම ප්රකට වනු ඇත” යි කියා අනෙක් කපුටා පලා ගියේය. පුරෝහිත බමුණා තොරණ යටට පැමිණෙත් ම, හුයක් ලෙලවන්නාක් මෙන් (නූලක එල්ලී පහත් වන්නාක් මෙන්) පහත් වී බමුණාගේ හිස මත වසුරු හෙළීය. බමුණා කිපී කපුටන් කෙරෙහි වෛර බැන්දේය.
එකල වැටුපට වී කොටන දාසියක් ගෙයි දොරකඩ අව්වේ වී අතුරා රකිමින් සිටින අතරතුර හිඳගෙනම නින්දට වැටුණාය. ඇගේ ප්රමාදය දැනගත් දිග ලොම් ඇති එළුවෙක් අවුත් වී කෑවේය. ඇය අවදි වී එය දැක එළුවා පන්නා දැමුවාය. ඇය නැවතත් නිදන අතරතුර එළුවා දෙවන වරත්, තෙවන වරත් අවුත් වී කෑවේය. ඇය තුන්වරක් ම ඌ පන්නා දමා මෙසේ සිතුවාය: “මොහු නැවත නැවතත් කන්නේ නම් වීවලින් අඩක්ම කා දමනු ඇත. එවිට මට (වැටුපෙන්) ලොකු කැපීමක් සිදුවනු ඇත. දැන් මොහුට නැවත නොඑන පාඩමක් උගන්වන්නෙමි.” ඇය ගිනි පෙනෙල්ලක් ගෙන නිදන්නාක් මෙන් හිඳගෙන, වී කෑම සඳහා එළුවා පැමිණි විට නැගිට ගිනි පෙනෙල්ලෙන් එළුවාට ගැසුවාය. එළුවාගේ ලොම්වල ගිනි ඇවිලිණි. සිරුර දැවෙන විට “ගින්න නිවා ගනිමි” යි සිතා ඌ වේගයෙන් ගොස් ඇත්හල සමීපයේ පිහිටි තණ කුටියක ඇඟ ඇතිල්ලුවේය. එය ගිනි ගත්තේය. එහි හටගත් ගින්නෙන් ඇත්හල ද ගිනි ගත්තේය. ඇත්හල දැවෙද්දී ඇතුන්ගේ පිටවල් ද දැවී ගියේය. බොහෝ ඇත්තු තුවාල වූහ. ඇත් වෙද්දුන්ට ඔවුන් සුව කළ නොහැකි වී රජුට ඒ බව දැන්වූහ. රජතුමා පුරෝහිතයා ඇමතීය: “ආචාර්යයෙනි, ඇත් වෙද්දුන් ඇතුන් සුව කළ නොහැකි බව කියති. ඔබ යම් බෙහෙතක් දන්නෙහිද?” “මහරජ, දනිමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “කුමක් ලැබීම වටී ද?” යි රජු ඇසීය. “මහරජ, කපුටු තෙල් (අවශ්යය)” යි කීය. රජතුමා “එසේ නම් කපුටන් මරා තෙල් රැගෙන එව්” යි නියෝග කළේය. එතැන් පටන් මිනිස්සු කපුටන් මරා, තෙල් නොලැබ, ඒ ඒ තැන මළකුණු ගොඩ ගැසූහ. කපුටන්ට මහා භයක් උපන්නේය.
එකල බෝධිසත්වයෝ අසූ දහසක් කපුටන් පිරිවරා මහා සොහොන් බිමෙහි වාසය කළහ. එවිට එක් කපුටෙක් අවුත් කපුටන්ට ඇති වී තිබෙන මහා විපත බෝධිසත්වයන්ට දැන්වීය. බෝසතාණෝ “මා හැර මාගේ ඥාතීන්ට උපන් මේ භිය දුරු කිරීමට සමත් වෙනෙකෙක් නැත. මම එය දුරු කරන්නෙමි” යි සිතා, දස පාරමිතාවන් සිහි කොට, මෛත්රී පාරමිතාව පෙරටු කරගෙන, අධික වේගයෙන් පියාඹා ගොස් විවෘතව තිබූ මහා කවුළුවකින් රජගෙට ඇතුළු වී රජුගේ ආසනය යටට රිංගා ගත්හ. එකල එක් මිනිසෙක් බෝසතුන් අල්ලා ගැනීමට සැරසුණේය. රජතුමා “මොහු සරණ පතා පැමිණියෙකි, අල්ලන්න එපා” යි කියා ඔහු වැළැක්වීය. මහාසත්වයෝ මදක් විඩා හැර, මෛත්රී පාරමිතාව මෙනෙහි කොට, ආසනය යටින් නික්ම රජුට මෙසේ පැවසූහ: “මහරජ, රජෙකු විසින් ඡන්දාදියට (සතර අගතියට) යටත් නොවී රාජ්යය කළ යුතුය. යම් යම් ක්රියාවක් කළ යුතු වේ නම්, ඒ සියල්ල නුවණින් විමසා බලා කළ යුතුය. යමක් කරන විට යහපත් ප්රතිඵල ලැබේ නම් එය කළ යුතුය, අනෙක නොකළ යුතුය. ඉදින් රජවරු ප්රතිඵලයක් නැති දේ කරත් ද, එයින් මහජනයාට මරණ බිය කෙළවර කොට ඇති මහා බියක් උපදී. පුරෝහිතයා වෛරයෙන් පෙළඹී බොරු කීවේය. කපුටන්ට තෙල් නම් නැත.” එය අසා රජු පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ බෝධිසත්වයන්ට රන් පුටුවක් දී, එහි හිඳගත් කල්හි පියාපත් අතර සිය වරක් දහස් වරක් පැසූ තෙල් ගල්වා, රන් තැටියක රාජකීය භෝජන අනුභව කරවා, පැන් පොවා, සුවපත් වූ වෙහෙස නිවුණු මහාසත්වයන්ගෙන් මෙසේ ඇසීය: “පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ ‘කපුටන්ට තෙල් නම් නැත’ යි කියන්නෙහිය. කවර හේතුවක් නිසා ඔවුන්ට තෙල් නැත්තේ ද?” එවිට බෝධිසත්වයෝ “මේ මේ හේතුව නිසාය” යි මුළු රජ මැදුර ඒක නින්නාද කරමින් ධර්මය දේශනා කොට මේ ගාථාව වදාළහ:
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජුට කරුණු පැහැදිලි කර දීම.
“කපුටෝ නිතරම තැති ගත් හදවත් ඇත්තෝය. සියලු ලෝකයාට හිරිහැර කරන්නෝය. එබැවින් අපගේ ඤාතීන් වන කපුටන්ට ශරීරයේ තෙල් හටගන්නේ නැත.”
මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: “මහරජ, කපුටෝ නම් නිතරම තැතිගත් සිතින් යුතුව, බියට පත්ව වාසය කරති. එසේම ඔවුහු සියලු ලෝකයාට හිංසා පීඩා ගෙන දෙන්නෝ වෙති. රජුන් ආදී මනුෂ්යයන් ද, ස්ත්රීන් ද, පුරුෂයන් ද, කුමර කුමරියන් ද වෙහෙසට පත් කරමින්, පීඩා කරමින් හැසිරෙති. මේ කරුණු දෙක නිසා, මගේ ඤාතීන් වූ ඒ කපුටන්ට ‘වසා’ නම් වූ තෙලක් නැත්තේය. අතීතයේ ද නොවීය, අනාගතයේ ද නොවන්නේය.”
මෙසේ මහාසත්වයන් වහන්සේ මේ කාරණය මතු කොට දක්වා, “මහරජ, රජෙකු විසින් නොවිමසා, කරුණු පරීක්ෂා නොකර යම් ක්රියාවක් නොකළ යුතුය” යි රජුට අවබෝධ කරවූහ. රජතුමා සතුටු වී බෝධිසත්වයන්ට රාජ්යයෙන් පූජා කළේය. බෝධිසත්වයෝ රාජ්යය නැවත රජුටම භාර දී, රජුව පඤ්ච සීලයෙහි පිහිටුවා, සියලු සතුන්ට අභය දානය ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සියලු සතුන්ට අභය දානය දී, කපුටන්ට නිත්ය දානයක් පැවැත්වීමට නියම කළේය. දිනපතා සහල් අමුණක බත් පිස, නොයෙක් රසවත් දේ සමඟ මිශ්ර කොට කපුටන්ට දෙනු ලැබීය. මහාසත්වයන්ට වනාහි රජුට දෙන භෝජනයම දෙන ලදී.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජු වූයේ මේ ආනන්ද තෙරුන් ය. කපුටු රජු වූයේ මම ම ය.”
දස වැනි වූ කාක ජාතක වර්ණනාවයි.
දහහතර වැනි වූ අසම්පදාන වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේයි:
අසම්පදාන, භීරුක, ඝතාසන, ඣානසොධන, චන්දාභ, සුවණ්ණහංස, බබ්බු, ගොධ, උභතොභට්ඨ සහ කාකරාජ යනු එම දසයයි.
“න පාපජනසංසෙවී” (පවිටු ජනයා ඇසුරු නොකරන්නා) යන මේ ජාතක ධර්ම දේශනය බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක්, ප්රතිපක්ෂව කටයුතු කරන (පවිටු මිතුරන් ඇසුරු කරන) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළහ. මෙහි වර්තමාන කතාව මහිලාමුඛ ජාතකයෙහි සඳහන් කතාව හා සමානය.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ තලගොයි යෝනියෙහි උපත ලැබූහ. ඔහු වියපත්ව, ගංගා තීරයේ වූ විශාල ගුහාවක නොයෙක් සිය ගණන් තලගොයින් පිරිවරා වාසය කළේය. ඔහුගේ පුත් තලගොයි පැටියා එක් කටුස්සෙකු සමඟ මිතුරු වී, ඔහු සමඟ සතුටින් කල් ගෙවමින්, “කටුස්සා වැළඳ ගනිමි”යි කියා ඌ මත වැතිරෙයි. මොවුන් දෙදෙනාගේ මේ විශ්වාසය ගැන ගෝධ රජුට (බෝසතාණන්ට) අසන්නට ලැබුණි. ගෝධ රජ තෙමේ තම කුඩා පුතු කැඳවා, “දරුව, නුඹ නුසුදුසු තැනක විශ්වාසය තැබුවෙහිය. කටුස්සෝ නම් හීන ජාතියකි. ඔවුන් සමඟ විශ්වාස නොකළ යුතුය. ඉදින් නුඹ ඌව විශ්වාස කරන්නෙහි නම්, ඒ කටුස්සා නිසා මේ මුළු තලගොයි වර්ගයාම විනාශයට පත්වනු ඇත. මෙතැන් පටන් ඒ කටුස්සා සමඟ විශ්වාසයෙන් කටයුතු නොකරව”යි අවවාද කළේය. එහෙත් පුත්රයා පියාගේ අවවාදය නොතකා මිත්රත්වයම පවත්වාගෙන ගියේය. බෝසතාණෝ නැවත නැවත කීවද, ඔහුගේ ඒ මිත්රත්වය වැළැක්වීමට නොහැකි විය. “ඒකාන්තයෙන්ම අපට මේ කටුස්සා නිසා බියක් උපදිනු ඇත. එබඳු බියක් හටගත් කල්හි පලා යාම සඳහා මාර්ගයක් සකසා තැබීම වටී”යි සිතූ බෝසතාණෝ එක් පසෙකින් වාත කවුළුවක් (පලා යා හැකි සිදුරක්) සාදා තැබූහ.
කල් යත්ම බෝසතුන්ගේ පුත්රයා විශාල ශරීරයක් ඇත්තෙක් විය. එහෙත් කටුස්සා පෙර තිබූ කුඩා ප්රමාණයම විය. ඒ තලගොයි පුත්රයා “කටුස්සා වැළඳ ගනිමි”යි විටින් විට ඌ මතුපිට වැතිරෙයි. එවිට කටුස්සාට පර්වත කූටයකින් යටවන්නාක් මෙන් දැනෙයි. ඌ ඉන් පීඩාවට පත්ව මෙසේ සිතුවේය: “ඉදින් මේ තලගොයා තවත් දින කිහිපයක් මෙලෙස මා වැළඳගතහොත් මට ජීවිතයක් නම් නැත. එබැවින් එක් වැද්දෙකු හා එක්ව මේ මුළු තලගොයි කුලයම විනාශ කර දමන්නෙමි.” ඉන්පසු දිනක් නියං සමයේ වැසි වැටුණු කල්හි තුඹසින් මෙරු නැගුනාහ. තලගොයි ඒ ඒ තැනින් පිටතට අවුත් මෙරු කන්නට වූහ. එක් තලගොයි වැද්දෙක් තලගොයි ගුහාව කැනීම පිණිස උදැල්ලක් ගෙන බල්ලන් ද සමඟ වනයට පිවිසියේය. කටුස්සා ඔහු දැක, “අද මම මගේ මනදොළ සපුරා ගනිමි”යි සිතා, ඔහු වෙත ගොස් නුදුරෙහි වැතිර, “පින්වත් පුරුෂය, කුමක් නිසා වනයෙහි ඇවිදින්නෙහිදැ”යි ඇසීය. හෙතෙම “තලගොයින් සොයා යැ”යි කීවේය. “මම තලගොයින් සිය ගණනක් වෙසෙන ගුහාවක් දනිමි. ගින්දර සහ පිදුරු රැගෙන එන්නැ”යි කී කටුස්සා, ඔහු එතැනට කැඳවාගෙන ගොස්, “මේ ස්ථානයෙන් පිදුරු දමා, ගිනි දල්වා දුම් ගස්වා, හාත්පස බල්ලන් රඳවා, ඔබ විශාල මුගුරක් ගෙන පිටතට එන එන තලගොයාට ගසා මරා ගොඩගසාගෙන යන්න”යි කීවේය. මෙසේ කියා, “අද මම සතුරාගේ විනාශය දකිමි”යි සිතා එක් පසෙක හිස ඔසවා බලා සිටියේය. වැද්දා ද පිදුරු දමා දුම් ගැසුවේය. දුම ගුහාව තුළට වැදුණු කල්හි, දුමින් දෑස් අඳ වූ තලගොයි මරණ බියෙන් තැතිගෙන පිටතට පැන පලායන්නට වූහ. වැද්දා එලියට ආ ආ එකාට ගසා මරා දැමුවේය. ඔහුගේ අතින් ගැලවුණු තලගොයින්ව බල්ලෝ ඩැහැගත්හ. මෙසේ තලගොයි වර්ගයාට මහත් විනාශයක් සිදු විය.
කටුස්සා විසින් වැද්දාට ගොයින් සිටින තුඹස පෙන්වා දීම.
බෝසතාණෝ “මේ විනාශය හටගත්තේ කටුස්සා නිසාය”යි දැන, “පවිටු පුද්ගලයන් හා ආශ්රය නොකළ යුතුය. පවිටුන් නිසා හිතසුවක් නම් නොලැබේ. එක් පවිටු කටුස්සෙකු නිසා මේසා විශාල තලගොයි පිරිසකට විනාශය සිදුවිය” යැයි සිතමින් වාත සිදුරෙන් පලායන අතර මෙම ගාථාව පැවසූහ.
“පවිටු ජනයා ඇසුරු කරන පුද්ගලයා ඒකාන්තයෙන්ම සුවයක් නොලබයි. කටුස්සා විසින් තලගොයි සමූහයා විනාශ කළාක් මෙන්, (පවිටු මිතුරා) තමා ද තමා හා එක්වූවන් ද විනාශයට පමුණුවයි.”
මෙහි සැකෙවින් අර්ථය මෙසේය: “පාපජනසංසෙවී” හෙවත් පවිටු ජනයා ඇසුරු කරන පුද්ගලයා, “අච්චන්තසුඛං” යනු ඒකාන්ත සැපයක් හෝ නිරතුරු සැපයක් “න එධති” හෙවත් නොලබයි, නොවිඳියි. ඒ කෙසේද යත්? “ගොධාකුලං කකණ්ටාව” (කටුස්සා නිසා තලගොයි කුලය මෙනි). යම් සේ කටුස්සා නිසා තලගොයි සමූහයා සැපයක් නොලැබුවේද, එමෙන් පවිටු ජනයා ඇසුරු කරන පුද්ගලයාද සැපයක් නොලබයි. පවිටු ජනයා ඇසුරු කරන්නා ඒකාන්තයෙන්ම “කලිං පාපෙති අත්තානං” වෙයි. මෙහි ‘කලි’ යනු විනාශයයි. පවිටු මිතුරන් ඇසුරු කරන්නා ඒකාන්තයෙන්ම තමාද, තමා සමඟ වෙසෙන අන්යයන්ද විනාශයට පමුණුවයි. සමහර පාලි පොත්හි “ඵලං පාපෙය්ය” යනුවෙන්ද ලියති. එහෙත් ඒ වචනය අටුවාවෙහි නැත. එහි අර්ථයද මෙතැනට නොගැලපේ. එබැවින් මුලින් කියන ලද පරිදිම අර්ථ ගත යුතුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ (ගැලපූ) සේක. “එකල කටුස්සා වූයේ දේවදත්තය. බෝධිසත්ත්වයන්ගේ අවවාද නොපිළිගත් පුත්රයා වූයේ මේ විපක්ෂ සේවී (පවිටු මිතුරන් ඇසුරු කරන) භික්ෂුවය. ගෝධ රාජයා වූයේ මම ම වෙමි.”
පළමු ගෝධ ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“එතං හි තෙ දුරාජානං” (මෙය නුඹට දැනගැනීමට අපහසුය) යන මේ ජාතක කථාව භාග්යවතුන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් බුදුරජාණන් වහන්සේව මැරීමට ගත් උත්සාහය අරබයා දේශනා කළ සේක. දම්සභා මණ්ඩපයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කථාව අසා, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා මැරීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් මා නසනු පිණිස උත්සාහ කළේමය. එහෙත් මා මැරීමට නොහැකි විය. ඔහු තෙමේම වෙහෙසට පත්විය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සිවල් යෝනියෙහි ඉපිද, සිවල් රජෙක් වී සිවල් සමූහයා පිරිවරාගෙන සොහොන් වනයෙහි වාසය කළහ. එකල්හි රජගහ නුවර උත්සවයක් විය. මේ උත්සවයේදී මිනිස්සු බෙහෙවින් මත්පැන් පානය කරති. එය ‘සුරා උත්සවය’ නම් විය. එකල එහි බොහෝ ධූර්තයෝ (සල්ලාලයෝ) බොහෝ මත්පැන් ද මස් ද ගෙන්වා, සැරසී සිට ගී ගයමින් මත්පැන් බොති; මස් කති. රාත්රියෙහි පළමු යාමය අවසානයේ මස් අවසන් විය; නමුත් මත්පැන් බොහෝ ඉතිරි විය. එහිදී එක් ධූර්තයෙක් “මස් ගෙනෙව” යි කී කල්හි මස් අවසන් බව අන්යයෝ කීහ. එවිට එම ධූර්තයා “මා සිටින තාක් කල් මස් හිඟයක් නම් නැතැ” යි කියා, “අමු සොහොනට ගොස් මළ මිනී කෑමට පැමිණි සිවලුන් මරා මස් ගෙනෙමි” යි සිතා, මුගුරක් ගෙන, ජලය බැස යන කාණුව තුළින් නුවරින් නික්ම සොහොනට ගොස්, මළ අයකු මෙන් උඩුකුරුව හාන්සි වී හොත්තේය. එකල්හි බෝසත්හු සිවල් රැළ පිරිවරාගෙන එහි ගියාහුය. ඒ ධූර්තයා දැක, ‘මේ මළ මිනියක් නොවන බව’ දැන, ‘වඩාත් හොඳින් විමසා බලමි’ යි සිතා යටි සුළඟට ගොස් ඉව කිරීමේදී සිරුරේ ජීව ගන්ධය දැනී, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු නොමළ බව දැන ගත්හ. “මොහු ලජ්ජා කරවා පලවා හරින්නෙමි” යි සිතා ළඟට ගොස් මුගුරු කෙළවර කටින් ඩැහැ ඇද්දාහ. ධූර්තයා මුගුර අත නොහැරියේය. ඔහු වඩ වඩාත් තදින් මුගුර අල්ලාගත් විට බෝසත්හු පස්සට පැන, “එම්බා පුරුෂය! ඉදින් නුඹ මැරුණෙහි නම්, මා මුගුර අදින කල්හි මෙතරම් තදින් අල්ලා නොගන්නෙහිය. මේ කරුණින් නුඹ මළ බව හෝ නොමළ බව දැන ගැනීම පහසු විය” යි කියා මේ ගාථාව වදාළහ.
මළ මිනියක් සේ වෙස් ගත් පුරුෂයා පොල්ල අත හරිනු ඇද්දැයි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පරීක්ෂා කර බැලූ අයුරු.
“යම් හෙයකින් නුඹ මළ කෙනෙකු මෙන් නිදා ගත්තෙහි ද, එසේ වුවත් (මා) මුගුර අදින කල්හි එය (නුඹේ) අතින් නොගිලිහෙයි ද, එබැවින් නුඹ මළ බව හෝ නොමළ බව දැනගැනීම (මට) දුෂ්කර කරුණක්ය.” (යනු බෝසතුන්ගේ සරදම් කථාවයි).
එහි අර්ථය මෙසේය: එතඤ්හි තෙ දුරාජානං යනු නුඹගේ ඔය ක්රියාව (කපටි අදහස) දැනගැනීම මට අපහසු නොවේ. යං සෙසි මතසායිකං යනු යම් හෙයකින් නුඹ මළ අයෙකු නිදන විලාසයෙන් නිදා සිටින්නෙහි ද, මළ මිනියක් සේ සයනය කරන්නෙහි ද යන්නයි. යස්ස තෙ කඩ්ඪමානස්ස යනු යම් හෙයකින් නුඹේ අතේ ඇති මුගුරු කෙළවර අල්ලා අදින කල්හි එය අතින් නොගිලිහෙයි ද, (ඒ නිසා) නුඹ සැබවින්ම මළ අයෙකු නොවන බව පෙනේ.
මෙසේ කී කල්හි ඒ ධූර්තයා, “මොහු මා නොමළ බව දනියි” යැයි සිතා, නැගිට මුගුරෙන් දමා ගැසීය. එහෙත් මුගුර ඉලක්කය වැරදී ගියේය. එවිට ධූර්තයා, “පලයන්, මාගේ පහර වැරදුණි” යයි කීවේය. එවිට බෝසත්හු ආපසු හැරී, “එම්බා පුරුෂය, මා හට පහර වැරදුන ද, නුඹට අට මහා නිරය සහ සොළොස් ඔසුපත් නිරය නම් නොවරදින්නේය” යි පවසා පිටත් ව ගියහ. ධූර්තයා කිසිවක් නොලැබ සොහොනෙන් නික්ම, (නගරයේ ජලය බැස යන) කාණුවෙන් නාගෙන, පැමිණි මගින්ම නුවරට පිවිසියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා නිම කළ සේක. “එකල ඒ ධූර්තයා වූයේ දේවදත්තය. සිවල් රජු වූයේ මම ම වෙමි.”
දෙවන වූ සිඟාල ජාතක වර්ණනාවයි.
“ලසී ච තෙ නිප්ඵලිතා” (නුඹේ මොළය ද ඉවතට පැන්නේය) යන මේ ජාතක කතාව ශාස්තෲන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි, ගයා ශීර්ෂයේදී දේවදත්ත තෙරුන් විසින් බුදුරදුන්ගේ විලාසය දැක්වීම අරබයා දේශනා කරන ලදී. දේවදත්ත තෙම ධ්යානයෙන් පිරිහී, ලාභ සත්කාරයෙන් ද පිරිහී ‘එක් උපායක් ඇතැ’යි සිතා, කරුණු පහක් ඉල්ලා එය නොලැබූ තැන, අගසව්වන්ගේ සද්ධිවිහාරික වූ, අලුත පැවිදි වූ, ධර්ම විනය නොදත් භික්ෂූන් පන්සියයක් ගෙන ගයා ශීර්ෂයට ගොස් සංඝයා භේද කොට, එකම සීමාවක් තුළ වෙනම පොහොය කර්ම කළේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ගේ ඤාණ පරිපාක කාලය (නුවණ මුහුකුරා ගිය බව) දැන අගසව් දෙනම එහි පිටත් කර යැවූහ. දේවදත්ත තෙම ඔවුන් දැක සතුටු සිත් ඇත්තේ, රාත්රියෙහි දහම් දෙසමින් ‘මම බුද්ධ ලීලාව දක්වන්නෙමි’යි බුදුරදුන්ගේ ඉරියව් පාමින් සැරියුත් තෙරුන් අමතා, “ඇවැත්නි සාරිපුත්තය, භික්ෂු සංඝයා පහව ගිය නිදිමත ඇත්තේය. මාගේ පිට රිදෙයි. මම එය මදක් දිග හරින්නෙමි. භික්ෂූන්ට දහම් කතාව ඔබට වැටහේවා”යි පවසා නින්දට ගියේය. අගසව් දෙනම ඒ භික්ෂූන්ට දහම් දෙසා, මගඵල ලබා දී අවබෝධ කරවා, ඒ සියල්ලන්ම රැගෙන වේළුවනයටම ආපසු වැඩම කළහ.
මේ අතර කෝකාලික භික්ෂුව හිස් වූ විහාරය දැක දේවදත්තයන් වෙත ගොස්, “ඇවැත්නි දේවදත්ත, ඔබ පිරිස භේද කළේය. අගසව්වෝ දෙදෙනා විහාරය හිස් කොට පිරිස රැගෙන ගියහ. ඔබ තවම නිදන්නෙහිදැ”යි පවසා, ඔහුගේ සිවුර ඉවත් කොට බිත්තියට තබා උලක් ගසන්නාක් මෙන් විලුඹින් ළයට පහරක් ගැසුවේය. එකෙණෙහිම ඔහුගේ මුවින් ලේ පිටවිය. ඔහු එතැන් පටන් රෝගාතුර විය. ශාස්තෲන් වහන්සේ (ආපසු වැඩම කළ) සැරියුත් තෙරුන්ගෙන්, “සාරිපුත්ත, ඔබ එහි ගිය කල්හි දේවදත්ත කුමක් කළේ දැ”යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, දේවදත්ත තෙම අප දැක ‘බුද්ධ ලීලාව දක්වන්නෙමි’යි බුදුරදුන් මෙන් හැසිරෙන්නට ගොස් මහත් විනාශයකට පත් විය”යි පැවසීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ, “සාරිපුත්ත, දේවදත්ත තෙම මා අනුකරණය කරන්නට ගොස් විනාශයට පත් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද (එසේම) විනාශයට පත් වූයේ යැ”යි වදාරා, තෙරුන් විසින් අයදින ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ කේශර සිංහයෙකු වී හිමාලය ප්රදේශයේ රන් ගුහාවක වාසය කළහ. එක් දිනක් ඒ සිංහ රජු ගුහාවෙන් නික්ම, ඇඟමැලි කඩා, සිව් දෙස බලා, සිංහ නාද කොට ගොදුරු සොයා යන්නේ, මහත් මී හරකෙකු මරා රසවත් මස් අනුභව කොට, එක් විලකට බැස මැණික් පැහැති ජලයෙන් කුස පුරවාගෙන ගුහාව දෙසට යමින් සිටියේය. එකල එක් හිවලෙක් ගොදුරු සොයා යන්නේ හදිසියේම සිංහයා දැක, පලා යන්නට නොහැකිව සිංහයා ඉදිරියෙහි පාමුල වැටී වැතිරී සිටියේය. “හිවල, කුමක්දැ”යි ඇසූ කල්හි, “ස්වාමීනි, මම ඔබට උපස්ථාන කිරීමට කැමැත්තෙමි”යි කීවේය. සිංහයා “යහපත, එව. මට උපස්ථාන කරව. මම තට රසවත් මස් කන්නට දෙන්නෙමි”යි පවසා හිවලා ද රැගෙන රන් ගුහාවට ගියේය. එතැන් පටන් හිවලා සිංහයා ඉතිරි කරන මස් කයි. ඔහු ටික දිනකින්ම තරබාරු ශරීර ඇත්තෙක් විය.
ඉක්බිති එක් දිනක් ගුහාවේ වැතිරී සිටි සිංහයා මෙසේ කීය: “හිවල යව, කඳු මුදුනේ සිට, කඳු පාමුල හැසිරෙන ඇත්, අස්, මී ආදීන් අතුරින් යමෙකුගේ මස් කනු රිසි ද, ඌ දෙස බලා අවුත් ‘අසවල් සතාගේ මස් කනු කැමැත්තෙමි’යි පවසා, මා වැඳ ‘විරොච සාමි’ (ස්වාමීනි, බබළනු මැනවි/වික්රම පානු මැනවි) යි කියව. මම ඌ මරා මධුර වූ මස් කා තට ද දෙන්නෙමි.” හිවලා කඳු මුදුනට නැග නොයෙක් මෘගයන් දෙස බලා යමෙකුගේ මස් කනු කැමති වී ද, රන් ගුහාවට පිවිස සිංහයාට ඒ බව දන්වා පාමුල වැටී “විරොච සාමි” යයි කියයි. සිංහයා වේගයෙන් පැන, මද කිපුණ උතුම් ඇතෙකු වුව ද එතැනම මරා දමා, තමා ද රසවත් මස් කා හිවලාට ද දෙයි. හිවලා කුස පුරා මස් කා ගුහාවට වැදී නිදයි. කල් යත්ම ඔහුගේ මානය වැඩුණේය. “මම ද සිව්පාවෙකි. කුමක් හෙයින් දිනපතා අනුන් විසින් පෝෂණය කරනු ලබමින් වෙසෙම් ද? මෙතැන් පටන් මම ද ඇතුන් ආදීන් මරා මස් කන්නෙමි. මෘගරාජ සිංහයා ද මද කිපුණ ඇතුන් මරන්නේ ‘විරොච සාමි’ (බබළනු මැනවි ස්වාමීනි) යයි කියන ලද වචනය නිසාය. මම ද සිංහයා ලවා ‘විරොච ජම්බුක’ (බබළනු මැනවි හිවල) යයි මට කියවාගෙන, එක් මද ඇතුකු මරා මස් කන්නෙමි”යි සිතුවේය.
ඔහු සිංහයා වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය. “ස්වාමීනි, මම බොහෝ කලක් ඔබ විසින් මරන ලද ඇතුන්ගේ මස් කෑවෙමි. මම ද එක් උතුම් ඇතෙකු මරා මස් කනු කැමැත්තෙමි. එබැවින් ඔබ නිදන රන් ගුහාවේ මම නිදන්නෙමි. ඔබ පර්වත පාමුල හැසිරෙන ඇතකු බලා මා වෙත අවුත් ‘විරොච ජම්බුක’ (හිවල, බබළනු මැනවි) යයි කියන්න. මේ පමණ දෙයකට මසුරු නොවන්න.” එවිට සිංහයා ඔහුට මෙසේ කීය. “හිවල, තෝ ඇතුන් මැරීමට සමත් සිංහ කුලයක උපන්නෙක් නොවෙයි. ඇතකු මරා මස් කෑමට සමත් හිවලෙක් ලොව නැත. තට මෙය රුචි නොවේවා. මා විසින් මරන ලද ඇතුන්ගේම මස් කා ජීවත් වව.” ඔහු මෙසේ කියනු ලැබූවත් එයින් වැළකීමට නොකැමතිව නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිටියේය. සිංහයා ඔහු වැළැක්වීමට නොහැකි තැන එය පිළිගෙන, “එසේ නම් මා වසන තැනට වී වැතිර ගනු” යයි හිවලා රන් ගුහාවේ සැතපවූවේය. තමා පර්වත පාමුල මද කිපුණ ඇතකු බලා ගුහා දොරටුවට ගොස් “විරොච ජම්බුක” (හිවල, බබළනු මැනවි) යයි කීවේය. හිවලා රන් ගුහාවෙන් නික්ම, ඇඟමැලි කඩා සිව්දෙස බලා, තුන් වරක් (හිවල්) හඬ නඟා “මද ඇතාගේ කුම්භස්ථලයට පනිමි”යි පැන, ඉලක්කය වැරදී ඇතාගේ පාමුල වැටුණේය. ඇතා දකුණු පය ඔසවා උගේ හිස මැඩසලීය. හිසෙහි ඇට කුඩුපට්ටම් වී ගියේය. ඉක්බිති ඇතා පයින් ගසා උගේ සිරුර ගොඩක් කොට, ඒ මතට බෙටි හෙළා, කුඤ්චනාද කොට වනයට පිවිසියේය.
කැනහිලා ඇතු පිටට පනින අයුරු සහ සිංහයා එය බලා සිටින අයුරු
බෝසතාණන් වහන්සේ මේ පුවත දැක, “හිවල, දැන් බබළනු මැනවි” යයි පවසා මේ ගාථාව වදාළහ.
“තාගේ මොළය ද ඉවතට පැන්නේය. හිස ද පලන ලද්දේය. නුඹේ සියලු ඉළ ඇට බිඳී ගියේය. අද නුඹ (හොඳටම) බබළන්නෙහිය.”
එහි ලසී යනු හිස් මුල්ය (මොළයයි). නිප්ඵලිතා යනු පිටතට නික්මුණේය යන්නයි. බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ මේ ගාථාව පවසා, දිවි ඇති තාක් සිට කම් වූ පරිදි මියපරලොව ගියහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල හිවලා වූයේ දේවදත්තය. සිංහයා වූයේ මම ම ය.”
තුන්වන වූ විරෝච ජාතක වර්ණනාවයි.
“බහුම්පෙතං අසබ්භිජාතවෙදා” යන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි ආජීවකයන්ගේ මිථ්යා තපස් ක්රම අරබයා දේශනා කළ සේක. එකල ආජීවකයෝ ජේතවනාරාමය පිටුපස විවිධාකාර වූ මිථ්යා තපස්වල යෙදුණහ. බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔවුන්ගේ:
ආදී නානාප්රකාර මිථ්යා තපස් ක්රම දැක භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසා සිටියේ, “ස්වාමීනි, මේ මිථ්යා තපස් ක්රම නිසා මොවුන්ට කුසලයක් හෝ වැඩීමක් (අභිවෘද්ධියක්) ඇත්තේ ද?” යනුවෙනි. ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාරන සේක්, “මහණෙනි, මෙබඳු මිථ්යා තපස් නිසා කුසලයක් හෝ අභිවෘද්ධියක් සිදු නොවේ. පෙර නුවණැත්තෝ ද ‘මෙබඳු තපස් නිසා කුසලයක් හෝ අභිවෘද්ධියක් වන්නේ යැ’යි සිතා උපන් දින ගිනි රැගෙන වනයට පිවිස, ගිනි පිදීම් ආදියෙන් කිසිදු අභිවෘද්ධියක් නො දැක, එම ගින්න ජලයෙන් නිවා දමා, කසිණ භාවනා කොට අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා බ්රහ්මලෝකයේ උපන්හ” යි පවසා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ උසස් බමුණු කුලයක උපන්හ. ඔහුගේ දෙමාපියෝ ඔහු
උපන් දිනයෙහි ම ගිනි දල්වා තැබූහ. ඔහුට වයස අවුරුදු දහසයක් වූ කල දෙමාපියෝ මෙසේ කීහ.
“පුත, මේ ඔබ උපන්
දිනයෙහි දැල්වූ ගින්නයි. ඉදින් ඔබ ගිහි ගෙයි වසනු කැමැත්තේ නම් ත්රිවේදය ඉගෙන ගන්න. එසේත් නැතිව බ්රහ්මලොකයෙහි
යනු කැමැති නම්, මේ ගින්න රැගෙන වනයට ගොස් ගිනි දෙවියන් පුදමින් මහා බ්රහ්මයන් සතුටු කොට බ්රහ්මලොක පරායණ
වන්න.”
ඔහු “මට ගිහි ගෙයින් පලක් නැතැ” යි පවසා උපන් දින ගින්න රැගෙන මහා වනයට පිවිස, අසපුවක් තනාගෙන ගිනි
දෙවියන් පුදමින් වනයෙහි විසීය. දිනක් ඔහු පසල් ගමකින් දක්ෂිණාව වශයෙන් ගවයෙකු ලබා, එම ගවයා අසපුවට ගෙන ගොස් මෙසේ
සිතීය: “ගිනි දෙවියන් හට ගව මස් කවන්නෙමි.”
එසේ සිතූ ඔහුට නැවත මෙසේ සිතුණි: “මෙහි ලුණු නැත. ගිනි දෙවියන්
ලුණු නැති මස් කෑමට නො හැකි වනු ඇත. එබැවින් ගමට ගොස් ලුණු ගෙනැවිත් ලුණු සහිත මස් ගිනි දෙවියන්ට
කවන්නෙමි.”
ඔහු ගවයා එතැන ම බැඳ තබා ලුණු ගෙන ඒම පිණිස ගමට ගියේය. ඔහු ගිය පසු වැදි රංචුවක් එතැනට පැමිණියහ.
ඔවුහු ගවයා දැක ඌ මරා, මස් පිස අනුභව කොට, වලිගය ද කෙන්ඩා සහ හම ද එතැන ම දමා ඉතිරි මස් සියල්ල රැගෙන ගියහ.
බමුණා පැමිණ වලිගය ආදිය පමණක් ඉතිරි වී තිබෙනු දැක මෙසේ සිතීය: “මේ ගිනි දෙවියා තමාට අයත් දේ පවා රැකගැනීමට අසමත්
ය. එසේ තිබියදී මා කෙසේ නම් රකී ද? මේ ගිනි පිදීමෙන් වැඩක් නැත. මෙයින් කුසලයක් හෝ අභිවෘද්ධියක් සිදු නො
වන්නේය.”
ගිනි පිදීමෙහි අදහස අත්හැර දැමූ ඔහු, “පින්වත් ගිනි දෙවියනි, ඔබ තමා සතු දේ පවා රැකගැනීමට අසමත් ව
සිටියදී මා කවදා නම් රකින්නෙහි ද? ඔබට පුදනු පිණිස මාංශ නැත. එබැවින් මේවායින්වත් සතුටු වන්න” යි පවසා වලිගය
ආදිය ගින්නට දමමින් මෙම ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“අසත්පුරුෂ වූ ජාතවේද (ගිනි දෙවියනි), යම් හෙයකින් අපි තමා සතු දේවත් රැකගැනීමට නොහැකි ඔබව වලිගයෙන් පුදමු ද, මේ (වලිගය) පවා ඔබට බොහෝ වැඩි ය. මස් ලැබීමට සුදුසු ඔබට අද මස් නැත. එබැවින් මේ වලිගය පමණක් පිළිගනු මැනව.”
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
‘බහුම්පෙතං’ යනු මෙපමණක් ද බොහෝ වැඩි ය යන්නයි.
‘අසබ්භි’ යනු
අසත්පුරුෂ වූ, යහපත් ගතිගුණ නැති තැනැත්තා ය.
‘ජාතවෙද’ යනු ගින්නට කරන ඇමතුමකි. ගින්න උපන් සැණින් ම
දැනෙන්නේ ය (ප්රකට වෙයි), එබැවින් ‘ජාතවෙද’ යැයි කියනු ලැබේ.
‘යං තං වාලධිනාභිපූජයාම’ යනු අද දින අපි
තමා සතු දෙය පවා රැකගැනීමට අසමත් වූ භාග්යවතුන් වහන්සේ (ගිනි දෙවියා) වලිගයෙන් පුදමු ද, එයත් ඔබට බොහෝ වැඩි බව
දැක්වීමයි.
‘මංසාරහස්ස’ යනු මස් අනුභවයට සුදුසු ඔබට අද මස් නැත යන්නයි.
‘නඞ්ගුට්ඨම්පි භවං
පටිග්ගහාතූ’ යනු තමා සතු දේ රැකගැනීමට අසමත් වූ ඔබ වහන්සේ (ගිනි දෙවියා) මේ කෙණ්ඩා, සම සහ වලිගයවත්
පිළිගනිත්වා යන්නයි.
මෙසේ පැවසූ මහාසත්ත්වයෝ ගින්න ජලයෙන් නිවා දමා, සෘෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදි වී, අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන ජීවිතාන්තයේ බ්රහ්මලොක පරායණ වූහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගිනි දෙවියාගේ නොහැකියාව පසක් කොට ගොනාගේ වලිගය සහ කකුල් ගින්නට
දමන අයුරු.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක.
“එකල ගිනි නිවූ තාපසයා වූයේ මම ම වෙමි.”
සිව්වන නඞ්ගුට්ඨ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“රාධ, ඔබ නො දන්නෙහි” (න ත්වං රාධ විජානාසි) යන මේ ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, (එක්තරා භික්ෂුවකගේ) ගිහි කල බිරිඳගේ පෙළඹවීමක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි වර්තමාන කතාව ඉන්ද්රිය ජාතකයේ සඳහන් වනු ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම භික්ෂුව අමතා, “මහණ, ස්ත්රීන් නම් ආරක්ෂා කළ නොහැකි ජාතියකි. ආරක්ෂාව සලසා රැකීමට උත්සාහ කළත් ඔවුන් රැකගත නොහැක. ඔබ පෙරත් මේ ස්ත්රියට ආරක්ෂාව සලසා රැකීමට උත්සාහ කළ නමුත් එය කළ නොහැකි විය. දැන් කෙසේ නම් රකින්නේද?” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ ගිරා යෝනියෙහි උපන්හ. කාසි රටේ එක්තරා බ්රාහ්මණයෙක් බෝධිසත්වයන් සහ ඔහුගේ බාල සොහොයුරා පුත් තනතුරෙහි තබා පෝෂණය කළේය. ඔවුන් අතුරින් බෝධිසත්වයන්ගේ නම “පොට්ඨපාද” විය. අනෙක් ගිරවාගේ නම “රාධ” විය. නමුත් ඒ බ්රාහ්මණයාගේ භාර්යාව අනාචාරී වූ, දුස්සීල තැනැත්තියක් වූවාය. ඔහු වෙළඳාම පිණිස පිටත්ව යන විට සොහොයුරන් දෙදෙනා අමතා, “දරුවනි, ඉදින් තොපගේ මව වන බැමිණිය අනාචාරයේ හැසිරෙන්නේ නම්, ඇයව වළක්වන්න” යැයි කීවේය. බෝධිසත්වයෝ, “පියාණෙනි, මැනවි. වළක්වන්නට හැකි නම් වළක්වන්නෙමු. නොහැකි නම් නිහඬ වන්නෙමු” යැයි පැවසූහ. මෙසේ බ්රාහ්මණයා බැමිණියව ගිරවුන්ට භාර දී වෙළඳාම පිණිස ගියේය.
ඔහු ගිය දින සිටම බැමිණිය අනාචාරයේ හැසිරීමට පටන් ගත්තීය. නිවසට ඇතුළු වන්නන්ගේත්, පිටවන්නන්ගේත් කෙළවරක් නොවිය. ඇයගේ ක්රියා කලාපය දුටු රාධ බෝධිසත්වයන් අමතා, “අයියණ්ඩිය, අපගේ පියාණන් ‘ඉදින් තොපගේ මව අනාචාරයේ හැසිරෙන්නේ නම් ඇය වළක්වන්න’ යැයි පවසා ගියේය. දැන් මේ තැනැත්තිය අනාචාරයේ හැසිරෙයි. අපි ඇයව වළක්වමු” යැයි කීවේය. බෝධිසත්වයෝ, “දරුව, නුඹ තමාගේ ඇති අව්යක්ත බව නිසාත්, ළාමක බව නිසාත් මෙසේ කියන්නෙහිය. ස්ත්රියක් කර තබාගෙන ඇවිදිමින් රැකීමට උත්සාහ කළත්, ඔවුන් ආරක්ෂා කළ නොහැක. යම් ක්රියාවක් කළ නොහැකි නම්, එය කිරීම සුදුසු නැතැ”යි පවසා මෙම ගාථාව වදාළහ.
“රාධ, නුඹ නොදන්නෙහිය. මධ්යම රාත්රිය තවම පැමිණියේ නැත. කොසියායනිය (බැමිණිය) අප කෙරෙහි ඇල්ම දුරු කර (විරක්තව) ඇත. (එබැවින්) නුඹ නුවණ නැති බස් දොඩවන්නෙහිය.”
“රාධය, මධ්යම රාත්රිය එන්නට පෙරම කොතෙක් පුරුෂයෝ පැමිණියාහුදැයි ඔබ නොදන්නෙහිය. ඔබ අර්ථ රහිත වචන කියන්නෙහිය. බැමිණිය බමුණා කෙරෙහි ඇල්ම නැත්තියක වී ඇත.”
එහි න ත්වං රාධ විජානාසි, අඩ්ඪරත්තෙ අනාගතෙ යනු: ‘දරුව රාධ, නුඹ නොදන්නෙහිය. මධ්යම රාත්රිය එළඹෙන්නටත් පෙර, පළමු යාමයේදීම පමණක් මෙපමණ ජනකායක් පැමිණියහ. ඉතින් ඉදිරියට තව කොපමණ පිරිසක් පැමිණේවි දැයි කවුද දන්නේ?’ යන්නයි. අබ්යයතං විලපසී යනු: නුඹ නුවණ නැත්තෙකු (අව්යක්තයෙකු) සේ විලාප කියන්නෙහිය. විරත්තා කොසියායනෙ යනු: අපගේ මව වූ කෞශික ගෝත්රික බැමිණිය විරාගීව සිටියි; අපගේ පියාණන් කෙරෙහි ප්රේමයක් නැත්තී වී ඇත. ඉදින් ඇයට ඔහු කෙරෙහි ස්නේහයක් හෝ ප්රේමයක් තිබුණේ නම් මෙබඳු අනාචාරයක් නොකරන්නීය. යන මේ අර්ථය මෙම වචනවලින් ප්රකාශ කළේය.
මෙසේ ප්රකාශ කොට (බෝධිසත්වයෝ) රාධට බැමිණිය සමඟ කතා කිරීමට ඉඩ නොදුන්හ. ඇය ද බමුණා එන තුරු තමන් කැමති පරිදි හැසිරුණාය. බමුණා පැමිණ, “දරුව, තොපගේ මව කෙසේ වූවාදැ”යි පොට්ඨපාදගෙන් විමසීය. බෝධිසත්වයෝ බ්රාහ්මණයාට සියල්ල ඇති සැටියෙන් ප්රකාශ කොට, “පියාණෙනි, මෙබඳු දුස්සීල තැනැත්තියකගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?”යි විමසා, “පියාණෙනි, අප විසින් මවගේ දෝෂය ප්රකාශ කළ මොහොතේ පටන් තවදුරටත් මෙහි විසිය නොහැක” යැයි පවසා බ්රාහ්මණයාගේ පාද වන්දනා කොට, රාධ සමඟ ඉගිලී වනයට ගියහ.
බමුණා ගිරවුන්ගෙන් තොරතුරු විමසන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ (ශාසනය කෙරෙහි) කලකිරී සිටි භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල බමුණා සහ බැමිණිය වූයේ මේ යුවළමය. රාධ වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. පොට්ඨපාද වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
පස්වන රාධ ජාතක වර්ණනාවයි.
“අපි නු හනුකා සන්තා” (අපගේ හකු වෙහෙසට පත්ව ඇත නොවේ ද?) යන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි මහලු තෙරවරුන් පිරිසක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. ඔවුහු ගිහි කල සැවැත් නුවර මහත් ධන සම්පත් ඇති, ඔවුනොවුන්ට හිතවත් යහළුවෝ වූහ. එකට එක්ව පින්කම් කළ ඔවුහු, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, “අපි දැන් මහලු වූවෝ වෙමු. ගිහි ගෙයි වාසයෙන් අපට ඇති ඵලය කුමක් ද? ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැවිදි වී රමණීය වූ බුද්ධ ශාසනයෙහි මහණ දම් පුරා දුක් කෙළවර කරමු” යි සිතා, සියලු ධන සම්පත් දූ දරුවන්ට පවරා දී, කඳුළු පිරුණු මුහුණු ඇති ඥාති පිරිස අතහැර, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් පැවිද්ද ඉල්ලා මහණ වූහ. එසේ පැවිදි වූ නමුත් පැවිද්දට සරිලන මහණ දම් නොපිරූහ. මහලු හෙයින් ධර්මය ද ඉගෙන නොගත්හ. ගිහි කල මෙන් පැවිදි වූ පසුව ද විහාරය කෙළවර පන්සලක් කරවාගෙන එකටම විසූහ. පිඬු සිඟා වඩින විට ද වෙනත් තැනකට නොගොස් බොහෝ විට තමන්ගේ දූ පුතුන්ගේ නිවෙස්වලට ම ගොස් වැළඳූහ. ඔවුන් අතරින් එක් භික්ෂුවකගේ ගිහි කල බිරිඳ සියලුම මහලු තෙරවරුන්ට උපකාර කළාය. එබැවින් සෙසු පිරිස ද තමන් ලත් ආහාර රැගෙන ඇගේ නිවසට ම ගොස් හිඳගෙන වළඳති. ඇය ද ඔවුනට හැකි පමණින් සූප ව්යංජන පිළියෙල කර දෙයි. කල් යෑමෙන් ඇය යම් රෝගයක් වැළඳී කළුරිය කළාය. ඉක්බිති ඒ මහලු තෙරවරු විහාරයට ගොස් ඔවුනොවුන්ගේ ගෙල බදාගෙන “රසවත් අහර පිළියෙල කරන දෑත් ඇති (මධුරහත්ථරසා) උපාසිකාව මිය ගියාය” යි කියමින් විහාරය කෙළවර හඬමින් හැසිරුණාහ. ඔවුන්ගේ ශබ්දය අසා භික්ෂූන් එතැනට රැස්ව “ඇවැත්නි, කුමක් නිසා හඬන්නාහු දැ” යි විමසූහ. එවිට ඔවුහු, “අපගේ මිත්ර භික්ෂුවගේ ගිහි කල බිරිඳ වූ, රසවත් අහර දෙන අත් ඇති උපාසිකාව කළුරිය කළාය. ඇය අපට අතිශයින් උපකාර කළාය. දැන් එවැනි අයෙක් කොහෙන් ලබන්න ද? මේ කරුණ නිසා අපි හඬන්නෙමු” යි පැවසූහ.
මොවුන්ගේ මේ විපරීත ක්රියාව දැක භික්ෂූහු දම් සභාවේ දී කථාවක් ඇති කළහ. “ඇවැත්නි, අසවල් කරුණ නිසා මහලු තෙරවරු එකිනෙකාගේ ගෙල වැළඳගෙන විහාරය කෙළවර හඬමින් ඇවිදිති” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියහු දැ” යි විමසා, “මේ කථාවෙනැ” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, මොවුන් ඇගේ මරණය නිසා හඬමින් ඇවිදින්නේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙර ද මොවුහු කාක යෝනියෙහි ඉපිද, මුහුදේ දී මළ මැය නිසා ‘මුහුදු ජලය ඉස හිස් කොට මැය ගොඩගනිමු’ යි උත්සාහ කොට නුවණැත්තන් නිසා ජීවිතය ලැබූහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ මුහුදු දේවතාවා වී උපන්හ. එකල එක් කපුටෙක් තම බිරිඳ වූ කපුටු දෙන ද සමඟ ගොදුරු සොයමින් මුහුදු වෙරළට ගියේය. එසමයෙහි මිනිස්සු මුහුදු වෙරළේ දී කිරිබත්, මත්ස්ය මාංශ, සුරා ආදියෙන් නාගයන් උදෙසා බිලි පූජා පවත්වා පිටත්ව ගියහ. ඉක්බිති ඒ කපුටා බිලි පූජා ස්ථානයට ගොස් කිරිබත් ආදිය දැක කපුටු දෙන සමඟ කිරිබත්, මාළු සහ මස් අනුභව කොට බොහෝ කොට සුරා ද බීවේය. ඒ දෙදෙනාම සුරා මතින් මත්ව “මුහුදු කෙළි සෙල්ලම් කරන්නෙමු” යි සිතා වෙරළ කෙළවර සිට නාන්නට පටන් ගත්හ. එකෙනෙහිම පැමිණි රළ පහරක් කපුටු දෙන ඩැහැගෙන ගොස් මුහුදට දැම්මේය. එවිටම එක් මාළුවෙක් ඇය ගිල දැම්මේය. කපුටා “මාගේ බිරිඳ මළාය” යි හඬා වැළපුණේය. එවිට ඔහුගේ විලාප හඬ අසා බොහෝ කපුටෝ රැස්ව “කුමන කරුණක් නිසා හඬන්නෙහි දැ” යි විමසූහ. “ඔබලාගේ යෙහෙළිය වෙරළ කෙළවර නාමින් සිටියදී රළ පහරකින් ගසාගෙන ගියා” යැයි හෙතෙම කීවේය. එවිට ඒ සියල්ලෝම එක හඬින් කෑගසමින් හැඬූහ. ඉන්පසු ඔවුනට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් පහළ විය. “මේ මුහුදු ජලය අපට කෙතරම් දෙයක් ද? වතුර ඉස හිස් කොට මුහුද පාළු කර යෙහෙළිය ගොඩගනිමු.” ඔවුහු කට පුරා දිය ගෙන ගොස් පිටතට දමති, ලුණු දියෙන් උගුර වියළී යන විට ගොඩබිමට අවුත් විවේක ගනිති.
මෙසේ ඔවුන්ගේ හකු වෙහෙසට පත් වූ කල්හි, මුව වියළී ගිය කල්හි, ඇස් රතු වී, දීන වී, විඩාවට පත්ව ඔවුනොවුන් අමතා, “පින්වතුනි, අපි මුහුදෙන් දිය ගෙන ගොඩට දමමු. එහෙත් අප දිය ගත් ගත් තැන නැවත ජලයෙන් පිරෙයි. මුහුද හිස් කිරීමට නම් අපට නොහැකි වනු ඇතැ” යි පවසා මෙම ගාථාව කීහ:
“අපගේ හකු පාඩා තෙහෙට්ටුවට පත්ව ඇත. මුව ද වියළී යයි. අපි වීර්යය අත් නොහරිමු (නමුත් සාගරය හිස් කළ නොහැක). මහ මුහුද පිරෙන්නේමය.”
එහි අපි නු හනුකා සන්තා යනු අපගේ හකු පාඩා කිලමු (වෙහෙසට) පත්ව ඇත යන්නයි. ඔරමාම න පාරෙමා යනු අපි අපගේ බලයෙන් මහා සාගරයේ දිය ඉවතට අදිමු (හිස් කිරීමට වෑයම් කරමු), එහෙත් එය හිස් කිරීමට නොහැකි වන්නෙමු. පූරතෙව මහොදධී යනු මේ මහා සාගරය පිරෙන්නේ ම ය.
මෙසේ පවසා ඒ සියලු කපුටෝ, “ඒ කපුටු දෙනගේ තුඩ මෙබඳු විය. මෙබඳු වූ වටකුරු ඇස් තිබිණි. මෙබඳු වූ ඡවි වර්ණයක් (සිරුරේ පාටක්) තිබිණි. මෙබඳු වූ මිහිරි හඬක් තිබිණි. ඇය මේ චෞර සාගරය නිසා විනාශ වී ගියා ය” යි කියමින් බොහෝ සේ වැළපුණාහ. ඔවුන් මෙසේ විලාප කියද්දී මුහුදු දේවතාවා බියකරු රූපයක් මවා පෙන්වා ඔවුන් පලවා හැරියේය. මෙසේ කිරීමෙන් (වෙහෙස වී මිය යාමට නොදී) ඔවුන්ට යහපතක් ම සිදුවිය.
කපුටන් මුහුදේ ජලය ඉසීමට වෙහෙසෙද්දී සමුද්ර දේවතාවා මතු වූ අයුරු
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා නිම කළ සේක. “එකල කපුටු දෙන වූයේ මේ පුරාණ බිරිඳයි. කපුටා වූයේ මහලු තෙරනමය. සෙසු කපුටන් වූයේ සෙසු මහලු තෙරවරු ය. මුහුදු දේවතාවා වූයේ මම ම වෙමි.”
හයවැනි වූ සමුද්දකාක ජාතක වර්ණනාවයි.
“නයිදං දුක්ඛං අදුං දුක්ඛං” (මේ දුක දුකක් නොවේ, අර දුකයි දුක) යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා උකටලී වූ (කලකිරුණු) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන් “සැබෑද භික්ෂුව, ඔබ උකටලී වී සිටින්නේ?” යැයි විමසූ කල්හි “එසේය ස්වාමීනි, සැබෑය” යැයි පිළිතුරු දුන් අතර, “කවුරුන් නිසා ඔබ කලකිරුණේදැයි” විමසූ විට, “පෙර ගිහි කල බිරිඳ නිසාය” යැයි පවසා, “ස්වාමීනි, ඒ ස්ත්රිය මිහිරි අත් රස (රසවත් ආහාර පිසීමේ හැකියාව) ඇත්තියක්, ඇය නොමැතිව විසීමට මට නොහැකිය” යැයි පැවසීය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ “භික්ෂුව, ඒ ස්ත්රිය ඔබට අනර්ථකාරී ය. පෙරත් ඔබ ඇය නිසා හුලෙහි තබන ලද්දේ, ඇයවම පතමින් මියගොස් නිරයේ උපන්නේය. දැන් කුමක් නිසා නැවතත් ඇයවම පතන්නෙහිද?” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ ආකාශස්ථ දේවතාවෙක් වී උපන්හ. එකල බරණැස් නුවර කාර්තික නැකැත් උත්සවය පැමිණියේය. නගරය දෙව්පුරයක් මෙන් අලංකාර කළහ. සියලු ජනයා සැණකෙළි කෙළින්නට වූහ. එක් දුගී මිනිසෙකුට තිබුණේ ඝන (රළු) සළු යුවළක් පමණි. ඔහු එය මනාව සෝදවා, නමා, සියයක් දහසක් රැළි සිටින සේ සකසා තැබීය. එකල්හි ඔහුගේ බිරිඳ මෙසේ කීවාය: “ස්වාමීනි, මම කුසුම්භ මලින් (වණුක් මලින්) රක්ත වර්ණ ගැන්වූ වස්ත්රයක් හැඳ, එකක් පොරවා, ඔබගේ ගෙළ වැළඳගෙන කාර්තික නැකැත් උත්සවයේ හැසිරෙනු කැමැත්තෙමි.” “සොඳුර, අප වැනි දිළින්දන්ට කුසුම්භ වර්ණ කොයින්ද? පිරිසිදු සුදු වස්ත්රයක් හැඳ ක්රීඩා කරන්න.” “කුසුම්භ වර්ණ වස්ත්රයක් නොලැබුණොත් මම සැණකෙළියට සහභාගී නොවෙමි. ඔබ වෙනත් ස්ත්රියක් රැගෙන ක්රීඩා කරන්න” යැයි ඇය කීවාය. “සොඳුර, මාව පීඩාවට පත් කරන්නේ ඇයි? අපට කුසුම්භ වර්ණ කොයින්ද?” “ස්වාමීනි, පුරුෂයෙකුට කැමැත්ත ඇති නම් නොකළ හැක්කක් නැත. රජතුමාගේ කුසුම්භ වත්තේ බොහෝ කුසුම්භ මල් ඇත.” “සොඳුර, ඒ ස්ථානය යකුන් අරක් ගත් පොකුණක් මෙන් ඉතා දැඩි ආරක්ෂාව ඇත්තකි. එහි ළං වීමටවත් නොහැකිය. ඔබට ඒ ආශාව එපා. ලද දෙයින් සතුටු වන්න.” “ස්වාමීනි, රාත්රී කාලයේ අන්ධකාරය ඇති කල්හි පුරුෂයෙකුට යා නොහැකි තැනක් නැත.” මෙසේ ඇය නැවත නැවතත් ඇවිටිලි කරන කල්හි, ක්ලේශ වසඟයට ගිය ඔහු ඇයගේ වචනය පිළිගෙන “හොඳයි සොඳුර, කරදර නොවන්න” යැයි ඇයව සනසා, රාත්රී කාලයේ ජීවිතය ගැන නොසිතා නගරයෙන් පිටවී රජුගේ කුසුම්භ උයනට ගොස්, වැට කඩා උයන තුළට පිවිසියේය. ආරක්ෂක පුරුෂයෝ වැට බිඳෙන හඬ අසා “සොරෙක්, සොරෙක්” යැයි කෑගසා, වටලා, ඔහු අල්ලාගෙන, බැණ වැදී, තළා පෙළා, ගැටගසා, පහන් වූ පසු රජුට දැක්වූහ. රජතුමා “යව්, මොහු උල තබව්” යැයි නියෝග කළේය. ඉක්බිති ඔහු පිට අත්ල ගැටගසා, වධ බෙර වයමින් නගරයෙන් පිටතට ගෙන ගොස් උල තැබූහ. බලවත් වේදනාවන් ඇති විය. කවුුඩෝ හිස මත ලැග, හෙල්ල තුඩක් වැනි හොටින් ඇස් විදින්නට වූහ.
[රාජකීය උයනේදී සොරකමේ ආ පුරුෂයා මුරකරුවන් විසින් අල්ලා ගන්නා ආකාරය]
ඔහු තමා විඳින ඒ සා මහත් දුක ගැන මෙනෙහි නොකොට, එම ස්ත්රියවම සිහි කරමින්, “ඝන වූ කුසුම්භ පුෂ්ප රක්ත වර්ණ වස්ත්රයක් හැඳ, මගේ ගෙළ වටා අත් යුවළක් යවාගෙන ඇය හා එක්ව කාර්තික රාත්රී සැණකෙළිය පැවැත්වීමේ අවස්ථාව මට මඟ හැරුණේය” යැයි සිතා මෙම ගාථාව පැවසීය.
“කවුඩෙක් මට තුඩින් ඇනීම යනු මේ දුකක් නොවේ.
එහෙත් සාමා තොමෝ කුසුම්භ පුෂ්පයෙන් රක්ත වර්ණ කළ වස්ත්ර
හැඳ,
කාර්තික උත්සවය නොවිඳින්නී ද,
අන්න එය (මට) දුකකි.”
එහි නයිදං දුක්ඛං අදුං දුක්ඛං, යං මං තුදති වායසො යන්නෙහි අර්ථය නම්: හුලෙහි ඇමිණීම ප්රත්ය කොටගෙන හටගන්නා වූ යම් කායික චෛතසික දුකක් ඇද්ද, තවද ලෝහමය තුඩක් වැනි හොටින් කවුඩා මට විදින යම් දුකක් ඇද්ද, මේ කිසිවක් මට දුකක් නොවේ. අදුං දුක්ඛං යනු, මෙයම මට දුකක් ය. ඒ කවරේද යත්? යං සාමා පුප්ඵරත්තෙන, කත්තිකං නානුභොස්සතී යනු, යම් ඒ ප්රියංගු (කහ) වන් පාටැති සාමා නම් වූ මගේ භාර්යාව එකක් හැඳ එකක් පොරවා, මෙසේ තද රතු පැහැති වස්ත්ර යුගලයකින් සැරසී මගේ ගෙළ වැළඳගෙන කාර්තික රාත්රී සැණකෙළිය නොවිඳින්නීද, මෙය මට දුකය. එයම මට පීඩා කරයි යන්නයි. ඔහු මෙසේ ස්ත්රියක් අරබයා විලාප නගමින්ම කළුරිය කොට නිරයෙහි උපන්නේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක: “එකල අඹුසැමි යුවළ වූයේ දැන් මේ අඹුසැමි යුවළයි. ඒ කරුණ සියැසින් දැක සිටි ආකාශස්ථ දේවතාවා නම් මම ම වෙමි.”
සත්වන පුප්ඵරත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“නාහං පුනං න ච පුන” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, ක්ලේශයන් මැඩපැවැත්වීම අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර මහත් ධන සම්පත් ඇති, ඔවුනොවුන් මිතුරු වූ සිටු පුත්රයෝ පන්සියයක් පමණ දෙනා බුදු දහම අසා, ශාසනය කෙරෙහි පැහැදී පැවිදි වී, කෝටියක් ධනය අතුරා ගත් බිමේ (ජේතවනයේ) වාසය කළහ. දිනක් මධ්යම රාත්රියෙහි ඔවුන් තුළ ක්ලේශ සහගත සිතුවිලි පහළ විය. ඔවුහු එයින් කලකිරී, තමන් විසින් අත්හළ කෙළෙස් නැවත ගැනීමට සිතූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම වේලාවෙහි සර්වඥතා ඥානය නමැති පහන් ටැඹ ඔසවා, ජේතවනය තුළ කවර භික්ෂූහු ඇලී සිටිත්දැයි ඔවුන්ගේ අදහස් බලන සේක්, එම භික්ෂූන්ගේ සිත් තුළ කාමරාග සහගත සිතුවිලි උපන් බව දැනගත් සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ වනාහි, එකම පුතකු සිටින මවක් ඒ පුත්රයා රකින්නාක් මෙන් ද, එකම ඇසක් ඇති පුරුෂයකු ඒ ඇස රකින්නාක් මෙන් ද තම ශ්රාවකයන් රකිති. පෙරයම ආදී යම් යම් වේලාවක ඔවුන්ට කෙළෙස් උපදී ද, එම කෙළෙස් වැඩීමට ඉඩ නොදී ඒ ඒ වේලාවෙහිම ඒවා මැඩපවත්වති. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් පහළ විය. “මෙය සක්විති රජුගේ නගරය ඇතුළතම සොරුන් පහළ වූවාක් මෙනි. දැන්ම මම ඔවුන්ට දහම් දෙසා කෙළෙස් මැඩපවත්වා රහත් බව ලබා දෙමි” යි සිතා, ගන්ධ කුටියෙන් නික්ම මිහිරි ස්වරයෙන් ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. තෙරුන් වහන්සේ ද “කිම ස්වාමීනි”යි වහා අවුත් වැඳ සිටියහ. “ආනන්ද, ජේතවනය තුළ වැඩවසන යම්තාක් භික්ෂූහු වෙත් ද, ඒ සියල්ලන්ම ගන්ධ කුටි මළුවට රැස්කරවන්න” යැයි වදාළහ. එවිට ආනන්ද තෙරුන්ට මෙබඳු සිතක් පහළ විය. “ඉදින් මම ඒ භික්ෂූන් පන්සියය පමණක් රැස් කරන්නේ නම්, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ අප සිත කෙළෙස්වලට වසඟ වූ බව දැන ගත්හ’ යි ඔවුන්ට සිතී, ඇතිවන සිත් තැවුල ධර්මාවබෝධයට බාධාවක් වන්නේය. එනිසා සියලු භික්ෂූන් රැස් කරවන ලෙස දැන්විය යුතුය”. මෙසේ සිතූ තෙරුන් වහන්සේ, “එසේය, ස්වාමීනි” යි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, යතුර ගෙන කුටියෙන් කුටියට ගොස් සියලු භික්ෂූන් ගන්ධ කුටි මළුවට රැස්කරවා බුද්ධාසනය පැනවූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ පර්යංකය බැඳ, කය ඍජුව තබා, ගල් තලාවක් මත පිහිටි මහාමේරුව මෙන් පනවන ලද බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටිමින්, එකිනෙක වෙලී ගිය යුගල වශයෙන් ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවූ සේක. පාත්රයක් පමණ ද, කුඩයක් පමණ ද, කුළුගෙයක් පමණ ද වූ ඒ රශ්මි මාලාවන් සිඳී සිඳී අහසෙහි විදුලි කෙටීම් මෙන් ගමන් කළේය. මුහුදු කුස කළඹා ළා හිරු උදාවන කාලයක් මෙන් බැබළුණි. භික්ෂු සංඝයා ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ, ගෞරව සිත පෙරදැරිව, රත් කම්බිලි තිරයකින් වට කරන්නාක් මෙන් බුදුරජුන් පිරිවරා වැඩ සිටියහ. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ බ්රහ්ම ස්වරය විහිදුවා භික්ෂූන් අමතා මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, භික්ෂුවක් විසින් කාම විතර්ක, ව්යාපාද විතර්ක, විහිංසා විතර්ක යන මේ අකුසල විතර්කයන් සිතීම නුසුදුසුය. සිතෙහි හටගන්නා ක්ලේශය ‘සුළු දෙයකැ’යි සිතා අවතක්සේරු කිරීම නොවටී. ක්ලේශය වනාහි සතුරකු හා සමානය. කුඩා සතුරකු යැයි කෙනෙක් නැත. ඉඩක් ලැබුණු වහාම ඔහු විනාශයට පමුණුවයි. එලෙසම ක්ලේශය ද සුළුවට හටගත්ත ද වැඩෙන්නට ඉඩ ලැබුණොත් මහා විනාශයක් ඇති කරයි. මේ ක්ලේශයෝ නම්:
එබැවින් මේවා ඇසුරු කිරීම නුසුදුසුය; සැක කටයුතුය. උපන් උපන් ක්ෂණයෙහිම ප්රත්යවේක්ෂා බලයෙන් හා භාවනා බලයෙන් මොහොතක් හෝ සිතෙහි නොතබා, නෙළුම් පතක් මත දිය බිඳක් යම් සේ ලිස්සා යයි ද, එමෙන් බැහැර කළ යුතුය. පෙර පඬිවරු ද සුළු වූ ක්ලේශය පවා දොස් සහිත යැයි සලකා, නැවත සිත තුළ නූපදින ලෙසටම මැඩපැවැත්වූහ” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයෝ සිවල් යෝනියෙහි උපත ලබා වනයෙහි ගං ඉවුරක් අසල වාසය කළහ. එකල මහලු ඇතෙක් ගං ඉවුරේදී මරණයට පත්විය. ගොදුරු සොයා යන සිවලා එම ඇත් කුණ දැක, “මට මහත් ගොදුරක් ලැබුණේ ය” යි සිතා ගොස් සොඬය සැපීය. එය නගුල් ඉසක් සැපූ කලක් මෙන් විය. එහි කෑ යුතු යමක් නැතැයි සිතා දළය සැපීය. එය කණුවක් සැපූ කලක් මෙන් විය. ඉන්පසු ඔහු සිරුරේ තැන් තැන් විමසා බැලීය:
“මේ කිසි තැනක කෑ යුතු, රස විඳිය යුතු දෙයක් නැතැ”යි සිතා, අසල ඇති මෘදු තැන් සොයමින් ගොස් වස මඟ (ගුද මාර්ගය) සැපීය. එය මෘදු කැවුමක් මෙන් දැනිණි. “දැන් මට මේ සිරුරෙහි කෑ හැකි මෘදු තැනක් ලැබුණේ ය” යි සතුටු වී, එතැන් පටන් කමින් කුස තුළටම රිංගා, වකුගඩු හා හෘදය මාංශ ආදිය කමින්, පිපාසය ඇති වූ විට ලේ බොමින්, නිදා ගැනීමට අවශ්ය වූ විට බඩ ඇතුළේම වැතිර නිදා ගනී.
එවිට සිවලාට මෙසේ සිතුණි: “මේ ඇත් සිරුර වාසයට පහසු බැවින් ගෙයක් වැනිය. කෑමට අවශ්ය වූ විට බොහෝ මස් ද තිබේ. දැන් මට වෙනත් තැනක් හෝ වෙනත් කාර්යයක් අවශ්ය නැත”. ඌ වෙනත් තැනකට නොගොස් ඇත් කුස තුළම මස් කමින් වාසය කරයි. කල් යත්ම තද සුළඟ සහ දැඩි සූර්ය තාපය නිසා ඒ ඇත් කුණ වියළී, හැකිළී ගියේය. සිවලා ඇතුළු වූ දොරටුව ද වැසී ගියේය. කුස තුළ දැඩි අන්ධකාර විය. සිවලාට ලෝකාන්තරික නිරයේ වාසය කරන්නාක් මෙන් දැනුණි. මළකඳ වියළෙත්ම මස් ද වියළී ගියේය. ලේ ද සිඳී ගියේය. පිටවීමට දොරටුවක් නොලැබූ සිවලා, බියට පත්ව එහා මෙහා දුවමින්, බිත්තිවල හැප්පෙමින් පිටවීමේ දොරටුවක් සොයමින් වෙහෙසෙන්නට විය. මෙසේ උණු සැළියක දමන ලද පිටි ගුලියක් මෙන් කුස තුළ තැම්බෙමින් දින කිහිපයක් ගත වූ පසු මහා මේඝයක් වැස්සේය. එවිට ඒ ඇත් කුණ තෙමී, ඉදිමී, තිබූ ස්වභාවයටම පත් විය. වැසී තිබූ වස මඟ (ගුද මාර්ගය) විවෘත වී තාරකාවක් මෙන් පෙනෙන්නට විය. සිවලා ඒ සිදුර දැක, “දැන් මම ජීවිතය ලැබුවෙමි” යි සිතා, ඇත් හිස දෙස සිට වේගයෙන් දිව අවුත් වස මඟෙහි හිස ගසා ඉවතට පැන්නේය. උගේ සිරුර තෙත්වී ඉදිමී තිබූ බැවින් සියලු ලෝම වස මඟෙහි ඇලී ගැලවී ගියේය. තල් කඳක් මෙන් ලොම් නැති සිරුරින් යුතුව, බියට පත් සිතින් යුතුව මොහොතක් දුව ගොස් නතර වී, තමාගේ විරූපී සිරුර දෙස බලා මෙසේ සිතීය: “මේ දුක මට වෙන කෙනෙක් කළ දෙයක් නොවේ; ලෝභය හේතුවෙන්, ලෝභය කරණ කොටගෙන, ලෝභය නිසාම මා විසින් කරගන්නා ලද්දකි. දැන් පටන් මම ලෝභයට වසඟ නොවන්නෙමි. නැවත කිසි දිනෙක ඇත් සිරුරකට රිංගන්නේ නැතැ”යි සංවේගයට පත්ව මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
වැස්සෙන් තෙමී මෘදු වූ ඇත් කුණේ කුඩා සිදුරකින් හිවලා ලොම් ඉදිරී යද්දී පිටතට පනින
ආකාරය.
“මම නැවත නම් ඇත් කුසකට නොයමි; නැවත ද නොයමි; යළි යළිත් නොයමි. මම ඒ තුළට පිවිසීමෙන් මරණ බියෙන් ඉතා තැති ගත්තෙමි.”
එහි “න චාපි අපුනප්පුනං” (යළි යළිත් නොයමි) යන්නෙහි ‘අ’ යන්න නිපාත මාත්රයකි (පද පූරණයකි). මේ මුළු ගාථාවෙහිම අර්ථය මෙයයි: මම මෙතැන් සිට නැවත ද, එයිනුත් නැවත ද, පෙර කී වාරයන්ටත් වඩා නැවත නැවතත් ඇත් සිරුරක් නමැති “හත්ථිබොන්දිං න පවෙක්ඛාමි” (ඇත් කඳ තුළට නොවදිමි). ඒ කුමක් නිසාද යත්; “තථා හි භයතජ්ජිතො” - මම මේ ඇත් කුසට පිවිසීම නිසා මරණ බියෙන් තැතිගෙන, මහත් සංවේගයට පත්වූ හෙයිනි.
මෙසේ පවසා එතැනින් පලා ගිය ඔහු, නැවත එම ඇත් සිරුර දෙස හෝ වෙනත් ඇත් සිරුරක් දෙස හැරී බැලුවේවත් නැත. එතැන් පටන් ඒ සිවලා ආශාවට වසඟ නොවූවෙක් විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, සිතෙහි උපන් ක්ලේශයන්ට වැඩෙන්නට ඉඩ නොදී, ඒ ඒ අවස්ථාවේදීම ඒවා මැඩපැවැත්වීම වටින්නේය” යි වදාරා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය නිම කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේදී ඒ භික්ෂූන් පන්සියයම රහත් ඵලයට පත් වූහ. සෙසු පිරිස අතරින් සමහරු සෝවාන් වූහ; සමහරු සකෘදාගාමී වූහ; සමහරු අනාගාමී වූහ. එසමයෙහි සිවලා වී උපන්නේ දැන් බුදු වූ මම ම ය.”
අටවැනි වූ සිඟාල ජාතක වර්ණනාවයි.
“එකපණ්ණො අයං රුක්ඛො” (එක පත්රයක් ඇති මේ රුක) යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර නිසා මහා වනයේ කූටාගාර ශාලාවේ වැඩවසන සේක්, විශාලා මහනුවර වාසී දුෂ්ට ලිච්ඡවී කුමාරයෙකු අරභයා වදාළ සේක. එකල විශාලා මහනුවර ගව්වෙන් ගව්වට තැනූ ප්රාකාර තුනකින් පරික්ෂිප්ත විය. තැන් තුනක දොරටු සහ අට්ටාලවලින් යුක්ත විය. පරම සෞභාග්යයට පත් නගරයක් විය. එහි නිත්ය වශයෙන් රාජ්යය කරමින් වසන රජවරු හත්දහස් සත්සිය හත්දෙනෙක් වූහ. යුවරජවරු ද එපමණම වූහ. සේනාපතිවරු ද එපමණම වූහ. භාණ්ඩාගාරිකවරු ද එපමණම වූහ. ඒ රාජකුමාරවරුන් අතර ‘දුෂ්ට ලිච්ඡවී කුමාර’ නම් එක් කුමාරයෙක් විය. හෙතෙම ක්රෝධ බහුල ය, රෞද්ර ය, පරුෂ ය, සාහසික ය, දණ්ඩෙන් පහර ලත් විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් නිතරම ක්රෝධයෙන් ඇවිළෙමින් සිටියේ ය. ඔහු ඉදිරියේ වචන දෙක තුනක් කතා කිරීමට සමත් කිසිවෙක් නොවී ය. මවුපියෝ ද, ඥාතීහු ද, මිත්ර හිතෛෂීහු ද ඔහු හික්මවීමට අසමත් වූහ. ඉක්බිති ඔහුගේ මවුපියන්ට මෙසේ සිතුණි: “මේ කුමාරයා අතිශයින් පරුෂ ය, සාහසික ය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර මොහු හික්මවීමට සමත් අන් කිසිවෙක් නැත. මොහු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම දමනය කළ යුත්තෙක් විය යුතු ය” යි සිතූහ. ඔවුහු ඔහු කැඳවාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, “ස්වාමීනි, මේ කුමාරයා රෞද්ර ය, පරුෂ ය, ක්රෝධයෙන් දැවෙන්නේ ය. මොහුට අවවාද දෙනු මැනවැ”යි ඉල්ලා සිටියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කුමාරයාට මෙසේ අවවාද කළ සේක: “කුමාරය, සත්ත්වයන් කෙරෙහි රෞද්ර වූ, පරුෂ වූ, සාහසික වූ, හිංසා කරන ස්වභාව ඇති අයෙක් නොවිය යුතු ය. පරුෂ වචන ඇත්තා තමා වැදූ මවට ද, පියාට ද, අඹුදරුවන්ට ද, සහෝදර සහෝදරියන්ට ද, දැසිදස්සන්ට ද, මිත්රසන්ථවයන්ට ද අප්රිය වේ, අමනාප වේ. ඩැශීමට එන සර්පයෙකු මෙන් ද, කැලයෙන් මතු වූ සොලෙක් මෙන් ද, කෑමට එන යක්ෂයෙකු මෙන් ද බියජනක වී, දෙවන සිතින් නිරයාදියේ උපදියි. දිට්ඨධම්මයේදී (මෙලොවදී) ද කෝප කරන පුද්ගලයා කෙතරම් සරසා අලංකාර කළ ද අවලස්සන වේ. පුන්සඳ මෙන් ශ්රියාවත් වූ ඔහුගේ මුහුණ ගින්නෙන් දැවී ගිය නෙළුම් මලක් මෙන් ද, මලකඩ කෑ රන් කැඩපතක් මෙන් ද විරූපී වේ, දැකීමට අමිහිරි වේ. ක්රෝධය නිසා සත්ත්වයෝ:
මෙසේ ක්රෝධය නිසා කාලක්රියා කොට නිරයාදියේ උපදිති. හිංසා කරන ස්වභාව ඇත්තෝ මෙලොවදීම ගැරහීමට ලක්ව කාබුන් මරණින් මතු නිරයාදියේ උපදිති. නැවත මිනිසත් බව ලැබුවහොත් උපන් දා පටන් රෝග බහුල අය වෙති. ඇස් රෝග, කන් රෝග ආදී රෝග සමූහ වශයෙන් පැමිණ එක්වෙති (වැළඳෙති). රෝගවලින් නොමිදුණාහුම වී නිතර දුකට පත්වූවෝ වෙති. එබැවින් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්රී සිතින් ද, හිතෛෂී සිතින් ද, මෘදු සිතින් ද යුක්ත විය යුතු ය. මෙබඳු ගුණ නැති පුද්ගලයා නිරයාදී භයවලින් නොමිදෙන්නේ ය.” ඒ කුමාරයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදය අසා එක් අවවාදයෙන්ම නිහතමානී වූයේ ය; දැමුණේ ය; විෂ නැත්තෙක් වූයේ ය; මෛත්රී සිත් ඇත්තෙක් හා මෘදු සිත් ඇත්තෙක් වූයේ ය. අනුන් ආක්රෝෂ කළ ද, පහර දුන් ද නැවතී බැලීමක් හෝ නොකළේ ය. දළ ගැලවූ සර්පයෙකු මෙන් ද, අඬු සිඳුණු කකුළුවෙකු මෙන් ද, අං සිඳුණු ගවයෙකු මෙන් ද (ශාන්ත) වූයේ ය.
ඔහුගේ ඒ ප්රවෘත්තිය දැන භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභාවෙහි කතාවක් ඉපැද්දවූහ: “ඇවැත්නි, දුෂ්ට ලිච්ඡවී කුමාරයාට කොතෙක් අවවාද කළත් මවුපියන්ටවත් ඥාති මිත්රාදීන්ටවත් ඔහු දමනය කිරීමට නොහැකි විය. නමුත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු එකම අවවාදයෙන් දමනය කොට, විෂ නැත්තෙකු බවට පත් කර, මද කිපුණු හස්තිරාජයෙකු මෙන් නිසල බවට පත් කළ සේක. මේ කාරණය ගැන මෙය ඉතාම සුභාෂිතයකි: ‘මහණෙනි, ඇතුන් දමනය කරන ඇත් ගොව්වා විසින් හික්මවන ලද ඇතා දුවන්නේ පෙරදිගට හෝ පැළදිගට හෝ උතුරට හෝ දකුණට හෝ යන එක් දිශාවකට පමණි... අශ්වයන් දමනය කරන්නා... ගවයන් දමනය කරන්නා... (එසේමය). නමුත් මහණෙනි, අරහත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පුරුෂ දම්යයා (හික්මවිය යුතු පුරුෂයා) මෙහෙයවනු ලැබූ විට අට දිශාවටම දුවන්නේ ය; රූපී ව රූපයන් දකියි... මෙය එක් දිශාවකි... (යනාදී වශයෙන්). ඔහු ‘යෝගාවචරයන්ට අනුත්තර වූ පුරිසදම්මසාරථී’ යයි කියනු ලැබේ.’ (ම.නි. 3.312). ඇවැත්නි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හා සමාන පුරිසදම්මසාරථී කෙනෙක් (පුරුෂයන් දමනය කරන්නෙක්) නම් නැත්තේ ය.” ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කර, “මහණෙනි, කවර නම් කතාවකින් දැන් රැස්ව සිටියහු ද?” යි විචාරා, “මෙන්න මේ කතාවෙනි” යි කියූ කල්හි, “මහණෙනි, මොහු මා විසින් එක් අවවාදයෙන්ම දමනය කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මම මොහු එකම අවවාදයෙන් දමනය කළෙමි” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ උසස් බ්රාහ්මණ කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පත් ව තක්සලාවෙන් වේදත්රය සහ සියලු ශිල්ප ඉගෙන, ටික කලක් ගිහිගෙයි වස, මවුපියන්ගේ අභාවයෙන් පසු ඍෂි ප්රවෘජ්ජාවෙන් පැවිදි ව, අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවා හිමාලයේ වාසය කළහ. එහි බොහෝ කලක් වැස, ලුණු ඇඹුල් සෙවනය පිණිස ජනපද චාරිකාවේ ගොස් බරණැස් නුවරට පැමිණ රාජකීය උද්යානයේ ලැගුම් ගෙන, පසු දින මනාව හැඳ පොරවා තාපස කල්පයෙන් (සංවරයෙන්) යුක්ත ව පිඬු සිඟා නගරයට පිවිස රජමැදුරේ මිදුලට පැමිණියහ. රජතුමා සීහපඤ්ජරයෙන් (කවුළුවෙන්) බලා සිටින විට තාපසයන් දැක, ඉරියව් පැවැත්ම ගැන පැහැදී, “මේ තාපසයා ශාන්ත ඉන්ද්රිය ඇත්තේ ය, ශාන්ත මනස ඇත්තේ ය, විය දණ්ඩක් පමණ දුර බලන්නේ ය. තබන තබන පියවරක් පාසා දහසක් වටිනා පියල්ලක් තබන්නාක් මෙන් සිංහ විලාසයෙන් පැමිණෙයි. යම් හෙයකින් ශාන්ත ධර්මයක් නම් වූ දෙයක් ඇත් ද, එය මොහු තුළ විය යුතු ය” යි සිතා එක් ඇමතියෙකු දෙස බැලුවේ ය. හෙතෙම “දේවයන් වහන්ස, කුමක් කරම් ද?” යි ඇසීය. “මේ තාපසයා කැඳවාගෙන එව” යි රජු කීවේ ය. ඔහු “එසේ ය දේවයන් වහන්ස” යි බෝධිසත්ත්වයන් වෙත ගොස් වැඳ, අතින් පාත්රය ගෙන, “මහා පින්වතුන් වහන්ස” යි කතා කළ විට, “ඇයි ද?” යි ඇසූ කල්හි, “ස්වාමීනි, රජතුමා ඔබ කැඳවයි” යි කීවේ ය. බෝධිසත්ත්වයෝ “අපි රජකුලවලට යන එන අය නොවෙමු, අපි හිමාලයේ වසන්නෝ වෙමු” යි කීහ. ඇමතියා ගොස් ඒ බව රජුට දැන්වී ය. රජතුමා “අපට වෙනත් කුලුපග (හිතවත්) කෙනෙක් නැත. ඔහුම කැඳවාගෙන එන්න” යි කීවේ ය. ඇමතියා ගොස් බෝධිසත්ත්වයන් වැඳ, ආරාධනා කර, රජමාලිගාවට කැඳවාගෙන ගියේ ය.
රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට වැඳ, එසවූ සේසත් ඇති රන් පූටුවක (පල්ලංකයක) වඩා හිඳුවා, තමාට පිළියෙල කළ නාගරස (විවිධ රස ඇති) රාජ භෝජනයෙන් සංග්රහ කර, “ස්වාමීනි, කොහි වාසය කරන්නේ ද?” යි විචාළේ ය. “මහරජ, අපි හිමාල වාසීහු වෙමු” යි කීහ. “දැන් කොහි වඩින්නේ ද?” යි ඇසූ විට, “මහරජ, වස් කාලයට ගැළපෙන සෙනසුනක් සොයමු” යි කීහ. “එසේ නම් ස්වාමීනි, අපගේ උද්යානයේම වාසය කළ මැනව” යි ප්රතිඥා ගෙන, තමා ද අනුභව කොට, බෝධිසත්ත්වයන් කැඳවාගෙන උද්යානයට ගොස් පන්සලක් කරවා, රෑ දවල් විසීමට සුදුසු ස්ථාන ද සාදවා, පැවිදි පිරිකර දී, උයන්පල්ලාට බාර දී නගරයට පිවිසියේ ය. එතැන් පටන් බෝධිසත්ත්වයෝ උද්යානයෙහි වාසය කරති. රජතුමා ද දිනපතා දෙතුන් වතාවක් උපස්ථානයට යයි.
ඒ රජුට ‘දුෂ්ට කුමාර’ නම් පුතෙක් විය. හෙතෙම රෞද්ර ය, පරුෂ ය. රජතුමා ඔහු දමනය කිරීමට අසමත් විය. සෙසු ඥාතීහු ද අසමත් වූහ. ඇමතිවරු ද බ්රාහ්මණ ගෘහපතිවරු ද එක්ව “ස්වාමීනි, මෙසේ නොකරන්න, මෙසේ කිරීම නුසුදුසු ය” යි කිපී කතා කළත් ඔහුට යමක් කීමට (ඔහුගේ කතාව නතර කරවීමට) නොහැකි වූහ. රජතුමා, “මගේ ආර්ය වූ හිමාල වාසී තාපසයන් වහන්සේ හැර අන් කිසිවෙක් මේ කුමාරයා දමනය කිරීමට සමත් නැත. උන්වහන්සේම මොහු දමනය කරනු ඇත” යි සිතුවේ ය. හෙතෙම කුමාරයා කැඳවාගෙන බෝධිසත්ත්වයන් වෙත ගොස්, “ස්වාමීනි, මේ කුමාරයා රෞද්ර ය, පරුෂ ය. අපි මොහු දමනය කිරීමට නොහැකිව සිටිමු. ඔබ වහන්සේ යම් උපායකින් මොහු හික්මවා දෙනු මැනවි” යි කුමාරයා බෝධිසත්ත්වයන්ට බාර දී පිටත්ව ගියේ ය. බෝධිසත්ත්වයෝ කුමාරයා කැඳවාගෙන උද්යානයේ ඇවිදින විට, දෙපසට විහිදුණු කොළ දෙකක් පමණක් ඇති එක් කොහොඹ පැළයක් දැක කුමාරයාට මෙසේ කීහ: “කුමාරය, මේ කුඩා ගස් පැළයේ කොළයක් කා එහි රස දැනගන්න.” හෙතෙම එහි කොළයක් කා රස දැන, “චී! (කැතයි)” කියා කෙළත් සමග බිම ගැසුවේ ය. “කුමාරය, ඒ කුමක් ද?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, මේ ගස දැනටම හලාහල විෂ වැනි ය. වැඩුණොත් නම් බොහෝ මිනිසුන් මරනු ඇත” යි කියා, ඒ කොහොඹ පැළය උදුරා අත්වලින් පොඩි කර මේ ගාථාව කීවේ ය:
තාපසයන් වහන්සේ විසින් දුෂ්ට කුමාරයාට තිත්ත කොහොඹ පැළය පෙන්වා දීම.
“එකපණ්ණො අයං රුක්ඛො, න භූම්යා චතුරඞ්ගුලො;
ඵලෙන විසකප්පෙන, මහායං කිං භවිස්සතී”ති.
“දෙපසෙහි එක එක පත්රය බැගින් ඇති, පොළොවෙන් සතරඟුලක්වත් උසට නොවැඩුණු මේ රුක, හලාහල විෂ සමාන (තිත්ත) ඵල ඇත්තේ ය. මේ රුක මහත් වූ කල කෙසේ වේවි ද?”
එහි එකපණ්ණො යනු දෙපැත්තේ එක කොළය බැගින් ඇති බවයි. න භූම්යා චතුරඞ්ගුලො යනු පොළොවෙන් සතරඟුලක් තරම්වත් නොවැඩුණු බවයි. ඵලෙන යනු (මෙහි අදහස) කොළයේ රසයෙනි. විසකප්පෙන යනු හලාහල විෂ සමාන වූ යන අර්ථයි. මෙසේ කුඩා වුව ද මෙබඳු තිත්ත රසැති පත්රයකින් යුක්ත ය යන අර්ථයි. මහායං කිං භවිස්සති යනු යම් කලෙක මොහු වැඩී මහත් වේ ද, එකල කුමක් නම් වේවි ද? ඒකාන්තයෙන්ම මිනිසුන් මරන්නෙක් වන්නේ ය යි සිතා එය උදුරා, පොඩි කර දැමුවේ ය යන අර්ථයි.
එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුට මෙසේ වදාළහ: “කුමාරය, ඔබ මේ කොහොඹ පැළය ‘දැනටම මෙසේ තිත්ත නම්, මහත් වූ කල කෙසේ වේවි ද? මොහු නිසා අපට වැඩක් නැත’ යි සිතා උදුරා, පොඩි කර දැමුවෙහිය. ඔබ මේ ගසට යම් සේ කළේ ද, එසේම ඔබේ රටවාසීහු ද ‘මේ කුමාරයා ළදරු කාලයේම මෙතරම් රෞද්ර ය, පරුෂ ය. මහලු වී රජකම ලබා කුමක් නම් කරාවි ද? මොහු නිසා අපට කවර නම් අභිවෘද්ධියක් ද?’ යි සිතා, ඔබට ඔබගේ පරම්පරාවට අයත් රාජ්යය නොදී, කොහොඹ පැළය මෙන් ඔබව උදුරා රටින් පිටුවහල් කරනු ඇත. එබැවින් කොහොඹ ගසට සමාන ගති හැර දමා මෙතැන් පටන් ඉවසීමෙන් යුක්ත වන්න, මෛත්රී සහගත වන්න, අනුකම්පා සහගත වන්න.” හෙතෙම එතැන් පටන් මානය දුරු කළේ, නිහතමානී වී, රළු ගති නැති ව, ඉවසීමෙන් හා මෛත්රී කරුණාවෙන් යුක්ත ව, බෝධිසත්ත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යය ලබා දානාදී පින්කම් කොට යථාරූපී ව (කම් වූ පරිදි) මිය ගියේ ය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, මේ දුෂ්ට ලිච්ඡවී කුමාරයා මා විසින් දමනය කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද මම මොහු දමනය කළෙමි” යි වදාරා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල දුෂ්ට කුමාරයා වූයේ මේ ලිච්ඡවී කුමාරයා ය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. අවවාද දුන් තාපසයා නම් මම ම වෙමි.”
නවවැනි වූ ඒකපණ්ණ ජාතක වර්ණනාවයි.
“අසන්තං යො පග්ගණ්හාතී” (අසත්පුරුෂයන්ට යමෙක් අනුග්රහ කරයිද) යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි, අජාසත් රජු විසින් අසත්පුරුෂයන්ට අනුග්රහ දැක්වීම අරබයා වදාරන ලදී. හෙතෙම බුදුරජාණන් වහන්සේට එරෙහි වූ, දුසිල් වූ, පවිටු ස්වභාව ඇති දේවදත්තයන් කෙරෙහි පැහැදී, ඒ අසත්පුරුෂයාට අනුග්රහ දක්වමින් “ඔහුට සත්කාර කරන්නෙමි”යි බොහෝ ධනය වියදම් කොට ගයා ශීර්ෂයේ විහාරයක් කරවා, ඔහුගේම බහට අවනතව, දැහැමි රජෙකු වූ සෝවාන් ඵලයට පත් ආර්ය ශ්රාවක පියාණන් ඝාතනය කරවා, තමාට සෝවාන් වීමට තිබූ උපනිශ්රය සම්පත්තිය බිඳගෙන මහත් විනාශයකට පැමිණියේය. ඒ දේවදත්තයන් පොළොව පලාගෙන ගිය බව අසා “කිම මමත් පොළොවෙහි ගිලෙයිදැ”යි බියෙන් හා ත්රාසයෙන් රජසැප නොලබයි; යහනෙහි නිදි සුවයක් නොලබයි; තියුණු වේදනාවෙන් පෙළෙන ඇත් පැටවෙකු මෙන් කම්පා වෙමින් හැසිරෙයි. හෙතෙම පොළොව පැලෙන්නාක් මෙන්ද, අවීචියෙන් ගිනිදැල් නික්මෙන්නාක් මෙන්ද, තමා පොළොවට ගිලී යන්නාක් මෙන්ද, ගිනිගත් ලෝහ පොළොවක උඩුකුරුව සතප්පවා යකඩ උල්වලින් කොටන්නාක් මෙන්ද දකියි. ඒ නිසා පහර කෑ කුකුළෙකු මෙන් මොහොතක් පාසා කම්පා වන්නට විය; ඔහුට සැනසීමක් නම් නොවිණි. හෙතෙම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමට කැමති විය; සමාව ගැනීමට කැමති විය; ප්රශ්න විචාරීමට කැමති විය. එහෙත් තමාගේ අපරාධය බලවත් බැවින් උන්වහන්සේ වෙත එළැඹෙන්නට නොහැකි විය.
ඉක්බිති රාජගහ නුවර කාර්තික පුර පසළොස්වක රාත්රිය පැමිණි කල්හි, දේව නගරයක් මෙන් නගරය අලංකාර කර තිබිණි. සඳලුතලයේ ඇමති පිරිස පිරිවරාගෙන රන් අසුනක හුන් රජතුමා, නුදුරෙහි සිටින ජීවක කෝමාරභච්චයන් දැක මෙසේ සිතුවේය: “ජීවකයන් කැටුව සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි. එහෙත් ‘යහළු ජීවකය, මම තනිව යන්නට නොහැක්කෙමි, එව, මා ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන යන්න’යි ඍජුවම කීම මට නොහැකිය. එබැවින් වක්රෝක්තියෙන් රාත්රියේ අලංකාරය වර්ණනා කොට ‘අද දින අපගේ සිත පහදින යම් ශ්රමණ බ්රාහ්මණයෙකු ඇසුරු කරන්නේ නම්, කවරෙකු ඇසුරු කරමුදැ’යි විමසන්නෙමි. එය අසා ඇමතිවරු තම තමන්ගේ ශාස්තෘවරුන්ගේ ගුණ කියනු ඇත. ජීවකයන්ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරනු ඇත. එවිට ඔහු කැටුව ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි.” ඉක්බිති රජතුමා පද පහකින් රාත්රිය වර්ණනා කළේය:
අද දින අපගේ සිත පහදින යම් ශ්රමණ බ්රාහ්මණයෙකු ඇසුරු කරන්නේ නම්, කවරෙකු ඇසුරු කරමුද?” (දී· නි· 1.150).
එවිට ඇමතිවරු එක් එක්කෙනා මෙසේ ගුණ වර්ණනා කළහ:
රජතුමා ඔවුන්ගේ කතා අසා නිහඬ විය. හෙතෙම මහාමාත්ය වූ ජීවකයන්ගේ කතාවම බලාපොරොත්තු විය. ජීවකයන්ද “රජතුමා මා අමතා කතා කළ විටම පිළිතුරු දෙන්නෙමි”යි නුදුරෙහි නිහඬව සිටියේය. ඉක්බිති රජතුමා ඔහු අමතා “යහළු ජීවකය, ඔබ කුමක් හෙයින් නිහඬව සිටින්නෙහිද?”යි විමසීය. එම ක්ෂණයේදී ජීවක තෙමේ අසුනෙන් නැගී භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින දිශාවට ඇඳිලි බැඳ, “දේවයන් වහන්ස, ඒ භාග්යවත් වූ අරහත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්දහස් දෙසිය පනහක් වූ භික්ෂු සංඝයා සමඟ අපගේ අඹ වනයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේ පිළිබඳ මෙබඳු කල්යාණ කීර්ති ඝෝෂාවක් පැන නැගුනේය” යි නව අරහාදී බුදුගුණ පවසා, උපතේ පටන් සිදුවූ පෙරනිමිති ආදියද දක්වා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ප්රකාශ කොට, “දේවයන් වහන්ස, ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරන සේක්වා! ධර්මය අසන සේක්වා! ප්රශ්න විචාරන සේක්වා!”යි කීවේය.
රජතුමා මනදොළ සපිරුණේ වී, “එසේ නම් යහළු ජීවකය, ඇතුන් යෙදූ යානා සූදානම් කරවන්න”යි කියා, යානා සූදානම් කරවා මහත් රාජානුභාවයෙන් ජීවක අඹ වනයට ගොස්, එහි මණ්ඩලමාළයෙහි (රැස්වීම් ශාලාවෙහි) භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටින තථාගතයන් වහන්සේව දැක, නිශ්චල ජලය මැද පවතින මහා නැවක් මෙන් නොසැලෙන භික්ෂු සංඝයා දෙස එහා මෙහා බලා, “මෙබඳු වූ පිරිසක් මින් පෙර කිසිදා නොදකින ලද්දෙමි”යි ඉරියව් පැවැත්මෙහිම පැහැදී, සංඝයාට ඇඳිලි බැඳ ස්තුති කොට, භාග්යවතුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක හිඳ සාමඤ්ඤඵල (මහණකමේ ඵල) පිළිබඳ ප්රශ්නය විචාළේය. ඉක්බිති භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔහුට බණවර දෙකකින් හෙබි සාමඤ්ඤඵල සූත්රය (දී· නි· 1.150 ආදිය) දේශනා කළ සේක. හෙතෙම සූත්ර දේශනාව අවසානයේ සතුටු සිතින් භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් සමාව ඉල්ලා, අසුනෙන් නැගිට පැදකුණු කොට පිටත්ව ගියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ රජු පිටත්ව ගිය නොබෝ වේලාවකින් භික්ෂූන් අමතා, “මහණෙනි, මේ රජතෙමේ (ගුණ ධර්ම) හාරා දැමුවේය; මහණෙනි, මේ රජතෙමේ තමා නසාගත්තේය. මහණෙනි, ඉදින් මේ රජ රජසැප උදෙසා දැහැමි ධර්මරාජික වූ පියාණන් ජීවිතක්ෂයට පත් නොකළේ නම්, මේ අසුනෙහිදීම ඔහුට රජස් රහිත වූ, මලකඩ රහිත වූ ධර්ම චක්ෂුසය (සෝවාන් මාර්ග ඥානය) පහළ වන්නට තිබුණි. දේවදත්තයන් නිසා අසත්පුරුෂ ආශ්රය කොට සෝවාන් ඵලයෙන් පිරිහුණේය” යි වදාළ සේක.
පසුදින භික්ෂූහු දම් සභාවෙහි කථාවක් මතු කළාහුය: “ඇවැත්නි, අජාසත් රජ තෙමේ අසත්පුරුෂ ආශ්රය කොට, දුසිල් පවිටු දේවදත්තයන් නිසා පීතෘ ඝාතක කර්මය කළ බැවින් සෝවාන් ඵලයෙන් පිරිහුණේය; දේවදත්තයන් විසින් රජු විනාශ කරන ලද්දේය”. ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩමවා, “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුක්තව හුන්නාහුදැ”යි විචාරා, “මෙබඳු කතාවකින්” යැයි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, අජාසත් රජ දැන් පමණක් නොව පෙරත් අසත්පුරුෂයන්ට අනුග්රහ දැක්වීමෙන් මහත් විනාශයකට පත් විය. පෙරත් අසත්පුරුෂ අනුග්රහයෙන් තමාම නසා ගත්තේය” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ මහා ධනවත් බමුණු කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පැමිණ තක්සලාවට ගොස් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, බරණැස දිසාපාමොක් ඇදුරු වී පන්සියයක් මානවකයන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. ඒ මානවකයන් අතර සංජීව නම් එක් මානවකයෙක් විය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට මළවුන් නැගිටුවන මන්ත්රයක් ඉගැන්වූහ. හෙතෙම මළවුන් නැගිටුවන මන්ත්රය පමණක් ඉගෙන, එය ආපසු හරවන (මැඩපවත්වන) මන්ත්රය ඉගෙන නොගත්තේය. එක් දිනක් මානවකයන් සමඟ දර පිණිස කැලයට ගොස් එක් මළ ව්යාඝ්රයෙකු දැක මානවකයන් අමතා, “භවත්නි, මේ මළ ව්යාඝ්රයාට මම පණ දෙන්නෙමි”යි කීවේය. මානවකයෝ “ඔබට එය කළ නොහැකිය” යි කීහ. “තොප බලා සිටියදීම මම ඌට පණ දෙන්නෙමි”යි ඔහු කීවේය. “ඉදින් මානවකය, හැකිනම් පණ දෙව”යි පවසා ඒ මානවකයෝ ගසකට නැග්ගාහුය. සංජීව තෙමේ මන්ත්රය ජප කොට මළ ව්යාඝ්රයාට ගල් කැටයකින් පහර දුන්නේය. ව්යාඝ්රයා පණ ලබා නැගිට, වේගයෙන් අවුත් සංජීවගේ ගෙල සපාකා ජීවිතක්ෂයට පමුණුවා එහිම ඇද වැටුණේය. සංජීවද එහිම ඇද වැටුණේය. දෙදෙනාම එකම තැන මියගොස් වැටුණාහුය.
සංජීවක මානවකයා මළ ව්යාඝ්රයාට මන්ත්ර ජීවම් කරද්දී අන් සිසුන් ගස්වලට නැගීම
මානවකයෝ දර රැගෙන අවුත් ඒ පුවත ආචාර්යවරයාට දැන්වූහ. ආචාර්යවරයා මානවකයන් අමතා, “දරුවනි, අසත්පුරුෂයන්ට අනුග්රහ කරන්නා වූ, නුසුදුසු තැන සත්කාර සම්මාන කරන්නා වූ අය මෙබඳු දුක් ලබන්නාහුමය” යි පවසා මේ ගාථාව වදාළේය:
“යමෙක් අසත්පුරුෂයාට අනුග්රහ දක්වයිද, යමෙක් අසත්පුරුෂයා ඇසුරු කරයිද, (ඒ අසත්පුරුෂයා විසින්) ව්යාඝ්රයා විසින් සංජීවක මානවකයා කා දමන ලද්දාක් මෙන්, ඔහුම ගොදුරක් කරගනු ලබයි (විනාශ කරනු ලබයි).”
එහි අසන්තං යනු ත්රිවිධ දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වූ, දුසිල් වූ, පවිටු ස්වභාව ඇත්තාය. යො පග්ගණ්හාති යනු ක්ෂත්රිය ආදීන් අතරින් යම් කිසිවෙක් මෙබඳු දුසිල් වූ පැවිද්දෙකුට සිවුරු ආදිය පූජා කිරීමෙන් හෝ, ගිහියෙකුට යුවරජ-සෙනෙවි තනතුරු ආදිය දීමෙන් හෝ අනුග්රහ දක්වයිද, සත්කාර සම්මාන කරයිද යන අර්ථයි. අසන්තං චූපසෙවති යනු යමෙක් මෙබඳු වූ අසත්පුරුෂ දුසිල් අයෙකු සේවනය කරයිද, ඇසුරු කරයිද, පයිරුපාසනය කරයිද යන්නයි. තමෙව ඝාසං කුරුතෙ යනු ඒ දුසිල් වූ පාපී පුද්ගලයා විසින්, අනුග්රහ දැක්වූ ඒ තැනැත්තාවම කා දමනු ලබයි; විනාශයට පමුණුවනු ලබයි. ඒ කෙසේද යත්? බ්යග්ඝො සඤ්ජීවිකො යථා (ව්යාඝ්රයා සහ සංජීවක මෙන්): යම් සේ සංජීව මානවකයා විසින් මන්ත්ර ජප කොට මළ ව්යාඝ්රයාට ජීවිතය ලබා දීමෙන් අනුග්රහ දක්වන ලද්දේද, (ඒ ව්යාඝ්රයා විසින්) තමන්ට ජීවිතය ලබා දුන් සංජීවකවම දිවි තොර කොට එතැනම හෙළන ලදී. එසේම අන් යමෙක් අසත්පුරුෂයන්ට අනුග්රහ කරයිද, ඒ දුසිල් තැනැත්තා තමාට අනුග්රහ කළ ඔහුවම විනාශ කරයි. මෙසේ අසත්පුරුෂයන්ට අනුග්රහ කරන්නෝ විනාශයට පැමිණෙති.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙම ගාථාවෙන් මානවකයන්ට දහම් දෙසා, දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මියගියහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක: “එකල මළ ව්යාඝ්රයාට පණ දුන් මානවකයා වනාහි දැන් මේ අජාසත් රජුය. දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූයේ මම ම වෙමි”.
දසවන වූ සඤ්ජීව ජාතක වර්ණනාවයි.
පසළොස්වන වූ කකණ්ටක වර්ගයයි.
උපරිම පණ්ණාසකය නිමියේය.
එහි උද්දානය (මාතෘකා එකතුව) මෙසේය:
ගෝධ, සිඟාල, විරෝචන, නඟුට්ඨ, රාධ, කාක, පුප්ඵරත්ත, සිඟාල, ඒකපණ්ණ සහ සඤ්ජීව (යන ජාතක දසයයි).
ඉක්බිති වර්ග උද්දානය:
අපණ්ණක, සීල, කුරුංග, කුලාවක, අත්ථකාම, ආසීස, ඉත්ථි, වරුණ, අපායි (යන වර්ගද),
ලිත්ත, පරෝසත, හංසි, කුසනාළි, සම්පදාන සහ කකණ්ටක යනු (වර්ග පසළොසයි). ජාතක කතා එකසිය පනහකි.
ඒකක නිපාත වර්ණනාව නිමියේය.
(පළමු කොටස නිමියේය).
ඒ භාග්යවත් වූ අරහත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාරය වේවා!
දෙවන කොටස
“දළ්හං දළ්හස්ස ඛිපති” (තද තැනැත්තාට තද බවම එල්ල කරයි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක්, (කොසොල්) රජතුමාට දුන් අවවාදයක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාව ‘තේසකුණ ජාතකයෙහි’ (ජාතක අංක 521) මතු සඳහන් වන්නේය. එක් දිනක කොසොල් රජතුමා අගතියට ගිය, විනිශ්චය කිරීමට අපහසු නඩුවක් විනිශ්චය කොට, උදෑසන ආහාර අනුභව කර, තෙත් අත් ඇතිවම, අලංකාර රථයකට නැගී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියේය. එහි ගොස් පිපුණු නෙළුම් මල් වැනි ශ්රී ඇති බුදු පාමුල වැටී, ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක සිටියේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ රජු අමතා, “මහරජතුමනි! නුඹ කුමක් නිසා මහ දවල් ආවෙහිද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි! අද එක් අගතිගාමී වූ, විසඳීමට අපහසු නඩුවක් විනිශ්චය කිරීමට ගොස් (වෙනත් දෙයකට) වේලාවක් නොලැබී, දැන් එය නිමවා, ආහාර අනුභව කොට තෙත් අත් ඇතිවම ඔබවහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට ආවෙමි” යි රජු කීවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහරජතුමනි! දැහැමින් සෙමෙන් නඩු විසඳීම නම් මහා කුසලයකි. එය ස්වර්ගයට යන මාර්ගයකි. නුඹ වැනි රජ කෙනෙක් මා වැනි සර්වඥවරයෙකු වෙතින් අවවාද ලබමින් දැහැමින් සෙමෙන් නඩු විසඳීම පුදුමයක් නොවේ. පුදුමය නම් පෙර රජවරු සර්වඥවරයන් වහන්සේලා නොමැති කාලවලත්, නුවණැති පණ්ඩිතයන්ගේ උපදෙස් අසා, දැහැමින් නඩු විසඳමින්, සතර අගතියෙන් (ඡන්ද, දෝස, භය, මෝහ) තොරව, දස රාජ ධර්මය (දාන, සීල, පරිත්යාග ආදී) කෝප නොකරමින් (අඩුවක් නොකරමින්) දැහැමින් රජකම් කර, (මරණින් මතු) දෙව්ලොව ගියාහු ය” යි වදාරා, රජුගේ ඉල්ලීම පරිදි ඒ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජතුමා රාජ්යය කරන සමයෙහි, බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අගබිසවගේ කුස පිළිසිඳ ගෙන, ආරක්ෂිත ගැබ් පෙරහර ඇතිව යහතින් මව්කුසින් බිහිවූහ. නම් තබන දිනයේ ඔහුට “බ්රහ්මදත්ත කුමාරයා” යයි නම් කළහ. හෙතෙම පිළිවෙලින් වැඩී, සොළොස් හැවිරිදි වියට පත්වූ විට තක්සලා නුවරට ගොස් සියලු ශිල්පයන් නිමවා, පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා දැහැමින් සෙමෙන් රජ කළේය. ඡන්දාදී අගතියට නොගොස් විනිශ්චය ලබා දුන්නේය. ඔහු මෙසේ දැහැමින් රජ කරද්දී ඇමතිවරුද දැහැමින්ම නඩු විසඳූහ. නඩු විනිශ්චය ධර්මානුකූලව සිදුවන විට, බොරු නඩුකාරයන් ඇති නොවූහ. ඔවුන්ගේ නැතිකමින් නඩු විනිශ්චය සඳහා රජ මිදුලෙහි වූ ඝෝෂාවන් නැවතුණි. ඇමැතිවරු දවස පුරා අධිකරණ ශාලාවෙහි හිඳ විනිශ්චය සඳහා කිසිවෙකු එනු නොදැක, නැගිට යති. අධිකරණ ශාලා අත්හැර දැමිය යුතු තත්ත්වයට පත්විය.
බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මා දැහැමින් රජ කරන විට විනිශ්චය සඳහා එන්නෝ නැත. නඩු හබ ඝෝෂා නැවතුණි. අධිකරණ ශාලා අත්හැර දැමිය යුතු තත්ත්වයට පත්විය. දැන් මා විසින් මගේ දෝෂයක් ඇද්දැයි විමසීම වටී. ‘මේ මාගේ දෝෂය යැයි’ අසා, එය අත්හැර දමා ගුණධර්මවලම පිහිටන්නෙමි.” එතැන් පටන් “මගේ කිසියම් දෝෂයක් කියන්නෙකු ඇද්දැයි” පරීක්ෂා කරමින්, ඇතුළත සේවය කරන්නන් අතරෙහි කිසි දෝෂ දකින්නෙකු නොදැක, තමන්ගේ ගුණ කථාවම අසා, “මොවුන් මට බියෙන් දෝෂ නොකියා ගුණම කියති” යි සිතා පිටත සේවකයන් පරීක්ෂා කළහ. එහිද කිසිවෙකු නොදැක නගරය ඇතුළත පරීක්ෂා කළහ. නුවරින් පිට දොරටු සතරෙහි ගම් පරීක්ෂා කළහ. එහිද කිසිම දෝෂ කියන්නෙකු නොදැක තමන්ගේ ගුණ කථාවම අසා, “ජනපදය පරීක්ෂා කරන්නෙමි” යි ඇමතියන්ට රාජ්යය පවරා, රථයට නැගී රියදුරා පමණක් ගෙන වෙස් වලාගෙන නගරයෙන් නික්ම ජනපදය පරීක්ෂා කරමින් දේශ සීමාව දක්වාම ගියහ. එහිද කිසි දෝෂ දකින්නෙකු නොදැක තමන්ගේ ගුණ කථනයන්ම අසා, දේශ සීමාවේ සිට මහ මග ඔස්සේ නගරය බලා ආපසු හැරී ආහ.
ඒ කාලයේ වනාහි මල්ලික නම් කොසොල් රජතුමා ද, දැහැමින් රාජ්යය කරන්නේ තමාගේ දෝෂ සොයන්නෙක් වී, ඇතුළත සේවකයන් අතුරෙහි දෝෂ කියන්නෙකු නොදැක, තමන්ගේ ගුණ කථාවම අසා, ජනපදය පරීක්ෂා කරමින් ඒ ප්රදේශයට ආවේය. ඒ දෙදෙනාම, රථය මාරු කළ නොහැකි එක් පහත් බිමක ගැල් මාර්ගයෙහි මුහුණට මුහුණ හමුවූහ. ඉක්බිති මල්ලික රජුගේ රියදුරා බරණැස් රජුගේ රියදුරාට, “නුඹේ රථය ඉවත් කරගන්න” යැයි කීවේය. හෙතෙම ද, “එම්බා රථාචාර්ය! නුඹේ රථය ඉවත් කර ගනු. මේ රථයෙහි බරණැස් රාජ්යයෙහි ස්වාමියා වූ බ්රහ්මදත්ත මහරජතුමා වැඩ සිටියි” යැයි කීවේය. අනිත් රියදුරාද ඔහුට, “එම්බා රථාචාර්ය! මේ රථයෙහි කොසොල් රාජ්යයෙහි ස්වාමියා වූ මල්ලික මහරජතුමා සිටින්නේය. නුඹේ රථය ඉවත් කරගෙන අපගේ රජතුමාගේ රථයට ඉඩ දෙව” යැයි කීවේය. බරණැස් රජුගේ රියදුරා, “මොහුද රජ කෙනෙකි. කුමක් කළ යුතුද?” යි සිතා, “මෙයට එක් උපායක් ඇත. වයස විචාරා වයසින් බාලයාගේ රථය ඉවත් කරවා වැඩිමහලු කෙනාට ඉඩ ලබා දෙන්නෙමි” යි තීරණය කළේය. ඔහු ඒ රථාචාර්යයාගෙන් කොසොල් රජුගේ වයස විචාරා බලන විට දෙදෙනාම සම වයස් බව දැනගත්තේය. රාජ්යයේ ප්රමාණය, බලය, ධනවත්කම, කීර්තිය, ජාතිය, ගෝත්රය, කුල ප්රදේශ යන සියල්ල විචාරන විට, දෙදෙනාම යොදුන් තුන්සියයක් පමණ රාජ්යවල හිමිකරුවන් බවත්, සමාන බලය, ධනය, කීර්තිය, ජාතිය, ගෝත්රය ඇති බවත් දැනගත්තේය. එවිට, “සිල්වත්කමින් වැඩි තැනැත්තාට ඉඩ දෙන්නෙමි” යි සිතා, “එම්බා රථාචාර්ය! තොපගේ රජතුමාගේ සිල්වත්කම කෙබඳුද?” යි විචාළේය. හෙතෙම “අපගේ රජතුමාගේ සිල්වත්කම මෙබඳුය” යි කියමින්, තමන්ගේ රජතුමාගේ දෝෂයන්ම ගුණ වශයෙන් ප්රකාශ කරමින්,
(පාලි ගාථාවේ අර්ථය):
“මල්ලික රජ තෙමේ දැඩි අයට තදින් පහර දෙයි (දැඩි දේ දැඩි දෙයින්ම මැඩපවත්වයි). මෘදු අය මෘදු භාවයෙන් දිනා ගනී. සත්පුරුෂයා සාධු ගුණයෙන්ද, අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂ කමින්ද පරදවයි. මේ රජ මෙබඳු ගතිගුණ ඇත්තේය. රථාචාර්ය, ඒ නිසා මාර්ගයෙන් ඉවත්ව ඉඩ දෙන්න.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය:
දළ්හං දළ්හස්ස ඛිපති: යමෙක් දැඩි වෙයිද, බලවත් වෙයිද, ඔහු දැඩි ප්රහාරයෙන් හෝ තද වචනයෙන් හෝ පැරදවිය යුතුය. ඔහුට දැඩි පහරදීමක් හෝ තද වචනයක් හෝ එල්ල කරයි. මෙසේ දැඩි වී ඔහු පරදවන්නේ යයි දක්වයි.
බල්ලිකො: යනු ඒ රජුගේ නමයි.
මුදුනා මුදුං: මෘදු පුද්ගලයා හමුවේ තමාත් මෘදු වී, මෘදු උපායෙන් ඔහු දිනා ගනී.
සාධුම්පි සාධුනා ජෙති: යම් සත්පුරුෂයෝ වෙත්ද, ඔවුන් හමුවේ තමාත් යහපත් වී යහපත් උපායෙන්ම ඔවුන් දිනා ගනී.
අසාධුම්පි අසාධුනා: යමෙක් අයහපත් ද, ඔවුන් හමුවේ තමාත් අයහපත් වී (දරුණු වී) දරුණු උපායෙන්ම ඔවුන් පරදවයි.
එතාදිසො අයං රාජා: මේ අපගේ කොසොල් රජතුමාගේ සීලය හා හැසිරීම මෙබඳුය.
මග්ගා උය්යාහි සාරථී: එබැවින් තමාගේ රථය පාරෙන් ඉවත් කර ඉඩ දී, අතුරු මගකින් යන්න. අපගේ රජතුමාට මාර්ගය දෙන්නැයි කියයි.
ඉක්බිති බරණැස් රජුගේ රියදුරා, “එම්බා! නුඹ මේ විස්තර කළේ නුඹේ රජතුමාගේ ගුණ ද?” යි ඇසීය. “එසේය” යි කී කල්හි, “ඉදින් මේවා ගුණ නම්, අගුණ කෙබඳු වේ දැයි?” ඇසීය. එවිට කොසොල් රියදුරා, “ඒවා වනාහි අගුණම වෙත්වා! එසේ නම් නුඹගේ රජතුමාගේ ගුණ කෙබඳුද?” යි පෙරළා ඇසීය. “එසේ නම් අසව” යි කියා,
(පාලි ගාථාවේ අර්ථය):
“ක්රෝධ කරන්නා අක්රෝධයෙන් (මෛත්රියෙන්) දිනා ගනී.
අසත්පුරුෂයා (නපුරු මිනිසා) සත්පුරුෂ කමින් (යහපත්කමින්) දිනා ගනී.
තද මසුරා දානයෙන් (දීමෙන්) දිනා ගනී.
බොරු කියන්නා සත්ය වචනයෙන් දිනා ගනී.
රථාචාර්ය, මේ රජු ඒ ආකාරය. එනිසා මග ඉඩ දෙන්න.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය:
එතාදිසො: ඒ ‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධං’ ආදී වශයෙන් කියන ලද ගුණයන්ගෙන් යුක්තය. මේ රජතෙමේ කිපුණු පුද්ගලයා හමුවේ තමන් ක්රෝධ නොකරන්නෙකු වී, අක්රෝධයෙන් ඔහු දිනයි.
අසාධුං: අසත්පුරුෂයා හමුවේ තමන් සත්පුරුෂයෙක් වී, යහපත්කමින් ඔහු දිනයි.
කදරියං: තද මසුරාට තමා ත්යාගවන්තයෙකු වී, දානයෙන් දිනයි.
අලිකවාදිනං: බොරු කියන්නාට තමන් සත්යවාදී වී, සත්යයෙන් දිනයි.
මග්ගා උය්යාහි සාරථී: යහළු රථාචාර්ය! මාර්ගයෙන් ඉවත් වන්න. මෙබඳු සිල්වත් ගුණ යහපත් පැවතුම්වලින් යුක්ත වූ අපගේ රජතුමාට මාර්ගය ඉඩ දෙන්න. අපගේ රජතුමා මාර්ගයට වඩාත් සුදුස්සාය.
මෙසේ කී කල්හි මල්ලික රජතුමා ද, රථාචාරියා ද යන දෙදෙනාම රථයෙන් බැස, අසුන් ලිහා, රථය අයින් කර, බරණැස් රජතුමාට මාර්ගය ඉඩ දුන්හ. බරණැස් රජතුමා මල්ලික රජුට, “රජෙකු විසින් නම් මේ මේ දේ කළ යුතුය” යි අවවාද දී, බරණැසට ගොස් දානාදී පින්කම් කොට ජීවිත අවසානයේ දෙව්ලොව උපන්නේය. මල්ලික රජු ද ඔහුගේ අවවාද පිළිගෙන, ජනපදය පරීක්ෂා කරමින් තමන්ගේ දෝෂ කියන අය නොදැකම, සිය නුවරට ගොස් දානාදී පින්කම් කොට ජීවිත අවසානයේ දෙව්ලොවම උපන්නේය.
මල්ලිකා රජතුමා බරණැස් රජුගේ ගුණ අසා තම රථය මගින් ඉවත් කරන අයුරු.
බුදුරජාණන් වහන්සේ කොසොල් රජතුමාට අවවාද දීම පිණිස මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල මල්ලික රජුගේ රථාචාරියා වූයේ (දැන්) මුගලන් තෙරුන්ය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. බරණැස් රජුගේ රථාචාරියා වූයේ සැරියුත් මහා තෙරුන්ය. බරණැස් රජතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
පළමු රාජෝවාද ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
අසමෙක්ඛිතකම්මන්තං යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ, විශාලා මහනුවර වැසි එක්තරා කරණවෑමි පුත්රයෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහුගේ පියා රජතුමාගේ, අන්තඃපුර බිසෝවරුන්ගේ, රජකුමරුවන්ගේ සහ රාජ කුමාරිකාවන්ගේ රැවුල කැපීම, කෙස් සැකසීම, අන්දම් තැබීම ආදී සියලු කටයුතු කරයි. හෙතෙම ශ්රද්ධාවන්තය, ප්රසන්නය, තෙරුවන් සරණ ගියේය, පන්සිල් සමාදන්ව සිටියේය. අතරින් පතර බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බණ අසමින් කාලය ගත කරයි. ඔහු එක් දිනක් රජමාලිගාවේ වැඩ කිරීමට යන අතරතුර තම පුත්රයාද කැඳවාගෙන ගියේය. ඒ තරුණ පුත්රයා එහිදී දෙවඟනක් හා සමාන වූ, මනාව සැරසුණු ලිච්ඡවී කුමාරිකාවක් දැක, කෙලෙස් වසඟ වී ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තේ, පියා සමග රජ මාලිගාවෙන් නික්මී අවුත් “මේ කුමාරිකාව ලැබුණොත් ජීවත් වන්නෙමි. නොලැබුණොත් මෙහිම මාගේ මරණය වන්නේය” යයි ආහාර වර්ජනය කොට ඇඳ වැළඳගෙන නිදා ගත්තේය.
ඉක්බිති පියා ඔහු වෙත එළඹ “දරුව, නොලැබිය යුතු දෙයට ආසා නොකරන්න. නුඹ පහත් ජාතියක් ඇති කරණවෑමි පුත්රයෙකි. ලිච්ඡවී කුමාරිකාව ක්ෂත්රිය දියණියකි, ජාතියෙන් සම්පූර්ණය (උසස් කුල ඇත්තීය). ඇය නුඹට නුසුදුසුය. නුඹේ ජාතියට හා ගෝත්රයට සමාන වෙනත් කුමාරිකාවක ගෙන එන්නෙමි”යි කීවේය. හෙතෙම පියාගේ කථාව පිළි නොගත්තේය. ඉක්බිති ඔහුගේ මව, සහෝදරයා, සහෝදරිය, පුංචි අම්මා, බාප්පා ආදී සියලුම නෑයෝද මිතුරු මිතුරියෝද රැස්ව කරුණු පැහැදිලි කළ නමුත් ඔහුට ඒ බව ඒත්තු ගැන්වීමට නොහැකි වූහ. ඔහු එහිම වියළී, මැලවී මරණයට පත්විය. ඉක්බිති ඔහුගේ පියා මළසිරුර පිළිබඳ කටයුතු ද මියගිය අය වෙනුවෙන් කරන පිංකම් ද නිමවා, ශෝකය තුනී වූ පසු “බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගන්නෙමි”යි බොහෝ සුවඳමල් හා විලවුන් රැගෙන මහවනයට ගොස් උන්වහන්සේ පුදා වැඳ එකත්පස්ව හුන් කල්හි, “උපාසකය! මෙතෙක් දවසක් නොපෙනී සිටියේ මන්දැ”යි වදාළ විට පුතා පිළිබඳ සිද්ධිය දැන්වීය. එවිට උන්වහන්සේ “උපාසකය! නුඹේ පුතා නොලැබිය යුතු දෙය කෙරෙහි ආසාව උපදවා විනාශයට පත්වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් (ඔහු මෙසේම) විනාශයට පැමිණියේ ය”යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය ප්රදේශයෙහි සිංහ යෝනියෙහි උපන් සේක. ඔහුට බාල සහෝදරයෝ හය දෙනෙක්ද එක් සහෝදරියක්ද වූහ. සියලු දෙනාම රන් ගුහාවක වාසය කරති. ඒ ගුහාවට නුදුරෙහි රිදී පර්වතයක එක් පළිඟු ගුහාවක් ඇත. එහි එක් හිවලෙක් වාසය කරයි. පසුකලෙක සිංහයන්ගේ මව්පියෝ මිය ගියහ. ඒ සිංහයා තම නැගණිය වූ සිංහ පෝතිකාව රන් ගුහාවෙහි රඳවා ගොදුරු පිණිස නික්මී මස් ගෙනවුත් ඇයට දෙයි. ඒ හිවලාද සිංහ පෝතිකාව දැක ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිවිය. ඇගේ මව්පියන් ජීවත්ව සිටියදී ඊට ඉඩක් නොලැබුණි. හිවලා ඒ (සහෝදරයන්) සත්දෙනාම ගොදුරු පිණිස ගිය කල්හි පළිඟු ගුහාවෙන් බැස රන් ගුහාවේ දොරටුව ළඟට ගොස් සිංහ පෝතිකාව ඉදිරියේ පස්කම් සැප හා සම්බන්ධ මෙබඳු රහස් කථාවක් කීවේය: “සිංහ පෝතිකාවෙනි! මමද සිව්පාවෙක් වෙමි. නුඹද සිව්පා දෙනකි. නුඹ මගේ බිරිඳ වන්න. මම නුඹේ ස්වාමියා වන්නෙමි. එවිට අපි සමගියෙන් සතුටින් වසන්නෙමු. නුඹ මෙතැන් පටන් ආදරයෙන් මට සංග්රහ කරව” යනුවෙනි. ඇය හිවලාගේ වචන අසා, “මේ හිවලා සිවුපාවුන් අතුරෙන් පහත්ය, නින්දිතය, සැඩොලෙකු හා සමානය. අපි උතුම් රජ කුලයට සමාන ය. මොහු මා සමග මෙබඳු අසභ්ය, නුසුදුසු දෙයක් කතා කරයි. මම මෙබඳු කථාවක් අසා ජීවත් වී කුමක් කරන්නෙම්ද? හුස්ම හිරකරගෙන මැරෙන්නෙමි”යි සිතුවාය. අනතුරුව ඇයට මෙබඳු අදහසක් ඇතිවිය: “මට මෙසේ මියයාම නුසුදුසුය. මගේ සහෝදරවරු එනතෙක් සිට ඔවුන්ට මේ බව කියා මැරෙන්නෙමි”යි (සිතුවාය). හිවලාද ඇගෙන් කිසිදු පිළිතුරක් නොලබා “දැන් මැය මා කෙරෙහි කෝප වී ඇතැ”යි දොම්නසට පැමිණ පළිඟු ගුහාවට වැදී නිදා ගත්තේය.
ඉක්බිති එක් සිංහ පොව්වෙක් මීහරක්, ඇතුන් ආදී සතුන් අතුරෙන් එක්තරා සතෙකු මරා මස් අනුභව කොට නැගණියගේ කොටස ගෙනවුත් “නග! මස් අනුභව කරව”යි කීවේය. “සොයුර! මම මස් අනුභව නොකරමි. මැරෙන්නෙමි”යි කීවාය. “කුමක් නිසාදැ”යි ඇසූ විට ඈ ඒ සිද්ධිය කීවාය. “දැන් ඒ හිවලා කොහිදැ”යි විමසූ විට, ඇය පළිඟු ගුහාවෙහි සිටින හිවලා අහසෙහි සිටින්නේ යයි සිතා, “සහෝදරය! කිම නොදකින්නෙහිද? අර රිදී පර්වතයෙහි අහසෙහි වැතිර සිටින්නේ” යයි කීවාය. සිංහ පෝතකයා රිදී පර්වතයෙහි පළිඟු ගුහාවක් ඇති බව නොදන්නේ, ඌ අහසෙහි නිදන්නේ යයි සිතා “මරන්නෙමි ඌව”යි සිංහ වේගයෙන් පැන පළිඟු ගුහාවට පපුවෙන්ම පහර දුන්නේය. සිංහ පෝතකයා පැළුණු හදවතින් යුතුව එහිම මරණයට පත්ව පර්වත පාමුල වැටුණේය. ඉන්පසු තවකෙක් ආවේය. ඇය ඔහුට ද එසේම කීවාය. හෙතෙම එසේම කොට මරණයට පත්ව පර්වත පාමුල වැටුණේය.
මෙසේ සහෝදරයන් හයදෙනෙකුම මියගිය කල්හි හැමටම පසුව බෝසතාණන් වහන්සේ පැමිණි සේක. ඈ ඔහුටද ඒ කාරණය කියා “දැන් ඒ හිවලා කොහිදැ”යි විමසූ කල්හි, “අර රිදී පර්වත මුදුනෙහි අහසේ වැතිර සිටින්නේ” යයි කීවාය. බෝසතාණන් වහන්සේ කල්පනා කරන්නේ, “සිවලුන්ට අහසෙහි රැඳී සිටිය නොහැක. මේ පළිඟු ගුහාවක නිදන්නෙකු විය යුතුය”යි සිතූහ. හෙතෙම පර්වත පාමුලට බැස මියගිය සහෝදරයන් හයදෙනා දැක, “මොවුහු තමන්ගේ මෝඩකම නිසාත්, විමසීමේ නුවණ නොමැතිකම නිසාත් මෙය පළිඟු ගුහාවක් බව නොදැන හදවතින් පහර දී මළාහු වන්නෝය. නොවිමසා ඉතා ඉක්මනින් කටයුතු කරන්නවුන්ට මෙබඳු දේ සිදුවේ ය”යි පවසා පළමු ගාථාව වදාළේය.
“නොවිමසා කටයුතු කරන්නා වූ, හදිසියේම යමක් කිරීමට පෙළඹෙන්නා වූ තැනැත්තාගේ ඒ ක්රියාවන්, මුව තුළ තැබූ උණු බත් පිඬක් මුව දවන්නාක් මෙන්, ඔහු තවයි (පසුතැවිල්ලට පත් කරයි).”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළේය.
එහි අසමෙක්ඛිත කම්මන්තං තුරිතාභි නිපාතිනං යනු යම් පුද්ගලයෙක් යම්කිසි ක්රියාවක් කිරීමට කැමති වෙයි නම්, එහි දොස් නොවිමසා, සොයා නොබලා, ඉක්මන් වී වේගයෙන්ම වහා ඒ ක්රියාව කිරීමට ඉදිරිපත් වෙයි නම්, පනියි නම්, පිළිපදියි නම්; (දෙයක්) නොවිමසා කරන්නා වූ, හදිසියේම කටයුතු වලට බැසගන්නා වූ ඒ පුද්ගලයාගේ ඒ (අනුවණ) ක්රියාවෝ ඔහු තවති, ශෝකයට පමුණුවති, ක්ලාන්ත කරති. ඒ කෙසේද යත්? උණ්හං වජ්ඣොහිතං මුඛෙ - යම්සේ අනුභව කරන්නෙකු විසින් “මෙය සිසිල්ය, මෙය උණුසුම්ය” කියා සොයා නොබලා, ගිලිය යුතු උණුසුම් දෙයක් මුව තුළට ගනීද, තබයිද, එය (ඔහුගේ) මුවත්, උගුරත්, කුසත් දවයි, ශෝක කරවයි, පීඩාවට පත් කරයි. එමෙන්ම එබඳු පුද්ගලයාගේ ඒ ක්රියාවෝ ඔහු දවති.
මෙසේ ඒ සිංහයා මේ ගාථාව පවසා, “මගේ සහෝදරවරු උපායෙහි අදක්ෂ බැවින් ‘හිවලා මරන්නෙමු’යි ඉතා වේගයෙන් පැන තමන්ම මළාහුය. මම වනාහි එසේ නොකොට පළිඟු ගුහාවෙහි නිදන්නා වූම සිවලාගේ හදවත පලන්නෙමි”යි සිතා, සිවලා නගින බහින මාර්ගය සලකා බලා, ඒ දෙසට මුහුණලා සිට තෙවරක් සිංහනාද කළේය. පොළොව සමග අහස එකනින්නාද විය. පළිඟු ගුහාවෙහි නිදන්නා වූ, (ඒ හඬින්) බියෙන් ත්රස්ත වූ සිවලාගේ හදවත පැළුණි. ඒ හිවලා එහිම මරණයට පත්විය.
බෝධිසත්ත්ව සිංහ රාජයා හිවලා සැඟවී සිටි ස්ඵටික ගුහාව දෙස බලා සිංහනාද කිරීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මෙසේ ඒ හිවලා සිංහනාදය අසා මරණයට පත්වූයේ ය”යි වදාරා, අභිසම්බෝධියට පත්ව (බුදු ඇසින් බලා) දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
“සිංහයා සිංහනාදයෙන් පර්වතය ගිගුම් දුන්වීය. පර්වතයෙහි වසන හිවලා සිංහයාගේ ඝෝෂාව අසා, බිය වී, තැතිගැන්මට පත්විය. ඔහුගේ හදවතද පැළුණේය.”
යන දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
එහි සීහො යනු සිංහයෝ සිව්දෙනෙකි:
ඔවුන් අතුරෙන් කේසර සිංහයා මෙහි අදහස් කෙරේ. දද්දරං අභිනාදයි යනු ඒ (සිංහයා) හෙණ පහරවල් (අකුණු) ශබ්දය වැනි වූ භයානක සිංහ නාදයෙන් ඒ රිදී පර්වතය එකනින්නාද කළේය. දද්දරෙ වසං යනු පළිඟු මිශ්ර රිදී පර්වතයෙහි වසන්නාවූ, භීතො සන්තාසමාපාදී යනු මරණ බියෙන් බියපත් වූයේ සිතේ තැති ගැන්මට පැමිණියේය. හදයඤ්චස්ස අප්ඵලී යනු ඒ බිය නිසා ඔහුගේ හදවත පැළුණේය.
මෙසේ සිංහයා හිවලා මරණයට පමුණුවා, සහෝදරවරුන් (මළ සිරුරු) එක් ස්ථානයක සඟවා (තැන්පත් කොට), ඔවුන් මළ බව නැගණියට කියා, ඇය අස්වසා, දිවි ඇති තෙක් රන් ගුහාවෙහි වාසය කොට කම් වූ පරිද්දෙන් (මිය ගොස්) පරළොව ගියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි උපාසකයා සෝවාන් ඵලෙහි පිහිටියේය. “එකල්හි හිවලා වූයේ මේ කරණවෑමි පුත්රයා ය. සිංහ පෝතිකාව වූයේ ලිච්ඡවී කුමාරිකාවයි. සහෝදරවරු හයදෙනා (දැන්) එක්තරා තෙරවරුන් හයදෙනෙක් වූහ. දෙටු සහෝදර සිංහයා වනාහි මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
දෙවැනි සිඟාල ජාතක වර්ණනාවයි.
“චතුප්පදො අහං සම්ම” (මිතුර, මම සිවුපාවෙක් වෙමි) යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා මහලු තෙරනමක් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් රාත්රියෙහි ධර්ම ශ්රවණය පැවැත්වෙද්දී බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළි දොරටුවෙහි වූ රම්ය වූ මැණික් පුවරුවෙහි වැඩසිට භික්ෂු සංඝයාට අවවාද දී ගඳකිළියට පිවිසි සේක. එකල්හි දම්සෙනෙවි සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ තමන් වහන්සේගේ පරිවෙණයට (කුටියට) වැඩි සේක. මහා මුගලන් මහතෙරුන් වහන්සේ ද තම පරිවෙණයටම වැඩම කොට මොහොතක් විවේක ගෙන සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ප්රශ්න විමසූ සේක. විමසන ලද ප්රශ්න දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ විසින් අහසෙහි පුන්සඳ මඬල පායන්නාක් මෙන් ඉතා පැහැදිලි ලෙස විසඳා ප්රකට කළ සේක. සිව් පිරිසම බණ අසමින් සිටියහ. එහි සිටි එක් මහලු තෙරනමක් සිතනුයේ “ඉදින් මම මේ පිරිස මැද සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේව ආකුලත්වයට පත් කරමින් (පටලවමින්) ප්රශ්න විචාළහොත්, මේ පිරිස ‘මොහු බහුශ්රැතයෙකැ’යි දැන මට සත්කාර සම්මාන කරනු ඇත” යනුවෙනි. හෙතෙම පිරිස අතරින් නැගිට තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ එකත්පසෙක සිට “ඇවැත්නි සැරියුත් තෙරුන් වහන්ස, අපිත් ඔබෙන් එක් ප්රශ්නයක් අසන්නෙමු. අපටත් අවකාශ ලබා දෙනු මැනවි. ‘ආවෙඨිකාය වා නිබ්බෙඨිකාය වා නිග්ගහෙ වා පග්ගහෙ වා විසෙසෙ වා පටිවිසෙසෙ වා’ (වෙළීමෙන් හෝ ලිහීමෙන් හෝ නිග්රහයෙන් හෝ ප්රග්රහයෙන් හෝ විශේෂයෙන් හෝ ප්රතිවිශේෂයෙන් හෝ) යන මේවායින් මට විනිශ්චයක් (විසඳුමක්) දෙනු මැනවැ”යි කටට ආ දෙයක් කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු දෙස බලා “මේ මහල්ලා අයුතු පැවැත්මෙහි පිහිටි, හිස් වූ, කිසිවක් නොදන්නෙකැ”යි සිතා, ඔහු සමඟ කථා නොකොටම ලැජ්ජාවෙන් විජිනිපත (වටාපත) තබා ආසනයෙන් බැස තම පරිවෙණයට වැඩි සේක. මුගලන් මහතෙරුන් වහන්සේ ද තමන්ගේ පරිවෙණයටම වැඩි සේක.
මිනිසුන් නැගිට “අපට මිහිරි ධර්මය අසන්නට ඉඩ නොදී බාධා කළ මේ දුෂ්ට මහල්ලා අල්ලා ගනු” යයි කියමින් ලුහුබැන්දාහ. හෙතෙම පලා යන්නේ විහාර සීමාව කෙළවර බිඳී ගිය ලෑලි ඇති වැසිකිළි වළක වැටී අසූචි තැවරී (ගොඩට විත්) සිටියේය. මිනිස්සු ඔහු දැක විපිළිසර (කලකිරීමට) පත්ව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් දැක “උපාසකවරුනි, මේ අකාලයේ (නොවේලාවේ) කුමක් නිසා පැමිණියෙහුදැ”යි විමසූ සේක. මිනිස්සු ඒ සිද්ධිය උන්වහන්සේට දන්වා සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “උපාසකවරුනි, මේ මහලු භික්ෂුව උඩඟු ස්වරූපයෙන් තමන්ගේ තරම නොදැන බලවතුන් සමඟ ගැටෙන්නට ගොස් අසූචි තවරා ගත්තේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් මොහු උඩඟු වී තමන්ගේ තරම නොදැන මහා බලවතුන් සමඟ ගැටෙන්නට ගොස් අසූචි තවරා ගත්තේ ය”යි වදාරා, ඔවුන් විසින් ඉල්ලන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ සිංහ යෝනියෙහි උපත ලබා හිමාලයෙහි පර්වත ගුහාවක වාසය කළ සේක. ඊට නුදුරෙහි එක් විලක් ඇසුරු කොට බොහෝ ඌරෝ වාසය කළහ. ඒ විලම ඇසුරු කොට තවුසෝ ද පන්සල් තනාගෙන වාසය කළහ. ඉක්බිති දිනක් සිංහයා මී ගවයන් ඇතුන් ආදීන්ගෙන් එකෙකු මරා ඇති තරම් මස් කා, ඒ විලට බැස පැන් බී ගොඩට ආවේය. ඒ අවස්ථාවෙහි එක්තරා මහත ඌරෙක් ඒ විල ඇසුරු කොට ගොදුරු සොයයි. සිංහයා ඌ දැක “වෙනත් දවසක මූ කන්නෙමි. මා දුටුවොත් නැවත නොඑන්නේ ය”යි සිතා, ඌ නොපැමිණේ යැයි ඇති බියෙන් විලෙන් ගොඩවී (ඌට නොපෙනී) එක් පැත්තකින් යන්නට පටන් ගත්තේය. ඌරා එය බලා “මූ මා දැක මට බියෙන් ළං වීමට නොහැකිව බියපත් ව පලා යයි. අද මා විසින් මේ සිංහයා සමඟ සටන් කිරීම වටින්නේ ය”යි සිතා හිස ඔසවා ඌ යුද්ධය සඳහා කැඳවමින් මෙම පළමු ගාථාව පැවසීය:
“මිතුර, මම සිවුපාවෙක් වෙමි. ඔබ ද සිවුපාවෙකි. එබැවින් මිතුර සිංහය, මෙහි එව. නවතින්න. කුමක් නිසා බිය වී පලා යන්නෙහි ද?”
සිංහයා ඔහුගේ කථාව අසා “මිතුර සූකරය, අද අපට ඔබ සමඟ සටනක් නැත. මෙයින් සත්වන දිනයෙහි මෙම ස්ථානයේ දීම යුද්ධය වේවා”යි පවසා පිටත් ව ගියේය. ඌරා “සිංහයා සමඟ සටන් කරන්නෙමි”යි ඉතා සතුටට පත්ව ඒ පුවත නෑයන්ට දැන්වීය. ඔවුහු ඔහුගේ කථාව අසා බියෙන් තැති ගෙන “දැන් ඔබ අප සියල්ලන්ම විනාශ කරන්නෙහි ද? තමන්ගේ බලය නොදැන සිංහයා සමඟ යුද්ධ කරන්නට කැමති වූයේ ද? සිංහයා පැමිණ අප සියල්ලන්ම ජීවිතක්ෂයට පමුණුවනු ඇත. මෙබඳු සාහසික ක්රියාවක් නොකරන්නැ”යි කීවාහුය. ඌරා ද (එවිට) බියෙන් තැතිගෙන “දැන් කුමක් කරම් දැ”යි විචාළේය. “මිතුර, ඔබ ඔය තවුසන්ගේ වැසිකිළි භූමියට ගොස් කුණු වූ අසූචි දින හතක් මුළුල්ලේ ශරීරයෙහි තවරා ගෙන, ශරීරය වේලා ගෙන, සත්වන දිනයෙහි ශරීරය පිනි බිඳුවලින් තෙමා ගෙන, සිංහයා ඒමට පළමුව එහි ගොස් සුළං හමන දිශාව දැන උඩු සුළඟෙහි සිටින්න. පිරිසිදුකම ප්රිය කරන සිංහයා ඔබේ ශරීරයේ ගඳ ආඝ්රාණය කොට ඔබට ජය දී යනු ඇතැ”යි ඌරෝ කීහ. හෙතෙම එසේ කොට සත්වන දවසේ එහි සිටියේය. සිංහයා ඔහුගේ ශරීර ගන්ධය ආඝ්රාණය කොට අසූචි ගාගෙන ඇති බව දැන, “මිතුර සූකරය, ඔබ සිතූ උපාය ඉතා අගනේය. ඉදින් ඔබ අසූචි තවරා නොගත්තේ නම්, මෙහි දීම ඔබ ව මරණයට පමුණුවන්නෙමි. දැන් වනාහි ඔබේ සිරුර කටින් ඩැහැගැනීමට ද නොහැකිය, පයින් පහර දීමට ද නොහැකිය. එබැවින් මම ඔබට ජය දෙමි”යි පවසා දෙවන ගාථාව වදාළේය:
“ඌර, ඔබ අසූචි තැවරුණු, කුණු වූ ලොම් ඇත්තෙහිය. දුගඳ හමන්නෙහිය. ඉදින් යුද්ධ කිරීමට කැමති නම් මිතුර, මම ඔබට ජය දෙමි.”
එහි පූතිලොමොසි යනු අසූචි තැවරුණු බැවින් දුගඳ හමන ලොම් ඇත්තෙහි ය. දුග්ගන්ධො වාසී යනු අප්රිය වූ පිළිකුල් සහිත ගඳක් විහිදුවන්නෙහි ය. ජයං සම්ම දදාමි තෙ යනු “මිතුර, මම ඔබට ජය දෙමි. මම පරාජය වුණෙමි. ඔබ යන්න” යැයි පවසා සිංහයා එතැනින්ම ආපසු හැරී ගොදුරු ගෙන, විලෙන් පැන් බී පර්වත ගුහාවටම ගියේය. ඌරා ද “මා විසින් සිංහයා පරාජය කරන ලද්දේය”යි නෑයන්ට දැන්වීය. ඔවුහු බියෙන් තැතිගෙන “නැවත දිනක එන සිංහයා අප සියල්ලන්ම මරණයට පමුණුවන්නේය”යි සිතා පලා ගොස් වෙනත් තැනක වාසය කළහ.
සිංහයා (බෝධිසත්ත්වයන්) අසුචි තැවරුණු ඌරා සමඟ සටන් කිරීම පිළිකුලෙන් ප්රතික්ෂේප කර ආපසු හැරී යන ආකාරය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල ඌරා වූයේ (මේ) මහලු භික්ෂුව ය. සිංහයා වූයේ බුදු වූ මම ම වෙමි.”
සූකර ජාතක වර්ණනාව තුන්වැන්නයි.
“ඉධූරගානං පවරො පවිට්ඨො” (මෙහි උරගයන් අතර උතුම් වූවෙක් පිවිසියේය) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ
ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි සේනාපතියන් දෙදෙනෙකුගේ කලහයක් අරබයා වදාළ සේක. කොසොල් රජුගේ සේවක වූ, සේනා
ප්රධානීන් වූ අමාත්යවරු දෙදෙනෙක් ඔවුනොවුන් දුටු තැන කලහ කරගනිති. ඔවුන්ගේ වෛරී ස්වභාවය මුළු නගරය පුරාම
ප්රකට විය. රජතුමාටවත්, නෑදෑ හිතමිතුරන්ටවත් ඔවුන් සමගි කරවීමට නොහැකි විය.
ඉක්බිති එක් දිනක් ශාස්තෘන්
වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි ධර්මාවබෝධයට සුදුසු ඥාතීන් (හික්මවිය යුත්තන්) දෙස බලන සේක්, ඒ දෙදෙනාටම සෝවාන් මාර්ගයට
උපනිශ්රය (හේතු සම්පත්) ඇති බව දැක, පසුදා හුදකලාවම සැවැත් නුවරට පිඬු පිණිස වැඩම කොට ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකුගේ
ගෙයි දොරටුව ළඟ වැඩසිටි සේක. හෙතෙම පිටතට අවුත් පාත්රය ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේව නිවස තුළට වැඩම කරවා, ආසනයක් පනවා
වැඩසිටීමට සැලැස්වීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩසිට, ඔහුට මෛත්රී භාවනාවේ ආනිශංස දේශනා කොට, (ධර්මය පිළිගැනීමට)
සිතේ යෝග්ය බව දැන චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. ඔහු සත්ය දේශනාව අවසානයේදී සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහු සෝවාන් වූ බව දැනගෙන, ඔහු ලවාම පාත්රය ගෙන්වාගෙන, ආසනයෙන් නැගිට අනෙක් අමාත්යවරයාගේ ගෙයි
දොරටුව ළඟට වැඩම කළ සේක. ඔහුද පිටතට අවුත් ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ, “ස්වාමීනි, ඇතුළට වැඩම කළ මැනව” යි පවසා නිවසට
වැඩමවා අසුන් ගැන්වීය. පළමු (අමාත්යවරයා) ද පාත්රයත් රැගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟම (ඒ නිවසට) ඇතුළු විය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට (සැපසේ නිදයි, සැපසේ පුබුදියි ආදී) ඒකාදස මෛත්රී ආනිශංස වර්ණනා කොට, සිතේ යෝග්ය බව දැන
චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඔහුද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
මෙසේ ඒ දෙදෙනාම
සෝවාන් වී, එකිනෙකාට (තමන් කළ) වරද පවසා, ක්ෂමා කරවාගෙන, සමගි වී, සතුටු වෙමින්, සමාන අදහස් ඇත්තෝ වූහ. එදිනම
භාග්යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි එකට ආහාර අනුභව කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ භක්ත කිත්යය (දන් වැළඳීම) නිමවා විහාරයට
වැඩම කළ සේක. ඔවුහු ද බොහෝ මල්, සුවඳ විලවුන් ද, ගිතෙල්, මීපැණි, උක්පැණි ආදිය ද රැගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟම
(විහාරයට) ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා විසින් වත්පිළිවෙත් දැක්වූ කල්හි, සුගතෝවාදය දී ගන්ධ කුටියට
පිවිසි සේක.
සවස් කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කථාවක් ඉපිදවූහ: “ඇවැත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ දමනය කිරීමට අපහසු අය දමනය කරන සේක. යම් මහ ඇමතියන් දෙදෙනෙකු රජතුමා විසින් ද බොහෝ කලක් උත්සාහ කොට සමගි කරවීමට නොහැකි වී ද, නෑදෑ මිත්රාදීන්ට ද නොහැකි වී ද, ඔවුහු එක දවසින්ම තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දමනය කරන ලද්දාහුය” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් කවර නම් කථාවකින් යුක්තව සිටියහු ද?” යි විමසා, “මේ කථාවෙනි” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මා විසින් මේ දෙදෙනා සමගි කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මොවුන් මා විසින් සමගි කරවන ලද්දාහුමය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි, බරණැස් නුවර උත්සවයක් ප්රකාශ කළ කල්හි මහත් වූ
සැණකෙළියක් විය. බොහෝ මිනිස්සු ද, දෙවියන්, නාගයන් හා ගුරුළන් ආදීහු ද සැණකෙළිය නැරඹීම පිණිස රැස්වූහ. එහි එක්
ස්ථානයක එක් නාගයෙක් ද, ගුරුළෙක් ද සැණකෙළිය නරඹමින් එකට සිටියහ. නාගයා ගුරුළාගේ ගුරුළු බව නොදැන (ඔහුගේ) උරහිස
මත අත තැබීය. ගුරුළා “කවරෙක් මගේ උරහිස මත අත තැබුවේද?” යි හැරී බලන විට නාගයා බව හඳුනා ගත්තේය. නාගයා ද බලන විට
ගුරුළා බව හඳුනාගෙන, මරණ බියෙන් තැතිගෙන, නගරයෙන් නික්ම ගඟ මතුපිටින් පලා ගියේය. ගුරුළා ද “මූ අල්ලා ගනිමි” යි
ලුහුබැඳ ගියේය.
ඒ කාලයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තාපසයෙකු වී එම ගඟ අයිනේ පන්සලක වාසය කරන සේක්, දවල් කාලයේ
විඩාව සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස දියකච්චියක් හැඳගෙන, වැහැරි සිවුර ගොඩ තබා ගඟට බැස ස්නානය කරති. නාගයා “මේ පැවිද්දා
නිසා ජීවිතය බේරා ගනිමි” යි සිතා, ප්රකෘති ස්වරූපය අත්හැර (මැණික් ගලක් වැනි) මාණික්ය ඛණ්ඩයක ස්වරූපයක් මවාගෙන
වැහැරි සිවුර අතරට පිවිසියේය. ගුරුළා ලුහුබඳිනුයේ, ඔහු එහි පිවිසි බව දැක, වැහැරි සිවුර කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා
(එය) අල්ලා නොගෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇමතූ සේක. “ස්වාමීනි, මම කුසගින්නේ සිටිමි. ඔබ වහන්සේගේ වැහැරි සිවුර ගන්නා
සේක්වා. මම මේ නාගයා කා දමමි” යි මේ අර්ථය ප්රකාශ කිරීම පිණිස පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
[රූපය: ගංගාව අසබඩදී ගරුඬයා තාපසතුමාගෙන් නාගයාව ඉල්ලා සිටීම]
“මේ (සිවුර) තුළට උරගයන් අතර උතුම් වූ නාගරාජයෙක් පිවිසියේය. හෙතෙම ගලක පැහැය ගෙන (වෙස් මාරු කරගෙන) මා වෙතින් මිදීමක් අපේක්ෂා කරයි. (එහෙත්) ඔබ වහන්සේගේ බ්රහ්මත්වයට (ශ්රේෂ්ඨත්වයට) ගරු කරමින් පුදන්නා වූ මම, කුසගින්නේ පෙළුනත් (ඔහුව) ආහාරයට ගැනීමට නොහැකි වෙමි.”
යනුවෙන් මෙම පළමු ගාථාව පැවසීය.
එහි අර්ථය මෙසේය:
ඉධූරගානං පවරො පවිට්ඨො: මේ වැහැරි සිවුර තුළට උරගයන් අතර උතුම් වූ නාග රාජයෙක්
පිවිසියේය.
සෙලස්ස වණ්ණෙන: මැණික් පැහැයෙන් යුක්තව ය; එනම් විශාල මැණික් ගලක් මෙන් වී ඇතුළු වූ
බවයි.
පමොක්ඛමිච්ඡං: මා වෙතින් (මගේ ග්රහණයෙන්) මිදීමක් කැමති වෙයි.
බ්රහ්මඤ්ච වණ්ණං
අපචායමානො: මම වනාහි ඔබ වහන්සේගේ බ්රහ්ම වර්ණයට හෙවත් ශ්රේෂ්ඨත්වයට පූජා කරමින්, ගරු කරමින්
සිටිමි.
බුභුක්ඛිතො නො විතරාමි භොත්තුං: (එහෙයින්) මේ නාගයා සිවුර ඇතුළට පිවිසි කල්හි, මම බඩගින්නේ
පෙළුනත් (ඔහුව) අනුභව කිරීමට නොහැක්කෙමි (නොසිතමි).
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ජලයේ සිටගෙනම ගුරුළු රජුට ස්තුති කොට දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
“බ්රහ්මයා (ශ්රේෂ්ඨ ගුණ ඇත්තා) විසින් රකින ලද ඔබ බොහෝ කාලයක් ජීවත් වේවා! ඔබ වහන්සේගේ ශ්රේෂ්ඨ ගුණයට ගරු කරමින්, කුසගින්නේ සිටිය ද (ප්රාණඝාතය) අනුභව කිරීමට මැලි වන ඔබට, දෙවියන්ට අයත් වූ දිව්ය භෝජන පහළ වේවා!”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව පැවසූහ.
එහි අර්ථය මෙසේය:
සො බ්රහ්මගුත්තො: ඒ ඔබ බ්රහ්මයා විසින් (ශ්රේෂ්ඨ ගුණධර්ම විසින්) ගෝපනය කරන ලද්දේ,
රකින ලද්දේ වී (බොහෝ කල් ජීවත් වේවා).
දිබ්යා ච තෙ පාතුභවන්තු භක්ඛා: දෙවියන්ගේ පරිභෝගයට සුදුසු වූ
දිව්ය ආහාර ඔබට පහළ වේවා! ප්රාණඝාතය කොට නාග මාංශ කන්නෙක් නොවේවා (යනුයි).
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ජලයේ සිටගෙනම අනුමෝදනාව කොට, ගොඩට පැමිණ වැහැරි සිවුර හැඳගෙන, ඒ දෙදෙනාම රැගෙන අසපුවට ගොස් මෛත්රී භාවනාවේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ඒ දෙදෙනා සමගි කරවූහ. ඔවුහු එතැන් පටන් සමගිව, සතුටු වෙමින් සැපසේ විසූහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව සසඳා නිම කළ සේක. “එකල නාගයා සහ ගුරුළා වූයේ මේ අමාත්යවරු දෙදෙනා ය. තාපසයා වූයේ මම ම ය.”
සිව්වන උරග ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“ජීව වස්සසතං භග්ග” (භග්ගය, වසර සියයක් ජීවත් වන්න) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනය සමීපයෙහි පසේනදී කොසොල් රජු විසින් කරවන ලද රාජකාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන අතරතුර තමන් වහන්සේගේ කිවිසුමක් අරබයා දේශනා කළ සේක. එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේ රාජකාරාමයෙහි සිව් පිරිස මැද වැඩ හිඳ ධර්මය දේශනා කරද්දී කිවිසුමක් ගිය සේක. එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා “ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්සේ ජීවත් වේවා! සුගතයන් වහන්සේ ජීවත් වේවා!” යැයි උස් හඬින් මහත් ඝෝෂාවක් කළහ. ඒ ශබ්දය හේතුවෙන් ධර්ම කථාවට බාධා ඇති විය. එකල්හි භාග්යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. “මහණෙනි, කිවිසුමක් ගිය විට ‘ජීවත් වේවා’ යැයි කීම හේතුවෙන් ජීවත් වීම හෝ මිය යාම හෝ සිදුවේද?” “එසේ නොවේ ස්වාමීනි.” “මහණෙනි, කිවිසුමක් ගිය විට ‘ජීවත් වේවා’ යැයි නොකිය යුතුය. යමෙක් කියන්නේ නම් දුකුලා ඇවැතක් වේ.” එසමෙහි මිනිස්සු භික්ෂූන් කිවිසු විට “ස්වාමීනි, ජීවත් වේවා” යැයි කියති. භික්ෂූහු විනය නීතිය නිසා කුකුසට පත්ව පිළිතුරු නොදෙති. මිනිස්සු උරණ වූහ. “කෙසේ නම් ශ්රමණ ශාක්යපුත්රයන් ‘ස්වාමීනි, ජීවත් වේවා’ යැයි කියනු ලබන විටත් කතා නොකරන්නේද?” ඔවුහු භාග්යවතුන් වහන්සේට මේ බව දැන්වූහ. “මහණෙනි, ගිහියෝ මංගල සම්මත දෑ අදහන්නෝය. මහණෙනි, ගිහියන් විසින් ‘ස්වාමීනි, ජීවත් වේවා’ යැයි කියනු ලබන විට ‘චිරං ජීව’ (බොහෝ කල් ජීවත් වේවා) යැයි කියන්නට අනුදනිමි.” භික්ෂූහු භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසූහ. “ස්වාමීනි, මේ ‘ජීව-පටිජීව’ (ආසිරි පැතීම සහ පෙරළා ආසිරි පැතීම) කවර කලෙක ඇති වූවක්ද?” ශාස්තෘන් වහන්සේ “මහණෙනි, මේ ආසිරි පැතීම සහ පෙරළා ආසිරි පැතීම පෞරාණික කාලයේ ඇති වූවක්” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට එක්තරා බ්රාහ්මණ කුලයක උපන් සේක. ඔහුගේ පියා වෙළඳාම් කොට ජීවත් වෙයි. ඔහු දහසය හැවිරිදි බෝධිසත්වයන් ලවා වෙළඳ බඩු (කද මලු ආදිය) උසුලවාගෙන ගම් නියම්ගම්වල හැසිරෙන්නේ බරණැසට පැමිණ, දොරටුපාලකයාගේ නිවසෙහි බත් පිසවා අනුභව කොට, රාත්රියෙහි නවාතැන් පොළක් නොලැබ “අවේලාවේ පැමිණි ආගන්තුකයෝ කොහි වසත්දැ”යි විමසීය. එවිට මිනිස්සු “නගරයෙන් පිටත එක් ශාලාවක් ඇත. එහෙත් එය අමනුෂ්යයන් විසින් අරක් ගන්නා ලද්දකි. ඉදින් කැමති නම් එහි නවතින්න” යැයි කීහ. බෝධිසත්වයෝ “පියාණෙනි එන්න, අපි යමු. යක්ෂයාට බිය නොවන්න. මම ඔහු දමනය කොට ඔබගේ දෙපා මුල හෙළන්නෙමි” යි පවසා පියා ද කැටුව එහි ගිය සේක. ඉක්බිති ඔහුගේ පියා ලෑල්ලක වැතිර සිටියේය. පුතණුවෝ පියාගේ පා සම්බාහනය කරමින් (පිරිමදිමින්) වාඩි වී සිටියහ. එහි වාසය කරන යක්ෂයා දොළොස් වසරක් වෙසමුණි රජුට උපස්ථාන කොට ඒ ශාලාව ලබන්නේ, “මේ ශාලාවට පිවිසි මිනිසුන් අතුරෙන් යමෙක් කිවිසු විට ‘ජීවත් වේවා’ යැයි නොකියයිද, යමෙක් ‘ජීවත් වේවා’ යැයි කියූ විට ‘පෙරළා ජීවත් වේවා’ යැයි නොකියයිද, ඒ ‘ජීව-පටිජීව’ (ආසිරි පැතීම හා පෙරළා ආසිරි පැතීම) කියන්නවුන් හැර අන් අය කෑමට අවසර ඇත” යැයි වරයක් ලැබ සිටියේය. හෙතෙම වහලයේ මුදුන් ලී දරා සිටින කණුවෙහි වසයි. ඔහු “බෝධිසත්වයන්ගේ පියා කිවිසුවන්නෙමි” යි තමාගේ ආනුභාවයෙන් සියුම් කුඩු විශේෂයක් මුදා හැරියේය. ඒ කුඩු අවුත් පියාගේ නාස් පුඩු තුළට පිවිසියේය. හෙතෙම ලෑල්ලේ වැතිර සිටියදීම කිවිසුවේය. බෝධිසත්වයෝ “ජීවත් වේවා” යැයි නොකීහ. යක්ෂයා ඔහු කා දැමීම පිණිස කණුවෙන් බැස ආවේය. බෝධිසත්වයෝ ඔහු බැස එනු දැක “මොහු විසින් මාගේ පියා කිවිසුවන ලද්දේ වෙයි. මොහු වනාහි කිවිසු විට ‘ජීවත් වේවා’ යැයි නොකියන්නවුන් කන යක්ෂයා වනු ඇත” යැයි සිතා පියා අමතා පළමු ගාථාව කීවේය.
යක්ෂයා බෝධිසත්ත්වයන් සහ පියාණන් දෙසට පැමිණීම
“භග්ගය (පියාණෙනි), වසර සියයක් ද තවත් වසර විස්සක් ද ජීවත් වන්න. පිසාචයෝ මා නොකත්වා! ඔබ ඍතු සියයක් ජීවත් වන්න.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව පැවසීය.
එහි භග්ග යනු: පියාට නමින් අමතයි. අපරානි ච වීසතිං යනු: තවත් වසර විස්සක් ජීවත් වන්න. මා මං පිසාචා ඛාදන්තූ යනු: පිසාචයෝ මා නොකත්වා. ජීව ත්වං සරදොසතං යනු: ඔබ වනාහි (මුලින් කී සියයට) විස්සක් අධික වසර සියයක් ජීවත් වන්න යන්නයි. ‘සරදොසතං’ (ශරද් ඍතු සියයක්) යැයි ගණන් ගන්නා විට වසර සියයක්ම වෙයි. එය මුලින් කී විස්ස සමඟ ගත් කල එකසිය විස්සක් බව මෙහි අදහස් කරන ලදී.
යක්ෂයා බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය අසා “මේ මානවකයා ‘ජීවත් වේවා’ යැයි පැවසූ බැවින් මොහු කෑමට නොහැක. මොහුගේ පියා කන්නෙමි” යි සිතා පියා සමීපයට ගියේය. හෙතෙම යක්ෂයා එනු දැක “මොහු වනාහි පෙරළා ‘ජීවත් වේවා’ යැයි නොකියන්නවුන් කන යක්ෂයා වනු ඇත. මම පෙරළා ආසිරි පතන්නෙමි” යි සිතීය. ඔහු පුතණුවන් අරබයා දෙවන ගාථාව කීවේය.
“ඔබ ද වසර සියයක් හා තවත් වසර විස්සක් ජීවත් වන්න. පිසාචයෝ විෂ කත්වා! ඔබ ඍතු සියයක් ජීවත් වන්න.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි විසං පිසාචා ඛාදන්තු යනු: පිසාචයෝ හලාහල විෂ කත්වා (යන්නයි).
යක්ෂයා ඔහුගේ වචනය අසා “මේ දෙදෙනාම කෑමට මට නොහැක” යි ආපසු හැරුණේය. ඉක්බිති බෝධිසත්වයෝ ඔහුගෙන් විමසූහ. “පින්වත් යක්ෂය, නුඹ කුමක් නිසා මේ ශාලාවට පිවිසෙන මිනිසුන් කන්නෙහිද?” “දොළොස් වසරක් වෙසමුණි රජුට උපස්ථාන කොට (මේ ශාලාව) ලැබූ බැවිනි.” “කිමෙක්ද, සියල්ලන්ම කෑමට ලබන්නෙහිද?” “ජීව-පටිජීව කියන්නවුන් හැර අන් අය කන්නෙමි.” “යක්ෂය, නුඹ පෙරත් අකුසල් කොට, රළු පරළු වී, අනුන්ට හිංසා කරන්නෙකු වී (මෙහි) උපන්නෙහිය. දැනුත් එවැනිම කර්ම කොට අඳුරෙන් අඳුරටම යන්නෙහිය. එබැවින් මෙතැන් පටන් ප්රාණඝාතාදියෙන් වැළකෙව.” මෙසේ ඒ යක්ෂයා දමනය කොට, නිරය භියෙන් තැති ගන්වා, පංචශීලයෙහි පිහිටුවා, යක්ෂයා (තමාට කීකරු) මෙහෙකරුවෙකු මෙන් කර ගත්හ.
පසු දින එහි හැසිරෙන මිනිස්සු යක්ෂයා දැක, බෝධිසත්වයන් විසින් ඔහු දමනය කළ බව දැන රජුට දැන්වූහ. “දේවයන් වහන්ස, එක්තරා මානවකයෙක් ඒ යක්ෂයා දමනය කොට මෙහෙකරුවෙකු මෙන් තබාගෙන සිටියි.” රජතුමා බෝධිසත්වයන් කැඳවා සෙන්පති තනතුරෙහි පිහිටුවීය. ඔහුගේ පියාටද මහත් යසසක් දුන්නේය. හෙතෙම යක්ෂයා බලි පූජා ලබන්නෙකු බවට පත් කළේය. බෝධිසත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට (මරණින් මතු) ස්වර්ග පුරය පිරවූහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා “ආසිරි පැතීම හා පෙරළා ආසිරි පැතීම ඒ කාලයේ උපන්නේය” යි වදාරා ජාතකය ගළපා දැක්වූ සේක. “එකල යක්ෂයා වූයේ (දැන්) අංගුලිමාලය. රජතුමා වූයේ ආනන්දය. පියා වූයේ කාශ්යපය. පුත්රයා වූයේ මම ම ය.”
පස්වන වූ භග්ග ජාතක වර්ණනාවයි.
“අලීනචිත්තං නිස්සාය” (අලීනචිත්ත කුමරු නිසා...) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාව එකොළොස්වන නිපාතයෙහි සංවර ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 462) මතු සඳහන් වන්නේය. ඒ භික්ෂුවගෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ වීර්ය අත්හළ බව සත්යයක් දැයි?” විමසූ කල්හි, “එසේය, භාග්යවතුන් වහන්ස” යි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ! නුඹ පෙර ආත්මයක වීර්යය අත නොහැර, මස් වැදැල්ලක් හා සමාන ලාබාල කුමාරයෙකුට දොළොස් යොදුනක් වූ බරණැස් නුවර රාජ්යය ලබා දුන්නා නේද? දැන් මෙබඳු වූ සම්බුදු සසුනෙහි පැවිදිව වීර්යය අත්හළේ කුමක් නිසාදැයි?” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී එනුවරට නුදුරින් වඩු ගම්මානයක් විය. එහි වඩු කාර්මිකයෝ පන්සියයක් වාසය කළහ. ඔවුහු නැවෙන් ජල පහර දිගේ ඉහළට (උඩුගං බලා) ගොස් වනාන්තරයේදී ගෙවල් තැනීමට ගන්නා දැව කපා සකස් කොට, එහිම තනි මහල්, දෙමහල් ආදී විවිධ වර්ගයේ නිවාස කොටස් නිර්මාණය කරති. කණුවේ සිට සියලු දැවවල සලකුණු තබා, ගං ඉවුරට ගෙන ගොස් නැවට පටවා, දියපහර ඔස්සේ (යටිගං බලා) නගරයට පැමිණෙති. යමෙක් යම් ආකාරයේ නිවසක් කැමති වෙත්ද, ඔවුන්ට ඒ ආකාරයේ ගෙවල් තනා දී කහවණු ගෙන නැවතත් වනාන්තරයට ගොස් දැව ගෙන එති. මෙසේ ඔවුන් ජීවිකාව ගෙන යද්දී, එක් කලෙක කඳවුරු බැඳ දැව කැබලි කරන්නවුන්ට නුදුරෙහි එක් ඇතෙක් දිරාගිය කිහිරි උලක් පෑගුවේය. ඒ උල ඇතාගේ පතුල පසාරු කරගෙන ගියේය. බලවත් වේදනා ඇතිවිය. කකුල ඉදිමී සැරව හටගත්තේය. වේදනාවෙන් පීඩිත ඇතා වඩුවන් දැව කපන හඬ අසා, “මේ වඩුවන් නිසා මගේ කකුල සුවකරවා ගත හැකිය” යි සිතමින්, පාද තුනෙන් ඇවිද ඔවුන් සමීපයට ගොස් නුදුරෙහි බිම ඇලවුණේය. වඩුවෝ ඉදිමුණු කකුල දැක ළඟට ගොස් පරීක්ෂා කර, පතුලෙහි උලක් ඇනී ඇති බව දැක, සියුම් ආයුධයකින් උල වටේ මස් පාදා, ලණුවක් බැඳ අදිමින් උල ඉවත් කළහ. ඉන්පසු සැරව මිරිකා හැර, උණුදියෙන් සෝදා, සුදුසු බෙහෙත් ගල්වා නොබෝ දිනකින් තුවාලය සුව කළහ.
තුවාලය සුව වූ පසු ඇතා මෙසේ සිතුවේය: “මා ජීවිතය ලැබුවේ මේ වඩුවන් නිසාය. දැන් මා විසින් ඔවුන්ට උපකාර කිරීම වටී.” එතැන් පටන් ඇතා වඩුවන් සමග ගස් ඇදගෙන යයි; ගස් සසින අයට කඳන් පෙරළා දෙයි; වෑ පොරෝ ආදිය ළංකර දෙයි; සොඬවැලේ ඔතාගෙන මිනුම් කඹයේ (කලු නූලේ) කෙළවර අල්ලාගෙන සිටියි. වඩුවෝද කෑම ගන්නා අවස්ථාවේදී එකිනෙකා බත් පිඩ බැගින් දී බත් පිඩු පන්සියයක් ඔහුට දෙති. මේ ඇතාට, හැම ආකාරයෙන්ම සුදු වූ, ආජානීය කුලයේ උසස් ඇත් පැටවෙක් පුතු වශයෙන් සිටියේය. පසුව ඇතාට මෙසේ සිතුණි: “මම දැන් මහලුය. එනිසා මේ වඩුවන්ගේ කටයුතු කිරීමට මාගේ පුතා පවරා දී යන්නට වටී.” හෙතෙම වඩුවන්ට නොදන්වාම වනයට ගොස් ඇත් පැටවා කැඳවා ගෙනවිත්, “මේ ඇත් පැටවා මගේ පුතාය. ඔබ විසින් මගේ ජීවිතය රැකදෙන ලදි. එබැවින් මම නුඹලාට වෙදකම් කුලිය වශයෙන් මොහුව පවරා දෙමි. මේ ඇත් පැටවා මෙතැන් පටන් ඔබගේ වැඩකටයුතු කර දෙනු ඇත,” යි කීවේය. ඉන්පසු, “පුත, මෙතැන් පටන් මා විසින් කළ යුතු වැඩ කොටස නුඹ විසින් කළ යුතුය” යි ඇත් පැටවාට අවවාද දී වඩුවන්ට පවරා දී තමා නැවත වනයට පිවිසියේය.
එතැන් පටන් ඇත් පැටවා වඩුවන් කියන දෙය අසා කීකරුව සියලු කටයුතු කරයි. ඒ වඩුවෝද ඇතාව බත් පිඩු පන්සියයකින් පෝෂණය කරති. ඇත් පැටවා වැඩ කොටස නිමවා ගඟට බැස දියකෙළි කොට එයි. වඩුවන්ගේ දරුවෝද ඌ සොඬ ආදියෙන් අල්ලාගෙන ජලයෙහිද ගොඩබිමද ඌ සමග සෙල්ලම් කරති. ආජානීය ඇත්තුද, අශ්වයෝද, මනුෂ්යයෝද ජලයෙහි මල මුත්රා නොකරති. එනිසා ඒ ඇතාද ජලයෙහි මල මුත්රා නොකොට ජලයෙන් පිටත ගං ඉවුරෙහිම කරයි. ඉක්බිති එක් දිනක ගඟ ඉහළ ප්රදේශයට වැස්සක් වැස්සේය. අඩක් වියළි ඇත් වසුරු පිඩක් වැසි ජලයෙන් ගඟට පාවී විත් බරණැස් නගරය අසල තොටුපළේ එක් ලැහැබක රැඳුණේය. එකල්හි රජතුමාගේ ඇත්ගොව්වෝ ඇතුන් නාවන්නෙමුයි ඇතුන් පන්සියයක් එහි රැගෙන ගියහ. ආජානීය ඇත් වසුරේ සුවඳ දැනී එක් ඇතෙකුවත් ගඟට බැසීමට උත්සාහ නොකළේය. සියල්ලෝම වලිගය ඔසවාගෙන පලායාමට පටන් ගත්හ. ඇත්ගොව්වෝ හස්ති ශිල්ප දන්නා ආචාර්යවරුන්ට (ඇදුරන්ට) මේ බව දැනුම් දුන්හ. ඔවුහු ජලයෙහි යම් අනතුරක් තිබිය යුතුයයි සිතා ජලය පිරිසිදු කරවා, ගඟ අයිනේ ලැහැබක රැඳී තිබූ ඒ ආජානීය ඇත් වසුරු දැක, “මේ ඊට හේතුව යයි” දැන ගත්හ. ඉන්පසු කළයක් ගෙන්වාගෙන එහි ජලය පුරවා, ඇත් වසුරු එහි දියකර ඇතුන්ගේ ශරීරවල ඉස්සවූහ. ඔවුන්ගේ සිරුරු සුවඳවත් විය. එවිට ඇත්තු ගඟට බැස නාන්නට පටන් ගත්හ.
හස්ති ආචාර්යවරු රජුට ඒ පුවත දන්වා, “දේවයන් වහන්ස, ඒ ආජානීය ඇතා සොයාගෙන ඒම සුදුසු ය” යි පැවසූහ. රජතුමා නැව් එකට ඈඳා බැඳ, ගඟට බැස උඩුගං බලා යන පහුරු මගින් වඩුවන් සිටින ස්ථානයට පැමිණියේය. ඇත් පැටවා ගඟෙහි ජල ක්රීඩා කරද්දී බෙර හඬ අසා, ගොඩට විත් වඩුවන් ළඟට ගොස් සිටියේය. වඩුවෝ රජු වෙත පෙරගමන් කොට, “දේවයන් වහන්ස! දැව අවශ්ය වීද? කුමක් සඳහා වැඩියේද? කවරෙකු හෝ එවා ඒවා ගෙන්වා ගන්නට තිබුණා නේදැයි?” ඇසූහ. “දරුවනි, මම දැව බලාපොරොත්තුවෙන් ආවේ නැත. මේ ඇතා ලබාගැනීම සඳහා ආවෙමි,” යි රජු කීවේය. “එසේනම් රැගෙන යනු මැන දේවයන් වහන්ස!” යි වඩුවෝ කීහ. නමුත් ඇත් පැටවා යන්නට කැමති නොවීය. “දරුවනි, ඇතා මා ලවා කුමක් කරවීමට බලාපොරොත්තු වෙයිද?” යි රජු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස! වඩුවන්ට තමාව පෝෂණය කළාට හිලව් වශයෙන් මුදල් ගෙවන ලෙස හෙතෙම ඉල්ලා සිටියි.” රජතුමා, “දරුවනි, යහපතැයි” කියා ඇතාගේ පා සතර, සොඬවැල, වලිගය යන තැන්වල ලක්ෂය බැගින් කහවණු තැබ්බවීය. ඇතා එපමණකින් නොගොස්, සියලු වඩුවන්ට ඇඳුම් යුගල බැගින් ද, වඩුවන්ගේ බිරින්ඳන්ට අඳින වස්ත්ර ද ලබා දී, තමන් සමග සෙල්ලම් කළ දරුවන්ට ද සුදුසු පරිදි තෑගි බෝග ලබා දුන් කල්හි, වඩුවන් නවත්වා කාන්තාවන් ද දරුවන් ද දෙස ආපසු හැරී බලා රජු සමග ගියේය.
රජතුමා ඒ ඇතා රැගෙන නගරයට ගොස්, නගරය හා ඇත්හල ද සරසා, ඇතා නගරයේ ප්රදර්ශනය කරවා ඇත්හලට යැවීය. එහිදී සියලු අලංකාරයෙන් සරසා අභිෂේක කරවා, මංගල හස්තියා බවට පත් කොට, තම සහායක තනතුරේ තබා, ඇතාට රජකමෙන් අඩක් දී තමන්ට සමාන සැලකිලි දැක්වීය. ඇතා පැමිණි දින සිට මුළු දඹදිවම රාජ්යය රජතුමාගේ අතට පත්වූවාක් මෙන් විය. මෙසේ කල් යද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ රජුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් සේක. ඇගේ ගැබ මෝරන කාලයේදී රජතුමා කලුරිය කළේය. ඉදින් රජු මළ බව ඇතා දැනගත්තේ නම්, ශෝකයෙන් එහිදීම ඇතාගේ ළය පැලෙන්නේය. ඒ නිසා ඇතාට රජු මළ බව නොදන්වාම උපස්ථාන කළහ. රජු මළ බව අසා, ‘රාජ්යය හිස්ය’ යි සිතා, අසල්වැසි කොසොල් රජ මහත් යුද සේනාවක් සමග අවුත් නගරය වට කළේය. නුවර වැසියෝ දොරටු වසා කොසොල් රජුට හසුනක් යැවූහ: “අපගේ රජතුමාගේ අගබිසව පිරිපුන් ගැබ් ඇත්තිය. මෙයින් සත්වන දිනයෙහි ඇය පුතෙකු බිහි කරන්නී යයි නිමිති කියන්නන් ප්රකාශ කර ඇත. ඉදින් ඇය පුතෙකු බිහි කළහොත්, අපි සත්වන දවසෙහි යුද්ධයට එන්නෙමු; රාජ්යය පවරා නොදෙමු. එතෙක් කල් ඉවසනු මැනවි.” රජතුමා “යහපතැයි” කියා එය පිළිගත්තේය.
දේවිය සත්වෙනි දවසේ පුතෙකු බිහි කළාය. ඔහුට නම් තබන දවසේ, ‘මහජනයාගේ පසුබට වූ සිත උත්සාහවත් කරමින් උපන් නිසා’, ඔහුට ‘අලීනචිත්ත’ (පසුබට නොවන සිතක් ඇති) කුමාරයා යයි නම් තැබූහ. කුමාරයා උපන් දවසේ සිට නගර වැසියෝ කොසොල් රජු සමග යුද්ධ කළහ. එහෙත් නායකයකු නැති බැවින්, මහත් බල සේනාවක් යුද්ධ කළත් ඔවුහු ක්රමයෙන් පසුබසිති. ඇමතිවරු ඒ බව බිසවට දන්වා, “බිසවුන් වහන්ස! අපි මෙසේ පසුබසිද්දී සේනාව පරාජය වීමට ඉඩ ඇත. අපගේ මහරජතුමා කලුරිය කළ බවත්, පුත් කුමරු උපන් බවත්, කොසොල් රජු පැමිණ යුද්ධ කරන බවත් රජතුමාගේ සහායක මංගල ඇත් රජ නොදනියි. අපි එය ඇතාට දන්වමුදැයි?” විමසූහ. බිසවුන් වහන්සේ “යහපතැයි” පිළිගෙන, පුත් කුමරු සරසා, සිහින් වස්ත්රයකින් ඔතා, ප්රාසාදයෙන් බැස ඇමති පිරිස සමග ඇත්හලට ගියාය. එහිදී බෝසත් කුමරු ඇතාගේ පාමුල හොවා, “ස්වාමීනි! නුඹේ සහායක මහරජ කලුරිය කළේය. ශෝකයෙන් නුඹේ ළය පැලී යාවියයි බියෙන් අපි ඒ බව නොදැන්නුවෙමු. මේ සිටින්නේ නුඹේ මිතුරු රජුගේ පුත් රුවනයි. කොසොල් රජ අවුත් නගරය වටකරගෙන නුඹේ පුතා සමග යුද කරයි. අපගේ හමුදාව පරාජය වෙමින් පවතී. නුඹේ පුතා මරතත් නුඹම මැරුව මැනවි. නැතහොත් ඔහුට රාජ්යය ගෙන දුන මැනවැයි,” කීවාය.
එවිට ඇතා බෝසතාණන් වහන්සේ සොඬවැලින් පිරිමැද, ඔසවා කුම්භස්ථලයෙහි තබාගෙන හඬා වැළපී, බෝසතුන් බස්සවා දේවියගේ අතෙහි තැබීය. ඉන්පසු, “කොසොල් රජු අල්ලා ගන්නෙමි” යි සිතා ඇත්හලෙන් නික්මුණේය. ඉක්බිති ඇමතිවරු ඇතාට යුද ඇඳුම් අන්දවා සරසා, නගර දොරටු හැර, ඇතා පිරිවරාගෙන නික්මුණාහ. ඇතා නගරයෙන් නික්මී කුංචනාද කොට මහජනයා තැතිගන්වා පලවා හැර, බලකොටු බිඳ, කොසොල් රජුගේ කොණ්ඩයෙන් අල්ලාගෙන විත් බෝසත් කුමරුගේ පාමුල හෙළුවේය. මරන්නට සූදානම් වූ කල්හි බෝසත් කුමරුවා එය වැළැක්වීය. එවිට ඇතා කොසොල් රජුට, “මෙතැන් පටන් අප්රමාද වන්න. කුමාරයා ලාබාල යයි සිතා ආක්රමණය නොකරන්න” යි අවවාද කොට ඔහු නිදහස් කර යැවීය. එතැන් පටන් මුළු දඹදිව රාජ්යය බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ අතට පත්වූවාක් මෙන් විය. වෙනත් සතුරු රජ කෙනෙක් නැගී සිටීමට සමත් නොවීය. බෝසතාණන් වහන්සේ සත් හැවිරිදි වියේදී රාජාභිෂේකය ලබා, ‘අලීන චිත්ත’ නමින් රජවී, දැහැමින් රජ කර මරණින් පසු දෙව්ලොව ගිය සේක.
ඇත් රජු විසින් සතුරු බලකොටුව බිඳ, සතුරු රජුව ජීවග්රහයෙන් අල්ලාගත් මොහොත.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, ලොව්තුරා බුදුබවට පැමිණ පහත ගාථා දෙක වදාළ සේක:
“අලීනචිත්ත කුමරු නිසා, බල සේනාව මහත් සතුටට පත්විය. ඔවුහු තමන්ගේ සේනාව ගැන අතෘප්තිමත් වූ (හෝ අන් රාජ්යයක් ගැන ලෝභ වූ) කොසොල් රජු පණපිටින් අල්ලා ගත්හ.”
“එලෙසින්ම කල්යාණ මිත්ර ඇසුර නමැති නිශ්රය සම්පත්තිය ඇති, ආරබ්ධ වීර්යය ඇති භික්ෂුව, නිවන් අවබෝධය පිණිස කුසල ධර්මයන් වඩමින්, අනුපිළිවෙළින් සියලු සංයෝජනයන්ගේ ක්ෂය වීමට (රහත් භාවයට) පැමිණෙන්නේය.”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක වදාළ සේක.
(ගාථා අර්ථය): අලීන චිත්ත කුමාරයා නිසා අතිශය සතුටට පත් මහත් වූ සේනාව, ස්වකීය රාජ්යයෙන් සතුටු නොවූ (අන් රාජ්ය ලෝභයෙන් පැමිණි) කොසොල් රජු පණපිටින් අල්ලා ගත්තේද, එසේම නිශ්රය සම්පන්න වූ, නිවනට පැමිණෙනු සඳහා සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික කුසල ධර්මයන් වඩන්නා වූ, වීර්ය ඇති මහණ තෙම පිළිවෙළින් සියලු සංයෝජනයන්ගේ ක්ෂය වීමට (රහත් බවට) පැමිණේ.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ අමා මහ නිවන් කුළුගන්වමින් මේ ධර්ම දේශනාව පවත්වා, වැඩිදුරටත් චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ වීර්ය අත්හළ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල මව් බිසව මහාමායා දේවියයි. පියා සුද්ධෝදන මහරජතුමාය. රාජ්යය ලබා දුන් ඇතා මේ වීර්ය හළ භික්ෂුවයි. ඇතාගේ පියා සැරියුත් මහ තෙරය. අසල්වැසි කොසොල් රජ මුගලන් තෙරණුවෝය. අලීන චිත්ත කුමාරයා වනාහි ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
අලීන චිත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
‘යෙන කාමං පණාමෙති’ (කැමති දෙසකින් නෙරපා හරියි) යන මේ ගාථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට සිවුරු දහසක් ලැබීම නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලදී. කොසොල් රජුගේ අන්තඃපුරයෙහි තෙරුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය ඉගැන්වීමේ පුවත මීට පෙර ‘මහාසාර ජාතකයෙහි’ (ජාතක අංක 92) සඳහන් වී ඇත. මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ අන්තඃපුරයෙහි ධර්මය උගන්වන කල්හි, රජතුමාට කහවනු දහසක් වටිනා පිළි (වස්ත්ර) දහසක් තෑගි වශයෙන් ලැබුණි. රජතුමා එයින් පිළි පන්සියයක් සිය බිසෝවරුන් පන්සියයකට දුන්නේය. ඒ බිසෝවරු ඒ සියලු පිළි තබාගෙන සිට, පසුදින ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට පූජා කොට, තම තමන් විසින් පැරණි පිළි පොරවාගෙන රජතුමාගේ උදේ ආහාර ගන්නා ස්ථානයට ගියහ.
රජතුමා, “මා විසින් ඔබලාට කහවනු දහසක් වටිනා සළුවලින් පූජා කරන ලදී. කුමක් නිසා ඔබලා ඒවා නොහැඳ පැමිණියහුද?” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, අප විසින් ඒවා ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට පූජා කරන ලදී” යයි බිසෝවරු කීහ. “ආනන්ද තෙරුන් විසින් ඒ සියල්ලම පිළිගන්නා ලද්දේද?” යි රජු ඇසීය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස” යයි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන්ට අනුදැන වදාරා ඇත්තේ තුන් සිවුර පමණි. ආනන්ද තෙරුන් රෙදි වෙළඳාම කරන්නාහු යැයි මම සිතමි. උන්වහන්සේ විසින් බොහෝ පිළි ගන්නා ලදී” යයි සිතූ රජතුමා තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි කෝප විය. හෙතෙම උදේ ආහාර ගෙන විහාරයට ගොස්, තෙරුන් වහන්සේගේ පන්සලට පිවිස, තෙරුන් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ මෙසේ විචාළේය.
“ස්වාමීනි, අපේ මාලිගාවේ බිසෝවරු නුඹවහන්සේ සමීපයෙහි බණ ඉගෙන ගනිත්ද? බණ අසත්ද?”
“එසේය මහරජ, ගතයුතු දෙයක් ඉගෙන ගනිති, ඇසිය යුතු දෙයක් අසති.”
“කිම? ඔවුන් බණ අසනු පමණක්ද? නොහොත් නුඹ වහන්සේට සිවුරු හෝ පොරෝණා දෙත්ද?”
“මහරජ, අද ඔවුහු දහසක් අගනා පිළි පන්සියයක් දුන්හ.”
“ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ ඒවා පිළිගත් සේක්ද?”
“එසේය මහරජ.”
“ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා ඇත්තේ තුන් සිවුර පමණක් නොවේද?”
“එසේය මහරජ, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් එක් භික්ෂුවකට පරිහරණය සඳහා තුන් සිවුර පමණක් අනුදැන වදාරා ඇතත්, වැඩිපුර ලැබෙන දේ පිළිගැනීම වළක්වා නැත. එබැවින් මවිසින්ද දිරාගිය සිවුරු ඇති වෙනත් භික්ෂූන්ට දීම පිණිස ඒ සළු පිළිගන්නා ලදී.”
“එසේනම්, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔබවහන්සේ වෙතින් සළු ලබාගෙන තම පැරණි දිරාගිය සිවුරුවලට කුමක් කරන්නාහුද?”
“පැරණි සිවුරුවලින් උතුරු සළු (සඟල සිවුරු) සකස් කර ගනිති.”
“පැරණි උතුරු සළුවලින් කුමක් කරන්නෝද?”
“පැරණි උතුරු සළුවලින් අඳනකඩ (පහළ සිවුරු) සකස් කර ගනිති.”
“පැරණි අඳනකඩවලින් කුමක් කරන්නෝද?”
“ඇඳ ඇතිරිලි සකස් කර ගනිති.”
“ඇඳ ඇතිරිලිවලින් කුමක් කරන්නෝද?”
“බුමුතුරුණු (බිමට එලන පාපිසි) කරන්නාහ.”
“පැරණි බුමුතුරුණුවලින් කුමක් කරන්නෝද?”
“ඒවායින් පාපිසි කරන්නාහ.”
“පැරණි පාපිසිවලින් කුමක් කරන්නෝද?”
“මහරජ, සැදැහැවතුන් විසින් දෙන ලද දේවල් අපතේ හැරීමට ඉඩ නැත. එබැවින්, ඔවුහු:
“ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේලාට දෙන සිවුරු පිළි පාපිස්ස දක්වාම ප්රයෝජනයට ගන්නා බැවින් විනාශ වීමට ඉඩක් නොලැබේද?”
“එසේය මහරජ, අපට දෙන දේවල් විනාශ වීමට ඉඩක් නොලැබේ. කුමන හෝ ප්රයෝජනයකට ගතයුතු වෙයි.”
මෙය අසා රජතුමා සතුටටත් සොම්නසටත් පත්විය. රජගෙයි ඉතිරිව තිබූ අනෙක් සළු පන්සියයද ගෙන්වාගෙන තෙරුන් වහන්සේට පූජා කොට, එහි ආනිසංස අසා, තෙරුන්ට වැඳ පැදකුණු කොට ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ මුලින් ලැබුණු සළු පන්සියය දිරාගිය සිවුරු ඇති භික්ෂූන්ට දුන් සේක. උන්වහන්සේ වෙත එකට වාසය කරන (සද්ධිවිහාරික) භික්ෂූහු පන්සියයක් පමණ වෙති. උන්වහන්සේලා අතරින් එක් ලාබාල භික්ෂුවක් තෙරුන් වහන්සේට බොහෝ උපකාර කරයි; පන්සල අමදියි; බොන පැන් හා පරිභෝග පැන් එළවා තබයි; දැහැටි දඬු, මුහුණ සෝදන පැන්, නහන පැන් සපයා දෙයි; වැසිකිළිය, ගිනිහල්ගෙය සහ සෙනසුන් පිරිසිදු කර ආරක්ෂා කරයි; අත් පා සම්බාහනය කිරීම, පිට ඉලීම ආදියද කරයි. තෙරුන් වහන්සේ පසුව ලැබුණු පිළි පන්සියයම, “මේ භික්ෂුව මට බොහෝ උපකාර කරයි” යනුවෙන් සිතා යුතුකමක් වශයෙන් ඒ සියල්ලම උන්වහන්සේට ම දුන් සේක. ඒ භික්ෂුව ද සියලු සළු බෙදා තමන්ගේ සමාන උපාධ්යායවරයන්ට (සහචර භික්ෂූන්ට) දුන්නේය.
මෙසේ ඒ ලබන ලද සළු ඇති සියලු භික්ෂූහු, එම පිළි කපා, පඬු පොවා, කිණිහිරි මල් පැහැයෙන් යුත් සිවුරු හැඳ පොරවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, වැඳ, එකත්පසෙක හිඳ මෙසේ කීවාහුය. “ස්වාමීනි! සෝවාන් ඵලයට පත් ආර්ය ශ්රාවකයාගේ පුද්ගලයා බලා (මුහුණ බලා) දෙන දානයක් නම් ඇත්ද?” “මහණෙනි! ආර්ය ශ්රාවකයන්ගේ මුහුණ බලා දෙන දානයක් නම් නැත” යි බුදුහු වදාළහ. එවිට භික්ෂූහු, “ස්වාමීනි! අපගේ උපාධ්යායන් වහන්සේ වන ධර්ම භාණ්ඩාගාරික තෙරුන් වහන්සේ විසින් දහසක් අගනා සළු පන්සියයක් එක් දහර භික්ෂුවකට පමණක් දෙන ලදී. ඒ භික්ෂුව වනාහි තමා විසින් ලබන ලද පිළි බෙදා අපට දුන්නේය” යැයි පැවසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි! ආනන්ද තෙරණුවෝ පුද්ගලයා බලා (පක්ෂපාතීව) දන් නොදෙති. ඒ භික්ෂුව වනාහි ආනන්ද තෙරුන්ට බොහෝ උපකාර කරන්නෙකි. එනිසා තමන්ට උපකාර කරන්නාට ප්රතිඋපකාර වශයෙන්ද, ගුණ සැලකීමක් වශයෙන්ද, යුතුකම් ඉටුකිරීමක් වශයෙන්ද ‘උපකාර කරන්නාට ප්රත්යුපකාර කිරීම වටී’ යයි සිතා කළගුණ දන්නා කෘතවේදී බව නිසා දුන්නේය. පෙර නුවණැත්තෝ ද තමන්ට උදව් කළ අයට නැවත උදව් කළාහු ය.” මෙසේ වදාරා භික්ෂූන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ සිංහයෙකු වී ගල්ලෙනක වාසය කළ සේක. ඒ සිංහයා දිනක් ගුහාවෙන් නික්මී පර්වත පාමුල බැලුවේය. ඒ පර්වතය පාමුල වටේට මහා විලක් තිබුණේය. එහි එක් උස් තැනක මතුපිට තද මඩ තට්ටුවක් මත මොළොක් නිල් පැහැති තණකොළ හටගෙන තිබුණේය. හාවෝ, මුවෝ ආදී සැහැල්ලු සත්තු මඩ මතුපිට හැසිරෙමින් ඒ තණ කති. එදවස ද එක් මුවෙක් ඒ තණ කමින් හැසිරෙයි. සිංහයා ද “ඒ මුවා අල්ලා ගනිමි” යි සිතා පර්වත මුදුනෙන් පැන සිංහ වේගයෙන් දිව ගියේය. මුවා මරණ බියෙන් තැති ගෙන කෑගසමින් පලා ගියේය. සිංහයාට වේගය පාලනය කරගැනීමට නොහැකිව මඩ මත වැටී ගිලා බැස, උඩට ඒමට නොහැකිව, පා සතර කණු සතරක් මෙන් මඩෙහි එරී, සතියක් පමණ ආහාරයක් නොමැතිව එහිම සිටියේය.
ඉක්බිති එක් හිවලෙක් ගොදුරු සොයා යන්නේ සිංහයා දැක බියෙන් පලා යන්නට විය. සිංහයා හිවලා අමතා, “භවත් හිවලාණෙනි! දුවන්න එපා. මම මඩෙහි එරී සිටිමි. මා බේරා ගන්න” යයි කීවේය. හිවලා සිංහයා ළඟට ගොස්, “මම නුඹව ගොඩට ගන්නෙමි, නමුත් ගොඩට ආ විට ඔබ මා මරා කන්නේ යැයි මම බිය වෙමි” යි කීවේය. “බිය නොවන්න, මම නුඹව නොකන්නෙමි. එක්තරා උපායකින් මා ගොඩට ගන්න. මම නුඹට බොහෝ උදව් කරන්නෙමි.” එවිට හිවලා සිංහයාගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන, පා හතර වටේ මඩ ඉවත් කර, පා හතරටම ඇල මාර්ග හතරක් පාදා විලෙහි ජලය ගලා එන්නට සැලැස්වීය. ජලය ඇතුල් වී මඩ බුරුල් කළේය. ඒ අවස්ථාවේදී හිවලා සිංහයාගේ බඩ යටට රිංගා, “ස්වාමීනි, උත්සාහ කරන්නැ” යි උස් හඬ නගමින් තම හිසෙන් සිංහයාගේ බඩට තල්ලුවක් දැමීය. සිංහයා වෙර යොදා මඩෙන් ගොඩට පැන ගොඩබිම සිටගත්තේය. සිංහයා මොහොතක් විවේකීව සිට, විලට බැස මඩ සෝදා නාගෙන, වෙහෙස නිවා ගත්තේය. ඉන්පසු එක් මී ගවයෙක් මරා, දත්වලින් ඉරා මස් වෙන්කොට, “යහළුව, මස් කන්න” යැයි හිවලාගේ ඉදිරියෙහි තැබීය. හිවලා කුස පිරෙන තුරු කෑ පසු සිංහයා ද මස් කෑවේය. ඉතිරි වූ මස් කැබැල්ලක් හිවලා ඩැහැ ගත්තේය. “යහළුව, මෙය කුමකටදැ” යි ඇසූ විට, “නුඹ වහන්සේගේ දාසියක් (මගේ බැළලියක්) ඇත. ඇයට දිය යුතු වන්නේ ය” යි කීවේය. සිංහයා, “එසේ නම් රැගෙන යන්න” යැයි කියා තෙමේත් සිංහ ධේනුව වෙනුවෙන් මස් කොටසක් රැගෙන, “එන්න යහළුව, අපගේ පර්වතය මුදුනේ සිට යෙහෙළිය වසන තැනට යමු” යයි කියා එහි ගොස්, මස් කවා හිවලා ද හිවලී ද සනසවා, “දැන් මෙතැන් පටන් මම නුඹලා පෝෂණය කරන්නෙමි” යි පවසා තමන් වසන තැනට කැඳවාගෙන ගොස් ගුහා දොරටුව අසල වෙනත් ගුහාවක වාසය කරවීය. එතැන් පටන් ගොදුරු පිණිස යන විට සිංහ ධේනුවත්, හිවල් ධේනුවත් ගුහාවේ රඳවා හිවලා සමග ගොස් නොයෙක් සිවුපාවුන් මරා දෙදෙනාම එහි සිට මස් කා ඉතිරි දෙදෙනාට ද ගෙනවිත් දුන්හ.
කැනහිලා සිංහයාව මඩ වගුරෙන් ගොඩ ගැනීමට උපක්රම යෙදීම
මෙසේ කල් යද්දී සිංහ දෙන පැටවුන් දෙදෙනෙකු බිහි කළාය. හිවල් දෙන ද පැටවුන් බිහි කළාය. ඔවුහු සියලු දෙනාම සමගියෙන් වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් දිනක සිංහ ධේනුවට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් පහළ විය: “මේ සිංහයා හිවලාට ද, හිවල් දෙනට ද, හිවල් පැටවුන්ට ද අතිශයින් ආදරය කරයි. ඒකාන්තයෙන් මොහුට හිවල් දෙන සමග අනියම් සම්බන්ධයක් ඇත. ඒ නිසා මෙසේ ආදරය දක්වයි. මම යම් විදියකින් මැය පීඩාවට පත් කොට, තර්ජනය කර පලවා හරින්නේ නම් මැනවැ” යි ඇය සිතුවාය. සිංහ ධේනුව, සිංහයා හිවලා ද සමඟ ගොදුරු සොයා ගිය විට හිවල් දෙන පෙළයි; තැති ගන්වයි; “මේ ස්ථානයෙන් පලා නොගොස් සිටින්නේ ඇයිදැ” යි අසමින් තර්ජනය කරයි. ඇගේ පැටවුන් ද හිවල් පැටවුන්ට එසේම තර්ජනය කළහ. හිවල් දෙන ඒ කාරණය හිවලාට කියා, “සිංහයා කීවත් අපට මෙසේ කරතැයි අපි නොදනිමු. තවදුරටත් මෙහි විසුවොත් අපව මරා දැමිය හැකි බැවින් අපගේ පරණ වාසස්ථානයට යමු” යි කීවාය. හිවලා ඇගේ කීම අසා සිංහයා වෙත එළඹ මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, බොහෝ කාලයක් අප විසින් නුඹ වහන්සේගේ සමීපයෙහි වාසය කරන ලදී. නමුත් බොහෝ කාලයක් එකට වාසය කරන විට අමනාපකම් ඇතිවෙයි. අප දෙදෙනා ගොදුරු පිණිස ගිය අවස්ථාවක සිංහ ධේනුව විසින් හිවල් දෙනට හිංසා පමුණුවයි; ‘මේ ස්ථානයේ කුමක් නිසා වාසය කරව්ද? පලා යන්න’ යැයි තර්ජනය කරයි. සිංහ පෝතකයෝ ද හිවල් පෝතකයින්ට තර්ජනය කරති. යම් කිසිවෙක් තමන් සමීපයෙහි යමෙකුගේ වාසය රුචි නොකරයි නම්, ඔහු විසින් ‘නුඹ යන්න’ යැයි කෙලින්ම ඉවත් කළ යුතුය. එසේ නොකර වෙනත් ක්රමවලින් වෙහෙසන්නේ කුමකටද?” යැයි කියා පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළේය:
“යෙන කාමං පණාමෙති - ධම්මො බලවතං මිගී,
උන්නදන්තී විජානාහි - ජාතං සරණතො භයං.”
“එම්බල මෘග රාජය, බලවතුන්ගේ ස්වභාවය නම් තමන්ට කැමති දිශාවකින් (ක්රමයකින්) දුබලයා නෙරපා හැරීමයි. උස් වූ දළ ඇති සිංහය, මෙය බලවතුන්ගේ ධර්මතාව බව දැනගන්න. අපට සරණ (පිහිට) වූ තැනින්ම දැන් බිය හටගෙන ඇත.”
යනුවෙන් හිවලා පළමු ගාථාව පැවසීය.
එහි අදහස නම්: උන්නත වූ දළ (දත්) ඇති මෘගරාජය! ස්වාමියා යම් දිසාවකින් (ආකාරයකින්) සේවකයා පහ කරනු කැමති ද ඒ දිසාවෙන් ඒකාන්තයෙන් පහ කෙරෙයි. බලවතුන්ගේ ස්වභාව ධර්මය මෙසේ බව දනුව. අපට පිහිටව සිටි තොප කෙරෙන් දැන් බිය උපන්නේය යන්නයි.
මෙහි ‘යෙන කාමං පණාමෙති ධම්මො බලවතං’ යනු බලවත් අධිපතියා තමන්ගේ සේවකයා යම් ආකාරයකින් නෙරපනු කැමති වෙයිද, ඒ ආකාරයෙන්ම හෙතෙම නෙරපයි; බැහැර කරයි. එය බලවතුන්ගේ හෙවත් අධිපතියන්ගේ ස්වභාවයයි; අයිතියයි. ඒ නිසා ඉදින් අපගේ විසීම නොකැමැත්තහු නම් කෙළින්ම අප නෙරපා හරින්න. වෙනත් ක්රමවලින් වෙහෙසීමෙන් ඵලක් නැතැයි දක්වමින් මෙසේ කීවේය. ‘මිගී’ යනු ඔහු මෘගරාජයා බැවින් සිංහයාට කරන ආමන්ත්රණයකි. ‘උන්නදන්තී’ යනු උස් වූ දත් ඇති බැවින් ඔහුට කරන තවත් ආමන්ත්රණයකි. ‘විජානාහි’ යනු “මෙය අධිපතියන්ගේ ස්වභාවය යැයි දැනගන්න” යන්නයි. ‘ජාතං සරණතො භයං’ යනු “අපට නුඹ වහන්සේ උපකාර අර්ථයෙන් පිහිටකි; එහෙත් තොපගේ සමීපයෙන්ම බියක් හටගත්තේය; එනිසා අප වසන තැනටම යන්නෙමු” යි දැක්වීමයි.
තවත් අර්ථකථනයක් මෙසේය: ඔබගේ ‘මිගී උන්නදන්තී’ (සිංහ ධේනුව) මගේ අඹුදරුවන්ට තර්ජනය කරන්නීය. ‘යෙන කාමං පණාමෙති’ හෙවත් ඇය යම් යම් ආකාරයකින් කැමති ද ඒ ආකාරයෙන්ම නෙරපා හරියි; වෙහෙසවයි. මෙසේ නුඹ ‘විජානාහි’ (දැනගන්න). එහි අප විසින් කුමක් කළ හැකිද? ‘ධම්මො බලවතං’ මෙය බලවතුන්ගේ ස්වභාවයයි. දැන් අපි යන්නෙමු. කුමක් නිසාද? යම් හෙයකින් ‘ජාතං සරණතො භයං’ හෙවත් පිහිට ඇති තැනින්ම බියක් උපන් බැවිනි.
ඔහුගේ (හිවලාගේ) වචන අසා සිංහයා සිංහ ධේනුව අමතා මෙසේ කීවේය: “සොඳුර! අසවල් කාලයේදී මා ගොදුරු සඳහා ගොස් සත් දවසක්ම සිට, මේ හිවලා සහ හිවලිය සමග ආ බව ඔබට මතකද?” “එසේය, මතකය.” “සත් දවසක්ම මා නොපැමිණීමට කාරණය දන්නෙහිද?” “නොදනිමි ස්වාමීනි.” එවිට සිංහයා කීවේය: “සොඳුර! මම එක් මුවෙකු අල්ලා ගන්නෙමියි ගොස් වැරදී මඩෙහි එරුණෙමි. එයින් ගොඩ ඒමට නොහැකිව සතියක්ම ආහාරයක් නැතිව සිටියෙමි. එසේ වූ මම මේ හිවලා නිසා නැවත ජීවිතය ලද්දෙමි. මොහු මගේ ජීවිතය දුන් තැනැත්තාය; කල්යාණ මිත්රයාය. මිත්ර ධර්මයෙහි පිහිටි මිත්රයා දුර්වල වුවද පහත් කොට නොසැළකිය යුතුය. එබැවින් මෙතැන් පටන් මගේ මිතුරාට ද, මිතුරියට ද, දරුවන්ට ද මෙබඳු අවමානයක් නොකරන්න” යයි අවවාද කරමින් සිංහයා දෙවන ගාථාව ද කීවේය:
“අපි චෙපි දුබ්බලො මිත්තො - මිත්තධම්මෙසු තිට්ඨති,
සො ඤාතකො ච බන්ධූ ච - සො මිත්තො සො ච මෙ සඛා,
දාඨිනි මාතිමඤ්ඤිත්ථො - සිඞ්ගාලො මම පාණදො.”
“යම් මිතුරෙක් දුබල වුවත් මිත්ර ධර්මයෙහි පිහිටා සිටී නම්, ඔහු නෑයෙක් ද වෙයි; බන්ධුවරයෙක් ද වෙයි; මිත්රයෙක් ද වෙයි; හෙතෙම මගේ සගයෙක් ද වෙයි. එම්බල දළ ඇත්තිය (සිංහ ධේනුව), මගේ පණ රැක දුන් මේ හිවලා පහත් කොට නොසලකන්න.”
යනුවෙන් සිංහයා දෙවැනි ගාථාව පැවසීය.
එහි අදහස නම්: මිත්රයා දුර්වලයෙකු වුවද මිතු දහමෙහි (මිත්රත්වයෙහි) ස්ථිරව සිටියි නම් ඔහු නෑයෙක් ද වෙයි; බන්ධුවරයෙක් ද වෙයි; මිත්රයෙක් ද වෙයි; හෙතෙම මගේ යහළුවෙක් ද වෙයි. එනිසා දළ ඇත්තිය! මගේ පණ රැක දුන් හිවලා පහත් කොට නොසලකන්න යන්නයි.
මෙහි ‘අපි චෙපි’ යනු එක් ‘අපි’ ශබ්දයක් අනුග්රහ අර්ථයෙහි ද, අනෙක සම්භාවනා අර්ථයෙහි ද යෙදේ. එහි යෝජනාව මෙසේය: ‘දුබ්බලො පි චෙ මිත්තො’ හෙවත් මිතුරා දුබල වුවත්, ‘මිත්තධම්මෙසු අපි තිට්ඨති’ හෙවත් ඉදින් මිත්ර ධර්මයෙහි සිටියි නම්, ‘සො ඤාතකො ච’ හෙතෙම ඥාතියෙක් ද වෙයි; ‘බන්ධු ච’ බන්ධුවරයෙක් ද වෙයි; ‘සො මිත්තො’ මෛත්රී සිත නිසා මිත්රයෙක් ද වෙයි; ‘සො ච මෙ සඛා’ සහාය වන අර්ථයෙන් සගයෙක් ද වෙයි. ‘දාඨිනි මාතිමඤ්ඤිත්ථො’ යනු “සොඳුරිය! දළවලින් යුත් සිංහ ධේනුව! මගේ සහායකයා හෝ සහායිකාව පහත් කොට නොසිතන්න. මේ හිවලා මගේ පණ රැක දුන් තැනැත්තාය” (සිඞ්ගාලො මම පාණදො) යන්නයි.
ඇය සිංහයාගේ කීම අසා හිවලියගෙන් සමාව ගෙන එතැන් පටන් දරුවන් සහිත හිවලිය සමග සමගිව විසුවාය. සිංහ පෝතකයෝ ද හිවල් පැටවුන් සමග ක්රීඩා කරමින්, සතුටු වෙමින්, මව්පියන් මළ පසු ද මිතුරු බව නොබිඳ සතුටින් විසූහ. ඔවුන්ගේ වනාහි කුල පරම්පරා හතක් යන තුරු නොබිඳුණු මෛත්රියක් පැවතියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේදී සමහරක් භික්ෂූහු සෝවාන් වූහ; සමහරක් සකෘදාගාමී වූහ; සමහරක් අනාගාමී වූහ; සමහරක් රහත් වූහ. “එකල හිවලා නම් දැන් මේ ආනන්ද තෙරය. සිංහයා නම් ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
ගුණ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
‘නයිදං විසමසීලෙන’ (මේ ගැලපීම විෂම හැසිරීමකින් නොවේ) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි සැඩපරුෂ (නොහික්මුණු) භික්ෂූන් දෙනමක් අරභයා දේශනා කළ සේක. එකල ජේතවනාරාමයෙහි එක් චණ්ඩ වූ, පරුෂ වූ, සාහසික භික්ෂුවක් විය. ජනපදයෙහි (පිටිසර) ද එබඳුම භික්ෂුවක් විය. දිනක් ඒ ජනපදවාසී භික්ෂුව කිසියම් කාර්යයක් සඳහා ජේතවනයට පැමිණියේය. සාමණේරයන් වහන්සේලා ද තරුණ භික්ෂූහු ද ඔහුගේ චණ්ඩ බව දනිති. “මේ චණ්ඩයන් දෙදෙනාගේ කලහයක් දකින්නට ලැබෙතැයි” යන කුතුහලයෙන් ඔවුහු ඒ භික්ෂුව ජේතවනවාසී භික්ෂුවගේ පිරිවෙණට යැවූහ. ඒ චණ්ඩ භික්ෂූහු දෙනම එකිනෙකා දුටු විගසම ප්රියයන් සේ එකතු වූහ; සමගි වූහ; අත් පා පිට පිරිමැදීම් ආදිය කළහ. දම්සභාවේ භික්ෂූහු කථාවක් ඉපිදවූහ: “ඇවැත්නි, අනුන් කෙරෙහි චණ්ඩ වූ, පරුෂ වූ, සාහසික වූ චණ්ඩ භික්ෂූහු දෙනම එකිනෙකා හා සමගිව, සතුටින්, ප්රිය ඇසුරින් යුක්ත වූහ” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහුදැ”යි විමසා, “මේ කථාවෙනැ”යි කියූ කල්හි, “මහණෙනි, මොවුන් දැන් පමණක් නොව පෙරත් අන්යයන්ට චණ්ඩව පරුෂව සාහසිකව සිටිය ද, ඔවුනොවුන් හමුවූ විට සමගිව සතුටු වෙමින් ප්රිය ඇසුර ඇත්තෝ වූහ” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජ රජ කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුට සියලු කටයුතු සාදා දෙන, අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන ඇමතියා වූහ. ඒ රජතෙම ස්වභාවයෙන්ම ධනයට මදක් ලෝභී වූවෙකි. රජුට ‘මහාසෝණ’ නම් වූ වංචනික (චණ්ඩ) අශ්වයෙක් විය. ඉක්බිති උතුරු දේශයෙන් අශ්ව වෙළෙන්දෝ අශ්වයන් පන්සියයක් ගෙන ආහ. අශ්වයන් ගෙන ආ බව රජුට දැන්වූහ. මීට පෙර කාලයේදී නම් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අශ්වයන් අගය නියම කොට, මිල අඩු නොකරම ලබා දුන් සේක. රජතුමා (මිල අඩු නොවන නිසා) එයින් තමාට පාඩු සිදුවෙතැයි සිතා වෙනත් ඇමතියෙකු කැඳවා, “දරුව, අශ්වයන්ගේ වටිනාකම නියම කරව; අගය නියම කිරීමේදී පළමුව මහාසෝණ අශ්වයා ඒ අශ්වයන් අතරට යවා, උන් ලවා අශ්වයන් හපා කවා තුවාල කරවා, දුර්වල අවස්ථාවේ මිල අඩු කරවා අශ්වයන්ගේ අගය නියම කරව”යි කීවේය. හෙතෙම “යහපතැ”යි පිළිගෙන එසේ කළේය.
අශ්ව වෙළෙන්දෝ නොසතුටු වී ඔහු විසින් කළ ක්රියාව බෝධිසත්වයන් වහන්සේට දැන්වූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ “කිම, ඔබගේ නගරයෙහි (කුලෙහි) දඟකාර අශ්වයෙකු නැද්දැ”යි විචාළේය. “ඇත ස්වාමීනි, ‘සුහනු’ නම් දඟකාර, චණ්ඩ, පරුෂ අශ්වයෙක් ඇතැ”යි කීහ. “එසේ නම් නැවත එන විට ඒ අශ්වයා රැගෙන එන්නැ”යි කීය. ඔවුහු “යහපතැ”යි පොරොන්දු වී නැවත එන ගමනේදී ඒ දඟකාර අශ්වයා ගෙන්වාගෙන ආහ. රජතුමා අශ්ව වෙළෙන්දන් ආ බව අසා සීහපඤ්ජරය (කවුළුව) විවෘත කොට අශ්වයන් බලා මහාසෝණ අශ්වයා මුදා හැරියේය. අශ්ව වෙළෙන්දෝ ද මහාසෝණ අශ්වයා එනු දැක සුහනු අශ්වයා මුදා හැරියහ. ඔවුහු ඔවුනොවුන් වෙත පැමිණ ශරීර ලෙවකමින් සතුටු වෙමින් සිටියහ. රජතුමා බෝධිසත්වයන්ගෙන් විමසීය: “මිත්රය, මේ දඟකාර අශ්වයන් දෙදෙනා අන් අයට චණ්ඩය, පරුෂය, සාහසිකය; අන් අශ්වයන් සපා කා රෝගී කරවති; නමුත් දැන් ඔවුනොවුන්ගේ ශරීර ලෙවකමින් සතුටු වෙමින් සිටිති. මේ කුමක්ද?” බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “මහරජ, මොවුහු ඔවුනොවුන්ට විෂම සීල (ගතිගුණ) ඇත්තෝ නොවෙති; මොවුහු සමාන සීල ඇත්තෝය; සමාන ධාතු ඇත්තෝය”යි පවසා මේ ගාථා දෙක කීහ.
සොන සහ සුභ යන අශ්වයන් දෙදෙනා රජු ඉදිරියේ මිතුරන් ලෙස හැසිරීම
“සුහනු අශ්වයා සෝණ අශ්වයා සමඟ එක්වෙයි. මෙය විෂම ගති ඇත්තෙකු හා එක්වීමක් නොවේ. සෝණගේ හැසිරීම යම්බඳු ද සුහනු ද එබඳුමය. හෙතෙම සෝණට සමාන ගති ඇත්තේය.
පනින සුළු වූ, දළදඬු වූ, නිතර බැඳුම් ලණු කන සුළු අශ්වයා හා (එබඳුම අශ්වයෙක්) එක්වෙයි. පාපී තැනැත්තා පාපී තැනැත්තා හා සැසඳෙයි. අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂයා හා සැසඳෙයි.”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක වදාළ සේක.
සුහනු නම් අශ්වයා සෝණ නම් අශ්වයා සමඟ ප්රේම කරයි. එය තමාගේ නොගැලපෙන (විෂම) ස්වභාවය නිසා සිදුවන්නක් නොවේ. සෝණ අශ්වයාගේ හැසිරීම යම්සේ ද සුහනු අශ්වයාගේ හැසිරීම ද එසේමය. අශ්වයන් වෙත පනින ස්වභාව ඇති, කායික අසංවර බවෙන් යුක්ත, නිතර තමා බැඳ තබන ලණුව කන ගතියෙන් යුක්ත පව්කාර ගති ඇති තැනැත්තා සමඟ දුශ්ශීලයා සමාන වන්නේය. එසේම අසත්පුරුෂයා වැරදි හැසිරීමෙන් යුක්ත පුද්ගලයා සමඟ සමාන වන්නේය.
එහි නයිදං විසමසීලෙන, සොණෙන සුහනූ සහ යනු, මේ සුහනු නම් වූ දඟකාර අශ්වයා සෝණ සමඟ යම් ප්රේමයක් කරයි ද, මෙය තමාගේ විෂම සීලයක් (ගතිගුණයක්) නිසා නොව, තමාගේ සමාන සීලය නිසාම සිදුකරයි. මේ දෙදෙනාම තමන්ගේ අනාචාර බවෙන් ද දුශ්ශීල බවෙන් ද සමාන සීල ඇත්තෝය; සමාන ධාතු ඇත්තෝය. සුහනූපි තාදිසොයෙව, යො සොණස්ස සගොචරො යනු සෝණ යම්බඳු ද, සුහනු ද එබඳුමය. සෝණ යමක් අරමුණු (ගෝචර) කරයි ද, හෙතෙම ද එයම අරමුණු කරයි. සෝණ අන් අශ්වයන් අරමුණු කොට (පැන) සපා කමින් හැසිරෙන්නේ යම්සේ ද, සුහනු ද එසේමය. මෙයින් ඔවුන්ගේ සමාන අරමුණු ඇති බව දක්වයි.
ඔවුන්ගේ ආචාරය හා ගෝචරය (හැසිරීම හා අරමුණු) එකක් කොට දැක්වීමට ‘පක්ඛන්දිනා’ යනාදිය කියන ලදී. එහි පක්ඛන්දිනා යනු අශ්වයන් මතුපිටට පනින ස්වභාවයෙන් හා පනින අරමුණෙන් යුක්ත බවයි. පගබ්භෙන යනු කායික අසංවරය ආදියෙන් යුක්ත වූ දුශ්ශීල බවෙන් යුක්ත බවයි. නිච්චං සන්දානඛාදිනා යනු හැම කල්හි තමන් බැඳි හම් පටිය (යොත) කඩා කන ස්වභාවයෙන් හා එබඳු කඩා කන අරමුණෙන් යුක්ත බවයි. සමෙති පාපං පාපෙන යනු මොවුන් දෙදෙනා අතරින් එකෙකුගේ එක්තරා පාපයක් සමඟ අනෙකාගේ පාපය (දුශ්ශීලබව) ගැලපෙයි. අසතා අසං යනු මොවුන් දෙදෙනා අතරින් එකෙකුගේ එක්තරා අසත්පුරුෂ (අනාචාර) ක්රියාවක් සමඟ අනෙකාගේ අසත්පුරුෂ ක්රියාව (අසාධු කර්මය) ගැලපෙයි; අසුචි ආදිය සමඟ අසුචි ආදිය එකට සැසඳෙන්නාක් මෙනි; සමාන වන්නාක් මෙනි; වෙනසක් නැත්තේම ය.
මෙසේ ද කියා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “මහරජතුමනි, රජෙකු නම් අතිශය ලෝභියෙකු නොවිය යුතුය. අනුන් සතු දේ විනාශ කිරීම සුදුසු නොවේ” යැයි රජුට අවවාද දී, අශ්වයන් අගය කරවා නියම මුදල් ලබා දෙන්වූහ. අශ්ව වෙළෙන්දෝ ද නියම පරිදි මුදල් ලබා සතුටු වී පිටත්ව ගියහ. රජතුමා ද බෝධිසත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා කම් වූ පරිද්දෙන් (මිය ගොස්) පරලොව ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගැලපූ සේක. “එකල්හි අශ්වයන් දෙදෙනා වූයේ මේ දුෂ්ට භික්ෂූහු දෙදෙනාය. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. නුවණැති ඇමතියා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ සුහනු ජාතක වර්ණනාවයි.
“උදෙතයං චක්ඛුමා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, සසුන ගැන කලකිරුණු එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. භික්ෂූන් විසින් ඒ භික්ෂුව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන එනු ලැබූ කල්හි, “මහණ, ඔබ කලකිරී සිටින්නේ යනු සැබෑදැ?” යි බුදුන් වහන්සේ විමසූහ. “එසේය ස්වාමීනි” යි පිළිතුරු දුන් විට, “කුමක් දැකීමෙන්ද?” යි ඇසූ සේක. එවිට ඔහු “අලංකාර කොට සරසන ලද සිරුරක් ඇති ස්ත්රියක දැකීමෙනැ”යි පැවසුවේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ස්ත්රිය නම් ඔබ වැන්නෙකුගේ සිත කුමක් නිසා නොකළඹන්නේද? පෙර කල නුවණැත්තෝ පවා ස්ත්රීන්ගේ කටහඬ අසා, සත්සියයක් අවුරුදු පුරුදු කළ ධ්යාන පිරිහී, ක්ලේශයන්ට වසඟ වූහ. පිරිසිදු සත්ත්වයෝ ද කිලිටි වෙති. උතුම් කීර්ති ඇත්තෝ ද අපකීර්තියට පත්වෙති. එසේ හෙයින් අපිරිසිදු චරිත ඇති අය ගැන කියනුම කවරේද?” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි, බෝධිසත්ත්වයෝ මොණර යෝනියෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. බිත්තර අවස්ථාවේදීම කිණිහිරි මල් කැකුළක පැහැය ගත් බිත්තර කටුව බිඳගෙන පිටතට පැමිණි ඒ මොණරා, රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත විය. දැකුම්කලු වූ හෙතෙම පියාපත් අතර රතුවන් ඉරිවලින් බබලන සුළු විය. හෙතෙම තම ජීවිතය ආරක්ෂා කර ගනු පිණිස පර්වත වැටි තුනක් ඉක්මවා ගොස්, හතරවන පර්වත වැටියෙහි පිහිටි දණ්ඩක හිරඤ්ඤ නම් පර්වත තලයෙහි වාසය කළේය. ඒ මොණරා උදෑසන අරුණැල්ල සමඟ පර්වතය මුදුනේ හිඳ, හිරු උදාව දෙස බලා තමාගේ ගොදුරු බිමෙහි ආරක්ෂාව පිණිස බ්රහ්ම මන්ත්රය බඳිමින් “උදෙතයං” ආදී ගාථාව කීවේය.
“ඇස් ඇති, එකම රජ වූ, රන්වන් වූ, පොළොව බබුළුවන්නා වූ මේ හිරු තෙමේ නැගෙයි. එහෙයින් රන්වන් වූ, පොළොව බබුළුවන ඔබව වඳිමි. ඔබ විසින් අද රක්නා ලද අපි මේ දවස සුවසේ වසමු.”
එහි, උදෙති යනු පෙරදිග අහසින් උදා වෙයි. චක්ඛුමා යනු සියලු සක්වල වාසීන්ගේ අඳුර දුරු කොට ඇස් ලැබීම (පෙනීම) සිදු කරන නිසා සූර්යයා විසින් ඔවුන්ට දෙන ලද යම් ඇසක් ඇද්ද, ඒ ඇස කරණකොට ඇස් ඇත්තා වූ ය. ඒකරාජා යනු සියලුම සක්වල එළිය කරන්නන් අතුරෙන් ශ්රේෂ්ඨ වන බැවින් ඒකරාජ නම් වේ. හරිස්ස වණ්ණො යනු රන්වන් පැහැ ඇත්තේ හෙවත් ස්වර්ණ වර්ණය යනු අර්ථයි. පොළොව බබුළුවයි යන අර්ථයෙන් පඨවිප්පභාසො වේ. තං තං නමස්සාමි යනු ඒ නිසා එබඳු වූ ඒ පින්වතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරන්නෙමි; වඳින්නෙමි. තයාජ්ජ ගුත්තා විහරෙමු දිවසං යනු ඔබ විසින් අද ආරක්ෂා කරන ලද්දාහු වී, මේ දවස සිව් ඉරියව්වෙන් යුතුව සැපසේ වසන්නෙමු යනුයි.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මේ ගාථාවෙන් හිරුට වැඳ, දෙවන ගාථාවෙන් අතීතයේ පිරිනිවන් පෑ බුදුවරයන් වහන්සේලාට මෙන්ම බුදුගුණයන්ට ද නමස්කාර කරයි.
“සියලු ධර්මයන් සිය නැණින් දැනගත්තා වූ යම් (ක්ෂීණාශ්රව) බ්රාහ්මණ කෙනෙක් ඇද්ද ඔවුනට මගේ නමස්කාරය වේවා! ඒ උතුමෝ මා පාලනය කෙරෙත්වා. බුදුවරයනට මාගේ නමස්කාරය වේවා! බෝධි ඥානයට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා! අරහත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු අයට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා! විමුක්තියට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා! ඒ මයුරයා මේ පිරිත කොට ගොදුරු සෙවීම පිණිස හැසිරෙයි.”
හිමාලයේ පර්වත මුදුනක සිටින ස්වර්ණ මයුර රාජයා හිරු නමස්කාර කරන අයුරු.
එහි යෙ බ්රාහ්මණා යනු යමෙක් බැහැර කරන ලද පව් ඇත්තාහු ද, පිරිසිදු වූ බමුණෝ වූවාහු ද වෙති. වෙදගූ යනු වේදයන්ගේ පරතෙරට ගියාහු යන අර්ථයෙන් ද, වේදයන් (නුවණ) කරණකොට ගියාහුය යන අර්ථයෙන් ද ‘වෙදගූ’ නම් වේ. මෙහි වනාහි සංඛත අසංඛත ධර්ම දැනගෙන ප්රකට කොට ගියාහුය යන අර්ථයෙන් වෙදගූ නමි. එබැවින්ම සබ්බ ධම්මෙ යනුවෙන් කීය. සියලු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු යන ධර්මයන් ස්වලක්ෂණ, සාමාන්ය ලක්ෂණ වශයෙන් තමන්ගේ නුවණින් දැන, ප්රකට කොට ගියාහු ය. ත්රිවිධ මාරයන්ගේ (මච්චුමාර, කිලෙසමාර, අභිසංඛාර මාර) මුදුන මැඩ, දසදහසක් ලෝකධාතූන් මහත් සේ නාද කරවා බෝමැඩදී සම්බුද්ධත්වයට පැමිණ උන්වහන්සේලා සංසාරය ඉක්මවා ගියහ. තෙ මෙ නමො යනු උන්වහන්සේලා මාගේ මේ නමස්කාරය පිළිගනිත්වා යනුයි! තෙ ච මං පාලයන්තු යනු මෙසේ මා විසින් නමස්කාර කරන ලද්දේ, ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේලා මාව පාලනය කෙරෙත්වා! ආරක්ෂා කරත්වා! රකිත්වා! නමත්ථු බුද්ධානං නමත්ථු බෝධියා නමො විමුත්තියා යනු මේ මාගේ නමස්කාරය අතීතයේ පිරිනිවි බුදුවරයන් වහන්සේලාට වේවා! උන්වහන්සේලාගේම සිව් මගෙහි ද සිව් ඵලයෙහි ද නුවණ නමැති බෝධිය පිණිස වේවා! එසේම රහත්ඵල විමුක්තියෙන් මිදුනා වූ උන්වහන්සේලාට වේවා! උන්වහන්සේලාගේ තදංග විමුක්ති, විෂ්කම්භන විමුක්ති, සමුච්ඡේද විමුක්ති, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්ති, නිස්සරණ විමුක්ති යනුවෙන් යම් පස් ආකාර විමුක්තියක් වේ ද, උන්වහන්සේලාගේ ඒ විමුක්තියට ද මගේ මේ නමස්කාරය වේවා! ඉමං සො පරිත්තං කත්වා මොරො චරති එසනා යනු මේ පද දෙක වනාහි බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, “මහණෙනි! ඒ මොණරා මේ පිරිත හෙවත් මේ ආරක්ෂාව කරගෙන තමන්ගේ ගොදුරුබිමෙහි මල් ගෙඩි ආදිය පිණිස නොයෙක් ආකාර සෙවීම් සඳහා හැසිරෙයි”.
මෙසේ දවල් කාලයේ හැසිර, හවස් කාලයෙහි පර්වතය මත හිඳ, බැස යන හිරු දෙස බලමින් බුදුගුණ සිහි කොට, වසන තැන ආරක්ෂා රැකවරණය පිණිස නැවත බ්රහ්ම මන්ත්රය කියමින් අපෙතයං යන ගාථාව කීවේය.
“ඇස් ඇත්තා වූ, එකම රජා වූ, රන්වන් වූ, පොළොව බබුළුවන්නා වූ හිරු අවරට යෙයි. එහෙයින් රන්වන් වූ පොළොව බබුළුවන්නා වූ ඔබට නමස්කාර කරමි. ඔබ විසින් ආරක්ෂා කරන ලද අපි රාත්රියෙහි වාසය කරමු.”
“සියලු ධර්මයන් සිය නැණින් දැනගන්නා වූ යම් (ක්ෂීණාශ්රව) බ්රාහ්මණ කෙනෙක් ඇද්ද ඔවුනට මාගේ නමස්කාරය වේවා! ඒ උතුමෝ මා පාලනය කරත්වා, බුදුවරයනට මාගේ නමස්කාරය වේවා! බෝධි ඥානයට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා! අර්හත් ඵල විමුක්තියෙන් විමුක්ත වූ අයට මාගේ නමස්කාරය වේවා! විමුක්තියට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා! ඒ මයුරයා මේ පිරිත කොට (කියා) වාසය කළේ ය.”
එහි, අපෙති යනු නොපෙනී යයි; අස්තයට යයි. ඉමං සො පරිත්තං කත්වා මොරො වාසමකප්පයි යනු මෙය ද බුදු වී වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, “මහණෙනි! ඒ මොණරා මේ පිරිත හෙවත් මේ ආරක්ෂාව කොට තමාගේ වාසස්ථානයේ වාසය කළේය”. මොණරාට රාත්රියෙහි හෝ දවාලෙහි හෝ මේ පිරිතේ ආනුභාවයෙන් භයක් හෝ ලොමුදැහැ ගැන්මක් හෝ නොවීය.
ඉක්බිති බරණැසට නුදුරෙහි වැදි ගමක වාසය කළ එක් වැද්දෙක් හිමාල වන ප්රදේශයේ හැසිරෙමින්, ඒ දණ්ඩක හිරඤ්ඤ පර්වතය මතුයෙහි සිටින්නා වූ බෝසතාණන් දැක, ගෙදර අවුත් ඒ බව තම පුතාට දැන්වීය. ඉක්බිති දිනක් ඛේමා නම් බරණැස් රජුගේ දේවිය සිහිනෙන් රන්වන් මොණරෙකු ධර්ම දේශනා කරනු දැක, පිබිදුණු පසු රජතුමාට “දේවයන් වහන්ස, මම රන්වන් මොණරෙකුගේ ධර්ම දේශනාවක් අසනු කැමැත්තෙමි” යි දැන්වූවාය. රජතුමා ඒ ගැන ඇමතිවරුන්ගෙන් විචාළේය. ඇමතිවරු ඒ පිළිබඳව බමුණන් දනිතියි කීහ. බමුණෝ රන්වන් මොණරුන් සිටින බව කී නමුත්, කොහි සිටිත්දැයි විමසූ විට “වැද්දෝ දනිත්” යයි කීවාහුය. රජතුමා වැද්දන් රැස් කරවා විචාළේය. එහිදී ඒ ගැන දන්නා වැදිපුත්රයා, “එසේය මහරජතුමනි, දණ්ඩක හිරඤ්ඤ නම් පර්වතයක් ඇත. එහි රන්වන් පැහැති මොණරෙක් වාසය කරයි” යැයි කීවේය. “එසේ නම් ඒ මොණරා නොමරා බැඳගෙන ගෙනව” යි රජු අණ කළේය. වැදිපුත්රයා එහි ගොස් ඒ මොණරාගේ ගොදුරු බිමෙහි මලපුඩුව එළුවේය. නමුත් මොණරා විසින් පාගන ලද තැන මලපුඩුව ක්රියාත්මක නොවී වැසී නොයයි. වැදි පුත්රයාට ඌ අල්ලා ගැනීමට නොහැකි ව, සත් අවුරුද්දක් හැසිර එහිම කලුරිය කළේය. ඛේමා දේවිය ද තම ප්රාර්ථනාව ඉටු නොවීම නිසා කලුරිය කළාය.
රජතුමා “මොණරා නිසා මගේ දේවිය කලුරිය කළාය” යි කිපී, “හිමවත් පෙදෙසේ දණ්ඩක හිරඤ්ඤ නම් පර්වතයක් ඇත. එහි රන්වන් පැහැති මොණරෙක් වාසය කරයි. යමෙක් ඒ මොණරාගේ මස් අනුභව කරත් නම්, ඔවුහු ජරා මරණ නැත්තෝ (අජරාමර) වන්නෝ ය” යි රන්පතක ලියවා, එය පෙට්ටියක බහා තැබීය. ඒ රජ මළ පසු අනෙක් රජ කෙනෙක් රජ වී රන්පත කියවා, “අජරාමර වන්නෙමි” යි සිතා වෙනත් වැදි පුත්රයෙකු ඒ සඳහා යැවීය. ඔහු ද ගොස් බෝසත් මොණරා අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වී එහිම මළේය. මේ ආකාරයෙන් රජ පරපුරු හයක් ගත විය. අනතුරුව හත්වෙනි වරට පත් වූ රජතුමා ද එක් වැදිපුත්රයෙකු එහි යැව්වේය. ඒ වැදිපුත්රයා ගොස් බෝසත් මොණරා විසින් පය තබන ස්ථානයෙහි පවා මලපුඩුව ක්රියාත්මක නොවන බවත්, තමා පිරිත් කියා ගොදුරු බිමට යන බවත් දැන ගත්තේය. හෙතෙම පසල් ගමකට අවුත් එක් සෙබඩක අල්ලාගෙන, යම් සේ අත්පොළසන් හඬට නටයි ද, අසුරු සන් (ඇඟිලි පුරුක් ගසන) හඬින් හඬලයි ද, මෙසේ පුහුණු කරවා ගත්තේය. ඒ සෙබඩ රැගෙන හිමවතට ගොස් මොණරා විසින් ආරක්ෂක පිරිත කීමට පළමුව, උදෙන්ම මලපුඩුව ඊට අදාළ ලී දඬු සිටුවා, උගුල අටවා සෙබඩ හැඬලවීය. මොණරා විසභාග වූ ස්ත්රී හඬ අසා කෙළෙස් වසඟයට පත්වී, පිරිත් කීමට නොහැකි වී ගොස් උගුලෙහි බැඳුණේය. ඉක්බිති වැද්දා මොණරා අල්ලාගෙන ගොස් බරණැස් රජුට දුන්නේය.
රජතුමා මොණරාගේ රූප සම්පත්තිය දැක සතුටු සිත් ඇත්තේ අසුනක් පැනවීය. බෝසත් මොණරා පනවන ලද අසුනෙහි හිඳගෙන, “මහරජ! කුමක් නිසා මා අල්ලා ගත්තෙහිදැ?” යි විචාළේය. “යමෙක් ඔබේ මස් කන්නාහු නම් ඔවුහු අජරාමර වෙති. ඒ නිසා මම ඔබේ මස් කා අජරාමර වනු කැමැත්තෙන් ඔබව ගෙන්වා ගත්තෙමි” යි රජු කීවේය. “මහරජ! මගේ මස් කන්නෝ අජරාමර වෙත්වා! එහෙත් මම මරණයට පත් නොවන්නෙම් ද?” “එසේය, මැරෙන්නෙහිය.” “මා මැරෙන කල, මගේ මස් ම අනුභව කොට ඔවුන් නොමැරෙන්නේ කෙසේද?” “ඔබ රන්වන් පැහැයෙන් යුක්තයි. ඒ නිසා ඔබේ මස් කන අය අජරාමර වන්නාහු යැයි කියා ඇත.” “මහරජතුමනි! මම රන්වන් වූයේ නිකම්ම නොවේ. පෙර මම මේ නගරයෙහිම සක්විති රජ වී, තමාත් පන්සිල් රකිමින් සියලු සක්වල වාසීන් ලවා ද පන්සිල් රැක්කවූයෙමි. ඒ මම කලුරිය කොට තව්තිසා භවනෙහි උපන් අතර, එහි ආයු ඇති තෙක් සිට එයින් චුත වූයේ වෙනත් අකුශලයක විපාක වශයෙන් මොණර ආත්මයෙහි උපන්නෙමි. එහෙත් පෙර රැකි සිල් බලයෙන් රන්වන් ව උපන්නෙමි.” “ඔබ සක්විති රජ වී සිල් රැක ඒ බලයෙන් රන්වන් වූ බව මා විසින් කෙසේ විශ්වාස කළ යුතු ද? එයට කිසියම් සාක්ෂියක් ඇත්ද?” “ඇත මහරජ!” “ඒ කුමක්ද?” “මහරජ, මම සක්විති රජ කල රත්නයෙන් කළ රථයක නැඟී හිඳ අහසෙහි සැරිසැරුවෙමි. ඒ රථය ඔබගේ මගුල් පොකුණේ දිය යට ගිල්වා ඇත. මඟුල් පොකුණෙන් එය ගොඩට ගෙන්වා ගන්න. එය මගේ සාක්ෂිය වන්නේය.”
රජතුමා “යහපතැ” යි පිළිගෙන පොකුණේ ජලය ඉවත් කරවා, රථය ගොඩට ගෙන්වාගෙන බෝසතාණන් වහන්සේගේ බස විශ්වාස කළේය. බෝසතාණෝ, “මහරජ! අමා මහ නිවන හැර සෙසු සියලු සංස්කාර ධර්මයෝ හටගෙන නැතිවන්නාහුය; අනිත්යයහ; ක්ෂය වන විනාශ වන ස්වභාව ඇත්තාහුය” යි කියා රජුට දහම් දෙසා රජතුමා පන්සිල්හි පිහිටවූහ. රජතුමා පැහැදී බෝසතාණන් වහන්සේට රාජ්යයෙන් පූජා කොට මහත් සත්කාර කළේය. මොණරා රාජ්යය නැවත රජතුමාටම පවරා, කීප දිනක් එහි වාසය කොට, “මහරජතුමනි, නොපමා වන්න” යැයි අවවාද කොට අහසට පැන නැඟී දණ්ඩක හිරඤ්ඤ පර්වතයටම ගියේය. රජතුමා ද බෝසතාණන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටියේ, දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරළොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර ඒ කලකිරුණු භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල රජව උපන්නේ ආනන්ද තෙරය. රන්වන් මොණරා වී උපන්නේ බුදු වූ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
මොර ජාතක වර්ණනාව නව වැන්නයි.
“එවමෙව නූන රාජානං” (ඒකාන්තයෙන්ම මේ රජතුමා) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් සුගතයන් වහන්සේගේ ලීලාව (බුද්ධ ලීලාව) අනුකරණය කිරීම අරභයා දේශනා කළ සේක. දේවදත්ත තෙරණුවෝ ගයා ශීර්ෂයට වැඩම කළ අගසව් දෙනමට බුද්ධ විලාශය දක්වා සැතපුණු කල්හි, අගසව් දෙදෙනා වහන්සේ ධර්ම දේශනා කොට තමන් වහන්සේලා ඇසුරු කොට සිටි පිරිස රැගෙන වේළුවනාරාමයට වැඩම කළහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අගසව් දෙනම අමතා, “සාරිපුත්තයෙනි, දේවදත්ත තෙරුන් ඔබලා දැක කුමක් කළේද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, බුද්ධ ලීලාව දක්වා මහත් විනාශයකට පත්විය” යැයි ඔවුහු දැන්වූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “සාරිපුත්ත, දේවදත්ත තෙම මා අනුකරණය කරන්නට ගොස් විනාශයට පත් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් විනාශයට පත්වූයේ යැයි” වදාරා තෙරුන් වහන්සේලාගේ ඉල්ලීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි විදේහ රට මිථිලා නුවර විදේහ රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුස පිළිසිඳ ගෙන ඉපිද, වැඩිවියට පැමිණි පසු තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන ගෙන පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටියහ. එකල්හි එක් රන්වන් හංස රාජයෙක් ගොදුරු බිමේදී කපුටියක (කැවිඩියක) සමග සංවාසයෙහි යෙදුණේය. ඇය පුතෙකු බිහිකළාය. ඔහු මවගේ හෝ පියාගේ ස්වරූපය නොගත්තේය. එකල්හි ඔහු ඉතා නිල් පැහැති (අඳුරු) වර්ණයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ‘විනීලක’ යයි නම් තැබූහ. හංස රාජයා නිතර ගොස් පුත්රයා බලයි. පසුව ඒ හංසයාට දාව අන්ය හංස පෝතකයෝ දෙදෙනෙක් උපන්හ. ඔවුහු තම පියා නිතර මිනිස් වාසයට යනු දැක, “පියාණෙනි, ඔබ කුමක් නිසා නිතර මිනිස් වාසයට යන්නෙහිදැයි?” ඇසූහ. “දරුවනි, එක් කපුටියක හා සංවාසයෙහි යෙදීමෙන් මට එක් පුත්රයෙක් උපන්නේය. ඔහුගේ නම විනීලකයි. මම ඔහු දැකීමට යමියි” පිළිතුරු දුන්නේය. “ඔවුහු කොතැන්හි වසත්දැ?” යි ඇසූ විට, “විදේහ රටේ මිථිලාවට නුදුරෙහි අසවල් නම් තැන එක්තරා තල් ගසක් මුදුනේ වසතියි” කීවේය. “පියාණෙනි, මිනිස් වාසය නම් සැක සහිතය, බිය සහිතය. ඔබතුමා එහි නොයන්න. අපි ගොස් ඔහුව රැගෙන එන්නෙමු” යි කියා හංස පෝතකයෝ දෙදෙනා පියා විසින් කියන ලද සලකුණු අනුව එහි ගොස්, ඒ විනීලකව එක් කුඩා ලීයක හිඳුවා හොටෙන් දඬු කෙළවර අල්ලාගෙන මිථිලා නගරය උඩින් පියාසර කළහ. ඒ මොහොතේ විදේහ රජතුමා සම්පූර්ණ සුදු අසුන් සතර දෙනෙකු යෙදූ උතුම් රථයක හිඳ නගරය පැදකුණු කරයි. විනීලක ඒ දැක මෙසේ සිතුවේය: “මගේත් විදේහ රජුගේත් අතර කවර වෙනසක්ද? එතුමා අසුන් සතර දෙනෙකු යෙදූ රථයක හිඳ නගරයෙහි ඔබමොබ හැසිරෙයි. මම වනාහි හංසයන් යෙදූ රථයක (ලීයක) හිඳ ගමන් කරමි” යි සිතා හෙතෙම අහසින් යමින් පළමු ගාථාව පැවසීය.
විනීල පක්ෂියා රන් හංසයින් දෙදෙනාගේ මැද හිඳ රජුගේ රථය දෙස බලමින් ආඩම්බර වූ
අයුරු
“එවමෙව නූන රාජානං - වෙදෙහං මිථිලග්ගහං;
අස්සා වහන්ති ආජඤ්ඤා - යථා හංසා විනීලක”න්ති.
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
“කාරණා කාරණ දන්නා වූ මේ අජානේය අශ්වයෝ විදේහ රටට අධිපති මිථිලා නුවර රජු උසුලති. එසේම හංසයෝ විනීලක නම් වූ මා උසුලති.”
එහි එවමෙව යනු මෙසේම යන්නයි. නූන යනු සිතා බැලීමේ (පරිවිතර්ක) අර්ථයේ නිපාතයකි. ඒකාන්ත යන අර්ථයෙහිද යෙදීම සුදුසු වේ. වෙදෙහං යනු විදේහ රටට අධිපති රජුටයි. මිථිලග්ගහං යනු මිථිලාවේ ගෙයක් ගෙන වසන යන අර්ථයි. ආජඤ්ඤා යනු කරුණු කාරණා දන්නා වූ (උතුම් අශ්වයෝ) ය. යථා හංසා විනීලකං යනු යම්සේ මේ හංසයෝ විනීලක (නම් වූ මා) උසුලත්ද, එසේම (මේ අශ්වයෝ රජතුමා උසුලති).
හංස පෝතකයෝ ඔහුගේ වචන අසා කිපී, “මොහු මෙහිම බිම හෙළා යන්නෙමු” යි සිත් උපදවා ගත් නමුත්, “එසේ කළොත් පියාණන් අපට කුමක් කියයිද?” යන ගැරහීමට ඇති බිය නිසා පියා ළඟට පමුණුවා ඔහු කළ කී දෙය පියාට පැවසූහ. ඉක්බිති පියා ඔහුට කිපී, “නුඹ මාගේ පුත්රයන්ට වඩා උසස්ද? යමෙක් මාගේ පුත්රයන් යටපත් කරගෙන රථයෙහි යෙදූ අසුන් මෙන් (ඔවුන්ට) සැලකුවෙහිද, නුඹ තමන්ගේ තරම නොදන්නෙහිය. මේ ස්ථානය ඔබට නුසුදුසුය. තමන්ගේ මව වසන තැනටම යව” යි තර්ජනය කොට දෙවන ගාථාව වදාළේය.
“විනීල දුග්ගං භජසි - අභූමිං තාත සෙවසි;
ගාමන්තකානි සෙවස්සු - එතං මාතාලයං තවා”ති.
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
“විනීලක! නුඹ (අප විසීම නිසා) දුර්ගයක් හෙවත් හිමවත ඇසුරු කරහි. දරුව! නුඹ නුසුදුසු බිමක් සේවනය කරහි. (එබැවින්) ගම් කෙළවර සේවනය කරව. මේ (අසූචි දමන ස්ථානය) නුඹට සුදුසු මව් නිවසයි.”
එහි විනීල යනු ඔහුට නමින් අමතයි. දුග්ගං භජසි යනු මොවුන්ගේ වාසස්ථාන වශයෙන් ගිරිදුර්ග ඇසුරු කරහි. අභූමිං තාත සෙවසි යනු, දරුව! විෂම වූ පර්වත නුඹේ භූමිය නොවේ; (නුඹ) එය ඇසුරු කරහි, එයට එළඹෙයි. එතං මාතාලයං තව යනු මේ ගම් කෙළවර වූ අසූචි දමන තැන්ද, අමු සොහොන් ද නුඹේ මවගේ නිවසයි හෙවත් වාසස්ථානයයි; එහි යව. මෙසේ ඔහුට තර්ජනය කොට, “යව්, මොහු මිථිලා නුවර අසූචි දමන ස්ථානයටම බස්සා එව” යි පුතුන්ට අණ කළේය. ඔවුහු එසේ කළාහුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා වදාළ සේක. “එකල විනීලක වූයේ දේවදත්තය. හංස පෝතකයන් දෙදෙනා අගසව් දෙදෙනාය. පියා වූයේ ආනන්දය. වේදේහ රජතුමා නම් ලොව්තුරා බුදුවූ මම ම වූයෙමි.”
දසවන විනීල ජාතක වර්ණනාවයි.
පළමුවන දළ්හ වර්ගය නිමියේය.
එහි වර්ග සාරාංශ ගාථාව මෙසේය:
“රාජොවාද, සිඞ්ගාල, සූකර, උරග, භග්ග, අලීනචිත්ත, ගුණ, සුහනු, මොර සහ විනීල” (යන ජාතක දසයකි).
“න සන්ථවං කාපුරිසෙන කයිරා” (අසත්පුරුෂයා සමඟ මිත්රසන්ථවය නොකළ යුතුය) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක් අකීකරු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එම කථා පුවත නවක නිපාතයෙහි ‘ගිජ්ඣ ජාතකයෙහි’ (ජාතක අංක 1.9.1 ආදියෙහි) මතු සඳහන් වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, නුඹ පෙරත් අකීකරුකම නිසා නුවණැත්තන්ගේ වචනය පිළි නොගෙන, මත් ඇතකුගේ පාවලින් සුනුවිසුනු කරන ලද්දේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු කුලයෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව ගිහිගෙයි වාසය අත්හැර තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ පන්සියයක් තාපසවරුන්ට නායකව හිමාල වන පෙදෙසෙහි වාසය කළ සේක. එකල ඒ තාපසවරුන් අතර ‘ඉන්දසමානගොත්ත’ නම් අකීකරු, අවවාද නොපිළිගන්නා එක් තාපසයෙක් සිටියේය. හෙතෙම මව මළ එක් ඇත් පැටවකු පෝෂණය කළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ බව අසා ඔහු කැඳවා, “නුඹ ඇත් පැටවකු පෝෂණය කරන බව සැබෑදැ?”යි විචාළ සේක. “එසේය ආචාර්යයෙනි, මව මළ එක් ඇත් පැටවකු පෝෂණය කරමි”යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ, “ඇතුන් නම් වැඩුණු පසුව තමන් පෝෂණය කළවුන්වම මරණයට පත් කරති. එනිසා ඒ ඇත් පැටවා පෝෂණය නොකරන්නැ”යි අවවාද කළහ. “ආචාර්යයෙනි, ඒ ඇතාගෙන් තොරව මට ජීවත් විය නොහැකිය”යි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් මතු සිදුවන දෙය නුඹටම වැටහේවි”යි බෝසතාණන් වහන්සේ පැවසූහ. ඔහු විසින් පෝෂණය කරනු ලැබූ ඒ ඇතා පසුකලෙක විශාල ශරීරයක් ඇත්තෙක් විය.
ඉක්බිති එක් කලෙක ඒ තාපසවරු වන මුල් හා පලාඵල නෙළාගැනීම පිණිස දුර බැහැර ගොස් එහිම දින කීපයක් ගත කළහ. මේ අතර ඇතා ද දකුණු දිගින් හමා ආ සැඩ සුළඟ වැදීමෙන් මද කිපුණේ, තවුසාගේ පන්සල විනාශ කොට, පැන් කළය බිඳ දමා, ගල් පුවරුව ඉවතට විසි කර, (ඇඟ පත තබා සිටින) ආලම්බන පුවරුව උදුරා දමා, “ඒ තාපසයා මරා දමාම යන්නෙමි”යි සිතා වන ලැහැබට පිවිස තාපසයා එන මග බලමින් සැඟවී සිටියේය. ඉන්දසමානගොත්ත තවුසා ඇතාට ද ආහාර රැගෙන පිරිසට පළමුව එනුයේ, ඇතා දැක පෙර පුරුදු හිතවත්කමෙන්ම ඇතා ළඟට ගියේය. ඉක්බිති ඒ ඇතා වදුලෙන් නික්ම අවුත් තවුසා සොඬින් අල්ලා බිම හෙළා, හිස පයින් පාගා ජීවිතක්ෂයට පත් කොට, සිරුර පොඩිකර, කුඤ්චනාද කොට කැලයට පිවිසියේය. සෙසු තවුසෝ ඒ පුවත බෝසත් තවුසාට සැළ කළහ. බෝසත් තවුසා, “අසත්පුරුෂයන් සමග ආශ්රය නොකළ යුතුය”යි පවසා මේ ගාථාවන් වදාළ සේක.
කිපුණු ඇතා විසින් තාපස ආශ්රමය විනාශ කර ඇති අයුරු
“අර්ථය දන්නා වූ ආර්ය පුද්ගල තෙමේ අනාර්ය වූ අසත්පුරුෂයා සමග මිත්රසන්ථවය (ඇසුර) නොකරන්නේය. ඉන්දසමානගොත්ත තවුසා මැරූ හස්තියා මෙන්, අනාර්යයා බොහෝ කාලයක් එක්ව වාසය කළත් නපුරක්ම කරන්නේය.”
“ශීලයෙන් ද, ප්රඥාවෙන් ද, ශ්රැතයෙන් ද යම් තැනැත්තෙකු මා හා සමාන යයි දන්නේ නම්, ඔහු හා සමගම මිත්රත්වය කළ යුතුය. සත්පුරුෂයා හා එක්ව වාසය කිරීම ඒකාන්තයෙන්ම සුව එළවන්නේය.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය: න සන්ථවං කාපුරිසෙන කයිරා: පිළිකුල් කටයුතු, කිපෙනසුලු පුරුෂයා සමඟ තෘෂ්ණාවෙන් හෝ මිතුරුකමින් ඇසුරක් නොකළ යුතුය. අරියො අනරියෙන පජානමත්ථං: ආර්යයෝ සතර දෙනෙකි. එනම්:
මේ අතුරින් යහපත් ආචාර ධර්ම ඇති තැනැත්තා (ආචාර අරිය) මෙහිදී අදහස් කෙරේ. අර්ථය හා අනර්ථය තෝරා ගැනීමෙහි දක්ෂ, යහපත් පැවැත්මෙහි පිහිටි ඒ ආර්ය පුද්ගලයා, අනාර්ය වූ, ලජ්ජා නැති, දුස්සීල පුද්ගලයා සමඟ ඇසුරු නොකරන්නේය යන අර්ථයි. ඊට හේතුව කුමක්ද? චිරානුවුත්ථොපි කරොති පාපං: යම් හෙයකින් අනාර්යයා සමඟ බොහෝ කලක් එකට විසුව ද, හෙතෙම ඒ එකට විසීම නොසලකා, ලාමක වූ පාප කර්මයන්ම සිදු කරයි. ඒ කෙසේද යත්? ගජො යථා ඉන්දසමානගොත්තං: ඒ ඇතා ඉන්දසමානගොත්ත තවුසා මරමින් පාපයක් කළාක් මෙනි. යං ත්වෙව ජඤ්ඤා සදිසො මමං: යම් පුද්ගලයෙක් සීලාදියෙන් මා හා සමාන යැයි දන්නේ නම්, ඔහු සමඟම මෛත්රී කළ යුතුය. සත්පුරුෂයා සමඟ එක්වීම සැප ගෙන දෙන්නේය.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ, “අවවාද නොපිළිගන්නෙකු නොවිය යුතුය, මනා හික්මීමක් ඇත්තෙකු විය යුතුය” යි තාපස ගණයාට අවවාද දී, ඉන්දසමානගොත්ත තවුසාගේ අවසන් කටයුතු කරවා, බ්රහ්ම විහාර භාවනාවන් වඩා ජීවිතාවසානයෙහි බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඉන්දසමානගොත්ත තවුසා නම් මේ අකීකරු භික්ෂුවයි. තාපස පිරිසට නායක වූයේ මම ම වෙමි”යි දේශනා කළ සේක.
පළමුවන ඉන්දසමානගොත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“න සන්ථවස්මා පරමත්ථි පාපියො” (ඇසුරට වඩා ලාමක වූ අන් දෙයක් නැත) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක්, ගිනි දෙවියන් පිදීමක් අරභයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාව යට දැක්වූ නංගුට්ඨ ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 144) කියන ලද පරිදිමය. භික්ෂූහු එම ජටිලයන් ගිනි දෙවියන් පුදනු දැක, “ස්වාමීනි! ජටිලයෝ නොයෙක් ආකාරයේ මිථ්යා තපස් රකිති. මෙයින් යම් අභිවෘද්ධියක් හෝ යහපතක් ඇද්දැ”යි බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විචාළහ. උන්වහන්සේ, “මහණෙනි! එයින් කිසිම අභිවෘද්ධියක් නැත. පෙර නුවණ ඇති අය පවා ගිනි පිදීමෙහි අභිවෘද්ධියක් ඇතැයි යන හැඟීමෙන් දීර්ඝ කාලයක් ගිනි පුදා, එම ක්රියාවෙහි අවැඩක්ම දැක, ගින්න ජලයෙන් නිවා, අතු ආදියෙන් පහර දී, නැවත හැරී නොබැලූහ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු කුලයෙහි උපන් සේක. මව්පියෝ ඔහු උපන් දින දැල්වූ ගින්න (ජාතග්ගි) රැගෙන ඔහු සොළොස් වයසට පැමිණි කල්හි මෙසේ කීහ: “පුත, නුඹ උපන් දින දැල්වූ ගින්න රැගෙන වනයෙහි ගිනි පුදන්නෙහිද? නැතිනම් ත්රිවේදය ඉගෙනගෙන පවුලක් පෝෂණය කරමින් ගිහිගෙයි වසන්නෙහිද?” එවිට ඔහු, “මට ගිහිගෙයි විසීමෙන් ප්රයෝජනයක් නැත. වනයෙහි ගිනි පුදා බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නෙමි”යි පවසා, උපන් දින දැල්වූ ගින්න රැගෙන මව්පියන් වැඳ වනයට පිවිස පන්සලක වාසය කරමින් ගිනි පිදීය. ඔහු එක් දිනක් ආරාධිත තැනකට ගොස් ගිතෙල් සහිත කිරිබතක් ලැබ, “මේ කිරිබත මහා බ්රහ්මයාට පුදන්නෙමි”යි සිතා, ඒ කිරිබත ගෙනවුත් ගිනි දල්වා, “පළමු කොට භවත් ගින්නට ගිතෙල් සහිත කිරිබත් පොවමි”යි කියා කිරිබත ගින්නෙහි දැම්මේය. බොහෝ තෙල් ඇති කිරිබත ගින්නෙහි දැමූ විගසම ගින්න ඇවිලී උඩට නැගුණු ගිනිදැල්වලින් පන්සල දැවීය. බමුණා බිය වී තැතිගෙන පලා ගොස් පිටත සිට, “අසත්පුරුෂයන් සමඟ ආශ්රය නොකළ යුතුය. දැන් මේ ගින්නෙන් මා විසින් මහන්සියෙන් තැනූ පන්සල දවන ලදී” යැයි කියා මෙම පළමු ගාථාව පැවසීය:
බෝධිසත්වයන් පිදූ කිරිබත නිසා ගිනිදෙවියා ඇවිලී පන්සල දැවී ගිය අයුරු
“ගැරහිය යුතු පුරුෂයා (අසත්පුරුෂයා) සමඟ යම් සහවාසයක් වේ ද, එම සහවාසයට වඩා ලාමක වූ අන් නපුරක් නැත. (ඒ කෙසේ ද යත්); ගිතෙල් මුසු කිරිබතෙන් සතුටු කරන (පුදන) ලද ගින්න, මා විසින් දුකසේ තනන ලද අතුපැල දවා දැමුවේ ය.”
එහි ‘න සන්ථවස්මා’ යනු, තෘෂ්ණා ඇසුර ද මිත්ර ඇසුර ද යන දෙයාකාර ඇසුරට වඩා උසස්, වඩාත් පාපී වූ, වඩාත් ලාමක වූ අන් ඇසුරක් නැත යන අර්ථයි. ‘යො සන්ථවො කාපුරිසෙන’ යනු, පවිටෙකු සමඟ හෝ අසත්පුරුෂයෙකු සමඟ ඇති කර ගන්නා වූ යම් මේ දෙයාකාර ඇසුරක් වේ ද, එම ආශ්රයට වඩා පව්කාර අන් ආශ්රයක් නැත. ඒ මන්ද? ‘සන්තප්පිතො...’ යනාදියයි. යම් හෙයකින් ගිතෙල් හා කිරිබතින් සතුටු කරන (පුදන) ලද මේ ගින්න, මා විසින් මහන්සියෙන් තනන ලද පන්සල දවා දැමුවේ ය යන අර්ථයි.
බමුණා මෙසේ කියා, “මිත්රද්රෝහී වූ නුඹගෙන් මට ප්රයෝජනයක් නැතැ”යි පවසා ඒ ගින්න ජලයෙන් නිවා, අතුවලින් තලා, හිමාල වනය අභ්යන්තරයට පිවිසියේය. එහි අතරමගදී සිංහයෙකු, ව්යාඝ්රයෙකු සහ දිවියෙකු යන තුන් දෙනාගේ මුහුණ ලෙවකමින් සිටි සාමා නම් මුව දෙනක දැක, “සත්පුරුෂයන් සමඟ කරන ආශ්රයට වඩා අතිශයින් ශ්රේෂ්ඨ ඇසුරක් නැතැ”යි සිතා දෙවන ගාථාව ද පැවසීය:
“සත්පුරුෂයා හා යම් සහවාසයක් වේ ද, ඒ සහවාසයට වඩා උතුම් වූ අන් ශ්රේෂ්ඨ දෙයක් නැත. (ඒ කෙසේ ද යත්); සහවාසය කරණ කොටගෙන සාමා මෘගධේනුව, සිංහයාගේ ද ව්යාඝ්රයාගේ ද දිවියාගේ ද මුහුණ ලෙවකන්නී ය.”
එහි ‘සාමා මුඛං ලෙහති සන්ථවෙනා’ යනු, සාමා නම් මුව දෙන මේ තිදෙනා සමඟ ඇති ආශ්රයෙන් හා ස්නේහයෙන් ඔවුන්ගේ මුහුණ ලෙවකන්නී ය යන්නයි.
මෙසේ කියා බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාල වනය තුළට පිවිස, ඍෂි ප්රවෘජ්ජාවෙන් පැවිදිව, පඤ්ච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන, ජීවිත අවසානයෙහි බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල තාපසයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
සන්ථව ජාතක වර්ණනාව (දෙවැන්න) නිමි.
“කාළා මිගා සෙත දන්තා තව ඉමෙ” (කළු පැහැති, සුදු දළ ඇති මේ ඇත්තු ඔබගේ ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, බොහෝ දෙනාගේ කැමැත්ත පරිදි දුන් දානයක් (ඡන්දක දානයක්) අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර වාසීහු දානය දෙන ආකාර කිහිපයක් විය:
මේ කාලයෙහි සියලු නගරවාසීන් එක්ව සම්මාදම් එකතු කොට සියලු පිරිකර සහිත දානයක් සූදානම් කළ අතර, එහිදී ඔවුන් කොටස් දෙකකට බෙදී ගියහ. එක් පිරිසක් “මේ සියලු පිරිකර දානය අන්ය තීර්ථකයන්ට දෙමු”යි කී අතර, අනෙක් පිරිස “බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන භික්ෂු සංඝයාට දෙමු”යි කීහ. මෙසේ නැවත නැවතත් වාද විවාද ඇති වෙද්දී, අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ තම ගුරුවරුන්ට දීමටත්, බෞද්ධ ශ්රාවකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට දීමටත් යෝජනා කළහ. අවසානයේ වැඩි ඡන්දයෙන් “බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන මහා සංඝයාටම දෙමු” යයි තීරණය වී, බහුතරයගේ මතය ස්ථිර විය. අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට දිය යුතු දානයට බාධා කිරීමට අසමත් වූහ. නගරවාසීහු බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන භික්ෂු සංඝයාට ආරාධනා කොට සත් දිනක් මහා දානය පවත්වා, සත්වෙනි දින සියලු පිරිකර පූජා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පුණ්යානුමෝදනාව සිදුකොට මහජනයාට මාර්ගඵල අවබෝධ කරවා දෙව්රමටම වැඩම කළ සේක. භික්ෂු සංඝයා විසින් වත් පිළිවෙත් දැක්වූ කල්හි ගන්ධකුටිය ඉදිරිපිට වැඩසිට සුගතෝවාදය (බුද්ධ අවවාද) දී ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක.
සවස් භාගයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවට රැස්ව කථාවක් මතු කළහ: “ඇවැත්නි, අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට දිය යුතු දානයට බාධා කිරීමට උත්සාහ කළත්, අනතුරක් කිරීමට අපොහොසත් වූහ. ඒ සියලු පිරිකර දානය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුලටම පැමිණියේය. අහෝ! බුදු බලයක මහිමය පුදුම සහගතය.” බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව දැන් මෙහි රැස්ව සිටියාහු ද?”යි විචාරා, “මේ නම් කථාව ගැන ය”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ මට දිය යුතු දානයට බාධා කිරීමට දැන් පමණක් නොව පෙරත් උත්සාහ කළාහුය. නමුත් ඒ පිරිකර වනාහි හැම කල්හිම මගේ පාමුලටම පැමිණියේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර සුසීම නම් රජ කෙනෙක් විය. එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජතුමාගේ පුරෝහිත බමුණාගේ බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඔහුගේ සොළොස් වන වියෙහි දී පියා කලුරිය කළේය. ඒ පියා ජීවත්ව සිටි කාලයේ දී රජුගේ ඇතුන් පිළිබඳ මංගල චාරිත්ර සිදු කරන්නා (හත්ථි මංගල කාරක) විය. ඇතුන් සම්බන්ධ මංගල කටයුතු කරන ස්ථානයට ගෙනෙන ලද උපකරණ, බඩු භාණ්ඩ මෙන්ම ඇතුන්ගේ ඇඳුම් පැළඳුම් ද යන සියල්ල ඔහුටම ලැබුණි. මෙසේ මොහුට එක් එක් මංගල අවස්ථාවක දී කෝටියක් පමණ ධනය උපදියි. ඉක්බිති එකල ඇතුන් සම්බන්ධ කරගෙන කරනු ලබන උත්සවය ළඟා විය. සෙසු බමුණෝ රජු වෙත එළඹ “මහරජ! ඇතුන්ගේ මංගල උත්සවය පැමිණියේය. මංගල උත්සවය සිදු කිරීම වටී. නමුත් පුරෝහිත බමුණාගේ පුතා ඉතා ලාබාලය. හෙතෙම වේදත්රය නොදනී; ඇතුන් පිළිබඳ ශාස්ත්රය (හත්ථි සූත්රය) ද නොදනී. එබැවින් අපි ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමු”යි කීවාහුය. රජතුමා “යහපතැ”යි ඊට එකඟ විය. බමුණෝ පුරෝහිත බමුණාගේ පුතාට ඇත් යාගය කරන්නට ඉඩ නොදී “අපි ඇත් යාගය කොට ධනය ගන්නෙමු”යි සතුටු සිතින් හැසිරෙන්නට වූහ. ඉක්බිති “හතරවෙනි දින ඇත් මංගල්යය වන්නේ ය”යි බෝසතුන්ගේ මව ඒ පුවත අසා, “ඇත් මංගල්යය කිරීම යනු පරම්පරා හතක් තිස්සේ අපගේ වංශයට හිමි දෙයකි. අපගේ වංශය ද පසුබසිනු ඇත; ධනයෙන් ද පිරිහෙන්නෙමු”යි සෝක කරමින් හඬන්නට වූවාය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “මෑණියනි! කුමක් නිසා හඬන්නෙහි ද?”යි විමසා, ඒ කාරණය අසා, “මෑණියනි! මම ඒ ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමි”යි කීහ. “දරුව! නුඹ වේදත්රය නොදන්නෙහිය; හත්ථි සූත්රය ද නොදන්නෙහිය. කෙසේ නම් මංගල්යය කරන්නෙහි ද?”. එවිට බෝසතාණෝ “මෑණියනි! ඇත් මංගල්යය කවදා සිදු කෙරෙත් ද?”යි ඇසූහ. “පුතුනි! මින් දින හතරකට පසුවය”. “මෑණියනි! තුන් වේදය ඉගෙන ගෙන හත්ථි සූත්රය ද දන්නා ගුරුවරුන් කොහි වාසය කරත් ද?”. “දරුව! එවැනි දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයෙකු මෙයින් එක්සිය විසි යොදුනක් ඈත ගන්ධාර රටේ තක්ෂිලාවෙහි වාසය කරති”යි මව කීවාය. “මෑණියනි! මම අපේ වංශය විනාශ වීමට නොදෙන්නෙමි. මම හෙට එක දවසින්ම තක්ෂිලාවට ගොස්, එක් රැයකින්ම වේදත්රය හා හත්ථි සූත්රය ඉගෙනගෙන, දෙවැනි දින ආපසු පැමිණ, හතරවෙනි දින ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමි. නොහඬන්න” යයි මව සනසා, බෝසතාණන් වහන්සේ පසුදින උදෙන්ම ආහාර ගෙන, තනිවම නික්මී එක් දිනකින්ම තක්ෂිලා නුවරට ගොස් ගුරුවරයා හමුවී වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්හ.
ඉක්බිති ආචාර්යවරයා “දරුව! නුඹ කොහි සිට පැමිණියෙහි ද?”යි විචාළේය. “ගුරුතුමනි! බරණැස සිට පැමිණියෙමි”. “කුමක් සඳහා ද?”. “නුඹ වහන්සේ වෙතින් ත්රිවේදය ද ඇත් සුතුර (හත්ථි සූත්රය) ද ඉගෙනීම පිණිස ය”. “හොඳයි දරුව! ඉගෙන ගනු මැනවැ”යි ආචාර්යවරයා කීවේය. බෝසතාණෝ “ගුරුතුමනි! මගේ කටයුත්ත ඉතා හදිසි අත්යවශ්ය එකකි”යි කියා සියලු විස්තර දන්වා, “මම එක් දවසකින්ම එක්සිය විසි යොදුනක් ගෙවා පැමිණියෙමි. අද එක් රැයක් මා වෙනුවෙන්ම කාලය වෙන්කර දෙන්න. මෙයින් තුන්වන දිනයේ ඇත් මංගල්යය සිදු වන්නේය. මම එකම වරක් අසන මාර්ගයෙන් (උද්දෙස මග්ගෙන) සියල්ල ඉගෙන ගන්නෙමි”යි කියා ගුරුතුමා ලවා වේලාව වෙන් කරවා ගත්හ. ගුරුතුමා ආහාර අනුභව කළ පසුව තමාත් අනුභව කොට, ගුරුතුමාගේ පා සෝදා, දහසින් බැඳි පියල්ල (ගුරු පූජාව) ඉදිරියේ තබා වැඳ, එකත්පසෙක සිටිමින් ඉගෙනීම පටන් ගත්හ. අරුණ නැගෙද්දීම වේදත්රයත්, ඇත් සුතුරත් නිමවා “ගුරුතුමනි! තවත් ඉගෙන ගැනීමට යමක් ඇත්දැ”යි විමසා, “නැත දරුව! සියල්ල නිම කර ඇතැ”යි කී කල්හි, “ගුරුතුමනි! මේ ග්රන්ථයෙහි මෙපමණක් පද ගිලිහී ඇත; මෙපමණක් තැන් හැදෑරීමේදී මුලා වන තැන් ය; එම නිසා මෙතැන් පටන් අතවැසියන්ට මෙසේ ඉගැන්විය යුතුය”යි ගුරුවරයාගේ ශිල්ප ඉගැන්වීමේ අඩුපාඩු ද නිවැරදි කළහ. උදෙන්ම ආහාර ගෙන ගුරුතුමා වැඳ, එක් දිනකින්ම බරණැසට ආපසු පැමිණ මව වැඳ, “දරුව! ඔබ විසින් ඒ ශිල්පය උගන්නා ලද දැ?”යි විමසූ විට “එසේය මෑණියනි”යි කියා මව සන්තෝෂ කළහ.
පසු දින ඇත් මංගල උත්සවය පිළියෙල කෙරිණි. සියයක් පමණ ඇතුන් රන් අලංකාරයෙන් සරසා, රන් ධජ හා රන් දැල්වලින් වසා තැබූහ. රජ මිදුල අලංකාර කළහ. බමුණෝ “අපි ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමු”යි සැරසී සූදානම්ව සිටියහ. සුසීම රජතුමා ද සියලු අලංකාරයෙන් සැරසී, මංගල්යයට අවශ්ය ආභරණ භාණ්ඩ ගෙන්වාගෙන මංගල්යය පවත්වන ස්ථානයට ගියේය. බෝසතාණන් වහන්සේත් කුමාර ලීලාවෙන් සැරසී තම පිරිස පිරිවරාගෙන පෙරටුව රජු සමීපයට ගොස්, “මහරජතුමනි! ඔබ වහන්සේ අපගේ වංශය ද තමන්ගේ වංශය ද විනාශ කරමින්, ‘සෙසු බමුණන් ලවා ඇත් මංගල්යය කරවා ඇත් සැරසිලි හා උපකරණ ඔවුන්ට දෙන්නෙමු’යි කීවාහු ද? එය සත්යයක් දැ?”යි විමසමින් මෙම පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළහ:
“සුසීම මහරජ! ඔබගේ මේ සියයකට අධික වූ, සුදු දළ ඇති, රන් දැලින් සැරසූ කළු පැහැ ඇතුන් ඇත. පිය මුතුන් මිත්තන්ගේ සිරිත් සිහි කෙරෙමින්, ඒ ඇතුන් ඔවුන්ට (අන් බමුණන්ට) දෙමියි ඔබ පැවසූයේ සැබෑවක් ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළේය.
එහි ‘තෙ තෙ දදාමීති සුසීම බ්රූසි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ‘පින්වත් සුසීම රජතුමනි, ඔබ සතු සියලු අලංකාරයෙන් සරසන ලද මේ ඇතුන් අන්ය බමුණන්ට දෙමියි ඔබ කී බව සත්යයක් ද?’ යන්නයි. ‘අනුස්සරං පෙත්තිපිතාමහානං’ යනු අපගේ ද ඔබගේ ද පිය මුතුන් මිත්තන් විසින් පවත්වාගෙන ආ සිරිත් සිහි කරමින්ම මෙය කියන ලද්දේ ද යන්නයි. මෙහි අදහස නම්: ‘මහරජ! පරම්පරා හතක් දක්වා ඔබගේ පිය-මුතුන්ලාත්, අපගේ පිය-මුතුන්ලාත් එකතුව ඇත් මංගල්යය සිදු කළහ. එසේ තිබියදී ඔබ ඒ සම්ප්රදාය සිහි කරමින්ම, අපගේත් තමන්ගේත් වංශය නසමින් මෙසේ ප්රකාශ කළේ ද?’ යන්නයි.
සුසීම රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ වචනය අසා දෙවන ගාථාව වදාළේය:
“මාණවකය! මාගේ මේ සියයකට අධික වූ, සුදු දළ ඇති, රන් දැලින් සැරසූ කළු පැහැ ඇතුන් ඇත. පිය මුතුන් මිත්තන්ගේ සිරිත් සිහි කෙරෙමින්, ඒ ඇතුන් ඔවුන්ට (අන් බමුණන්ට) දෙමියි මම කියමි.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළේය.
එහි ‘තෙ තෙ දදාමි’ යනු ‘ඒ ඇතුන් අනෙක් බමුණන්ට දෙමියි ඇත්තක්ම කියමි; මාණවකය, ඒ ඇතුන් බමුණන්ට දෙමියි යනු මගේ අදහසයි’ යන අර්ථයි. ‘අනුස්සරං’ යනු පියා-සීයා ආදීන්ගේ ක්රියාවන් සිහි කිරීම ය; ‘සිහි නොකරන්නේ නොවෙමි’. ‘අපේ පියා මුත්තා ආදීන්ගේ ඇත් මංගල්යය, ඔබගේ පියා මුත්තා ආදීන් විසින් සිදු කරනු ලබති’ යන්න සිහි කරමින්ම, (වත්මන් පුරෝහිතයා නුසුදුසු නම් වෙනත් අය ලවා හෝ මංගල්යය කළ යුතුය යන අදහසින්) මෙසේ කියමි යයි රජු පැවසීය.
ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජතුමාට මෙසේ කීහ: “මහරජ, අපගේ ද තමන්ගේ ද වංශය සිහි කරමින්ම කුමක් නිසා මා පසෙක තබා සෙසු බමුණන් ලවා ඇත් මංගල්යය කරවන්නෙහු ද?”. රජු පිළිතුරු දෙමින්, “දරුව! නුඹ ත්රිවේදයත්, හත්ථි සූත්රයත් නොදන්නෙහි යයි ඔවුහු මට කීවාහුය. ඒ නිසා මම අනෙක් බමුණන් ලවා කරවමියි තීරණය කළෙමි” යයි කීය. “එසේ නම් මහරජ! මෙපමණ බමුණන් අතුරෙන් එක බමුණෙක් හෝ වේදයන්හි වේවා, හත්ථි සූත්රවල වේවා, එක කොටසක් හෝ මා සමග සාකච්ඡා කිරීමට සමත් කෙනෙක් ඇත්නම් ඉදිරිපත් වේවා! ත්රිවේදය ද ඇත් සුතුර ද දැනගෙන ඇත් මංගල්යය කිරීම පිළිබඳව මා හැර මුළු දඹදිවම දන්නා වෙනත් කිසිවෙක් නැත”යි සිංහනාද කළහ. එවිට එකම බමුණෙක් හෝ ඊට විරුද්ධව නැගී සිටීමට අසමත් විය. බෝසතාණන් වහන්සේ තමන්ගේ කුල ගෞරවය පිහිටුවා, මංගල්යය සිදු කොට, බොහෝ ධනය ලබාගෙන තම නිවසට ගියහ.
බෝධිසත්ත්වයන් රජු සහ බමුණන් ඉදිරියේ අභියෝග කරන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සමහරෙක් සෝවාන් වූහ, සමහරෙක් සකෘදාගාමී වූහ, සමහරෙක් අනාගාමී වූහ, සමහරෙක් රහත් වූහ. “එකල මව මහාමායා දේවිය වූවාය. පියා සුද්ධෝදන මහරජ විය. සුසීම රජතුමා ආනන්ද ස්ථවිරයන් විය. දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා සැරියුත් තෙරුන් විය. එදා මානවකයා වූයේ ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ සුසීම ජාතක වර්ණනාවයි.
“යන්නු ගිජ්ඣො යොජනසතං” (ගිජු ලිහිණියා යොදුන් සියයක්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි මවට උපස්ථාන කරන එක් භික්ෂුවක් මුල් කරගෙන දේශනා කළ සේක. මේ පුවත සාම ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 540) මතු සඳහන් වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “ඇත්තද මහණ? ඔබ ගිහියන් පෝෂණය කරන්නෙහිදැයි” විමසා, “එසේය ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “ඒ කවුරුන්දැයි” විමසා, “ස්වාමීනි! මගේ මව්පියන්” යයි කී කල්හි, “යහපත යහපතැ” යි සාධුකාර දී, “මහණෙනි! ඒ භික්ෂුවට දොස් නොකියව්. පෙර නුවණ ඇති අය ගුණ වශයෙන් සලකා, ඤාතීන් නොවන අයට පවා උපකාර කළාහුය. මව්පියන්ට උපකාර කිරීම මොහුට භාර දෙයකැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ ගිජුලිහිණියන් වෙසෙන පර්වතයෙහි ගිජුලිහිණි යෝනියෙහි ඉපද මව්පියන් පෝෂණය කරති. ඉක්බිති එක් කාලයකදී මහත් සුළං කුණාටුවක් ඇති විය. ගිජුලිහිණියෝ සුළං කුණාටුව විඳ දරා ගන්නට නොහැකි වූවාහු, සීතලට බියෙන් බරණැසට ගොස් පවුරු අසලද දිය අගල් අසලද සීතලෙන් ගැහි ගැහී සිටියෝය. බරණැස් සිටුතුමා නගරයෙන් නික්මී ජලස්නානය සඳහා යන්නේ, ඒ ගිජුලිහිණියන් වෙහෙස වී සිටිනු දැක, එක්තරා නොතෙමෙන තැනකට ඔවුන් එක්රැස් කරවා, ගිනි දල්වා, මැරුණු ගවයන් දමන සොහොනට මිනිසුන් යවා ගව මස් ගෙන්වා උන්ට දී ආරක්ෂාව සැලසුවේය. ගිජුලිහිණියෝ සුළං කුණාටුව සංසිඳුනුවිට නිරෝගී සිරුර ඇතිව පර්වතයටම ගියහ. ඔවුහු එහිම රැස්වී මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: “බරණැස් සිටුතුමා විසින් අපට බොහෝ උපකාර කරන ලදි. උදව් කළ තැනැත්තාට ප්රති උපකාරයක් කිරීම වටියි. ඒ නිසා මෙතැන් පටන් නුඹලා අතරින් යමෙක් යම්කිසි වස්ත්රයක් හෝ ආභරණයක් හෝ ලබයිද, ඔහු විසින් එය බරණැස් සිටුතුමාගේ මාළිගයේ ඉහළ මිදුලෙහි (ආකාශ අංගනයෙහි) දැමිය යුතුයි.”
මෙතැන් පටන් ගිජුලිහිණියෝ අව්වෙහි වේලෙන මිනිසුන්ගේ වස්ත්රාභරණ ගැන ප්රමාදයක් බලා, මස් වැදලි වහා ඩැහැගෙන යන්නා සේ වහා රැගෙන ගොස් බරණැස් සිටුතුමාගේ අහස් මිදුලේ හෙළති. සිටුතුමා ගිජුලිහිණියන් ගෙන දමන ඒවා ආභරණ බව දැන, ඒ සියල්ලම වෙන වෙනම තැබුවේය. “ගිජු ලිහිණියෝ නගරය මංපහරන්නෝය” යි මිනිස්සු රජුට කීවාහුය. රජතුමා “පළමුකොට එක් ගිජු ලිහිණියෙකු අල්ලා ගනිව්; එවිට සියල්ල ගෙන්වා ගන්නෙමි” යි සිතා ඒ ඒ තැන මළපුඩු ද උල් ද ඇටවීය. මව්පියන්ට උපස්ථාන කරන ගිජුලිහිණියා මළපුඩුවෙහි බැඳුනේය. ඌ අල්ලාගෙන “රජුට පෙන්වන්නෙමු” යි ගෙන යති. බරණැස් සිටුතුමා රජුට උපස්ථානයට යන්නේ, ඒ මිනිසුන් ගිජුලිහිණියා රැගෙන යනු දැක, “මේ ගිජුලිහිණියාට බාධා නොකරත්වා” යි සිතා ඔවුන් සමග ගියේය. ඔවුහු ගිජුලිහිණියා රජුට දැක්වූහ. එවිට රජතුමා ගිජු ලිහිණියාගෙන්, “නුඹලා නගරයේ මංපැහැරීම් කරමින් වස්ත්රාදිය පැහැර ගන්නෙහිදැ?” යි විමසීය. “එසේය මහරජ!” “ඒවා කවරෙකුට දෙන ලදද?” “බරණැස් සිටුතුමාටයි.” “ඒ කුමක් නිසාද?” “මොහු විසින් අපගේ ජීවිතය බේරා දෙන ලදි. උදව් කළ අයෙකුට ප්රතිඋපකාර කිරීම වටියි. ඒ නිසා දුන්නෙමි.” ඉක්බිති රජතුමා “ගිජුලිහිණියෝ වනාහි යොදුන් සියයක් ඈතක සිටත් මළමිනී (ගොදුරු) දකිත්. එසේ නම් කුමක් නිසා නුඹ තමන්ට අටවන ලද උගුල (පුඩුව) නොදැක්කෙහිදැ?” යි විමසමින් මෙම පළමු ගාථාව වදාළේය:
“ගිජු ලිහිණියා යොදුන් සියයක් ඈත සිට වුවද කුණපයන් (මළ මිනී) දකියි. එසේ නම් දැලටත් මළපුඩුවටත් හසුවීමට තරම් ළංව සිටියදීත් කුමක් හෙයින් එය නොදැක්කෙහිද?”
රජතුමා විසින් බෝධිසත්ව වූ ගිජුලිහිණියාගෙන් කරුණු විමසන අයුරු
එහි යං යනු නිපාත මාත්රයකි. නූ යනු නාමාර්ථයේ නිපාතයකි. ගිජ්ඣො යොජනසතං යනු ගිජුලිහිණියා යොදුන් සියයක් ඉක්මවා සිටියේය යන්නයි. කුණපානි අවෙක්ඛති යනු කුණප දකින්නේය යන අර්ථයි. ආසජ්ජාපි යනු ඉතා ළංව, පැමිණ, යන අර්ථයි. එනම් නුඹ තමන් සඳහා අටවන ලද දැලට ද, පුඩුවට ද හසුවීත් කුමක් නිසා න බුජ්ඣසි (අවබෝධ කර නොගන්නෙහි ද?) යැයි විචාළේය.
ගිජුලිහිණියා රජතුමාගේ බස් අසා දෙවන ගාථාව ප්රකාශ කළේය:
“යම් කලක සත්වයාට ජීවිත විනාශය ළඟා වේද, පිරිහීම ඇති වේද, එකල්හි ඔහු මරු දැලටද මළපුඩුවටද පැමිණියත් ඒ විනාශය නොදකී.”
එහි පරාභවො යනු විනාශයයි. පොසො යනු සත්ත්වයායි.
ගිජුලිහිණියාගේ කථාව අසා රජතුමා සිටාණන්ගෙන්, “ඇත්තද මහ සිටුතුමනි? ගිජුලිහිණියන් විසින් තොපගේ නිවසට වස්ත්රාදිය ගෙනෙන ලදදැ?” යි විමසීය. “ඇත්තයි දේවයන් වහන්ස!” “ඒවා කොහිද?” “දේවයන් වහන්ස! මා විසින් ඒ සියල්ල වෙන වෙනම තබා ඇත. යමක් යමෙකුට අයිති නම් එය ඔහුට දෙමි. මේ ගිජුලිහිණියා මුදාහරිනු මැනව.” රජතුමා ගිජුලිහිණියා මුදා හැරියේය. මහ සිටුතුමා ද ඒ බඩු භාණ්ඩ සියල්ල අයිතිකරුවන්ට ලබා දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්මදේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි මවට උපස්ථාන කළ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල රජතුමා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන්ය. බරණැස් සිටුතුමා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. මව් පෝෂණය කළ ගිජුලිහිණියා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව්වන වූ ගිජ්ඣ ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
‘සද්ධිං කත්වා අමිත්තෙන’ (සතුරෙකු සමඟ මිත්ර වී) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි සේනාව අතර ඇති වූ දබරයක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථා වස්තුව ඉහත උරග ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 154) මුලදී කියන ලද ආකාරයටමය. එහිදීත් බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ මහා මාත්යයන් දෙදෙනා මා විසින් සමගි කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් මම මේ දෙදෙනා සමගි කළෙමි”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා ගමක බමුණු කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, ගිහිගෙය අත්හැර ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදිව පඤ්ච අභිඥා හා අට සමාපත්ති උපදවාගෙන, හිමවත් පෙදෙසෙහි පිඬුසිඟා යමින්, වන මුල් හා පලතුරු ආහාරයට ගනිමින් වාසය කළ සේක. එතුමාගේ සක්මන් මළුව කෙළවර එක් තුඹසක මුගටියෙක් ද, ඒ අසලම එක් ගස් බෙනයක සර්පයෙක් ද වාසය කළහ. මේ සර්පයා සහ මුගටියා යන දෙදෙනා නිතරම කලහ කර ගනිති. බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට කලහ කිරීමේ ආදීනව ද, මෛත්රී භාවනාවේ ආනිසංස ද කියා දී, “කලහ නොකොට සමගිව විසීම වටී” යයි අවවාද දී ඔවුන් දෙදෙනා සමගි කළහ. ඉක්බිති සර්පයා බැහැර ගිය අවස්ථාවක, මුගටියා සක්මන් කෙළවර තුඹස් බිලයෙහි දොරකඩ හිස තබා, කට විවෘත කරගෙන, නිදමින් ආශ්වාස ප්රශ්වාස කරන්නට විය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඌ එසේ නිදන අයුරු දැක, “කුමක් නිසා නුඹට භයක් උපන්නා ද?” යයි විමසමින් පළමු වන ගාථාව වදාළ සේක.
තාපසතුමා මුගටියාගෙන් කරුණු විමසන අයුරු
“එම්බා ජලාබුජය (මුගටිය), නුඹ සතුරුව සිටි අණ්ඩජයා (සර්පයා) සමඟ මිතුරු වී, දළ විවෘත කරගෙන නිදන්නෙහිය. නුඹට බිය කොයින් පැමිණියේ ද?”
යනුවෙන් මෙම පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
එහි සන්ධිං කත්වා යනු මිතුරුකම් කොට යන්නයි. අණ්ඩජෙන යනු බිත්තරයෙන් උපන් නයා සමඟ ය. ජලාබුජ යනු මුගටියා අමතන වචනයයි; ඌ ගර්භාෂයක (වැදෑමහක) උපන් බැවින් ‘ජලාබුජ’ යයි කියනු ලැබේ. විවරිය යනු විවෘත කොට යන්නයි.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව මුගටියා, “ආර්යයෙනි, (පසමිතුරෙකු වූ) සතුරා හෙළා නොදැකිය යුතුය; සැක කළ යුත්තේමය” යි පවසා දෙවන ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“සතුරා කෙරෙහි සැක කරන්නේමය. මිතුරා කෙරෙහි වුව ද (පූර්ණ) විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. මන්ද යත්, බිය නැති තැනැත්තාගෙන් (මිතුරාගෙන්) වුව ද බිය උපදියි. (එසේ හටගන්නා බිය) මුල් ද කපා දමන්නේය.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාව කීවේය.
එහි අභයා භයමුප්පන්නං යනු ‘මෙයින් මට බියක් නූපදී’ යැයි සිතන තැනැත්තා ‘අභය’ (බිය නැත්තා) නම් වේ. ඒ කවරෙක් ද? මිතුරා ය. යම් හෙයකින් මිතුරා කෙරෙහි වුව ද විශ්වාසය ඇති කල්හි එයින් භයක් උපදියි ද, එය මූලානිපි කන්තති (මුල් ද කපා දමයි); හෙවත් මිත්රයා තමාගේ සියලු ඡිද්ර (රහස්/දොස්) දැනගෙන සිටින බැවින් (එම බිය) සමූල ඝාතනය පිණිස පවතී යන අර්ථයි.
ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ, “බිය නොවන්න. යම් සේ සර්පයා නුඹ කෙරෙහි ද්වේෂ නොකරයි ද, මම එසේ කටයුතු සලස්වන්නෙමි. නුඹ මෙතැන් පටන් ඌ කෙරෙහි සැක නොකරව” යි ඔහුට අවවාද දී, සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් සේක. ඔවුහු ද කම් වූ පරිද්දෙන් මිය පරළොව ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි සර්පයා සහ මුගටියා වූයේ මේ ඇමතිවරු දෙදෙනා ය. තාපසයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වන නකුල ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“උපසාළකනාමානි” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි ‘උපසාළ්හක’ නම් වූ එක්තරා සොහොන් පිරිසිදු කරන බමුණෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහු මහා ධනවත් ආඪ්ය පුද්ගලයෙක් වූ නමුත්, මිසදිටු ගත් අයෙකු බැවින් තමාගේ නිවසට නුදුරු විහාරස්ථානයෙහි වැඩවසන්නා වූ බුදුවරුන්ට දානාදී සංග්රහයන් නොකළේ ය. ඔහුගේ පුතණුවන් වනාහි නුවණැත්තෙකි; ඤාණවන්ත ය. ඒ පියා මහලු වූ කල්හි පුතු අමතා, “දරුව, වෙනත් වසලයකු (නීචයකු) දවන ලද සොහොනක මා නො දවන්න. කිසිවෙකු නොදැවූ, ඉඳුල් නොවූ සොහොන් බිමක ම මා ආදාහනය කරන්නැ” යි කීවේ ය. එවිට පුතණුවන්, “පියාණෙනි! මම ඔබ වහන්සේ දැවිය යුතු එවැනි ස්ථානයක් නො දනිමි. එබැවින් මාව රැගෙන ගොස් ‘මෙන්න මේ ස්ථානයේ මාව දැවිය යුතු ය’ යි ඔබ වහන්සේ විසින් ම පෙන්වා දෙනු මැනවැ” යි කීවේ ය. බමුණා ද, “යහපතැයි, දරුව” යි කියා ඔහු කැඳවාගෙන නුවරින් නික්ම ගිජුකුළු පව්ව මුදුනට නැග, “දරුව, මේ ස්ථානය වෙනත් වසලයකු නො දැවූ ස්ථානයකි. මෙහි මා දැවිය යුතු ය” යි කියා පුතා සමඟ පර්වතයෙන් බැසීමට පටන් ගත්තේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ එදින අලුයම් කාලයෙහි හික්මවිය යුතු පුද්ගලයන් බලන්නාහු, මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී ඒ පිය පුත් දෙදෙනාට සෝවාන් වීමට හේතු සම්පත් ඇති බව දුටු සේක. එබැවින් මග රැක සිටි වැද්දෙකු මෙන් පර්වතය පාමුලට වැඩම කොට, පර්වත මුදුනේ සිට බසින්නා වූ පිය පුතුන් දෙදෙනාගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන් වැඩසිටි සේක. බසින්නා වූ ඔවුහු බුදුරජාණන් වහන්සේව දුටුවාහු ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිසඳර කතා කොට, “බමුණ! කොහි ගියාහු ද?” යි විචාළ සේක. එවිට මානවකයා ඒ කාරණය සැල කළේ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “එසේ නම් එන්න. ඔබේ පියා කියන ලද තැනට යමු” යි පිය පුතු දෙදෙනා රැගෙන පර්වතය මුදුනට නැග, “කුමන ස්ථානය ද?” යි විචාළ සේක. මානවකයා, “ස්වාමීනි, මේ පර්වත තුන අතර ප්රදේශය යැ” යි පෙන්වා දුන්නේ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මානවකය! ඔබේ පියා දැන් පමණක් නොව පෙරත් සොහොන් පිරිසිදු කරන්නෙක් ම ය. මොහු මා මෙතන දවන්නැ යි ඔබට කීවේ දැන් පමණක් නො වේ. පෙරත් මේ ස්ථානයෙහි ම තමා දවන ලෙස කීවේ යැ” යි වදාරා, ඔහු විසින් අයැද සිටින ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි මේ රජගහ නුවර ම මේ උපසාළ්හක බමුණා ම උපන්නේ ය. මොහුගේ පුතා වී උපන්නේ ද මේ මානවකයා ම ය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ මගධ රට බමුණු කුලයක ඉපදී සියලු ශිල්ප හදාරා නිමවා, තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි ව පඤ්ච අභිඥාවන් ද අෂ්ට සමාපත්තීන් ද උපදවා, ධ්යාන සුව විඳිමින් හිමවත් පෙදෙසෙහි බොහෝ කලක් වාසය කොට, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස අවුත් ගිජුකුළු පව්වේ පන්සලක වාසය කළහ. එකල ඒ බමුණා මේ ක්රමයට ම පුතාට කියා, පුතා විසින් “ඔබ ම මට එවැනි තැනක් පෙන්වා දෙනු මැනවැ” යි කී කල්හි, “මේ ස්ථානය යැ” යි කියා පුතා සමඟ පර්වතයෙන් බසින්නේ, බෝසතාණන් වහන්සේ දැක උන්වහන්සේ වෙත එළඹියේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ මේ ආකාරයෙන් ම විමසා මානවකයාගේ වචනය අසා, “එන්න, ඔබේ පියා විසින් පෙන්වා දුන් ස්ථානයේ ඉඳුල් බව හෝ නො ඉඳුල් බව දැන ගන්නෙමු” යි ඔවුන් සමඟ පර්වතය මුදුනට නැග ගත්හ. “මේ පර්වත තුන අතර ඇත්තේ මිනී නො දැමූ තැන යැ” යි මානවකයා කී කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “මානවකය! මේ ස්ථානයෙහි ම දවන ලද බමුණන්ගේ ප්රමාණයක් නැත. ඔබේ පියා ම මේ රජගහ නුවර ම බමුණු කුලයෙහි ම ඉපිද, ‘උපසාළ්හක’ නමින් ම මේ පර්වත අතරෙහි ම ආත්ම දහහතර දහසක් (14,000) ම ආදාහනය කරන ලදී. මහ පොළොවෙහි මළමිනී දවා නො කළ තැනක් හෝ සොහොන් බිමක් නො වූ තැනක් හෝ මිනී හිස් කබල් නො තිබූ තැනක් හෝ සොයා ගැනීමට නො හැකි ය” යි පවසා, පෙර විසූ කඳ පිළිවෙල දන්නා නුවණින් (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන්) කරුණු පිරිසිඳ දක්වා මේ ගාථා දෙක වදාළහ:
බෝධිසත්ත්ව තාපසතුමා විසින් බමුණාට සත්යය පහදා දීම
“උපසාළ්හක නමින් ම දාහතර දහසක් ආත්මභාවයන්හි දී මේ ප්රදේශයේ දී ම (ඔබව) දවන ලදී. මේ ලොව (සත්වයන්) නො මැරුණු තැනක් නැත.”
“යම් පුද්ගලයෙකු තුළ සත්යය ද, ධර්මය ද, අවිහිංසාව ද, සන්සුන්කම (සංයමය) ද, ඉන්ද්රිය දමනය ද ඇත්තේ නම් ආර්යයෝ එතැන ඇසුරු කරති. එය ලොවෙහි නො මැරෙන තැනයි (නිවනයි).”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක වදාළහ.
එහි අනාමතං යනු නො මැරුණු තැනයි; සාමීප්ය වශයෙන් (සමීපචාරයෙන්) නිවන යැයි කියනු ලැබේ. මරණය වැළැක්වීම් වශයෙන් එයට ‘අමත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අනමතං’ යනු ද පාඨයකි. ලෝකයෙහි නො මැරෙන තැනක් හෝ සොහොනක් නො වූ තැනක් නම් නැත යන අර්ථයි. යම්හි සච්චඤ්ච ධම්මො ච යනු යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි චතුරාර්ය සත්යයට වස්තු වූ පූර්වභාග සත්ය ඥානය ද, ලොව්තුරු දහම ද ඇත යන අදහසයි. අහිංසා යනු අනුන්ට හිංසා නො කිරීම හෙවත් පීඩා නො කිරීමයි. සංයමො යනු සීල සංවරයයි. දමො යනු ඉන්ද්රිය දමනයයි. යම් පුද්ගලයෙකු තුළ මේ ගුණ ධර්ම ඇත් ද, එතං අරියා සෙවන්ති එනම් ආර්ය වූ බුදුවරයෝ ද, පසේ බුදුවරයෝ ද, බුද්ධ ශ්රාවකයෝ ද මේ තැන (මේ ගුණ ඇති අය) සේවනය කරති; මෙබඳු පුද්ගලයෙකු වෙත එළඹෙති; ඇසුරු කරති යන අර්ථයි. එතං ලොකෙ අනාමතං යනු මේ ගුණය ලෝකයෙහි නො මැරෙන බව (නිවන) සාධනය කරන බැවින් ‘අනාමත’ නම් වේ.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ පිය පුතු දෙදෙනාට දහම් දෙසා, සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා (ජීවිතාන්තයේ දී) බඹලොව උපන්නාහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර පිය පුත් දෙදෙනා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාහු ය. “එකල පිය පුත් දෙදෙනා වූයේ දැන් මේ පිය පුත් දෙදෙනා ම ය. තාපසයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
උපසාළක ජාතක වර්ණනාව හයවැනියි.
“අභුත්වා භික්ඛසි භික්ඛු” (නොවළඳා පිඬු සිඟන්නෙහිය) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර ඇසුරු කොට තපෝදාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ සමිද්ධි තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් සමිද්ධි තෙරුන් වහන්සේ මුළු රාත්රියක් මුළුල්ලේ වීර්ය වඩා, අරුණු නැගෙන වේලාවෙහි ස්නානය කොට, රන්වන් සිරුරේ තෙත සිඳුවමින්, අඳනය හැඳ, උත්තරාසංගය (සිවුර) අතින් ගෙන මනා සේ ඔප මට්ටම් කළ රන් පිළිමයක් මෙන් වැඩ සිටි සේක. පිරිපුන් සිරුරක් තිබූ බැවින් උන්වහන්සේට ‘සමිද්ධි’ යන නම ලැබුණි. ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ ශරීර සෞභාග්යය දැක, උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිතක් පහළ කරගත් එක්තරා දෙව්දුවක් තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ කීවාය:
“භික්ෂූන් වහන්ස, ඔබ වනාහි;
මෙසේ තිබියදී කම්සැප නොවිඳ මහණදම් පිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? පළමුව කම්සුව විඳින්න. පසුව පැවිදිව මහණදම් පුරන්න.”
එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඇයට මෙසේ පිළිතුරු දුන් සේක: “දෙව්දුවනි, ‘අසවල් වයසේදී මිය යන්නෙමි’ යැයි මම මගේ මරණ කාලය නොදනිමි. මට ඒ කාලය සැඟවී ඇත. එබැවින් තරුණ කාලයේදීම මහණදම් පුරා දුක් කෙළවර කරන්නෙමි.”
දෙව්දුව තෙරුන් වහන්සේගෙන් සුහද පිළිතුරක් නොලබා එහිම අතුරුදහන් වූවාය. තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ එම කරුණ සැල කළ සේක. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “සමිද්ධි, දැන් දෙව්දුව විසින් ඔබව පොළඹවන ලද්දේ පමණක් නොවේ. පෙරත් දෙව්දූවරු පැවිද්දන්ව පෙළඹවූහ” යයි වදාරා සමිද්ධි තෙරුන් විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රට එක්තරා බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පත් වූ පසු සියලු ශිල්පයන්හි නිමාවට පත් ව, ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන හිමාල වනයේ එක්තරා ස්වභාවික විලක් ඇසුරු කොට වාසය කළ සේක. හෙතෙම මුළු රාත්රිය පුරාම භාවනා වීර්ය වඩා, අරුණ උදාවන වේලාවෙහි දිය නා, එක් වල්කලයක් (වැහැරි සිවුරක්) හැඳ, අනෙක් සිවුර අතින් ගෙන සිරුරේ තෙත සිඳුවමින් සිටියේය. ඉක්බිති රූප සෞභාග්යයෙන් යුත් මොහුගේ සිරුර දෙස බලා, සිතක් පහළ වූ එක් දෙව්දුවක් බෝසතාණන් වහන්සේව පොළඹවමින් මෙම පළමු වන ගාථාව කීවාය:
හිමාල වනයේ දිය නාමින් සිටින තාපසතුමා සහ දිව්ය කාන්තාව
“මහණ, ඔබ පස්කම් සුව නොවළඳාම පිඬු සිඟන්නෙහිය. පස්කම් සුව වළඳා පිඬු සිඟන්නට නොහැකිද? පළමුව කාම සැප විඳ, පසුව මහණ වී පිඬු සිඟන්න. මේ තරුණ කාලය ඉක්මවා නොයවන්න.”
එහි අභුත්වා භික්ඛසි භික්ඛු යනු, ‘මහණ, ඔබ තරුණ කාලයෙහි ක්ලේශ කාම වශයෙන් හෙවත් රාගයෙන් කාම වස්තූන් පරිභෝජනය නොකොටම පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නෙහිය’ යන්නයි. න හි භුත්වාන භික්ඛසි යනු, ‘පස්කම් සුව වළඳා පිඬු පිණිස හැසිරිය යුතු නොවේද? ඔබ කම්සැප නොවිඳම පිඬු පිණිස හැසිරීමට පැමිණ ඇත’ යන්නයි. භුත්වාන භික්ඛු භික්ඛස්සු යනු, ‘මහණ, පළමුව තරුණ කාලයේ කම්සැප විඳින්න. එසේ කොට පසුව මහලු වියේදී පිඬු පිණිස හැසිරෙන්න’ යන්නයි. මා තං කාලො උපච්චගා යනු, ‘මේ කම්සුව විඳින තරුණ කාලයයි; එම කාලය ඉක්මවා නොයවන්න’ යන්නයි.
බෝසතාණන් වහන්සේ දෙව්දුවගේ වචනය අසා, තමන්ගේ අදහස ප්රකාශ කරමින් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක:
“මම මරණ කාලය නොදනිමි. මරණ කාලය සැඟවී ඇත, එය නොපෙනේ. එබැවින් මම කාමයන් අනුභව නොකොටම පිඬු පිණිස හැසිරෙමි. මාගේ මේ බ්රහ්මචර්ය කාලය ඉක්ම නොයේවා!”
එහි කාලං වොහං න ජානාමි යන්නෙහි ‘වො’ යනු නිපාත පදයකි. ‘මම ප්රථම වයසෙහි (අවුරුදු 1-33) හෝ මධ්යම වයසෙහි (අවුරුදු 34-66) හෝ පශ්චිම වයසෙහි (අවුරුදු 67-100) මරණයට පත්විය යුතු යැයි’ මම මාගේ මරණ කාලය නොදනිමි. නුවණැති පුද්ගලයා විසින්;
“ජීවිතය ද, ව්යාධිය ද, (මරණ) කාලය ද, දේහය හෙළන තැන ද, මතු උපදින තැන (ගති) ද යන මේ කරුණු පහ ජීව ලෝකයෙහි නිශ්චිත පෙර නිමිත්තක් නැති, කල්තියා දැනගත නොහැකි දේවල් වේ.”
එනම්:
යන මේ කරුණු පහ ජීව ලෝකයෙහි තීරණය කළ නොහැකි හෙයින් අනිමිත්ත (නිමිති නැති) වේ; කල්තියා දැනගත නොහැක.
ඡන්නො කාලො න දිස්සති යනු, ‘අසවල් වයස් සීමාවේදී හෝ හේමන්ත ආදී සෘතු කාලයකදී මා මිය යා යුතුය’ යැයි මට ඒ කාලය වැසී ඇත; නොපෙනේ. මැනවින් වැසී ඇති හෙයින් එය පැහැදිලි නැත. තස්මා අභුත්වා භික්ඛාමි යනු, ‘ඒ හේතුවෙන් මම පස්කම් සුව නොවළඳාම පිඬු සිඟමි’ යන්නයි. මා මං කාලො උපච්චගා යනු, ‘මා මහණදම් පුරන මේ කාලය ඉක්ම නොයේවා! හෙවත් මේ හේතුව නිසා ලාබාල කාලයේදීම පැවිදිව මම මහණදම් පුරමි’ යන්නයි. බෝසතාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා දෙව්දුව එහිම අතුරුදහන් වූවාය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඒ දෙව්දුව දැන් මේ දෙව්දුවම ය. එකල තාපසව සිටියේ දැන් මම ම ය” යි වදාළ සේක.
හත්වන සමිද්ධි ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“සෙනො බලසා පතමානො” (උකුස්සා වේගයෙන් කඩා වැටෙමින්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි ස්වකීය අදහසක් අනුව ‘සකුණෝවාද සූත්රය’ (සං. නි. 5.372) මුල්කරගෙන දේශනා කළ සේක. එක් දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා, “මහණෙනි, සිය පියා ගිය මගෙහි (තමන්ට උරුම විෂය ක්ෂේත්රයෙහි) යමින් ගොදුරු සොයව්” යන මේ සංයුත්ත නිකායේ මහා වග්ගයෙහි එන සූත්රාන්තය දේශනා කරමින්, “තෙපි තාම එහිම රැඳී සිටිව්! පෙර තිරිසන්ගත සතුන් පවා සිය පියා ගිය මග හැර නුසුදුසු තැන්වල හැසිරෙන්නාහු සතුරන්ගේ අතට පත්ව, තම නුවණින් හා උපාය කුසලතාවයෙන් සතුරන්ගේ අතින් මිදුණාහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ වටු කුරුළු යෝනියෙහි (කැට කුරුල්ලෙක්ව) ඉපදී, සී සාන විට නඟුලට කැපී මතු වූ මැටි කැට ඇති තැන වාසය කළේය. හෙතෙම එක් දිනක් “තමන්ට අයිති ප්රදේශයේ ගොදුරු ගැනීම හැර අනුන්ගේ සීමාවෙහි ගොදුරු ගන්නෙමි” යි සිතා වනාන්තර කෙළවරට ගියේය. ඉක්බිති එහි ගොදුරු සොයන ඌ දැක උකුස්සියක් වේගයෙන් පැමිණ අල්ලා ගත්තාය. උකුස්සිය විසින් ගෙනයනු ලබද්දී ඒ වටු කුරුල්ලා මෙසේ විලපන්නට විය: “අපි අපට අයිති නැති ස්ථානයෙහි, එනම් අන් අයගේ කොටසෙහි හැසිරුණෙමු ද, ඒ අපි මහා අවාසනාවන්තයෝ වෙමු; මඳ පින් ඇත්තෝ වෙමු. ඉදින් අද අපි අපට අයත් කොටසෙහි, එනම් පියා උරුම කර දුන් සීමාවෙහි හැසිරුණෙමු නම්, මේ උකුස්සියට මා හා සටන් කිරීමට (මා අල්ලා ගැනීමට) හැකි නොවනු ඇත.” එවිට උකුස්සිය, “හොඳයි වටු කුරුල්ල, නුඹේ පියා නියම කළ සීමාව කුමක්ද?” යි ඇසුවාය. “සී සාන විට නඟුලට කැපෙන මැටි කැට ඇති තැන අපේ සීමාවයි,” යි වටුවා කීය. ඉක්බිති ස්වකීය බලය ගැන උඩඟු වූ උකුස්සිය, “වටු කුරුල්ල, ඔබ යන්න. එහි ගියත් ඔබට මගෙන් ගැලවීමක් නැතැ” යි කියා ඌ මුදා හැරියාය. වටු කුරුල්ලා එහි ගොස් ලොකු මැටි පිඩැල්ලක් මත නැගී, “උකුස්සියනි, දැන් එව!” යි කියමින් උකුස්සියට අභියෝග කළේය. ඌ සිය බලය ගැන දැඩි විශ්වාසයෙන් යුතුව පියාපත් දෙක මනාව පිහිටුවාගෙන වටු කුරුල්ලා වෙත වේගයෙන් පැමිණියාය. කැට කුරුල්ලා මේ උකුස්සිය ඉතා වේගයෙන් තමා වෙත පැමිණියේ යැයි දැනගත් විට, ක්ෂණයකින් පෙරළී ඒ මැටි පිඩැල්ල අතරට රිංගා ගත්තේය. වේගය පාලනය කරගන්නට නොහැකි වූ උකුස්සිය ඒ මැටි පිඩැල්ලෙහිම පපුව ඔබා ගත්තාය. මෙසේ උකුස්සිය බිඳුණු හදවතින් හා පිටතට නෙරා ආ ඇස් ඇතිව මරණයට පත්වූවාය.
[උකුස්සා වේගය පාලනය කරගත නොහැකිව සී කැටයේ වැදී මියගිය අයුරු]
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, මෙසේ තිරිසන්ගත සත්තු පවා නුසුදුසු තැන්වල හැසිරීමෙන් සතුරන් අතට පත්වෙති. ගොදුරු ගැනීමේදී තමන්ගේ පියා ගිය මග හෙවත් තමන්ට උරුම සීමාවේ හැසිරෙන්නේ නම් සතුරන් අතට පත් නොවෙති. එබැවින් තෙපිත් අනුන්ගේ සීමාව වන නුසුදුසු තැන්වල නොහැසිරෙව්. මහණෙනි, අනුන්ගේ සීමාවෙහි හැසිරෙන තැනැත්තා තුළින් මාරයා අවස්ථාවක් ලබයි; මාරයා අරමුණක් ලබයි. මහණෙනි, භික්ෂුවට නුසුදුසු තැන හෙවත් අනුන්ගේ සීමාව කුමක්ද? මේ පඤ්ච කාම ගුණයයි. ඒ පහ මොනවාද?
මහණෙනි, මේ භික්ෂුවට නුසුදුසු තැනයි; අනුන්ගේ සීමාවයි” යනුවෙන් වදාරා අභිසම්බුද්ධ වී
“තමන්ට සුදුසු ගොදුරු බිමෙහි රැඳී සිටි වටු කුරුල්ලා වෙත, වේගයෙන් හඹා ආ උකුස්සා ක්ෂණිකව එහි ළඟා වූ නමුත්, ඒ හේතුවෙන් (වේගය පාලනය කරගත නොහැකිව) ඌ මරණයට පත් විය.”
යන පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
එහි බලසා පතමානො යනු ‘වටු කුරුල්ලා අල්ලා ගනිමි’ යි සිතා බලයෙන් හා වීර්යයෙන් වේගයෙන් පැමිණීමයි. ගොචරඨායිනං යනු තමන්ගේ සීමාවෙන් නික්මී ගොදුරු පිණිස වනය කෙළවර සිටියා වූ ද, පසුව නැවත තමාගේ විෂය සීමාවට පැමිණියා වූ ද වටුවා ය. අජ්ඣප්පත්තො යනු (උකුස්සා) පැමිණියේය යන්නයි. මරණං තෙනුපාගමී යනු ඒ වේගයෙන් පැමිණීම හේතුවෙන්ම ඌ මරණයට පත් වූ බවයි.
උකුස්සා මරණයට පත් වූ විට වටු කුරුල්ලා එළියට අවුත්, “මා විසින් සතුරාගේ පිටුපස (පරාජය) දකින ලදී” යැයි සතුටු වී, උකුස්සාගේ පපුව මත සිට උදන් අනමින් දෙවන ගාථාව ද වදාළේය.
“උපාය නුවණින් යුක්ත වූ, පිය උරුමය වූ ගොදුරු බිමෙහි ඇලුණු මම, සතුරා පහ වූ කල්හි මාගේ යහපත (ජීවිත ආරක්ෂාව) දකිමින් සතුටු වෙමි.”
යන දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි නයෙන යනු උපායෙනි. අත්ථමත්තනො යනු තමන්ගේ නිරෝගී බව නැමැති අභිවෘද්ධියයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කරමින් ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. ඒ සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි බොහෝ භික්ෂූහු සෝවාන් ඵල ආදියට පැමිණියාහුය. “එකල උකුස්සා වූයේ දේවදත්ත ය. කැට කුරුල්ලා (වටුවා) වූයේ මම ම යැ” යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ සකුණග්ඝි ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
යො වෙ මෙත්තෙන චිත්තෙන (යමෙක් ඒකාන්තයෙන් ම මෛත්රී සහගත සිතින්) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි මෙත්ත සූත්රය මුල් කරගෙන දේශනා කළ සේක. එක් සමයෙක්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා, “මහණෙනි! ආදරයෙන් සෙවුනා ලද, භාවිතා කරන ලද, බහුල වශයෙන් වඩනා ලද, යානාවක් මෙන් කරන ලද, වස්තුවක් (නිවසක්) මෙන් කරන ලද, එළඹ සිටියා වූ, පුරුදු කරන ලද, මනා ව පටන් ගන්නා ලද, මෛත්රී චෙතොවිමුක්තියේ (මෛත්රී භාවනාවේ) ආනිසංස එකොළහක් කැමති විය යුතු යි (බලාපොරොත්තු විය හැක). කවර එකොළහක් ද යත්:
මහණෙනි, ආදරයෙන් සෙවුනා ලද... (පෙ)... මෛත්රී චේතෝවිමුක්තියේ මේ එකොළොස් වැදෑරුම් ආනිසංස බලාපොරොත්තු විය යුතු ය”යි වදාළ සේක (අ· නි· 11.15). මේ කරුණු එකොළහෙන් යුත් මෛත්රී භාවනාව වර්ණනා කොට වදාරා, “මහණෙනි! භික්ෂුව විසින් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි සීමා සහිත වශයෙන් හා සීමා රහිත (අප්පමාණ) වශයෙන් මෛත්රිය වැඩිය යුතු ය. හිතවතාට ද හිතවත්කම පැතිරවිය යුතු යි. අහිතවතාට ද හිතවත්කම පැතිරවිය යුතු යි. මධ්යස්ථ තැනැත්තාට ද හිතවත්කම පැතිරවිය යුතු යි. මෙසේ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ‘ඔදිස්සක’ (සීමා සහිත) හා ‘අනොදිස්සක’ (සීමා රහිත) වශයෙන් මෛත්රිය වැඩිය යුතු ය. ඒ වාගේ ම කරුණාව, මුදිතාව, උපේක්ෂාව වැඩිය යුතු ය. සිව් බඹ විහරණයෙහි ම ක්රියා කළ යුත්තේ ම ය. මෙසේ කරන තැනැත්තා මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් හෝ නො ලැබුවත් බඹලොව පිහිට කොට ඇත්තේ වෙයි (බඹලොව උපදියි). පුරාණයේ නුවණ ඇති අය ද සත් වසක් මෛත්රී භාවනාව වඩා සංවට්ට විවට්ට කල්ප හතක් බඹලොවෙහි ම විසුවාහු ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ එක් කල්පයක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එක් බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත් වූවාහු කාම සැප හැර දමා තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි ව, සිව් බඹ විහරණ ලැබූ ‘අරක’ නම් ශාස්තෘවරයා වී හිමවත් ප්රදේශයේ වාසය කළ සේක. එතුමාට මහත් වූ පිරිවරක් සිටියේ ය. හෙතෙම වනාහි සෘෂි සමූහයාට අවවාද දෙමින්, “පැවිද්දන් විසින් මෛත්රී භාවනාව වැඩිය යුතු ය. කරුණා මුදිතා උපේක්ෂා භාවනාවන් වැඩිය යුතු ය. අර්පණා ධ්යානයට පත් මේ මෛත්රී සිත බඹලොව උපත සාදා දෙන්නේ ය”යි මෛත්රී භාවනාවේ ආනිසංස ප්රකාශ කරන්නේ, මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
අරක ශාස්තෘන් වහන්සේ තාපසවරුන්ට බ්රහ්ම විහාර ධර්ම දේශනා කිරීම
“යමෙක් ඒකාන්තයෙන් ම මෛත්රී සහගත සිතින් මුළු ලොවට ම අනුකම්පා කෙරේ ද; උඩින් ද යටින් ද සරසින් ද සියලු ආකාරයෙන් අප්රමාණ ව (මෙත් සිත පතුරුවයි ද);”
“පිරිපුන් වූ මනා ව වැඩූ අප්රමාණ හිතකාමී සිතක් වේ ද, යම් ප්රමාණ කළ (කාමාවචර) කර්මයක් වේ ද, එය එහි ඉතිරි නො වේ.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
(ගාථාවේ අර්ථය නම්): යමෙක් ඒකාන්තයෙන් ම අප්රමාණ වූ මෙත් සිතින් උඩින් ද යටින් ද සරසින් ද, සර්ව ප්රකාරයෙන් සියලු ලෝවැසියන් කෙරෙහි අනුකම්පා කෙරේ ද;
පිරිපුන් වූ, මනා ව වැඩූ, අප්රමාණ කොට සියලු සතුන් වෙත පැතිර වූ මෛත්රී ධ්යාන සිතක් වේ ද, ප්රමාණ කොට (සීමා සහිත ව) කරන ලද යම් කාමාවචර කර්මයක් වේ ද, ඒ කාමාවචර කර්මය ඒ (රූපාවචර) ධ්යාන සිත තුළ (විපාක දීම් වශයෙන්) ඉතිරි නො වේ.
එහි යො වෙ මෙත්තෙන චිත්තෙන සබ්බලොකානුකම්පති යනු, ක්ෂත්රිය ආදීන් කෙරෙහි හෝ මහණ බමුණන් කෙරෙහි හෝ යම් කිසිවෙක් අර්පණා ධ්යානයට පැමිණි මෛත්රී සිතින්, සියලු සත්ත්ව ලෝකයට අනුකම්පා කරයි යන අර්ථයි. උද්ධං යනු පොළොවේ සිට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන බඹලොව දක්වා ය. අධො යනු පොළොවෙන් යට උසුපත් (උස්සද) මහානිරය දක්වා ය. තිරියං යනු මිනිස් ලොවෙහි ද යම් පමණ සක්වලවල් ඇත් ද, ඒ සියලු තන්හි උපන්නා වූ සියලු සත්ත්වයෝ අවෛරී වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා, උවදුරු නැත්තෝ වෙත්වා, සැපවත් ව ජීවිත පරිහරණය කරත්වායි කියා, මෙසේ වඩන ලද මෛත්රී සිතින් යන අර්ථයි. අප්පමාණෙන යනු, අප්රමාණ සත්ත්වයන් පිළිබඳ ව අප්රමාණ අරමුණු ඇති බැවින් ‘අප්පමාණෙන’ නාම වේ. සබ්බසො යනු, සියලු ආකාරයෙන් උඩ, යට, සරස වශයෙන් මෙසේ සියලු සුගති දුගති වශයෙන් ය යන අර්ථයි.
අප්පමාණං හිතං චිත්තං යනු, අප්රමාණ කොට වඩන ලද, සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් වූ සිතයි. පරිපුණ්ණං යනු පිරිපුන් (අඩුවක් නැති) බවයි. සුභාවිතං යනු මනා ව වඩන ලද යන්නයි. මෙය අර්පණා (ධ්යාන) සිතට නමකි. යං පමාණකතං කම්මං යනු, “අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණං” යැයි මෙසේ අරමුණු තුනක් වශයෙන් ද, වසීභාවයට පැමිණීම් වශයෙන් ද, නොවඩා (සිහිකොට) කළ ස්වල්ප වූ කාමාවචර කර්මයයි. න තං තත්රාවසිස්සති යනු, ඒ කාමාවචර නම් වූ කුඩා කර්මය, “අප්පමාණං හිතං චිත්තං” යන සංඛ්යාවට ගිය රූපාවචර කර්මය ඇතුළෙහි ඉතිරි නො වේ. යම් සේ මහ ජල පහරකින් යට වී ගිය සුළු වතුරක්, ඒ මහ ජල පහර ඇතුළෙහි ම (එය හා එක්ව ගසාගෙන යනවා මිස) ඉතිරි නො වේ ද, නො පවතී ද, මහ ජල පහර ම ඒ සුළු වතුර යටපත් කරගෙන සිටී ද; එසේ ම ස්වල්ප වූ ඒ කාමාවචර කර්මය, ඒ මහග්ගත කර්මය ඇතුළෙහි විපාක දීමට ඉඩක් නො ලැබීම නිසා ඉතිරි නො වේ, නො පවතී. තමාගේ විපාකය දීමට ඉදිරිපත් වීමට නො හැකි වෙයි. මහග්ගත කර්මය ම එය යටපත් කොට විපාක දෙයි.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අතවැසියන්ට මෛත්රී භාවනාවේ ආනිසංස දේශනා කොට, නො පිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තේ බඹලොව ඉපිද, සංවර්ත විවර්ත කල්ප හතක් මුළුල්ලේ මෙම ලෝකයට නැවත නො පැමිණි සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල තාපස පිරිස වූයේ දැන් මේ බුදු පිරිස යි. අරක ශාස්තෘවරයා වනාහි මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
නව වැනි අරක ජාතක වර්ණනාව යි.
නායං පුරෙ උණ්ණමති යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම කකණ්ටක ජාතකය මහා උම්මග්ග ජාතකයේ (ජාතක අංක 546) මතු සඳහන් වන්නේ ය.
දස වැනි කකණ්ටක ජාතක වර්ණනාව යි.
දෙවැනි සන්ථව වර්ගය නිමියේ ය.
එහි උද්දානය (ජාතක නාම සාරාංශ ගාථාව) මෙසේ ය:
ඉන්දසමානගොත්ත ජාතකය ද, සන්ථව ජාතකය, සුසීම ජාතකය, ගිජ්ඣ ජාතකය;
නකුල ජාතකය, උපසාළක ජාතකය, සමිද්ධි ජාතකය හා
සකුණග්ඝි ජාතකය;
අරක ජාතකය සහ කකණ්ටක ජාතකය ද (වශයෙන් ජාතක දහයක් මෙහි වේ).
“කල්යාණධම්මො” (යහපත් ධර්ම ඇති) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා බිහිරි නැන්දා කෙනෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර සැදැහැති, ප්රසන්න වූ, තෙරුවන් සරණ ගිය, පන්සිල් සුරකින එක් කෙළෙඹි පුත්රයෙක් (ගෘහ මූලිකයෙක්) විය. හෙතෙම එක් දිනක් ගිතෙල් ආදී බොහෝ බෙහෙත් ද, මල්, ගන්ධ වර්ග සහ වස්ත්ර ආදිය ද රැගෙන “ජේතවනයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවී බණ අසන්නෙමි” යි සිතා පිටත් විය. ඔහු එහි ගිය අවස්ථාවෙහි, ඔහුගේ නැන්දා (බිරිඳගේ මව) කෑම් බීම් රැගෙන දියණිය දැකීමට කැමැත්තෙන් ඔවුන්ගේ නිවසට පැමිණියාය. ඇය මඳක් බිහිරි ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය. ඇය දියණිය සමඟ ආහාර අනුභව කොට, බත් මතය (ආහාර ගැනීමෙන් පසු ඇති වන නිදිමත ගතිය) දුරු කරමින් දියණියගෙන් මෙසේ ඇසුවාය. “දියණියනි, කුමක් ද? නුඹේ සැමියා නුඹ හා සමඟ සතුටින්, විවාද නොකරමින්, ප්රියමනාපව වාසය කරයි ද?” එවිට දියණිය මෙසේ පිළිතුරු දුන්නාය. “අම්මේ! කුමක් කියන්නෙහි ද? නුඹේ බෑණා යම්බඳු සීලයෙන් හා ආචාර සම්පත්තියෙන් යුක්ත ද, එබඳු වූ පැවිද්දෙක් පවා දුර්ලභ ය.” ඒ උපාසිකාව (නැන්දා) දියණියගේ වචනය හොඳින් වටහා නොගෙන “පැවිද්දෙක්” (පබ්බජිතො) යන වචනය පමණක් අල්ලාගෙන, “දුවේ! කුමක් නිසා නුඹේ සැමියා පැවිදි වූයේ ද?” යි මහ හඬින් ඇසුවාය. එය අසා නිවසේ සිටි සියලු දෙනා “අපේ කෙළෙඹි පුත්රයා පැවිදි වීලු” යයි කියමින් හඬා වැළපුණාහ. ඔවුන්ගේ ශබ්දය අසා දොරකඩින් ගමන් කරන්නෝ “මොකද මේ කෑගසන්නේ?” යි විමසූහ. “මේ නිවසේ කෙළෙඹි පුත්රයා පැවිදි වීලු” යයි ඔවුහු කීහ. ඒ කෙළෙඹි පුත්රයා ද දසබලයන් වහන්සේගෙන් බණ අසා විහාරයෙන් නික්ම නගරයට පිවිසියේය.
එකල්හි අතරමග දී එක් පුරුෂයෙක් ඔහු දැක, “මිත්රය, ඔබ පැවිදි වූයේ යැයි සිතා ඔබේ නිවසේ අඹුදරුවෝ සහ සේවක පිරිස හඬා වැළපෙති” යි කීවේය. එවිට ඔහුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: “මොහු මා පැවිදි නොවී තිබියදීත් ‘පැවිද්දෙකැ’ යි කියයි. (මා ගැන) උපන්නා වූ මේ කල්යාණ ශබ්දය (යහපත් ආරංචිය) අතුරුදහන් නොකළ යුතුය. අදම මා විසින් පැවිදි වීම වටී.” ඔහු එතැනින්ම ආපසු හැරී ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගියේය. “උපාසකය, ඔබ දැන්ම බුද්ධ උපස්ථානය කොට ගොස්, දැන්ම නැවත පැමිණියේ මන්දැ?” යි විමසූ කල්හි, ඔහු ඒ කාරණය දන්වා, “ස්වාමීනි, ‘කල්යාණ ශබ්දය’ (යහපත් කීර්ති රාවය) නම් උපන් විට එය නැති කර දැමීම නොවටී. එබැවින් පැවිදි වනු කැමැත්තෙන් ආපසු පැමිණියෙමි” යි පැවසීය. ඔහු පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා මනාව ප්රතිපත්ති පුරන්නේ නොබෝ කලකින්ම රහත් බවට පැමිණියේය. මේ කරුණ භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. එක් දිනක් ධර්ම සභාවෙහි භික්ෂූහු කථාවක් ඉපිදවූහ. “ඇවැත්නි, අසවල් කෙළෙඹි පුත්රයා ‘උපන්නා වූ කල්යාණ ශබ්දය අතුරුදහන් නොකළ යුතුය’ යි සිතා පැවිදි වී දැන් රහත් බවට පැමිණ සිටියි.” ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කර, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කිනම් කථාවකින් යුක්තව සිටියහු ද?” යි විමසා, “මෙනම් කථාවෙනැ” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, පැරණි පණ්ඩිතයෝ පවා ‘උපන්නා වූ කල්යාණ ශබ්දය විනාශ කිරීම නොවටී’ යයි සිතා පැවිදි වූවාහු ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ සිටු කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පැමිණ, පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුරට පත් වූහ. ඔහු එක් දිනක් නිවසින් නික්ම රාජ්ය සේවය සඳහා ගියේය. ඉක්බිති ඔහුගේ නැන්දා “දියණිය දකින්නෙමි” යි ඒ නිවසට ගියාය. ඇය මඳක් බිහිරි ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය (යනාදී සියලු විස්තර) වර්තමාන කථාවට සමාන ය. බෝධිසත්වයෝ රාජ්ය සේවය නිමවා තමන්ගේ නිවසට එනු දැක එක් පුරුෂයෙක්, “නුඹ පැවිදි වූයේ යැයි නුඹගේ නිවසේ මහා විලාපයක් පවතී” යැයි කීවේය. බෝධිසත්වයෝ “උපන්නා වූ කල්යාණ ශබ්දය (යහපත් කීර්තිය) අතුරුදහන් කිරීම නොවටී” යයි සිතා එතැනින්ම ආපසු හැරී රජු වෙත ගියහ. “මහා සිටුතුමනි, දැන්ම ගොස් නැවත පැමිණියේ මන්දැ?” යි රජු විමසූ කල්හි, “දේවයන් වහන්ස, නිවසේ ජනයා මා පැවිදි නොවී සිටියදීත් ‘පැවිදි වී යැයි’ සිතා හඬා වැළපෙති. එහෙත් උපන්නා වූ කල්යාණ ශබ්දය අතුරුදහන් නොකළ යුතුය. මම පැවිදි වන්නෙමි. මාගේ පැවිද්දට අවසර දෙනු මැනව” යි පවසා, ඒ අර්ථය ප්රකාශ කරනු වස් මෙම ගාථාවන් පැවසූහ:
“ජනේන්ද්රය (රජතුමනි), යම් කලෙක ලෝකයෙහි යමෙකු (කල්යාණ ධර්ම ඇත්තෙකැයි) යහපත් සම්මතයට පැමිණෙයි ද, නුවණැති මිනිසා (තමාට ලැබුණු) ඒ තත්ත්වයෙන් නොපිරිහිය යුතුය. ශාන්ත වූ සත්පුරුෂයෝ ලැජ්ජාව නිසා ද (පැවිදි) ධුරය භාර ගනිති.”
බෝධිසත්වයන් රජතුමා හමුවේ තමාගේ තීරණය ප්රකාශ කිරීම
“ජනේන්ද්රය, ‘කල්යාණ ධර්ම ඇත්තෙකි’ යන යම් කීර්ති නාමයක් ලෝකයෙහි පවතී ද, ඒ සම්මුතිය අද මම මෙහි දී ලැබුවෙමි. මම ඒ කීර්ති නාමය සලකමින් (ආරක්ෂා කරමින්) මෙහි පැවිදි වන්නෙමි. මෙහි කාම සම්පත් විඳීමෙහි මගේ කැමැත්තක් නැත.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළහ.
එහි අර්ථය මෙසේය: කල්යාණධම්මො යනු යහපත් ධර්ම ඇත්තා ය. සමඤ්ඤං අනුපාපුණාති යනු යම් කලෙක සිල්වතා ‘කල්යාණ ධර්ම ඇති පැවිද්දෙකැ’යි යන මේ ප්රඥප්ති ව්යවහාරයට (සම්මතයට) පැමිණෙයි ද, තස්මා න හිය්යෙථ යනු එහෙයින් ඒ ලැබූ සාමාන්ය තත්ත්වයෙන් (පැවිදි බවෙන්) නොපිරිහිය යුතුය. හිරියාපි සන්තො ධුරමාදියන්ති යනු මහරජ, සත්පුරුෂයෝ නම් ආධ්යාත්මිකව උපන් ලජ්ජාවෙන් ද, බාහිර වශයෙන් හටගත් බියෙන් (ඔත්තප්පයෙන්) ද යන දෙකින් යුක්ත ව මේ පැවිදි ධුරය භාර ගනිති. ඉධ මජ්ජ පත්තා යනු මෙහි දී මා විසින් අද ලබන ලද්දකි. තාහං සමෙක්ඛං යනු ගුණ වශයෙන් ලබන ලද ඒ කීර්ති නාමය දෙස නුවණින් බලමින් මම (පැවිදි වෙමි). න හි මත්ථි ඡන්දො යනු මට ඡන්දයක් හෙවත් කැමැත්තක් නැත. ඉධ කාමභොගෙ යනු මේ ලෝකයෙහි ක්ලේශ කාමයන් හා වස්තු කාමයන් පරිභෝග කිරීම කෙරෙහි (කැමැත්තක් නැත).
බෝධිසත්වයෝ මෙසේ පවසා රජුගෙන් පැවිද්ද සඳහා අවසර ලබාගෙන, හිමාල ප්රදේශයට ගොස් ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. (කලක් යෙදීමෙන්) අභිඥා හා සමාපත්තීන් උපදවාගෙන (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පුර්වාපර සන්ධි ගළපා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. බරණැස් සිටුතුමා නම් ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි.”
පළමුවන කල්යාණධම්ම ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“කො නු සද්දෙන” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි කෝකාලික භික්ෂුව මුල් කරගෙන වදාළ සේක. එකල බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති (බහුශ්රැත) භික්ෂූහු, රතු සිරියල් තලාවක නාද කරන තරුණ සිංහයන් මෙන් ද, අහස් ගඟ පොළොවට බස්වන්නාක් මෙන් ද සංඝයා මැද මිහිරි ස්වරයෙන් බණ (සරභාණ) කියති. ඒ භික්ෂූන් සරභාණ කියන කල්හි කෝකාලික භික්ෂුව තමාගේ හිස් බව නොදැන, “මම ද සරභාණ කියන්නෙමි”යි භික්ෂූන් අතරට වැදී, “අපට සරභාණ කීමට අවස්ථාවක් නොදෙති. ඉදින් අපටත් අවස්ථාවක් දෙන්නේ නම් අපිත් කියන්නෙමු”යි භික්ෂු සංඝයාගේ අවසරය නොගෙනම ඒ ඒ තැන කියමින් ඇවිදියි. ඔහුගේ ඒ කථාව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. භික්ෂූහු “මොහු විමසා බලමු” යන අදහසින්, “ඇවැත්නි කෝකාලික, අද සංඝයාට සරභාණ දේශනාව කරන්න”යි කීහ. ඔහු තමාගේ තරම නොදැනම “යහපතැ”යි පිළිගෙන, “අද සරභාණ කියන්නෙමි”යි තමාට යෝග්ය කැඳ බී, කැවිලි කා, හිතකර වූ හොද්දෙන් බත් අනුභව කළේය.
හිරු බැස ගිය පසු “බණ ඇසීමට මේ වේලාව යැ”යි ඝෝෂා කළ (දැන්වූ) කල්හි භික්ෂු සංඝයා රැස්වූහ. හෙතෙම කටු කරඬු මල් පැහැති අඳන සිවුරක් ඇඳ, කිණිහිරි මල් පැහැති පොරොවන සිවුරක් පොරවාගෙන සංඝයා මැදට පිවිස, තෙරුන් වහන්සේලාට වැඳ, අලංකාර කළ රුවන් මණ්ඩපයෙහි පනවන ලද උතුම් ධර්මාසනයට නැග, විචිත්ර වූ විජිනිපත ගෙන “සරභාණ කියන්නෙමි”යි හිඳ ගත්තේය. එකෙණෙහි ඔහුගේ ශරීරයෙන් දහඩිය ගලා ගියේය. ලජ්ජාවට පත්විය. පළමු ගාථාවෙහි මුල් පදය කියා ඊළඟ පදය මතක් කරගත නොහැකි විය. හෙතෙම වෙවුලමින් ධර්මාසනයෙන් බැස ලජ්ජාවෙන් සංඝයා මැදින් ඉවත්ව තමාගේ පන්සලට ගියේය. වෙනත් බහුශ්රැත භික්ෂුවක් සරභාණ දේශනා කළේය. එතැන් පටන් භික්ෂූහු ඔහුගේ හිස් බව දැන ගත්හ. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවේදී කථාවක් පටන් ගත්හ: “ඇවැත්නි, මුලදී කෝකාලිකගේ හිස්බව දැනගැනීම අපහසු විය. දැන් වනාහි මොහු විසින්ම නාද කොට තමාගේ ස්වභාවය ප්රකට කරන ලදී” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර නුඹලා කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහුදැ”යි විමසා, කාරණය දැනගත් පසු, “මහණෙනි, කෝකාලික නාද කොට ප්රකට වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් නාද කොට ප්රකට වූයේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හිමාලය වනයෙහි සිංහ යෝනියෙහි ඉපිද බොහෝ සිංහයන්ට රජ විය. හෙතෙම නොයෙක් සිංහයන් පිරිවරාගෙන රිදී ගුහාවක වාසය කළේය. ඒ අසල එක්තරා ගුහාවක එක් හිවලෙක් ද වාසය කරයි. ඉක්බිති දිනක් වැස්ස වැස නතර වූ පසු සියලු සිංහයෝ සිංහරාජයාගේ ගුහා දොරටුව ළඟට රැස්වී සිංහනාද පවත්වමින් සිංහ ක්රීඩා කළහ. ඔවුන් එසේ නාද කොට සෙල්ලම් කරන අතරතුර ඒ හිවලා ද නාද කළේය. සිංහයෝ හිවලාගේ හඬ අසා “මේ හිවලාත් අප සමග නාද කරන්නේ ය”යි ලජ්ජාවට පත්ව නිහඬ වූහ. සිංහයන් නිහඬ වූ කල්හි බෝසත් සිංහයාගේ පුත් වූ සිංහ පැටවා, “පියාණෙනි, මේ සිංහයෝ නාද පවත්වමින් සිංහ ක්රීඩා කරමින් සිටියදී එකකුගේ හඬ අසා ලජ්ජාවෙන් නිහඬ වූහ. තමාගේ හඬින් තමා කවුරුන්දැයි හඟවන මොහු කවරෙක්දැ”යි පියාගෙන් විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“මෘගරාජය, කවරෙක් නම් මහත් වූ ශබ්දයෙන් මේ දද්දර පර්වතය ගුගුරුවයි ද? ඇයි සිංහයෝ ඔහුට පෙරළා නාද නොකරන්නේ? මේ තෙමේ කවරෙක් ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි අභිනාදෙති දද්දරං යනු දද්දර නම් රිදී පර්වතය එකම නාදයක් කරයි. මිගාධිභූ යනු පියාට අමතන වචනයයි. මෙහි අර්ථය නම්: “සිංහයන්ට ජ්යෙෂ්ඨ වූ, සිංහ රාජ වූ පියාණෙනි, ඒ කවරෙක්දැයි ඔබෙන් විමසමි” යන්නයි.
ඉක්බිති ඔහුගේ වචනය අසා පියා දෙවන ගාථාව කීවේය:
සිංහ රාජයා සිය පුත් සිංහ පැටවාට කරුණු පහදා දීම
“දරුව, මේ හඬන්නේ මෘග ජාතීන් අතර අධම වූ හිවලෙකි. මොහුගේ ජාතිය පිළිකුල් කරමින් සිංහයෝ නිහඬව සිටිති.”
යනුවෙන් ගාථාව කීවේය.
එහි සමච්චරෙ යන්නෙහි ‘සං’ යනු උපසර්ග මාත්රයකි. නතර වෙති (අච්චන්ති) යන අර්ථයි. ‘නිහඬව හිඳිති’යි කියන ලද්දේ වෙයි. සමහර පොත්වල මෙය ‘සමච්ඡරෙ’ යනුවෙන් ද ලියති.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කෝකාලික තමන්ගේ නාදයෙන් තමන්ව ප්රකට කර ගත්තේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් එසේම කළේය” යැයි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල හිවලා වූයේ මේ කෝකාලිකය. සිංහ පැටවා වූයේ රාහුල කුමරුය. සිංහ රාජයා වූයේ මම ම ය.”
දෙවන වූ දද්දර ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“තාත මාණවකො එසො” (පියාණෙනි! මේ මානවකයා) යන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා කුහක (ගුණ නැතිව ගුණ ඇති බව පෙන්වන) භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. මීට අදාළ කථා පුවත ප්රකීර්ණක නිපාතයේ උද්දාලක ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 487) මතු සඳහන් වන්නේය. එකල්හි භාග්යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව කුහක වූයේ දැන් පමණක් නොවෙයි; පෙරත් වඳුරෙක්ව ඉපිද ගිනි තැපීම සඳහා කුහකකම් කළේ යැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කාසි රට එක් ගමක බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව තක්සලා නුවරින් ශිල්ප ඉගෙන අවුත් ගෘහ ජීවිතයට ඇතුළත් වූ සේක. ඉක්බිති ඔහුගේ බැමිණිය එක් පුතෙකු බිහිකර, ඒ පුතා දුව පැන ඇවිදින වයසේදීම මිය ගියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇගේ අවමඟුල් කටයුතු සිදුකොට, “දැන් මට ගිහිගෙයි වාසය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? පුතා රැගෙන ගොස් පැවිදි වන්නෙමි” යි සිතා, හඬා වැටෙන නෑ මිතුරු පිරිස අතහැර දමා තම පුතා ද රැගෙන හිමාල වනයට පිවිස තාපස පැවිද්ද ලබා එහි වන මුල් හා පළතුරු ආහාරයට ගනිමින් වාසය කළහ. උන්වහන්සේ එක් වැසි දිනයක වැස්ස වසින කල්හි අරටු සහිත දර දල්වා ගිනි තපිමින් ලෑල්ලක් මත වැතිර සිටි සේක. මොහුගේ පුත් තාපස කුමරා ද පියාගේ පා සම්බාහනය කරමින් වාඩි වී උන්නේය.
ඉක්බිති එක් වන වඳුරෙක් සීතලෙන් පීඩා විඳිමින් සිටින අතර, තාපසයාගේ අසපුවේ ඇති ඒ ගිනි ගොඩ දැක මෙසේ සිතුවේය: “ඉදින් මම මෙහි ඇතුළු වුවහොත්, ‘වඳුරෙක් වඳුරෙක්’ යයි කියා මට ගසා එළවා දමනු ඇත; එවිට ගිනි තපින්නට නොලැබෙයි. දැන් මට උපායක් ඇත. තවුස් වෙස් ගෙන ඒ ව්යාජයෙන් අසපුවට ඇතුළු වෙමි.” මෙසේ සිතා මියගිය එක් තවුසෙකුගේ වැහැරි සිවුරු ඇඳගෙන, පලතුරු නෙළන කූඩය සහ කෙක්ක ද ගෙන, අසපු දොරටුව අසල තල් ගසක් ඇසුරු කොට ගුලි වී සිටියේය. තාපස කුමරා ඔහු දැක වඳුරෙකු බව නොදැන, “එක් මහලු තවුසෙකු සීතලෙන් පීඩා විඳ ගිනි තපින්නට එන්නට ඇතැයි” සිතා පියාට ඒ බව දන්වා, “මොහු පන්සල තුළට කැඳවා ගිනි තපින්නට සලස්වන්නෙමි” යි අදහස් කොට පියා අමතා මෙම පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“පියාණෙනි! මේ මාණවකයා තල් ගස මුලට වී සිටියි. අපගේ මෙම අසපුවෙහි ඉඩකඩ ඇත. එබැවින් මොහුට ද අපගේ අසපුවෙහි ඉඩක් දෙමු.”
එහි මාණවකො එසො යනු සත්ත්වයෙකුට නමකි. එහෙයින් ‘පියාණෙනි! එක් තරුණ සත්ත්වයෙකි, එක් තවුසෙකි’ යයි හඳුන්වා දෙයි. තාලමූලං අපස්සිතො යනු තල් ගසක් ඇසුරු කොට ඊට හේත්තු වී සිටින බවයි. අගාරකඤ්චිදං අත්ථි යනු ‘අපගේ මේ පැවිදි ගෙය (පන්සල) ද ඇත’ යනුවෙන් පන්සල ගැන කියයි. හන්දා යනු පරිත්යාග කිරීමේ අර්ථය ඇති නිපාතයකි. දෙමස්සගාරකං යනු මොහුට එකත්පසෙක විසීම පිණිස අසපුවෙන් ඉඩ දෙමු යන්නයි.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පුතාගේ වචනය අසා නැගිට අසපු දොරටුවෙහි සිට බලන්නේ, ඔහුගේ වානර භාවය හඳුනාගෙන, “දරුව! මිනිසුන්ට නම් මෙබඳු මුහුණක් පිහිටන්නේ නැත. මොහු වඳුරෙකි. එබැවින් මොහු ඇතුළට නොකැඳවිය යුතු යැ” යි පවසා මෙම දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
“දරුව! මොහු ඇතුළට නොකැඳවන්න. මොහු අපගේ අසපුව අපවිත්ර කරන්නේය. සිල්වත් බමුණෙකුගේ මුහුණ මෙබඳු වන්නේ නැත.”
එහි දූසෙය්ය නො අගාරකං යනු ‘මොහු මෙහි ඇතුළු වුවහොත් අප විසින් මහන්සියෙන් තනාගත් මේ පන්සල ගින්නෙන් හෝ දවාලන්නේය; නැතහොත් මල මූත්රා කිරීමෙන් හෝ අපවිත්ර කරන්නේය’ යන්නයි. නෙතාදිසං යනු සිල්වත් බමුණෙකුගේ මුහුණ මෙබඳු නොවේ; මොහු වඳුරෙක් යැයි කියා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක් ගිනි පෙනෙල්ලක් අතට ගෙන “මෙහි සිටින්නේ කුමටදැ?” යි විමසා එය දමා ගසා ඌ පලවා හැරියේය. වඳුරා වැහැරි සිවුරු ඉවත දමා ගසකට නැග කැලෑවට වැදුණේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සතර බ්රහ්ම විහරණ වඩා මරණින් මතු බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් සේක.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙස්වලාගත් වඳුරා හඳුනාගෙන පලවා හැරීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමා කළ සේක. “එකල්හි වඳුරා වී උපන්නේ මේ කුහක භික්ෂුවයි. තාපස කුමාරයා වූයේ රාහුල තෙරණුවන් ය. තාපසයා වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ මක්කට ජාතක වර්ණනාවයි.
“අදම්හ තෙ වාරි පහූතරූපං” (නුඹට බොහෝ ජලය දුනිමු) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා දේවදත්ත තෙරුන්ගේ කෙළෙහිගුණ නොදත් ස්වභාවයත්, මිත්රද්රෝහී බවත් ගැන කතා කරමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙමේ අකෘතඥ මිත්රද්රෝහියෙකු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මෙබඳුම ස්වභාව ඇත්තෙක් විය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට එක්තරා ගමක බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පැමිණ ගෘහ ජීවිතයක් ගත කළහ. එකල කාසි රටෙහි මහා මාර්ගය අසල තිරිසනුන්ට බැසීමට නොහැකි එක් ගැඹුරු ළිඳක් තිබුණි. ඒ මග යන පින් කැමති මනුෂ්යයෝ දිගු ලණුවක් යෙදූ කලයකින් වතුර ඇද, එහි වූ ඔරුවකට පුරවා තිරිසන් සතුන්ට බොන්නට සලස්වති. ඒ අවට මහා වනාන්තරයක් වූ අතර, එහි බොහෝ වඳුරෝ වාසය කළහ. ඉක්බිති දිනක් දෙකක් හෝ තුනක් ඒ මාර්ගයේ මනුෂ්ය සංචාරය නතර විය. තිරිසන් සත්තු ජලය නොලැබුවාහු ය. පිපාසයෙන් පීඩිත එක් වඳුරෙක් ජලය සොයමින් ළිඳ අවට හැසිරෙයි. බෝධිසත්වයෝ කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා ඒ මගට පිවිස එහි යන්නාහු, පැන් ඇද පානය කොට, අත් පා සෝදාගෙන සිටින විට ඒ වඳුරා දුටු සේක. ඉක්බිති ඔහු පිපාසිත බව දැන පැන් ඇද ඔරුවට පුරවා දුන් සේක. පැන් දී විඩා සංසිඳුවා ගැනීම සඳහා එක් ගසක් මුල වැතිර ගත්හ. වඳුරා පැන් බී නුදුරෙහි හිඳගෙන විහිළු මුහුණක් මවා පෙන්වමින් (කට ඇද කරමින්) බෝධිසත්වයන් බිය ගැන්වීය. බෝධිසත්වයෝ වඳුරාගේ ඒ ක්රියාව දැක, “එම්බල දුෂ්ට වඳුර, පිපාසයෙන් ක්ලාන්ත වූ තොපට මම බොහෝ පැන් දුන්නෙමි. දැන් තොප මට වඳුරු මුහුණු මවා පෙන්වන්නෙහිද? අහෝ! පාපී පුද්ගලයාට කළ උපකාරය නිරර්ථක ය”යි පවසා පළමු ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිපාසිත වඳුරාට පැන් ලබා දීම.
“හිරු රැසින් තැවී පිපාසිත වූ නුඹට මම බොහෝ ජලය දුනිමි. එසේ වූ නුඹ ජලය බී දැන් ‘කිං කිං’ හඬින් වඳුරු කෑගැසීම් කරන්නෙහිය. පවිටු ජනයන් හා එක් නොවීම (ආශ්රය නොකිරීම) ම ශ්රේෂ්ඨයි.”
යනුවෙන් මෙම පළමු ගාථාව වදාළහ.
එහි සො දානි පිත්වාන කිරිඞ්කරොසි යනු, ඒ නුඹ දැන් මා විසින් දුන් පැන් බී මුඛ විකාර කරමින් ‘කිරි කිරි’ යැයි ශබ්ද කරන්නෙහිය. අසඞ්ගමො පාපජනෙන සෙය්යො යනු, පව්කාරයා සමඟ එක්වීම (සමාගම් පැවැත්වීම) උතුම් නොවේ, එක් නොවීම ම ශ්රේෂ්ඨයි යන්නයි.
ඒ අසා මිත්රද්රෝහී වඳුරා, “නුඹ සිතන්නේ මෙපමණකින් මෙය නිම වූ බව ද? දැන් නුඹේ හිස මත වර්චස් හෙළා යන්නෙමි”යි පවසා දෙවන ගාථාව කීවේය.
“සිල්වත් වඳුරෙක් ගැන නුඹ අසා හෝ දැක හෝ තිබේ ද? දැන් නුඹේ හිස මත මලපහ කොට අපවිත්ර කරන්නෙමි. එය වඳුරන් වන අපගේ ධර්මතාවයයි (ස්වභාවයයි).”
යනුවෙන් මෙම දෙවන ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: “එම්බා බමුණ! කළගුණ දන්නා, ආචාර සම්පන්න, සිල්වත් නම් වඳුරෙක් ඇති බවක් නුඹ කොහිදී අසා හෝ දැක හෝ තිබේද? දැන් මම නුඹේ හිස මත වර්චස් කොට (මලපහ කොට) යන්නෙමි. මක්නිසාද යත්, උපකාර කළ තැනැත්තාගේ හිස මත මලපහ කිරීම අප වැනි වඳුරන්ගේ ධර්මතාවය හෙවත් ජාති ස්වභාවය වන බැවිනි.”
ඒ අසා බෝධිසත්වයෝ නැගිට යන්නට පටන් ගත්හ. වඳුරා එකෙණෙහිම උඩට පැන, අත්තක වාඩි වී ලඹයක් පාත් කරන්නාක් මෙන් ඔහුගේ හිස මතට වර්චස් හෙළා, කෑගසමින් වන ලැහැබට වැදුණේය. බෝධිසත්වයෝ හිස සෝදා නාගෙන ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත තෙමේ අකෘතඥ වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මා විසින් කරන ලද ගුණ නොසැලකුවේ ය”යි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිම කළ සේක. “එකල වඳුරා වූයේ දේවදත්තය. බමුණා වූයේ මම ම ය.”
දුබ්භිය මක්කට ජාතක වර්ණනාව සිව්වැනියි.
“සබ්බෙසු කිර භූතෙසු” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා කුහක භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. කථා වස්තුව ඉහත කියන ලද පරිදිමය.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ කාසි රට බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප උගෙන, ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන මහත් පිරිවර ඇති ගණශාස්තෘවරයෙකු වී හිමාල වනයෙහි වාසය කළහ. එහි බොහෝ කලක් වාසය කොට ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස පර්වතයෙන් බැස ප්රත්යන්ත ජනපදයක එක් ගමක් ඇසුරු කොට පන්සලක වාසයට එළඹුණාහ.
ඉක්බිති එක් කෑදර වඳුරෙක්, තාපස පිරිස පිඬු සිඟා ගිය කල්හි අසපුවට අවුත්:
තාපසවරු එහි වස් වැස, “දැන් හිමාල වනය මල් ගෙඩිවලින් සමෘද්ධිමත්ය, රමණීයය, එහිම යන්නෙමු”යි ප්රත්යන්ත ගම්වාසීන්ගෙන් විමසූහ. මිනිස්සු, “ස්වාමීනි, හෙට අපි භික්ෂාව ගෙන අසපුවට එන්නෙමු. එය අනුභව කොට යන්නැ”යි කියා දෙවන දිනයේ බොහෝ කෑම් බීම් රැගෙන එහි ගියහ. එය දැක ඒ වඳුරා සිතුවේ “මමද කුහකකම් කොට මිනිසුන් සතුටු කරවා මටත් කෑම් බීම් ගෙන්වා ගන්නෙමි” කියාය. හෙතෙම තපස් රකින්නෙකු මෙන්ද, සිල්වතෙකු මෙන්ද පෙන්වා තාපසයන්ට නුදුරෙහි සූර්යයාට වඳිමින් සිටියේය. මිනිස්සු ඒ දැක “සිල්වතුන් සමීපයේ වසන්නෝ සිල්වන්තයෝ වෙති”යි කියා පළමු ගාථාව කීහ.
වඳුරා ශාන්ත දාන්ත වෙස් ගෙන සූර්ය වන්දනා කරන ආකාරයෙන් සිටීම සහ උපාසකවරුන් පැමිණීම.
“සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි සිල්වත් වූ, සමාධියට සමවැදුණු අය සිටිත්ලු. මේ හීන වූ ගති ඇති වඳුරා දෙස බලන්න. හෙතෙම සූර්යයාට වඳිමින් සිටියි.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවාහුය.
එහි, සන්ති සීල සමාහිතා යනු සීලයෙන් යුක්ත වූවෝ විද්යමාන වෙති; සිල්වත්හු ද, තැන්පත් සිත් ඇත්තෝ ද, එකඟ සිත් ඇත්තෝ ද විද්යමාන වෙති යන අර්ථයි. ජම්මං යනු පහත් වූ හෙවත් ලාමක වූ යන්නයි. ආදිච්චමුපතිට්ඨති යනු හිරුට වඳිමින් සිටියි.
මෙසේ ඒ මිනිසුන් වඳුරාගේ ගුණ කියනු දැක බෝසතාණන් වහන්සේ, “තොප මේ කපටි වඳුරාගේ සීලාචාරකම නොදැන, පැහැදිය නොයුතු තැනම පැහැදුනේ ය”යි කියා දෙවන ගාථාව වදාළහ.
“තොපි මොහුගේ සීලය නොදන්නහුය; නොදැන ප්රශංසා කරන්නාහුය. (මොහු විසින්) ගිනි දෙවියා පුදන ගිනිහල්ගෙය ද මලපහ කර කිලිටි කරන ලදී. කෙණ්ඩි දෙක ද බිඳින ලදී.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි, අනඤ්ඤාය යනු නොදැන යන්නයි. උහන්නං යනු මේ පවිටු වඳුරා විසින් වර්චස් කොට කිලිටි කරන ලද බවයි. කමණ්ඩලූ යනු පැන් කෙණ්ඩියයි. ද්වෙ ච භින්නා යනු ඔහු විසින් පැන් කෙණ්ඩි දෙකක්ම බිඳ දමන ලදැයි එහි අගුණ ප්රකාශ කළහ.
මිනිස්සු වඳුරාගේ කුහක බව දැන, මැටි කැට හා කෝටුවලින් තලා ඌ පලවා හැර, තාපස පිරිසට භික්ෂාව දුන්හ. ඍෂිවරු ද හිමාල වනයටම ගොස් නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තාහු (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල වඳුරා නම් මේ කුහක භික්ෂුවයි. තාපස පිරිස නම් බුදු පිරිසයි. නායක තාපසයා නම් මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
ආදිච්චුපට්ඨාන ජාතක වර්ණනාව පස්වැනියි.
“බාලො වතායං සාඛගොචරො” (අතුපතර හැසිරෙන මේ සත්වයා ඒකාන්තයෙන්ම බාලයෙකි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ කොසොල් රජතුමා අරබයා දේශනා කළ සේක. එක් වැසි කාලයක පසේනදී කොසොල් මහරජතුමාගේ පසල් දනව්වක කැළඹීමක් ඇති විය. එහි සිටි ආරක්ෂක භටයෝ දෙතුන් වරක් යුද්ධ කළත් කැරලිකරුවන් මැඩපැවැත්වීමට නොහැකිව රජතුමාට හසුනක් යැවූහ. රජතුමා නොකල්හි, වැස්ස පවතිද්දීම නික්මී දෙව්රම් වෙහෙර සමීපයෙහි කඳවුරු බැඳ මෙසේ සිතුවේය: “මා මේ නික්මුණේ නොකල්හි ය. දියකදුරු ආදියෙහි දිය පිරී ඇති බැවින් මාර්ගය දුෂ්කරය. මා පළමුව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹෙන්නෙමි. උන්වහන්සේ ‘මහරජතුමනි! කොහි යන්නෙහිදැ?’යි මගෙන් විමසන සේක. එවිට මම මේ කාරණය කියන්නෙමි. බුදුරජාණන් වහන්සේ වනාහි පරලොව අභිවෘද්ධිය සඳහා පමණක් නොව මෙළොව අභිවෘද්ධිය සඳහාද මට අනුග්රහ දක්වන සේක. ඒ නිසා ඉදින් මාගේ ගමනෙන් අවැඩක් වන්නේ නම් ‘මහරජ! මෙය අකාලය’ යැයි කියන සේක. ඉදින් වැඩක් වන්නේ නම් නිහඬ වන සේක.” රජතුමා දෙව්රමට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක හිඳගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහරජ! ඔබ කොහි සිට මේ මහ දවල් පැමිණියෙහිදැ?”යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි! මම පසල් දනව්වක කැළඹීමක් සංසිඳුවන්නට යන අතරතුර ඔබවහන්සේට වැඳ නමස්කාර කොට යන්නට ආවෙමි”යි හෙතෙම කීය. එවිට උන්වහන්සේ, “මහරජ! පෙරත් රජවරු සේනා සමග යුද්ධයට යන විට නුවණැත්තන්ගේ බස් අසා නොකල්හි ගමන් නොගියාහුය”යි වදාරා ඔහු විසින් අයදින ලද්දාහු අතීත කථාව ගෙනහැර පෑ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජුට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන සර්වකෘත්යයෙහි නියුක්ත ඇමතිවරයා වූ සේක. ඉක්බිති රජුගේ පසල් දනව්වක් කිපුණු (කැරලි ගැසූ) කල්හි ප්රත්යන්ත යෝධයෝ රජුට හසුන්පත් යැවූහ. රජතුමා වැසි සමයේ නික්මී උයනෙහි කඳවුරු බැන්දේය. බෝසතාණන් වහන්සේ රජු සමීපයේ සිටි සේක. ඒ අවස්ථාවෙහි අශ්වයන්ට කළු මෑ ඇට තම්බා ගෙනවුත් ඔරුවක දැමූහ. උයනෙහි සිටි වඳුරන් අතුරෙන් එක් වඳුරෙක් ගසින් බැස, එයින් මෑ ඇට ගෙන මුව පුරවාගෙන අත්වලිනුත් ගෙන උඩ පැන ගසෙහි හිඳ කන්නට පටන් ගත්තේය. ඉක්බිති කමින් සිටි මොහුගේ අතින් එක් මෑ ඇටයක් බිම වැටුණේය. වඳුරා කටින් ද අත්වලින් ද ගන්නා ලද සියලු මෑ ඇට ඉවත විසිකර, ගසින් බැස ඒ මෑ ඇටයම සොයන්නේ, එය නොදැකම නැවත ගසට නැගී දහසක් පැරදුණු අයෙකු මෙන් සෝක කරමින් දුර්මුඛව ගසේ අත්තෙහි හිඳ ගත්තේය. රජතුමා වඳුරාගේ ක්රියාව දැක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අමතා, “මිත්රය! වඳුරා විසින් මේ කළේ කුමක්දැ?”යි විචාළේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, “මහරජ! බුද්ධිය අඩු බාලයෝ බොහෝ දේ ගැන නොබලා අල්ප දේ ගැන බලා මෙබඳු දේ කරන්නෝ ය”යි කියා පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
එක් මුං ඇටයක් සොයා ගැනීම සඳහා අත තිබූ සියලු ඇට බිම හෙළන වඳුරා දෙස රජු සහ බෝධිසත්ත්වයන් බලා සිටින අයුරු.
“ජන නායකයාණෙනි! ගස් අතුවල හැසිරෙන මේ වඳුරා ඒකාන්තයෙන්ම මෝඩයෙකි. මොහුට නුවණ නැත. කළු මෑ ඇට මිටම බිම හෙළා, බිම වැටුණු එකම මෑ ඇටය සොයයි.”
එහි දුමසාඛ ගොචරො යනු වඳුරාය. ඌ වනාහි ගස්වල අතුවල ඇති දේ ආහාරයට ගනියි; මොහුගේ ආහාර ඇත්තේත්, සැරිසරන තැන් වන්නේත් ගස්වල අතුය. ඒ නිසා ‘දුමසාඛ ගෝචර’ යයි කියනු ලැබේ. ජනින්ද යනු රජුට අමතයි. රජතුමා වනාහි පරම ඉසුරු බැවින් ජනයාගේ අධිපතියා (ඉන්ද්රයා) වන නිසා ‘ජනින්ද’ නම් වේ. කළාය මුට්ඨිං අවකිරිය යනු මෑ ඇට මිට විසුරුවා හැරීමයි. කෙවලං යනු සියල්ලමයි. ගවෙසති යනු බිම වැටුණු එකම මෑ ඇටය සොයයි යන්නයි.
මෙසේ කියා නැවත බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජු වෙත එළඹෙමින්, රජු අමතා දෙවන ගාථාව ද වදාළ සේක.
“මහරජ! එපරිද්දෙන්ම දැඩි ලෝභී වූ අපි ද, යම් වෙනත් කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ලෝම මෑ ඇට මිටින් පැරදුණු වඳුරා මෙන් (සුළු දෙයක් නිසා) බෙහෙවින් පිරිහෙමු.”
මෙහි සැකෙවින් අර්ථය මෙයයි: මහරජ! එසේම අපි ද අන්යයෝ ද යන ලෝභයෙන් මඩනා ලද සියලු ජනයා, අප්පෙන බහුං ජිය්යාම (ස්වල්පය නිසා බොහෝ දේ පරදින්නෙමු). අපි වනාහි දැන් මේ නොකල්හි, වැසි සමයේ දුෂ්කර මාර්ගයේ යමින් ස්වල්ප වූ ප්රයෝජනයක් සඳහා බොහෝ වූ අර්ථයන්ගෙන් පිරිහෙමු. කළායෙනෙව වානරො (මෑ ඇටයෙන් වඳුරා මෙන්) යනු, යම්සේ මේ වඳුරා එක් මෑ ඇටයක් සොයමින් ඒ එක් මෑ ඇටය නිසා සියලු මෑ ඇටවලින් පිරිහුණේ ද, එසේම අපි ද දියකදුරු ආදිය ජලයෙන් පිරුණු කල්හි, අකාලයේ යාමෙන් ස්වල්පමාත්ර වූ ප්රයෝජනයක් සොයමින් බොහෝ ඇත් වාහන, අස් වාහන මෙන්ම බලකායෙන් ද පිරිහෙන්නෙමු. ඒ නිසා නොකල්හි යන්නට නොවටින්නේ යැයි බෝධිසත්ත්වයෝ රජුට අවවාද දුන් සේක.
රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ කථාව අසා එතැනින් නැවතී ආපසු බරණැස් නගරයටම පිවිසියේය. සොරු ද “රජතුමා සොරුන් මැඩලීම පිණිස නගරයෙන් නික්මුණේ ය”යි අසා පසල් දනව්වෙන් පලා ගියහ. (වර්තමාන කථාවෙහි) සොරු ද “කොසොල් රජ නික්මුණේ ය”යි අසා පලා ගියහ. කොසොල් රජ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා අසුනෙන් නැගිට වැඳ පැදකුණු කොට සැවැත් නුවරට පිවිසියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි රජතුමා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ය. නුවණ ඇති ඇමතියා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
හයවන කළායමුට්ඨි ජාතක වර්ණනාව යි.
“ධනුහත්ථකලාපෙහි” (දුනු හා ඊතල මිටි අතින් ගත්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වෙසෙන සමයෙහි උන්වහන්සේගේ ප්රඥා පාරමිතාව අරබයා දේශනා කරන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහාබෝධි ජාතකයෙහි මෙන් ද උම්මග්ග ජාතකයෙහි මෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ ප්රඥාවෙන් හා උපායශීලීව ක්රියා කළේ දැන් පමණක් නොව පෙර ද එසේම ක්රියා කළ සේකැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ වඳුරු යෝනියෙහි ඉපිද අසූදහසක් වඳුරු පිරිසක් පිරිවරා හිමාල වනයෙහි වාසය කළ සේක. ඊට නුදුරින් එක් පිටිසර ගමක් විය. සමහර කලෙක එහි මිනිස්සු වසති, සමහර කලෙක නොවසති. ඒ ගම මැද අතුපතර විහිදුණු, මිහිරි ඵල ඇති එක් තිඹිරි ගසක් විය. මිනිසුන් නොවසන කාලයෙහි වඳුරු සමූහයා අවුත් එහි ගෙඩි අනුභව කරති. කල් යත්ම ඵල හටගන්නා ඊළඟ වාරයේදී ඒ ගම නැවත ජනාවාස විය. එය දැඩි ප්රාකාරවලින් වට කරන ලද්දේ දොරටු සහිත විය. ඒ ගස ද ඵල බරින් නැමුණු අතු ඇතිව තිබිණි. වඳුරු සමූහයා, “අපි පෙර අසවල් ගමෙහි තිඹිරි ගෙඩි කෑවෙමු. දැන් ඒ ගසේ ගෙඩි හටගෙන තිබේ ද? මිනිසුන් පදිංචි වී සිටිත් ද? නැද්ද?” යි සිතූහ. මෙසේ සිතා, “යව, ගොස් මේ තොරතුරු දැන එව”යි එක් වඳුරෙකු යැවූහ. ඒ වඳුරා ගොස් ගසේ ගෙඩි හටගෙන ඇති බවත්, ගමෙහි මිනිසුන් බහුලව වෙසෙන බවත් දැනගෙන අවුත් වඳුරන්ට දැන්වීය.
වඳුරෝ තිඹිරි ගෙඩි හටගෙන ඇති බව අසා, “මිහිරි තිඹිරි ගෙඩි කන්නෙමු”යි උනන්දු වී, බොහෝ වඳුරෝ වඳුරු රජුට ඒ බව දැන්වූහ. වඳුරු රජ තෙමේ “ගම ජනාවාස වී තිබේ ද? නැති ද?” යි විමසීය. “ස්වාමීනි, ජනාවාස වී ඇතැ”යි කී කල්හි, “එසේ නම් එහි නොයා යුතුයි. මිනිස්සු බොහෝ මායම් ඇත්තෝ ය” යි වඳුරු රජු කීය. “දේවයන් වහන්ස, මිනිසුන් නිදාගන්නා වේලාවේ, මධ්යම රාත්රියෙහි ගොස් කන්නෙමු”යි බොහෝ වඳුරෝ ගොස් වඳුරු රජු කැමති කරවාගෙන හිමාලයෙන් බැස, ඒ ගමට නුදුරින් වූ මහ ගල්තලාවක් මත නිදා, මිනිසුන් නින්දට යන වේලාව එනතුරු සිටියහ. මැදියම් රැයෙහි මිනිසුන් නින්දට ගිය කල්හි ගසට නැග ගෙඩි කෑහ. ඉක්බිති එක් පුරුෂයෙක් ශරීරකෘත්යය සඳහා ගෙයින් නික්ම ගම මැදට ගියේ වඳුරන් දැක මිනිසුන්ට දැන්වීය. බොහෝ මිනිස්සු දුනු හා ඊතල මිටි සූදානම් කරගෙන, නොයෙක් ආයුධ අතැතිව, ගල්කැට හා දඬුමුගුරු ආදිය රැගෙන, “රැය පහන් වූ විට වඳුරන් අල්ලා ගන්නෙමු”යි ගස වටකරගෙන සිටියහ. අසූදහසක් වඳුරෝ මිනිසුන් දැක මරණ බියෙන් තැතිගෙන, “වඳුරු රජු හැර අපට වෙනත් පිළිසරණක් නැතැ”යි නායකයා වෙත ගොස් පළමු වන ගාථාව පැවසූහ.
මිනිසුන් විසින් තිඹිරි ගස වට කර ගත් ආකාරය සහ වඳුරන් බියට පත් වූ අයුරු.
“දුනු හා ඊතල මිටි අතින් ගත් දුනුවායන් විසින් ද, උතුම් කඩු ගත් යෝධයන් විසින් ද හාත්පසින් අප වටකරනු ලැබ ඇත. මෙයින් මිදීමක් නම් කෙසේ වන්නේ ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීහ.
එහි ධනුහත්ථකලාපෙහි යනු දුනු හා ඊතල මිටි අතින් ගත් අය විසිනි; දුනු ද ඊතල හියවුරු ද ගෙන සිටියවුන් විසින් යන අර්ථයි. නෙත්තිංසවරධාරිභි යනු ‘නෙත්තිංස’ යනු කඩු ය; උතුම් කඩු දරන්නන් විසින් යන අර්ථයි. පරිකිණ්ණම්හා යනු පිරිවරා ගනු ලැබුවෙමු. කථං යනු කිසියම් උපායකින් අපට මොක්ඛො භවිස්සති (මිදීමක් වන්නේ ද?) යන්නයි.
ඔවුන්ගේ කථාව අසා වඳුරු රජ තෙමේ, “බිය නොවන්න! මිනිසුන්ට බොහෝ කටයුතු තිබේ. තවම මැදියම් රැය පවතී. අපව මරන්නෙමු යි වටකරගෙන සිටින මොවුන්ට, මේ ක්රියාවට බාධා වන අන්දමේ වෙනත් කටයුත්තක් මතු විය හැකියැ” යි සිතා වඳුරන් සනසා දෙවන ගාථාව කීවේය.
“බොහෝ වැඩකටයුතු ඇති අයට කිසියම් වෙනත් කාර්යයක් උපදින්නේ නම් මැනවි. තිඹිරි ගසෙහි ගෙඩි නොකැඩූ තැන් ඇත. (එබැවින්) තිඹිරි ගෙඩි කනු ලබාවා!”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි න යනු නිපාත මාත්රයකි. අප්පෙව බහුකිච්චානං යනු, බොහෝ වැඩ ඇති මිනිසුන්ට වෙනත් කොචි අත්ථො (කිසියම් කටයුත්තක්) උපදින්නේ නම් මැනවි යන මෙය මෙහි අර්ථයයි. අත්ථි රුක්ඛස්ස අච්ඡින්නං යනු මේ ගසේ ගෙඩි එහාට මෙහාට සෙලවීම් ආදියෙන් නොකඩන ලද බොහෝ තැන් ඇත. ඛජ්ජථඤ්ඤෙව තින්දුකං යනු තිඹිරි ගෙඩි කනු ලබාවා! තොපි ඇති තරම් ගෙඩි කවූ. පහර දෙන කාලය අපි දැන ගන්නෙමු.
මෙසේ මහාසත්ත්වයා වඳුරු සමූහයා සැනසුවේය. එපමණකින් හෝ අස්වැසිල්ලක් නොලබන ඒ සියලු දෙනාම පැලුණු හදවතින් මරණයට පත් වන්නාහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ වඳුරු සමූහයා සනසා, “සියලු වඳුරන් එක්රැස් වන්නැ” යි කීහ. එක්රැස් වෙමින් බලන විට ඔහුගේ බෑණා වන සේනක නම් වඳුරා නොදැක වඳුරු සමූහයා, “සේනක පැමිණ නැතැ”යි දැන්වූහ. “ඉදින් සේනක නොපැමිණියේ නම් තොපි බිය නොවව්. දැන් ඔහු තොපට යහපතක් (ආරක්ෂාවක්) සලසන්නේයැ” යි කීය. සේනක ද වඳුරු සමූහයා යන අවස්ථාවෙහි නිදාගෙන සිට, පසුව පිබිදී කිසිවෙකු නොදැක ඔවුන් ගිය මග ඔස්සේ එමින්, මිනිසුන් දැක, “වඳුරු සමූහයාට බියක් උපන්නේයැ” යි දැන ගත්තේය. හෙතෙම ගම කෙළවර පිහිටි එක් ගෙයක ගිනි දල්වාගෙන කපු කටින මහලු ස්ත්රියක සමීපයට ගොස්, (එතැනින් ගිනි ගෙන) කෙතක යන ගම් දරුවෙකු මෙන් එක් ගිනි පන්දමක් රැගෙන, සුළං හමන දිශාවට ගොස් ගමට ගිනි තැබුවේය. මිනිස්සු වඳුරන් අත්හැර ගිනි නිවීමට ගියහ. වඳුරෝ පලා යන විට සේනක වෙනුවෙන් ද එක් එක් ගෙඩිය බැගින් රැගෙනම පලා ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බෑණා වූ සේනක නම් මහානාම ශාක්යයා විය. වඳුරු පිරිස බුදු පිරිස විය. වඳුරු රජ වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
හත්වන තින්දුක ජාතක වර්ණනාවයි.
“ජනිත්තං මෙ භවිත්තං මෙ” (මාගේ උපන් බිමය, මාගේ වැඩුණු බිමය) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි, එක්තරා අහිවාතක රෝගයෙන් (මහා මාරියෙන්) මිදුණු පුරුෂයෙකු අරභයා දේශනා කරන ලදී. සැවැත් නුවර එක් කුල ගෙයක අහිවාතක රෝගය හටගත්තේය. මව්පියෝ පුතු අමතා, “දරුව, මේ ගෙදර නොරැඳෙන්න. බිත්තිය බිඳගෙන පලා ගොස්, කොහේ හෝ තැනකට ගොස් දිවි රැකගන්න. පසුව නැවත අවුත් අසවල් ස්ථානයේ මහා නිධානයක් ඇත, එය ගොඩගෙන කුටුම්බය පිහිටුවාගෙන සුවසේ ජීවත් වන්නැ”යි කීහ. පුතණුවෝ ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගෙන බිත්තිය බිඳ පලා ගොස්, තමන්ගේ රෝග බිය සංසිඳුණු පසු නැවත පැමිණ, මහා නිධානය ගොඩගෙන කුටුම්බය පිහිටුවාගෙන ගිහි ගෙයි විසූහ. හෙතෙම එක් දිනක් ගිතෙල්, තෙල් ආදිය ද වස්ත්ර පොරෝණ ආදිය ද රැගෙන ජේතවනයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස්ව හුන්නේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔහු හා පිළිසඳර කථා කොට, “ඔබේ නිවසෙහි අහිවාතක රෝගය හටගත්තේ යැයි ඇසුවෙමු, ඔබ කෙසේ නම් එයින් මිදුණෙහිදැ”යි විචාළ සේක. හෙතෙම එම පුවත පැවසීය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “උපාසකය, පෙරත් නුවණැත්තෝ බියක් හටගත් කල්හි තමන් වසන ස්ථානයට ආලය කොට වෙනත් තැනකට නොගොස් ජීවිතක්ෂයට පත් වූහ. එහෙත් ස්ථානාලය (වාසස්ථානයට ඇති ඇල්ම) හැර දමා අන් තැනකට ගිය අය ජීවිතය ලද්දාහු ය”යි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ කාසි ගමක කුඹල් කුලයක ඉපිද කුඹල් කර්මාන්තය කරමින් අඹුදරුවන් පෝෂණය කළහ. එකල බරණැස මහ ගඟ හා ඒකාබද්ධ වූ ස්වාභාවික මහ විලක් විය. එය ජලය අධික කාලයේදී ගඟ හා එක්ව එකම ජලාශයක් වෙයි. ජලය අඩු වූ කල්හි වෙන් වෙයි. මත්ස්යයෝ සහ කැස්බෑවෝ “මේ වසරේ හොඳින් වැසි ඇති වෙයි, මේ වසරේ නියඟ ඇති වෙයි” යැයි දනිති. ඉන්පසු එම විලෙහි උපන් මත්ස්යයෝ සහ කැස්බෑවෝ “මේ වසරේ නියඟය ඇති වන්නේය”යි දැන ජලය ඒකාබද්ධ වී ඇති කාලයේදීම එම විලෙන් නික්ම ගඟට ගියහ. නමුත් එක් කැස්බෑවෙක් “මේ මා උපන් ස්ථානයයි, මා වැඩුණු ස්ථානයයි, මව්පියන් විසූ ස්ථානයයි, මෙය අතහැර යාමට නොහැක්කෙමි”යි ගඟට නොගියේය. පසුව ගිම්හාන සමයෙහි එහි ජලය සිඳී ගියේය. ඒ කැස්බෑවා බෝධිසත්ත්වයන් මැටි ගන්නා ස්ථානයේ බිම හාරා පස් තුළට රිංගා ගත්තේය. බෝධිසත්ත්වයෝ “මැටි ගන්නෙමි”යි එතැනට ගොස් මහ උදැල්ලකින් බිම හාරන විට කැස්බෑවාගේ පිට කටුව බිඳී ගිය අතර, මැටි පිඬක් මෙන් උදැල්ලෙන්ම ඌ ඔසවා ගොඩබිම හෙළූහ. හෙතෙම දැඩි වේදනාවට පත්ව “වාසස්ථානයට ඇති ඇල්ම අත්හැරීමට නොහැකිව මෙබඳු විනාශයකට පත් වීමි”යි කියමින් වැළපෙමින් මේ ගාථාවන් කීවේය:
“ ‘මේ මාගේ උපන් බිමය, මේ මාගේ වැඩුණු බිමය’ යැයි සිතා මඩෙහි ලැගුම් ගත්තෙමි. යම් සේ මඩ තෙමේ දුබලයෙකු යටපත් කර විනාශ කරන්නේ ද, එසේම ඒ මඩ මා ද විනාශයට පත් කළේය. භාර්ගවය, එබැවින් ඔබට කියමි; මාගේ වචනය අසන්න.”
“ගමෙහි හෝ වේවා වනයෙහි හෝ වේවා යම් තැනක සුවය ලැබේ නම්, කාරණා කාරණා දන්නා පුරුෂයාට එයම උපන් බිම ද වැඩුණු බිම ද වන්නේය. යම් තැනක ජීවත් විය හැකි ද එතැනට යා යුතුය. වාසස්ථානයට ඇලී ගලී විනාශ නොවිය යුතුය.”
යනුවෙන් මේ ගාථාවන් පැවසුවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: ජනිත්තං මෙ භවිත්තං මෙ යනු ‘මේ මාගේ උපන් ස්ථානයයි, මේ මාගේ වැඩුණු ස්ථානයයි’ යන අදහසයි. ඉති පඞ්කෙ අවස්සයිං යනු මේ කරුණ නිසා මම මේ මඩෙහි ඇලී ගැලී හොත්තෙමි, වාසය කළෙමි යන අර්ථයි. අජ්ඣභවි යනු යටපත් කළේය, විනාශයට පැමිණවීය යන්නයි. භග්ගවා යනු කුඹල්කරු ආමන්ත්රණය කිරීමයි; ‘භග්ගව’ යනු කුඹල්කරුවන්ගේ නාම ගෝත්ර ප්රඥප්තියකි (ව්යවහාරයකි). සුඛං යනු කායික හා චෛතසික ආස්වාදයයි (සුවයයි). තං ජනිත්තං භවිත්තඤ්ච යනු එයම උපන් ස්ථානය ද වැඩුණු ස්ථානය ද වන්නේය. ‘ජානිත්තං භාවිතං’ යනුවෙන් දීර්ඝ ස්වර සහිත පාඨයක් ද ඇත, එහි අර්ථය ද එයම වේ. පජානතො යනු අර්ථ අනර්ථ හා කරුණු අකරුණු දන්නා තැනැත්තාට ය. න නිකෙතහතො සියා යනු වාසස්ථානයට ආලය කොට, වෙනත් තැනකට නොගොස්, වාසස්ථානය නිසා නැසුණු, මෙබඳු මරණ දුකකට පැමිණි කෙනෙකු නොවිය යුතුය යන්නයි.
මෙසේ ඒ කැස්බෑවා බෝධිසත්ත්වයන් හා කථා කරමින් සිටියදීම මරණයට පත් විය. බෝධිසත්ත්වයෝ ඌ රැගෙන මුළු ගම්වාසීන්ම රැස්කරවා ඒ මිනිසුන්ට අවවාද දෙමින් මෙසේ වදාළහ: “මේ කැස්බෑවා දෙස බලන්න. මූ අන්ය මත්ස්යයෝ සහ කැස්බෑවෝ මහ ගඟට යන කල්හි, තමාගේ වාසස්ථානය කෙරෙහි ආලය සිඳ ගැනීමට නොහැකිව, ඔවුන් සමග නොගොස් මා මැටි ගන්නා ස්ථානයට වැදී ලැගුම් ගත්තේය. ඉන්පසු මා මැටි ගනු පිණිස මහ උදැල්ලකින් පොළොව හාරන විට උගේ පිට කටුව බිඳී ගිය අතර මැටි පිඬක් මෙන් මම ඌ ගොඩබිමට හෙළුවෙමි. මූ තමන් විසින් කරගන්නා ලද කර්මය සිහිකොට ගාථා දෙකකින් විලාප නඟා මරණයට පත් විය. මෙසේ මූ තමාගේ වාසස්ථානයට ආලය කිරීම හේතුවෙන් මරණයට පත් විය. එබැවින් ඔබලා ද මේ කැස්බෑවා වැනි නොවන්න. මෙතැන් පටන් ‘මාගේ රූපය, මාගේ ශබ්දය, මාගේ ගන්ධය, මාගේ රසය, මාගේ ස්පර්ශය, මාගේ පුත්රයා, මාගේ දියණිය, මාගේ දාස දාසියෝ, මාගේ රන් රුවන්’ යැයි තෘෂ්ණා වශයෙන් හෝ පරිභෝග වශයෙන් හෝ නොගන්න. මේ සත්ත්වයා හුදෙකලාවම ත්රිවිධ භවයේ පරිවර්තනය වෙයි (සැරිසරයි).” මෙසේ බුද්ධ ලීලාවෙන් මහජනයාට අවවාද දුන්හ. ඒ අවවාදය මුළු දඹදිව පැතිරී අවුරුදු හැට දහසක් පමණ කල් පැවතුණේය. මහජනයා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට ආයු කෙළවර දෙව්ලොව පිරවූහ (දෙව්ලොව උපන්හ). බෝධිසත්ත්වයෝ ද එසේම පින්කම් කොට ස්වර්ග පුරය පිරවූහ.
බෝධිසත්ත්වයෝ ඉබ්බාගේ මරණය නිදසුන් කොට ගම්වාසීන්ට දහම් දෙසූ අයුරු.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය සමාධාන කළ (ගළපා දැක්වූ) සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ කුල පුත්රයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල කැස්බෑවා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. කුඹල්කරු වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ කච්ඡප ජාතක වර්ණනාවයි.
“තඤ්ච අප්පං” (එය ස්වල්පයකි) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අනුගමනය නොකළ යුතු විසිඑක් ආකාරයක අනේසන (නුසුදුසු දිවි පැවතුම්) අරභයා දේශනා කරන ලදී. එක් කලෙක බොහෝ භික්ෂූහු:
යනාදී වූ මෙබඳු විසිඑක් ආකාර අනේසනයෙන් ජීවිකාව ගෙන ගියහ. ඒ පිළිබඳ විස්තරය සාකේත ජාතකයෙහි (ජා· 1.2.173-174) මතු සඳහන් වන්නේ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් එසේ ජීවත් වන බව දැන, “මේ කාලයෙහි බොහෝ භික්ෂූහු නුසුදුසු ලෙස දිවි ගෙවති. ඔවුන් වනාහි මෙසේ ජීවත්වීමෙන් යක්ෂ ආත්මවලින් හෝ ප්රේත ආත්මවලින් නොමිදෙන්නෝ ය; ගැල උසුලන ගොනුන් වී උපදින්නෝ ය; නිරයෙහි උපදින්නෝ ය. එබැවින් මොවුන්ගේ හිතසුව පිණිස, යහපත පිණිස, මාගේ අදහසට හා වැටහීමට අනුව එක් ධර්ම දේශනාවක් කිරීම සුදුසු ය”යි සිතා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා මෙසේ අවවාද කළ සේක: “මහණෙනි, විසිඑක් ආකාර වූ අනේසනයෙන් ප්රත්යය ඉපදවීම නොකළ යුතු ය. නුසුදුසු පරිදි උපදවා ගන්නා පිණ්ඩපාතය ගිනිගෙන දිලිසෙන යකඩ ගුලි හා සමාන ය; හලාහල විෂ හා සමාන ය. නුසුදුසු ලෙස මේ ප්රත්යය සෙවීම බුදු, පසේබුදු, ශ්රාවකයන් වහන්සේලා විසින් ගරහන ලද්දකි; ප්රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. නුසුදුසු පරිදි උපදවන පිණ්ඩපාතය වළඳන භික්ෂුවට සතුටක් හෝ සොම්නසක් නැත. මෙසේ උපදවා ගන්නා පිණ්ඩපාතය මාගේ ශාසනයෙහි දී සැඩොලෙකුගේ ඉඳුල් ආහාරය හා සමාන ය. ඒ ප්රත්ය පරිභෝග කිරීම සතධම්ම මානවකයා විසින් සැඩොලෙකුගේ ඉඳුල් බත් අනුභව කිරීම හා සමාන වේ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සැඩොල් කුලයෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්වූවාහු, කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා ගමනට අවශ්ය සහල් ද බත් මුලක් ද ගෙන මගට පිළිපන්හ. එකල බරණැස ප්රසිද්ධ බ්රාහ්මණ මහාසාර කුලයක උපන් සතධම්ම නම් එක් මානවකයෙක් විය. ඔහු ද කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා සහල් ද බත් මුලක් ද නොගෙන ම මගට පිළිපන්නේ ය. මේ දෙදෙනා ම මහමග දී මුණගැසී එකට ගමන් කළහ. මානවකයා බෝධිසත්ත්වයන්ගෙන් “නුඹ කිනම් ජාතිකයෙක් දැ”යි විචාළේ ය. හෙතෙම “මම සැඩොලෙකැ”යි කියා, “නුඹ කිනම් ජාතිකයෙක් දැ”යි මානවකයාගෙන් විචාළේ ය. “මම උසස් බ්රාහ්මණයෙක්මි”යි හෙතෙම කීවේ ය. “යහපත, අපි යමු”යි දෙදෙනා ම මගට පිළිපන්හ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උදේ ආහාර වේලාවෙහි ජල පහසුව ඇති තැනක හිඳ අත් සෝදාගෙන බත් මුල ලිහා, “මානවකය, බත් අනුභව කරව”යි කීහ. එවිට “බොල චණ්ඩාලය! මට තොපේ බතෙන් කාරියක් නැතැ”යි කීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “යහපතැ”යි කියා බත් මුල ඉඳුල් නොකර ම තමන්ට යැපෙන ප්රමාණයට වෙනත් කොළයක බහා, බත් මුල බැඳ පසෙක තබා, ආහාර අනුභව කොට පැන් බී අත් පා සෝදාගෙන සහල් ද ඉතිරි බත් කොටස ද ගෙන, “තරුණය, යමු”යි කියා මගට පිළිපන්හ. ඔවුහු දවස පුරා ම ගමන් කොට සවස් කාලයේ දෙදෙනා ම එක් ජල පහසුව ඇති තැනකට පැමිණ නා ගොඩට ආහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පහසු තැනක හිඳ බත් මුල ලිහා මානවකයාගෙන් නොවිමසා ම අනුභව කරන්නට පටන් ගත්හ. දවස පුරා ම ඇවිද ගමන් විඩාවෙන් ක්ලාන්ත වූ මානවකයා සාගින්නෙන් පෙළෙමින්, “ඉදින් මට බත් දෙන්නේ නම් අනුභව කරන්නෙමි”යි බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියේ ය. අනෙකා ද කිසිවක් නොකියා අනුභව කළේ ම ය. මානවකයා සිතුවේ “මේ සැඩොලා මට කතා නොකර ම සියල්ල අනුභව කරයි. ඔහුට පීඩා කොට හෝ බත් මුල ගෙන උඩින් ඇති ඉඳුල් බත් ඉවත දමා ඉතිරි කොටස අනුභව කරන්නට වටී” කියා ය. ඔහු එසේ කොට ඉඳුල් බත් අනුභව කළේ ය. ඉක්බිති අනුභව කළ ඇසිල්ලෙහි ම ඔහුට, “මා විසින් මාගේ ජාති කුල ගෝත්රයට නුසුදුසු ක්රියාවක් කරන ලදි; මා විසින් සැඩොලෙකුගේ ඉඳුල් බත් කන ලදී” යයි බලවත් විපිළිසර බවක් උපන්නේ ය. එකෙණෙහි ම ලේ සහිත බත් ඔහුගේ මුවින් පිටවිය (වමනය විය). හෙතෙම “අහෝ! අල්පමාත්ර වූ කරුණක් නිසා මා විසින් මේ නුසුදුසු ක්රියාව කරන ලද්දේ නිරර්ථක ය”යි උපන් බලවත් ශෝකයෙන් වැළපෙමින් පළමු වන ගාථාව පැවසී ය.
“එම බත ද ඉතා ස්වල්පයකි, එය ද ඉඳුල් ය. එම ඉඳුල් බත ද ඔහු දුන්නේ ඉතා අපහසුවෙනි. එසේ වුව ද පිරිසිදු බ්රාහ්මණ ජාතිකයෙක් වූ මම එය අනුභව කළෙමි. නමුත් අනුභව කළ ඒ දෙය ද (වමනය ලෙස) පිටවී ගියේ ය.”
මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙසේ ය: යමක් මා විසින් අනුභව කරන ලද ද, එය ද ටිකක් වූ ද ඉඳුල් වූ ද බතකි. එය ද ඒ සැඩොලා තමන්ගේ කැමැත්තෙන් මට දුන්නේ නැත; ඉක්බිති වනාහි (මා විසින්) පොළඹවනු ලබමින් ඉතා අපහසුවෙන් දුන්නේ ය. ඒ මම පිරිසිදු බ්රාහ්මණ ජාතිකයෙක් වෙමි. එහෙයින් මා විසින් යමක් අනුභව කරන ලද ද, එය ලේ සමග වමනය වී පිටතට ආවේ ය.
මෙසේ මානවකයා වැළපී, “දැන් මා විසින් මෙබඳු නුසුදුසු ක්රියාවක් කොට ජීවත් වීමෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද?”යි සිතා වනයට වැදී, කිසිවෙකුට නොපෙනී, අනාථව මරණයට පත් විය.
බඩගින්න ඉවසා ගත නොහී චණ්ඩාලයාගේ ඉඳුල් බත් උදුරා කන සප්ත ධර්ම බ්රාහ්මණයා.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව දක්වා, “මහණෙනි! යම් සේ සතධම්ම මානවකයාට ඒ සැඩොලා ඉඳුල් කළ බත අනුභව කොට, තමා විසින් නුසුදුසු ආහාරය අනුභව කළ බැවින් සිනාවක් හෝ සතුටක් උපන්නේ නැත. එසේ ම යමෙක් මේ බුදු සසුනෙහි පැවිදි වූයේ නුසුදුසු පරිදි දිවි ගෙවයි ද, හෙතෙම එසේ ලබන ලද සිවුපසය පරිභෝග කරයි නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කළ, ගරහන ලද දිවි පෙවෙතක් ඇති බැවින් (ඔහුට) සිනාවක් හෝ සොම්නසක් උපදින්නේ නැතැ”යි වදාරා, අභිසම්බුද්ධ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවන ගාථාව ද වදාළ සේක.
“යමෙක් මේ (ආජීව පාරිශුද්ධි සීල) ධර්මය බැහැර කොට, අධර්මයෙන් ජීවත් වේ ද, හෙතෙම නුසුදුසු ලාභයක් ලැබූ සතධම්ම බ්රාහ්මණයා මෙන් ඒ ලාභයෙන් සතුටක් නොලබයි.”
එහි, ධම්මං යනු ආජීව පාරිශුද්ධි සීල ධර්මයයි. නිරංකත්වා යනු එය බැහැර කොට, ඉවත ලා යන්නයි. අධම්මෙන යනු විසිඑක් වැදෑරුම් වූ අනේසන හෙවත් මිථ්යා ජීවිකාවෙනි. සතධම්මො යනු ඔහුගේ නමයි; ‘සන්තධම්මො’ යනු ද පාඨයකි. න නන්දති යනු සතධම්ම මානවකයා ‘සැඩොලා ඉඳුල් කළ බත් මා විසින් ලබන ලදැ’යි ඒ ලාභයෙන් සතුටු නොවන්නා සේ, මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ කුල පුත්රයා ද නුසුදුසු ලෙස ලබන ලද ලාභය අනුභව කරමින් සතුටු නොවෙයි; සන්තෝෂ නොවෙයි; ‘බුදුන් විසින් ගරහන ලද ජීවන ක්රමයකින් ජීවත් වෙමි’යි දොම්නසට පත් වූයේ ම වෙයි. එබැවින් නුසුදුසු විධියට (අනේසනයෙන්) දිවි ගෙවන්නාට වඩා, සතධම්ම මානවකයා මෙන් වනයට වැදී අනාථව මරණයට පත්වීම උතුම් ය.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව පවත්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි බොහෝ භික්ෂූහු සෝවාන් ආදී මාර්ගඵලවලට පැමිණියාහු ය. “එකල මානවකයා වූයේ මේ ආනන්ද තෙරුන් ය; සැඩොල් පුත්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
නව වන වූ සතධම්ම ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“දුද්දදං දදමානානං” (දීමට අපහසු දේ දෙනු ලබන්නවුන්ට) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි සාමූහිකව දුන් දානයක් (ගණ දානයක්) අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර යහළු කෙළඹි පුත්රයෝ දෙදෙනෙක් සම්මාදම් එක්රැස් කොට, සියලු පිරිකර සහිත දානයක් සූදානම් කර, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ආරාධනා කොට, සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දන් දී, සත්වන දිනයෙහි සියලු පිරිකර පූජා කළහ. ඔවුන් අතරින් එම පිරිසගේ නායකයා ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව හිඳ, “ස්වාමීනි, මේ දානයෙහි බොහෝ දේ දායක වූ අයද වෙති, ස්වල්ප වශයෙන් දායක වූ අයද වෙති. ඒ සියලු දෙනාටම මේ දානය මහත්ඵල වේවා!” යි දානමය පින පැවරුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උපාසකවරුනි, ඔබ විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට දන් දී මෙසේ පින් පැවරීමෙන් මහත් කුසල කර්මයක් සිදු කරන ලදි. පුරාණ පණ්ඩිතයෝ ද දන් දී මේ අයුරින්ම පින් පැමිණවූහ” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට බමුණු කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, ගිහිගෙය අතහැර ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. අනතුරුව තවුස් පිරිසකගේ නායකයා වී හිමාල වනයෙහි බොහෝ කාලයක් වාසය කොට, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස ජනපද චාරිකාවෙහි යෙදෙමින් බරණැස් නුවරට පැමිණියහ. එහි රජ උයනෙහි නැවතී පසුදින නුවර දොරටුව අසල ගමක පිරිවර සමඟ පිඬු සිඟා වැඩියහ. මිනිස්සු දානය දුන්හ. ඊට පසුදින බරණැස් නුවර පිඬු සිඟා වැඩියහ. මිනිස්සු සතුටින් පිළිගෙන භික්ෂාව දී, සාමූහිකව සම්මාදම් එකතු කොට, දන් පිළියෙල කර, තවුස් පිරිසට මහා දානයක් පැවැත්වූහ. දානය අවසානයේ පිරිස් නායකයා පෙර පරිදිම පවසා එම ක්රමයෙන්ම දානමය පින පැවරුවේය. බෝධිසත්වයෝ, “ඇවැත්නි, සිතේ පැහැදීම ඇති කල්හි දානය ස්වල්පයයි කීමක් නැතැයි” වදාරා අනුමෝදනා කරමින් පහත ගාථාවන් දේශනා කළහ.
බෝධිසත්ව තාපසතුමා උපාසකයාට දානයේ අනුසස් පහදා දීම.
“දීමට දුෂ්කර වූ දේ දෙන, කිරීමට අපහසු දේ කරන (සත්පුරුෂයන්ව) අසත්පුරුෂයෝ අනුකරණය නොකරති. සත්පුරුෂ ධර්මය දැනගැනීම (හා අනුගමනය කිරීම) අපහසුය.”
“එබැවින් සත්පුරුෂයන්ගේ සහ අසත්පුරුෂයන්ගේ මෙලොවින් මතු ගතිය (ඉරණම) වෙනස් වේ. අසත්පුරුෂයෝ නිරයට යති. සත්පුරුෂයෝ ස්වර්ගය පිහිට කරගනිති.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාව වදාළහ.
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය: දුද්දදං යනු, ලෝභය ද්වේෂය ආදී ක්ලේශයන්ට යටත් වූ අඥාන පුද්ගලයන්ට දානය දීම කළ නොහැකි දෙයකි. එබැවින් එය ‘දීමට අපහසු දෙයක්’ (දුද්දද) යැයි කියනු ලැබේ. තං දදමානානං දුක්කරං කම්ම කුබ්බතං යනු, එම දානමය පුණ්යකර්මය සියලු දෙනාටම කළ නොහැකි බැවින්, දුෂ්කර වූ එම ක්රියාව කරන්නවුන්ව යන්නයි. අසන්තො යනු, නුවණ නැති බාලයෝ ය. නානුකුබ්බන්ති යනු, (බාලයෝ) එම යහපත් ක්රියාව අනුකරණය නොකරති. සතං ධම්මො යනු, පණ්ඩිතයන්ගේ ස්වභාවයයි; මෙය දානය අරබයා කියන ලද්දකි. දුරන්නයො යනු, ඵලය හා සම්බන්ධ බැවින් දැන ගැනීමට අපහසුය; එනම් ‘මෙබඳු දානයකට මෙබඳු විපාකයක් ලැබෙයි’ යන්න අවබෝධ කර ගැනීම දුෂ්කර ය. තවද, දුරන්නයො යනු ‘ලැබීමට අපහසු’ යන අර්ථය ද දෙයි; අඥානයන්ට දානය දී එහි ඵලවිපාක ලැබිය නොහැකිය යන අර්ථයි. නානා හොති ඉතො ගති යනු, මෙලොව අතහැර පරලොව යන්නවුන්ගේ ප්රතිසන්ධිය (උපත) විවිධ වෙයි. අසන්තො නිරයං යන්ති යනු, නුවණ නැති දුස්සීල අය දන් නොදී, සිල් නොරැක නිරයට යති. සන්තො සග්ගපරායණා යනු, පණ්ඩිතයෝ වනාහි දන් දී, සිල් රැක, පෙහෙවස් සමාදන් වී, ත්රිවිධ සුචරිතය පුරවා සුගතිය පිහිට කරගනිති; මහත් වූ දිව්ය සම්පත් අනුභව කරති.
මෙසේ බෝධිසත්වයෝ දානානුමෝදනාව සිදුකොට, වැසි සාරමස එහිම වාසය කළහ. වස් කාලය අවසන් වූ පසු හිමාල වනයට ගොස් ධ්යාන උපදවාගෙන, (මරණින් මතු) නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇතිව බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල තාපස පිරිස වූයේ දැන් මේ බුදු පිරිසය. ගණ ශාස්තෘවරයා වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
දසවන දුද්දද ජාතක වර්ණනාව යි.
තුන්වන කල්යාණ වර්ගය නිමියේය.
එහි උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේය:
කල්යාණධම්ම, දද්දර, මක්කටි, දුබ්භිමක්කට, ආදිච්චුපට්ඨාන, කළායමුට්ඨි, තින්දුක, කච්ඡප, සතධම්ම සහ දුද්දද යන මේ ජාතක දසයයි.
“ධනුග්ගහො අසදිසො” (අසමසම දුනුධරයා) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි උන්වහන්සේගේ මහාභිනිෂ්ක්රමණය මුල්කරගෙන දේශනා කළ සේක. එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවෙහි රැස්ව භාග්යවතුන් වහන්සේගේ මහා නෛෂ්ක්රම්ය පාරමිතාව වර්ණනා කරමින් වැඩ සිටියාහුය. එහි වැඩම කළ ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, නුඹලා දැන් කිනම් කතාවකින් යුතුව සිටියහුදැ”යි විචාරා, “මේ කතාවෙනි”යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි! තථාගතයන් වහන්සේ දැන් පමණක් මහාභිනිෂ්ක්රමණය කළාහු නොවෙති. පෙරත් රජ සැප හැරදමා (සේසත හැරදමා) නික්මුණාහු ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් සේක. ඒ දරුවා නිරුපද්රිතව උපන් බැවින්, නම් තබන දවසේ “අසදිස” (අසමසම) කුමාරයා යයි නම් කළහ. ඉක්බිති මොහු ඇවිදින දුවපැන නටන අවධියේ තවත් පින් ඇති දරුවෙක් (සත්ත්වයෙක්) දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහුද නිරුපද්රිතව උපන් බැවින් නම් තබන දවසේ “බ්රහ්මදත්ත” කුමාරයා යයි නම් කළහ. ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් බෝසතාණන් වහන්සේ සොළොස් වයස් කාලයේ තක්සලා නුවරට ගොස් දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමාගේ සමීපයෙහි ත්රිවේදය ද අටළොස් ශිල්ප ද ඉගෙනගෙන, එම ශිල්ප අතරින් දුනු ශිල්පයෙහි අසමාන (අසදිස) පුහුණුවක් ලබාගෙන බරණැසට පෙරළා පැමිණියහ. පිය මහරජතුමා මරණාසන්න කාලයේ “අසදිස කුමාරයාට රාජ්යය දී බ්රහ්මදත්ත කුමරුට යුවරජකම දෙව”යි කියා සිටියදී කලුරිය කළේය. පියා කලුරිය කළ කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේට රාජ්යය පවරද්දී “මට රාජ්යයෙන් ඵලක් නැතැ”යි රජකම ප්රතික්ෂේප කළහ. එබැවින් බ්රහ්මදත්ත කුමරු රාජ්යයෙහි අභිෂේක කළහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “මට රාජ්යයෙන් ප්රයෝජනයක් නැතැ”යි කිසිවක් නොකැමැති වූ සේක. කණිටු සොහොයුරා රජ කරද්දී සාමාන්ය ස්වභාවයෙන්ම විසූහ. රජතුමා ළඟින්ම ඇසුරු කරන රාජපාදමූලිකයෝ, “අසදිස කුමාරයා රජකම බලාපොරොත්තු වන්නේ ය”යි කියා රජු ලවා බෝධිසත්ත්වයන් කෙරෙහි සිත් බිඳවූහ. රජතුමා ද ඔවුන්ගේ වචනය විශ්වාස කොට බිඳුණු සිත් ඇත්තේ “මගේ සහෝදරයා අත්අඩංගුවට ගනිව්” යයි මිනිසුන් යෙදවීය.
ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේගේ යහපත කැමති එක් සේවකයෙක් ඒ බව දැන්වීය. බෝසතාණන් වහන්සේ බාල සහෝදරයා කෙරෙහි කිපී නගරයෙන් නික්ම වෙනත් රටකට ගොස් “එක් දුනුවායෙක් අවුත් රජ දොරටුවේ සිටියේ ය”යි රජුට දැන්වූහ. රජතුමා “ධනය කොපමණ බලාපොරොත්තු වන්නේදැ”යි විචාළේය. “වසරකට කහවණු ලක්ෂයක්” යැයි කී විට “හොඳයි එන්නැ”යි කීවේය. ඉක්බිති රජතුමා අවුත් සමීපයේ සිටි ඔහුගෙන් “නුඹ දුනුවායෙක්දැ”යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!” “යහපති, මට උපස්ථාන කරව”යි කීය. හෙතෙම එතැන් පටන් රජුට උපස්ථාන කළේය. ඔහුට දෙන වියදම් ප්රමාණය දැක “මොහු අති විශාල වැටුපක් ලබයි” කියා පැරණි දුනුවායෝ දොස් නැගූහ. ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා උයනට ගොස් මඟුල් ගල්තලාව සමීපයෙහි තිර රෙදිවලින් වට කරවා අඹ ගස මුල මහා යහනක වැතිරුණේ උඩ බලමින් ගස මුදුනෙහි එක් අඹ පොකුරක් දැක, “මෙය ගසට නැග කඩාගන්නට නොහැකිය”යි සිතා දුනුවායන් කැඳවා “මේ අඹ පොකුර ඊතලයෙන් විද කඩා හෙළන්නට හැකිදැ”යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මෙය අපට බැරිකමක් නැත. දේවයන් වහන්සේ විසින් බොහෝ වාරවලදී අපේ ක්රියා දැක ඇත. එහෙත් අළුතෙන් පැමිණි දුනුවායා අපට වඩා වැඩි වැටුප් ලබයි. ඔහු ලවා කඩවා ගනු මැනවැ”යි කීහ.
රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ කැඳවා, “දරුව, මේ අඹ පොකුර බිම හෙළිය හැකි වන්නේදැ”යි ඇසීය. “එසේය මහරජ, සුදුසු අවස්ථාවක් ලබන්නේ නම් හැකි වන්නෙමි”යි කීය. “කොතැනකදැ”යි රජ ඇසීය. “ඔබ වහන්සේගේ සයනය තිබෙන තැන ය”යි බෝසත්හු කීහ. රජතුමා සයනය ඉවත් කරවා ඉඩ සැලැස්වීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ අතෙහි දුන්නක් නැත. ඇඳුම් අතරෙහි සඟවාගෙන (කොටස් වශයෙන්) හැසිරෙයි. ඒ නිසා “වටතිරයක් ලැබිය යුතුය”යි කීහ. රජතුමා “යහපතැ”යි තිරයක් ගෙන්වා වට කෙරෙව්වේය. බෝසතාණන් වහන්සේ තිරය ඇතුළට පිවිස උඩින් ඇඳ සිටි සුදු වස්ත්රය ඉවත් කොට එක් රතු පාට වස්ත්රයක් ඇඳ, බඳපටිය බැඳ, පසිම්බුවෙන් සන්ධි කළ හැකි කඩුව පිටතට ගෙන වම් උරේ එල්ලාගෙන, රන් හැට්ටය ඇඳගෙන ඊතල කොපුව පිටෙහි බැඳගෙන, කොටස් සවිකර තැනූ (සන්ධි යුක්ත) බැටළු අඟෙන් සාදන ලද මහා දුන්න අතින් ගෙන, පබලු වැලක් වැනි ඉතා රතු දුනු දියක් යොදාගෙන, නළල්පට හිසේ ගැට ගසා, තියුණු ඊතලය නියවලින් කරකවමින්, තිරය දෙබෑ කොට පොළොව පලාගෙන මතුවෙන සරසන ලද නාග රාජයෙකු මෙන් නික්මී ඊතල විදින තැනට ගොස් ඊතලය සූදානම් කොට රජතුමාට මෙසේ කීහ. “මහරජතුමනි, කෙසේද? මේ අඹ පොකුර උඩට යන ඊ පහරින් (ආරෝහණ කාණ්ඩයෙන්) බිම හෙළන්නෙම් ද? නැතිනම් පහළට එන ඊ පහරින් (අවරෝහණ කාණ්ඩයෙන්) බිම හෙළන්නෙම් ද?” “දරුව, මම බොහෝ විට උඩට යන ඊ පහරින් කැඩෙනු දැක ඇත්තෙමි. පහළට එන ඊ පහරින් කැඩෙනු දැක නැත්තෙමි. පහළට එන ඊ පහරින් හෙළන්නැ”යි කීය. “මහරජ, මේ ඊතලය චාතුර්මහාරාජික භවනය දක්වා ඉහළට ගොස් තෙමේම ආපසු බසින්නේය. ඊතලය බසින තුරු ඔබ වහන්සේ විසින් ඉවසා සිටීමට වටී ය”යි කීහ. රජතුමා “යහපතැ”යි පිළිගත්තේය.
අසදෘශ කුමාරයා දුන්න අතැතිව තිරයෙන් මෑත් වූ අයුරු
දුනුවායා නැවතත් රජුට මෙසේ කීවේය: “මහරජතුමනි, මේ ඊතලය වනාහි ඉහළ නගිමින් අඹ පොකුරේ නටුව මැදක් දක්වා කපාගෙන ඉහළ නගින්නේය. පහළට බසිමින් කෙසඟක් පමණවත් ඒ මේ අත නොගොස්, කැපූ සීමාවටම වැටී අඹ පොකුර ගෙන බසින්නේය. මහරජතුමනි, බලනු මැනවැ”යි වේගය උපදවා ඊතලය විද්දේය. ඊතලය අඹ පොකුරේ නටුව වැද අඩක් කපාගෙන ඉහළ නැංගේය. බෝසතාණෝ “දැන් ඒ ඊතලය චාතුර්මහාරාජික භවනය දක්වා යන්නට ඇතැ”යි දැනගෙන, පළමුව යැවූ ඊතලයට වඩා වේගයෙන් තවත් ඊතලයක් විද්දේය. එය ගොස් මුලින් යැවූ ඊයේ පසු කෙළවරට පහර ගසා ආපසු හරවා, එම දෙවන ඊය තව්තිසා භවනට නැගුනේය. එහිදී එය දෙවියෝ අල්ලා ගත්හ. ආපසු එන පළමු ඊතලයේ වාතය කපාගෙන එන ශබ්දය හෙණ හඬ මෙන් විය. මහජනයා විසින් “මේ කිනම් ශබ්දයක්දැ”යි විමසූ කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ, “ඒ ආපසු එන ඊතලයේ ශබ්දය” යයි කීහ. තම තමන්ගේ ශරීරවලට ඊය වැදේ යයි බියෙන් තැති ගත් මහජනයා “බිය නොවන්නැ”යි කියා අස්වසා “ඊතලය බිමට වැටෙන්නට නොදෙන්නෙමි”යි කීවේය. ඊතලය පහළට එමින් කෙසඟක් පමණවත් එහා මෙහා නොගොස් නටුවේ අඩක් කැපූ සීමාවටම වැටී අඹ පොකුර නටුවෙන් සිඳ දැමුවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ අඹ පොකුර ද ඊතලය ද බිම වැටෙන්නට නොදී අහසේදීම පිළිගනිමින්, එක් අතකින් අඹ පොකුරත් අනිත් අතින් ඊයත් අල්ලා ගත්හ. මහජනයා ඒ අසිරිය දැක “අප විසින් මෙබඳු පුදුමයක් මීට පෙර දැක නැතැ”යි මහා පුරුෂයාට ප්රශංසා කරති; මහත් නාද කරති; අත්පොළසන් දෙති; ඇඟිලි පුරුක් ගසති (අසුරුසන් දෙති); උණ බට දහස් ගණනක හඬ පතුරුවති; වස්ත්ර උඩ දමති. තුටුපහටු වූ රජ පිරිස බෝසතාණන් වහන්සේට දුන් ධනය කෝටි ගණනකි. රජතුමා ද ඔහුට ධන වර්ෂාවක් වස්වන්නාක් මෙන් බොහෝ ධනය හා මහත් වූ යසස ලබා දුන්නේය.
මෙසේ රජතුමා විසින් සත්කාර ගරුකාර කරන ලද බෝසතාණන් වහන්සේ එහි වසන කල්හි, “අසදිස කුමාරයා බරණැස් නුවර නැතැ”යි දැනගත් රජවරුන් සත් දෙනෙක් පැමිණ බරණැස් නුවර වටකරගෙන “රාජ්යය දෙව, නැත්නම් යුද කරව”යි රජුට හසුනක් යැවූහ. බ්රහ්මදත්ත රජ මර බියෙන් බියපත් වී “මාගේ සහෝදරයා කොහි වසන්නේදැ”යි විචාරා, එක් අසල්වැසි රජ කෙනෙකුට උපස්ථාන කරන්නේ යයි අසා, “සහෝදරයා නොපැමිණියහොත් මගේ දිවි නැත; යව්, මාගේ වචනයෙන් ඔහුගේ පා වැඳ ක්ෂමා කරවා කැඳවාගෙන එව”යි දූතයන් යැවීය. ඔවුහු ගොස් බෝසතාණන්ට ඒ පුවත සැල කළාහුය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ පුවත තමන් සේවය කළ රජතුමාට පවසා බරණැසට ආපසු ගොස්, සහෝදර රජතුමාට “බිය නොවන්නැ”යි අස්වසා, ඊතලයක අකුරු කොටා: “අසදිස කුමාරයා වන මම ආවෙමි. තවත් එක් ඊතලයක් විදිමින් තොප හැමදෙනාගේ දිවි තොර කරන්නෙමි. ජීවත් වීමට කැමති අය පලා යව”යි ලියා, අටල්ලෙහි සිට සත් රජවරුන් ආහාර අනුභව කරන රන් තලියෙහි ඇති නෙළුම් මොට්ටුව මත ඊතලය හෙළූහ. ඔවුහු ඒ අකුරු දැක මර බියෙන් සියල්ලෝම පලා ගියහ. මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ කුඩා මැස්සෙකු බොන තරම්වත් ලේ බිඳක් හෝ නොසොල්වා, සත් රජවරුන් පලවා හැර, බාල සහෝදරයාට රජ සැප පවරා, කාම සැප හැරදමා තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන දිවි කෙළවර බඹලොව උපන්නාහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි! මෙසේ අසදිස කුමාරයා සත් රජවරුන් පලවා හැර දිනන ලද යුද ඇත්තේ තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූයේ ය”යි වදාරා අභිසම්බුද්ධ වී මේ ගාථා වදාළ සේක:
“මහත් වූ බල ඇති, ඊතලය දුරට විදිනා වූ, ඉලක්ක නොවරදවා විදින, මහා කායයන් පලන්නා වූ, අසදිස නම් රාජ පුත්ර දුනුවායා,”
“සියලු සතුරන් සමඟ යුද කොට පලවා හැර කිසිවෙකුත් නොපෙළීය. මලනුවන් සුවපත් කොට සීල සංයමයට (පැවිද්දට) පැමිණියේය.”
යන මේ ගාථා වදාළ සේක.
එහි අසදිසො යනු හුදෙක් නමින් පමණක් නොව බලයෙන්, වීර්යයෙන් හා නුවණින් ද අසමාන හෙවත් ‘අසදිස’ වේ. මහබ්බලො යනු කාය බලයෙන් හා ඤාණ බලයෙන් ද මහ බල ඇත්තේය. දූරෙපාතී යනු චාතුර්මහාරාජිකය හා තාවතිංස භවනය දක්වා ඊතලය යැවීමට සමත් බැවින් දුරට විදින්නේය. අක්ඛණවෙධී යනු නොවරද්දාම විදින්නේය. නැතහොත් ‘අක්ඛණ’ යයි විදුලියට කියනු ලැබේ; එක් විදුලියක් නික්මෙන විට ඇතිවන ඒ එළියෙන් සත් අට වරක් ඊතල ගෙන විදියි යන අර්ථයෙන් ‘අක්ඛණවෙධී’ නම් වේ. මහාකායප්පදාලනො යනු ලොකු ශරීර පලයි. ඒ මහා කාය සත (7) නම්:
එහි සම් කය පලන අනිකෙක් මීහරක් හම සිදුරු කරයි; මොහු වනාහි මීහරක් සම් සියයක් වුව පසාරු කරයි. අනිකෙක් අඟල් අටක් ඝන තිඹිරි ලෑල්ලක් හෝ අඟල් හතරක් ඝන පියා ලෑල්ලක් (පියා පෝරු) සිදුරු කරයි; හෙතෙම (බෝසත්තුමා) වනාහි එකට බැඳි ලෑලි සියයක් වුවද සිදුරු කරයි. එසේම දෑඟුල් (අඟල් 2) ඝන තඹ තහඩුවක් ද, අඟලක් ඝන වූ යකඩ තහඩුවක් ද විදිනු ලබයි. වැලි කරත්තයක හෝ ලෑලි කරත්තයක හෝ පිදුරු කරත්තයක හෝ පසුපසින් ඊයක් යවා ඉදිරිපසින් විදියි. ප්රකෘති ජලයෙහි සතර උසබක් (රියන් 560ක්) පමණ ගැඹුරු තැනකට වුවද ඊ යවයි. ගොඩබිම අට උසබක් (රියන් 1120ක්) පමණ දුරට විදියි. මෙසේ මේ මහා කාය සත පලන බැවින් මහාකායප්පදාලනො නම් වේ. සබ්බාමිත්තෙ යනු සියලු අමිත්රයන්ය. රණං කත්වා යනු යුද්ධ කොට පලවා හැරියේය යන අර්ථයි. න ච කිඤ්චි විහෙඨයි යනු එකෙකු ද නොවෙහෙසුවේය; වෙහෙසට පත් නොකරමින්ම ඊතලය යැවීම් පමණකින්ම යුද කොට දිනුවේය. සංයමං අජ්ඣුපාගමී යනු සීල සංවරයට හෙවත් පැවිද්දට එළඹියේය යනුයි.
මෙසේ ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බාල සහෝදරයා වූයේ දැන් මේ ආනන්දය. අසදිස කුමාරයා වනාහි මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
පළමුවන අසදිස ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“සඞ්ගාමාවචරො සූරො” යන මේ ගාථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ නන්ද තෙරුන් වහන්සේ අරබයා වදාළ
සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමු වරට කිඹුල්වත් නුවරට වැඩි ගමනේදී කණිටු සොයුරු නන්ද කුමරු පැවිදි කරවා, කිඹුල්වත්
නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩම කර වසන කල්හි ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් වහන්සේ දැඩි ලෙස කලකිරීමට පත්
වූහ. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණේ, තමා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්රය ගෙන උන්වහන්සේ සමඟ රජ මාලිගයෙන් පිටත්ව යන
අවස්ථාවේ, “නන්ද කුමාරයා බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ යන්නේලු” යයි අසා, අඩක් පීරූ හිසින් යුතුව ජනේලය තුළින් බලා ජනපද
කල්යාණිය විසින් කියන ලද “හිමිතුමනි, වහා ආපසු එනු මැනව” යන වචන සිහිපත් වීම නිසාය. මේ හේතුවෙන් උන්වහන්සේ
ශාසනයෙහි ඇල්මක් නැතිව, ශරීරය සුදුමැලි වී, නහර ඉල්පී ගිය සිරුරක් ඇත්තෝ වූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ නන්ද
තෙරුන්ගේ ඒ තත්ත්වය දැන, “මම නන්ද තෙරුන් රහත් ඵලයෙහි පිහිටුවන්නේ නම් මැනවැ”යි සිතා, උන්වහන්සේ වසන කුටියට වැඩම
කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩහිඳ, “නන්ද, කිම? ඔබ මේ ශාසනයෙහි ඇලී වසන්නෙහිද?”යි විචාළ සේක. එවිට නන්ද තෙරුන්,
“ස්වාමීනි, ජනපද කල්යාණිය පිළිබඳ සිත් ඇති බැවින් මම සසුනෙහි නොඇලෙමි”යි පැවසූහ. “නන්ද, ඔබ හිමාල වනයෙහි චාරිකා
කර තිබේද?” යි ඇසූ විට, “නැත ස්වාමීනි” යි කීහ. “එසේනම් යමු” යි වදාළ කල්හි, “ස්වාමීනි, මට ඍද්ධියක් නැත, මම
කෙසේ යන්නෙම්ද?” යි ඇසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “නන්ද, මම ඔබව මාගේ ඍද්ධි බලයෙන් ගෙන යන්නෙමි” යි වදාරා
තෙරුන් අතින් අල්ලාගෙන අහසට පැන නැඟී වැඩම කළහ. එසේ යන අතරමගදී දැවී ගිය හේනක, දැවුණු කණුවක් මත හිඳ සිටි; කන්,
නාසා සහ වලිගය සිඳී ගිය, ලොම් දැවී ගිය, සම කැඩී ගිය, හම පමණක් ඉතිරි වූ, ලෙයින් වැසී ගිය එක් වැඳිරියක් පෙන්වා,
“නන්ද, මේ වැඳිරිය දකිනවාද?” යි ඇසූ සේක. “එසේය, ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “එසේනම් මෙය හොඳින් බලාගන්න” යි වදාළ
සේක.
ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් රැගෙන පහත සඳහන් දෑ පෙන්වූ සේක:
මෙසේ පෙන්වා, “නන්ද, ඔබ තව්තිසා භවනය දැක තිබේදැ”යි විමසා, “දැක නැත ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “එන්න නන්ද! ඔබට
තව්තිසා භවනය පෙන්වන්නෙමි” යි එහි රැගෙන ගොස් පඬුපුල් අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. සක්දෙවිඳු දෙදෙව්ලොව දේව සමූහයා සමඟ
අවුත් වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේය. කෝටි දෙකහමාරක් පමණ ඔහුගේ පරිවාර භාර්යාවරුද, පරෙවි පා මෙන් රතු පා ඇති දෙවඟනන්
(කකුටපාදිනී) පන්සියයක්ද අවුත් වැඳ එකත්පසෙක හුන්නාහුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් ලවා ඒ පන්සියයක්
අප්සරාවන් දෙස කෙළෙස් වසයෙන් නැවත නැවතත් බැලෙව්වාහුය.
“නන්ද, මේ පරෙවි පා මෙන් රතු දෙවඟනන්
දකින්නෙහිද?”
“එසේය ස්වාමීනි.”
“කිම? මොවුන් වඩා ලස්සනද? නැතිනම් ජනපද කල්යාණිය වඩා
ලස්සනද?”
“ස්වාමීනි, ජනපද කල්යාණිය මොවුන් හා සැසඳූ විට අර දැවුණු වැඳිරිය මෙනි. මොවුන් හා සසඳන විට ජනපද
කල්යාණියට කිසිදු ශෝභාවක් නැත.”
“නන්ද, දැන් කුමක් කරන්නෙහිද?”
“ස්වාමීනි, කිනම් පින්කමක් කොට මේ
දෙවඟනන්ව ලබාගත හැකිද?”
“ශ්රමණ ධර්මය (මහණදම්) පිරීමෙන් ලබාගත හැකිය.”
“ස්වාමීනි, ඉදින් මට මොවුන්
ලබාදීමට භාග්යවතුන් වහන්සේ ඇප වන්නාහු නම් මම මහණදම් රකින්නෙමි.”
“නන්ද, මහණදම් පුරන්න. මම ඔබට ඇප
වන්නෙමි.”
මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ දිව්ය සමූහයා මැද බුදුරජුන්ගෙන් ඇපවීමක් (පොරොන්දුවක්) ලබාගෙන, “ස්වාමීනි,
වැඩිපුර පමා නොවන්න. එනු මැනවි, යමු. මම මහණදම් පුරන්නෙමි” යි කීහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් රැගෙන
ජේතවනාරාමයටම ආපසු වැඩි සේක. නන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද හොඳින් මහණදම් පුරන්නට පටන් ගත් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අමතා, “සාරිපුත්රයෙනි, මාගේ කණිටු සොයුරා වන නන්ද, තව්තිසා දෙව්ලොවදී දිව්ය සමූහයා මැද, දිව්ය අප්සරාවන් ලබා ගැනීම සඳහා මා ඇපකරු ලෙස ගත්තේය” යි දැන්වූ සේක. මේ ආකාරයෙන්ම:
සහ බොහෝ සෙසු භික්ෂූන් හටද මේ කරුණ දැන්වූ සේක. එවිට ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහතෙරුන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් වෙත එළඹ
මෙසේ ඇසූහ:
“ඇවැත්නි නන්ද, ඔබ තව්තිසා දෙව්ලොවදී දෙවිවරුන් මැද ‘දෙවඟනන් ලබනු පිණිස මහණදම් පුරමි’යි දසබලයන්
වහන්සේව ඇපයට ගත් බව ඇත්තද?”
මෙසේ විමසා, “මෙසේ ඇති කල්හි ඔබගේ බ්රහ්මචර්යාව ස්ත්රීන් මුල් කරගෙන පවතී;
කෙලෙස් ඇසුරු කොට පවතී. ස්ත්රීන් ලබා ගැනීම පිණිස මහණදම් පුරන ඔබත්, කුලියට වැඩ කරන කම්කරුවෙකුත් අතර ඇති වෙනස
කුමක්ද?” යි පවසා නන්ද තෙරුන් ලජ්ජා කරවූ සේක; තේජස නැති කළ සේක. මේ උපායෙන් සියලු අසූ මහා ශ්රාවකයෝ ද, සෙසු
භික්ෂූහු ද ඒ ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන්ට ලජ්ජා ඇති කරවූහ.
එවිට නන්ද තෙරුන් වහන්සේ, “මවිසින් ඒකාන්තයෙන්ම නුසුදුසු දෙයක් කරන ලද්දේය” යි ලජ්ජාවෙන් සහ බියෙන් යුතුව, දැඩි වීර්යයක් උපදවාගෙන, විදර්ශනා වඩමින් රහත් භාවයට පත් වූ සේක. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “ස්වාමීනි, මම ඔබවහන්සේව ඒ පොරොන්දුවෙන් නිදහස් කරන්නෙමි” යි කී සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “නන්ද, යම් දවසක ඔබ රහත් බවට පැමිණියේ ද, එකල්හිම මම ඒ ඇපයෙන් නිදහස් වීමි” යි වදාළ සේක. මෙම සිදුවීම මුල් කරගෙන දම් සභාවෙහි භික්ෂූන් අතර කථාවක් ඇති විය: “ඇවැත්නි, මේ නන්ද තෙරුන් වහන්සේ කෙතරම් නම් අවවාද පිළිගන්නා සුළු ද! එක් අවවාදයකින්ම ලජ්ජා භය උපදවාගෙන මහණදම් පුරා රහත්භාවයට පත්වූ සේක” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව මෙහි හුන්නාහුදැ?”යි විචාරා, එම කථාව බව දැනගත් කල්හි, “මහණෙනි, නන්ද දැන් පමණක් නොව පෙරත් අවවාද පිළිගත් කෙනෙකි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇතුන් පුහුණු කරන කුලයෙහි ඉපදුණාහ.
වැඩිවියට පැමිණි උන්වහන්සේ ඇතුන් පුහුණු කිරීමේ ශිල්පය මැනවින් නිමවා, බරණැස් රජුට විරුද්ධ වූ වෙනත් රජෙකුට
(සපත්ත රජුට) සේවය කළහ. ඔහු ඒ රජුගේ මඟුල් ඇතා මනාකොට හික්මවීය. ඒ රජතුමා “බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගන්නෙමි” යි
සිතා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද කැටුව මඟුල් ඇතු පිට නැඟ, මහා සේනාව සමඟ බරණැස් නුවරට ගොස් නුවර වට කරගෙන, “රාජ්යය
හෝ දෙව! නැතිනම් යුද්ධ හෝ කරව!” යි රජුට හසුනක් යැවීය. බ්රහ්මදත්ත රජු ද “යුද්ධ කරමු” යි පවසා පවුරු, දොරටු,
අට්ටාල සහ දොරකොටුවල ආරක්ෂක භටයන් රඳවා යුද්ධ ආරම්භ කළේය.
සතුරු රජතුමා මඟුල් ඇතාට යුද ඇඳුම් අන්දවා,
තමන් ද යුද ඇඳුම් පැළඳගෙන ඇතු පිටට නැඟී, තියුණු හෙණ්ඩුව අතින් ගෙන, “නගරය බිඳ, සතුරා මරා දමා රාජ්යය අත්පත්
කරගන්නෙමි” යි සිතා ඇතා නගරය දෙසට මෙහෙයවීය. නමුත් ඒ ඇතා සතුරන් විසින් එවන උණු මඩ, ගල් සහ නොයෙක් ආයුධ ප්රහාර
දැක මරණ බියෙන් තැතිගෙන ඉදිරියට යා නොහැකිව ආපසු හැරුණේය. ඉක්බිති ඇත් ඇදුරා (බෝධිසත්වයන් වහන්සේ) ඇතා ළඟට ගොස්,
“දරුව, ඔබ යුද්ධයෙහි දක්ෂ ශූරයෙකි; මෙබඳු අවස්ථාවක පසුබැසීම ඔබට සුදුසු නැත” යි කියා ඇතාට අවවාද කරමින් මේ ගාථා
පැවසුවේය:
“යුද්ධයෙහි හැසිර පුරුදු, ශූර වූ, බලවත් වූ කෙනෙකැයි ඔබ ප්රසිද්ධය. එබඳු වූ ඇතුනි! නගර දොරටුව (තොරණ) ළඟට පැමිණ කුමක් නිසා පසුබසින්නෙහිද?”
“එබැවින් දොරගුළු වහා විනාශ කරන්න! ඉන්ද්රඛීල (අගුළු කණු) උදුරා දමන්න! තොරණ ද (වාසල් දොරටුව) මැඩපවත්වා, ඇතුනි! වහා නගරයට පිවිසෙන්න.”
යනුවෙන් මේ ගාථා කීවේය.
මෙහි ඉති විස්සුතො යනු: දරුව, ඔබ පවතින සටන් මැඩගෙන හැසිරෙන බැවින් සඞ්ගාමාවචරො (සංගාමාවචර)
යනුවෙන් ද, ස්ථිර දැඩි සිතක් ඇති බැවින් සූරො (ශූර) යනුවෙන් ද, කායික ශක්තියෙන් යුක්ත බැවින් බලවා
(බලවත්) යනුවෙන් ද මෙසේ ප්රසිද්ධ වූයෙහිය; බොහෝ දෙනා විසින් දැනගන්නා ලද්දෙහිය.
තොරණමාසජ්ජ යනු: නගර
දොරටුවට පැමිණ ය.
පටික්කමසි යනු: කුමක් හෙයින් ආපසු යන්නෙහිද? කුමන කරුණක් නිසා නවතින්නෙහිදැයි
අසයි.
ඔමද්ද යනු: විනාශ කරන්න, පහතට හෙළන්න.
එසිකානි ච අබ්බහ යනු: නගර දොරටුවෙහි සොළොස්
රියනක් හෝ අට රියනක් පොළොවෙහි ඔබා නිසල කොට පිහිටුවන ලද ඉන්ද්රඛීල කණු ඇත. ඒවා වහා උදුරන්න, ගලවා දමන්නැයි අණ
කරයි.
තොරණානි ච මද්දිත්වා යනු: නගර දොරටුවේ උඩ කොටස මැඩපවත්වා (කඩා දමා) ය.
ඛිප්පං පවිස
යනු: වහා නගරයට පිවිසෙන්න.
කුඤ්ජර යනු: ඇතා අමතන වචනයකි.
එය අසා ඇතා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ එකම අවවාදයෙන් නැවතී, නුවර දොරටුවේ ඉන්ද්රඛීල කණු හොඬවැලින් පටලවාගෙන හතු (බිම්මල්) ගලවන්නාක් මෙන් උදුරා දමා, තොරණ කඩා බිඳ, දොරපොල්ල (පළිඝය) පහතට හෙළා, නගර දොරටුව බිඳගෙන නගරයට පිවිසියේය. මෙසේ රජුට නගරය අල්ලා දී රාජ්යය ලබා දුන්නේය.
බෝධිසත්වයන්ගේ අණින් මගුල් ඇතා නුවර දොරටු බිඳ දමන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඒ ඇතා වූයේ මේ නන්ද තෙරුන්ය. රජු වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. ඇත් ඇදුරා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
දෙවැනි වූ සංගාමාවචර ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
‘වාලොදකං අප්පරසං නිහීනං’ යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ පන්සියයක් විඝාසාදයන් (ඉඳුල් කන්නන්) අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර පන්සියයක් උපාසකවරු ගිහිගෙයි බාධා අඹුදරුවන්ට පවරා දී, බුදුබණ අසමින් එක්වම හැසිරෙති. ඔවුන් අතරින් සමහරෙක් සෝවාන් වූවෝය, සමහරෙක් සකෘදාගාමී වූවෝය, සමහරෙක් අනාගාමී වූවෝය. පෘථග්ජන එකෙක්වත් නැත. මොවුන් බුදුරජාණන් වහන්සේට දානයට ආරාධනා කරන විට ඒ උපාසකවරුන් ඇතුළත් කොටම ආරාධනා කෙරෙති. ඔවුන්ට දැහැටි කූරු, මුහුණ සෝදන දිය, වස්ත්ර, සුවඳ, මල් ආදිය දෙන පන්සියයක් කුඩා උපස්ථායකයෝ (ඔවුන්ගේ) ඉඳුල් බත් කන්නන් බවට පත්ව වෙසෙති. ඔවුහු උදෑසන බත් කා නිදාගෙන, නැගිට අචිරවතී නදියට ගොස් ගං ඉවුරේ කෑකෝ ගසමින් මල්ලව පොර අල්ලති. නමුත් ඒ පන්සියයක් උපාසකවරු නිහඬව, ඝෝෂා රහිතව විවේකීව භාවනාවෙහි යෙදෙති. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඒ ඉඳුල් කන්නන්ගේ මහත් ශබ්දය අසා, “ආනන්ද, මේ කිනම් ශබ්දයක්දැයි” තෙරුන්ගෙන් විමසා, “ස්වාමීනි, ඉඳුල් කන්නන්ගේ ශබ්දයයි” කී කල්හි, “ආනන්දය, මේ ඉඳුල් කන්නෝ දැන් පමණක් ඉඳුල් කා කෑගසන්නෝ නොවෙති, පෙරත් කෑගැසූහ. මේ උපාසකවරුද දැන් පමණක් නොව පෙරත් නිහඬව තැන්පත්ව සිටියෝ ය” යි වදාරා තෙරුන් විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ ඇමති කුලයේ ඉපදී වැඩිවියට පත්ව රජතුමාට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නා වූහ. එකල ඒ රජතුමා “පසල් දනව්ව කිපුණේය (කැළඹුණේය)” යයි අසා පන්සියයක් සින්ධව අශ්වයන් සූදානම් කරවාගෙන සිවුරඟ සෙනඟ පිරිවරා ගොස් පසල් දනව්ව සංසිඳුවා නැවත බරණැස් නුවරටම පැමිණියේය. “සින්ධව අශ්වයෝ ක්ලාන්තව සිටිති. ඔවුනට මිදි යුෂම පානය කිරීමට දෙව්” යයි අණ කළේය. සින්ධව අශ්වයෝ සුවඳවත් පානය බී අස්හලට ගොස් තම තමන්ගේ ස්ථානවල සිටියහ. ඔවුන්ට දී ඉතිරි වූ රොඩු සහිත නීරස දියර බොහෝ විය. මිනිස්සු “මෙයට කුමක් කරමුදැයි” රජතුමාගෙන් විචාළහ. රජතුමා වතුරෙන් (මිදි රොඩු) පොඩිකර පරණ රෙදිවලින් පෙරා “යම් බූරුවෝ (කොටළුවෝ) සින්ධව අශ්වයන්ට තණකොළ ආදිය ගෙනාවාහුද, ඔවුනට දෙව්” යයි දීමට සැලැස්වීය. කොටළුවෝ ඒ කසට දියරය බී මත් වී, කෑගසමින් රජ මිදුලේ ඇවිද්දාහ. රජතුමා මහා කවුළුව විවෘත කොට රජ මිදුල දෙස බලමින් ළඟ සිටි බෝසතුන් අමතා, “මිතුර, බලව! මේ කොටළුවෝ කසට වතුර බී මත් වී කෑගසමින් උඩ පනිමින් හැසිරෙති. සින්ධව කුලයේ උපන් උතුම් අශ්වයෝ වනාහි සුවඳවත් පානය බී නිහඬව තැන්පත්ව සිටිති, උඩ නොපනිති. ඊට හේතුව කුමක්දැයි” විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
උතුම් මිදි යුෂ බී ශාන්තව සිටින අශ්වයන් සහ කසට පැන් බී මත්ව නටන කොටළුවන් දෙස රජු සහ
බෝධිසත්වයන් බලා සිටින අයුරු.
“හණ නූල් පෙරහණින් පෙරා ගත්, රසයෙන් අඩු වූ, පහත් වූ දියරය බී කොටළුවන්ට මදය (මත් ගතිය) උපදියි. එහෙත් ප්රණීත රසයෙන් යුත් මේ මිදි යුෂය පානය කොට සින්ධව අශ්වයන්ට මදය (මත් බව) නූපදියි.”
එහි වාලොදකං යනු හණ (නියඳ) නූලින් හෝ කෙඳිවලින් කළ පෙරහණින් පෙරූ (මිදි) ජලයයි. ‘වාලුදකං’ යනු ද පාඨයකි. නිහීනං යනු නීරස බැවින් නිහීන වූ දියරයයි. න සඤ්ජායති යනු සින්ධව අශ්වයන්ට මදය (මත් බව) නූපදියි. මෙයට හේතුව කුමක්දැයි විමසීය.
ඉක්බිති රජුට කරුණු පහදා දෙන බෝධිසත්ත්වයෝ දෙවන ගාථාව වදාළහ.
“ජනපතිය, පහත් ජාති ඇත්තා වූ ඒ කොටළුවා අල්ප වූ ඒ (කසට) දියරය බී මත් වෙයි. ඒ පහත් ජාතියෙන් යුක්ත වීම හේතුවෙන් ඔහු (සුළු දෙයින් ද) ප්රමත්ත වෙයි. එහෙත් ධුරය උසුලන ස්වභාව ඇති, උසස් කුලයෙහි උපන් අශ්වයා අග්ර වූ රසය පානය කොට ද මත් නොවේ.”
එහි තෙන ජනින්ද පුට්ඨො යනු ජනපතිතුමනි! උතුම් රජතුමනි, යමෙක් පහත් ජන්ම ඇත්තේ ද හෙතෙම ඒ පහත් ජන්ම ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද්දේ (සුළු දෙයින් ද) මත් වෙයි, ප්රමාදයට පත් වෙයි. ධොරය්හසීලී යනු වියගස උසුලා හැසිරෙන ගතියෙන් යුක්ත වූ, උපතින්ම සින්ධව වූ අශ්වයා ය. අග්ගරසං යනු සියල්ලට පළමුව ගත් (ප්රණීත) මිදි යුෂයයි. පිවිත්වා න මජ්ජති යනු එය පානය කොට ද මත් නොවේ.
රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ වචන අසා කොටළුවන් රජ මිදුලෙන් පිටතට යැවීය. හෙතෙම බෝධිසත්ත්වයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටියේ දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරළොව ගියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල පන්සියයක් කොටළුවෝ නම් දැන් මේ ඉඳුල් කෑ පිරිස වූහ. පන්සියයක් සින්ධව අශ්වයෝ නම් මේ උපාසක පිරිසයි. එකල රජතුමා නම් ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. නුවණැති ඇමතියා නම් මම ම වන්නෙමි”යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ වාලොදක ජාතක වර්ණනාවයි.
“දූසිතො ගිරිදත්තෙන” (ගිරිදත්ත විසින් දූෂිත විය) යන මේ ගාථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි විරුද්ධ පක්ෂය (පාප මිත්රයන්) ඇසුරු කරන එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාව මීට පෙර මහිළාමුඛ ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 26) විස්තර කරන ලදී. ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව විරුද්ධ පක්ෂය ඇසුරු කරන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ආත්මවලදීත් මොහු විරුද්ධ පක්ෂය ඇසුරු කළ කෙනෙක්මය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර සාම නම් රජ කෙනෙක් රාජ්යය කළහ. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ ඇමති කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව, ඒ රජුට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නා වූහ. රජුට ‘පණ්ඩව’ නම් මංගල අශ්වයෙක් විය. ඒ අශ්වයා පුහුණු කරන්නා වූයේ ‘ගිරිදත්ත’ නම් වූවෙකි. ඔහු කොර ගසන්නෙකි. අශ්වයා කටකලියා ලනුව අල්වාගෙන තමා ඉදිරියෙන් යන ඒ කොර මිනිසා දැක, “මොහු මට උගන්වන්නේ මේ ගමනයි” යන සිතින් ඔහු අනුකරණය කරමින් තමාත් කොර ගසන්නට විය. අශ්වයාගේ මේ කොර බව රජුට දැන්වූහ. රජතුමා පශු වෛද්යවරුන් යැවීය. ඔවුහු ගොස් අශ්වයාගේ ශරීරයේ කිසිදු රෝගයක් නොදැක, “අශ්වයාගේ ශරීරයේ රෝගයක් අපට නොපෙනේ” යැයි රජුට පැවසූහ. එවිට රජතුමා, “මිතුර, යව. මෙයට හේතුව දැනගන්න” යැයි පවසා බෝසතාණන් වහන්සේව යැවීය. එතුමා එහි ගොස්, අශ්වයා පුහුණු කරන කොර මිනිසා ආශ්රය කිරීම නිසා අශ්වයා කොර වී ඇති බව දැන, රජුට ඒ බව දන්වා, “ආශ්රය කිරීමේ දෝෂයෙන් මෙසේ සිදුවේ” යැයි පෙන්වා දෙමින් පළමු ගාථාව වදාළහ.
ගිරිදත්ත නම් අශ්ව පාලකයාගේ කොර ගමන අනුකරණය කරන පාණ්ඩව අශ්වයා දෙස බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බලා සිටින අයුරු.
“සාම රජුගේ පණ්ඩව නම් මංගල අශ්වයා කොර ගසන ගිරිදත්ත විසින් දූෂණය කරන ලදි. (ඒ අශ්වයා) තමාගේ පැරණි (උතුම්) ස්වභාවය හැර දමා, ඔහු (ගිරිදත්ත) අනුකරණය කරයි.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළහ.
එහි හයො සාමස්ස යනු සාම රජුගේ මංගල අශ්වයාය. පොරාණං පකතිං හිත්වා යනු තමන්ගේ පැරණි ස්වභාවය වූ කුලීන (ශෘංගාර) භාවය අතහැර දමාය. අනුවිධිය්යතී යනු ඔහු අනුව හික්මෙයි හෙවත් අනුකරණය කරයි.
ඉක්බිති රජතුමා, “මිතුර, දැන් කුමක් කළ යුතුදැයි” ඔහුගෙන් විමසීය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ, “යහපත් අශ්ව පුහුණුකරුවෙකු ලැබූ විට අශ්වයා නැවතත් පෙර තිබූ තත්ත්වයටම පත්වන්නේය” යැයි පවසා දෙවන ගාථාව ද වදාළහ.
“ඉදින් ඒ අශ්වයාට ගැළපෙන, රූ සපුවෙන් හා යහපත් කල්ක්රියාවෙන් යුතු පුරුෂයෙක් මුව ලනුව ගෙන අශ්වයා පිටියෙහි ඇවිද්ද වී නම්, (ඒ අශ්වයා) කොර බව අතහැර වහාම අශ්වයාගේ උතුම් ස්වභාවය අනුව හික්මෙන්නේය.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව ද වදාළහ.
එහි තනුජො යනු ඔහුට රූපයෙන් හා ගුණයෙන් සමාන වූ (සහෝදරයෙකු වැනි) තැනැත්තායි. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි: “මහරජ, ඉදින් ඒ කුලීන වූ ආචාර සම්පන්න අශ්වයාට ගැළපෙන, යහපත් ගති පැවතුම් ඇති, සිඛරාකාරකප්පිතො හෙවත් මනා කොට කපන ලද හිසකෙස් හා රැවුල් ඇති මිනිසෙක්, තං (ඒ අශ්වයා) ආනනෙ ගහෙත්වා (කටකලියාවෙන් ගෙන) අශ්ව මණ්ඩලයෙහි (පිටියෙහි) හික්මවන්නේ නම්, වහාම ඒ අශ්වයා ඒ කොර ගතිය අතහැර ‘මේ ආචාර සම්පන්න අශ්ව පුහුණුකරුවා මා හික්මවයි’ යන හැඟීමෙන් යුතුව වහාම ඔහු අනුව යයි; ඔහු අනුව හික්මෙයි; නැවතත් ප්රකෘති ස්වභාවයෙහිම පිහිටයි.”
රජතුමා එසේ කරවීය. අශ්වයා (නැවතත්) ප්රකෘති ස්වභාවයේ පිහිටියේය. රජතුමා, “මොහු තිරිසන් සතුන්ගේ පවා අදහස් දන්නේය” යැයි සතුටු සිත් ඇතිව බෝසතාණන් වහන්සේට මහත් යස ඉසුරු ලබා දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූරණය කොට වදාළ සේක. “එකල ගිරිදත්ත නම් කොරා වූයේ දැන් මේ දේවදත්තය. අශ්වයා වූයේ විරුද්ධ පක්ෂය ඇසුරු කළ භික්ෂුවයි. රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. පණ්ඩිත ඇමතියා වනාහි මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව්වන ගිරිදත්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
“යථොදකෙ ආවිලෙ අප්පසන්නෙ” යන මෙම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා බමුණු කුමාරයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර එක්තරා බමුණු කුමාරයෙක් ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගොස් බොහෝ ක්ෂත්රිය කුමාරවරුන්ට ද බමුණු කුමාරවරුන්ට ද මන්ත්ර ඉගැන්වීය. ඔහු පසුකලෙක ගිහි ජීවිතය අරඹා,
ආදීන්ගේ ප්රයෝජනය සිතමින් රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ට වසඟ වී කැළඹුණු සිත් ඇත්තේ විය. මන්ත්ර පිළිවෙළින් කියන්නට නොහැකි විය. අතරින් පතර මන්ත්රවල අරුත් නොවැටහේ. ඔහු එක් දිනක් බොහෝ සුවඳ මල් ආදිය රැගෙන ජේතවනාරාමයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කොට වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු සමඟ පිළිසඳර පවත්වා, “මානවකය! කෙසේ ද? මන්ත්ර උගන්වන්නෙහි ද? ඔබට මන්ත්ර ප්රගුණ දැ?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි! පෙර සිට මන්ත්ර ප්රගුණ යි. ගිහිගෙයි කටයුතුවලට අවධානය යොමු වූ කාලයේ සිට මාගේ සිත කැළඹුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය. ඒ නිසා මට මන්ත්ර ප්රගුණ නොවෙයි. මතක නැත.” ඉක්බිති ඔහුට බුදුරජාණන් වහන්සේ “මානවකය! දැන් පමණක් නො වෙයි, පෙරත් සිත නොකැළඹී සිටි කාලයෙහි ඔබ මන්ත්ර ප්රගුණ විය. රාගාදියෙන් සිත කැළඹුණු කාලයෙහි නුඹේ මන්ත්ර සිහිපත් කර ගැනීමට නොහැකි වූයේ යැ” යි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලද්දාහු අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු මහාසාර කුලයෙහි ඉපදී වැඩිවියට පත් වූවාහු, තක්සලා නුවරින් මන්ත්ර ඉගෙන ගෙන දිසාපාමොක් ගුරුතුමා වී බරණැස් නුවර බොහෝ ක්ෂත්රිය බ්රාහ්මණ කුමාරවරුන්ට මන්ත්ර ඉගැන්වූහ. ඔහු සමීපයෙහි එක් බමුණු මානවකයෙක් ත්රිවේදය ප්රගුණ කළේ ය. එක පදයක වත් සැකයක් නොමැති ව කීමෙහි දෙවන ගුරුවරයා වී මන්ත්ර ඉගැන්වීය. හෙතෙම පසු කලෙක ගෘහ වාසයට පත් ව, ගෘහ සැප පිළිබඳ සිතිවිල්ලෙන් යුතුව කැළඹුණු සිත් ඇති ව මන්ත්ර කියන්නට නොහැකි විය. ඉක්බිති ගුරුවරයා තමන් සමීපයට පැමිණි ඔහුගෙන් “මානවකය! කෙසේ ද? මන්ත්ර ප්රගුණ දැ?” යි විචාරා, “ගෘහ වාසය හා සම්බන්ධ වූ කාලයේ පටන් මගේ සිත කැළඹුණේ ය, මන්ත්ර කියන්නට නොහැක්කෙමි” යි කී කල්හි, “දරුව! සිත කැළඹුණු කල ප්රගුණ කළ මන්ත්ර වුව ද නොවැටහේ. නොකැළඹුණු කල්හි වනාහි නොවැටහීමක් නම් නැතැ” යි පවසා මෙම ගාථාවන් වදාළහ.
බෝධිසත්ත්ව ආචාර්යවරයා සිය ශිෂ්යයාගෙන් කරුණු විමසන අයුරු
“යම් සේ මඩ මිශ්ර වූ, නොපෑදුණු ජලයෙහි රන්වන් බෙල්ලන් ද, වට බෙල්ලන් ද, ගල්කැට, වැලි හා මත්ස්යයන් නො දකියි ද, එසේ ම සිත කැළඹුණු කල්හි තමන්ගේ යහපත හෝ අනුන්ගේ යහපත නො දකියි.”
“යම් සේ නොකැළඹුණු, පෑදුණු ජලයෙහි රන්වන් බෙල්ලන් ද, වට බෙල්ලන් ද, ගල්කැට, වැලි හා මාළුන් ද ඔහු දකියි ද, එසේ ම සිත රාගාදී කෙලෙස්වලින් නොකැළඹුණු කල ඔහු තම යහපතත් අනුන්ගේ යහපතත් දකියි.”
එහි ආවිලෙ යනු කැළඹුණු මඩ ඇති ය. අප්පසන්නෙ යනු ඒ කැළඹීම නිසා ම අප්රසන්න වූ හෙවත් නොපෑදුණු ය. සිප්පිකසම්බුකඤ්ච යනු රන්වන් බෙල්ලන් ද, වට බෙල්ලන් ද සහ මුතු බෙල්ලන් ද ය. මච්ඡගුම්බං යනු මාළු සමූහයා ය. එවං ආවිලම්හි යනු මෙසේ ම රාගාදී කෙළෙස්වලින් කැළඹුණු සිතෙහි ය. අත්තදත්ථං පරත්ථං යනු තමාගේ යහපතත් අනුන්ගේ යහපතත් යන දෙක ම නො දක්නේ ය යන අර්ථ යි. සො පස්සති යනු එසේ ම සිත නොකැළඹුණු කල ඒ පුරුෂයා තම යහපතත් අන් යහපතත් දකියි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යයන් ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි බමුණු කුමරා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේ ය. “එකල මානවකයා දැන් මේ මානවකයා ම විය. ගුරුවරයා වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ අනභිරති ජාතක වර්ණනාව යි.
“වණ්ණගන්ධ රසූපෙතො” (වර්ණ ගන්ධ රසයෙන් යුක්ත වූ) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ, විරුද්ධ පාර්ශ්විකයන් (දුශ්ශීලයන්) ඇසුරු කළ භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාව මුලින් සඳහන් කළ කථාව හා සමානය. ශාස්තෲන් වහන්සේ වනාහි, “මහණෙනි! පවිටන් සමග වාසය කිරීම ලාමකය, අනර්ථකාරීය. එහිදී මනුෂ්යයන්ට පවිටන්ගේ ආශ්රය අනතුරුදායක බව කියනුම කවරේද? පෙර තිත්ත වූ, අමිහිරි කොහොඹ ගසක් සමග වාසයට පැමිණ, මිහිරි රස ඇති දිව්ය රසය හා සමාන වූ සිත් නැති අඹ ගස පවා අමිහිරි තිත්ත එකක් බවට පත්වූයේ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, කාසි රටෙහි බමුණු සහෝදරයෝ හතර දෙනෙක් තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව හිමාල වනයෙහි පිළිවෙලින් පන්සල් තනාගෙන වාසය කළාහුය. ඔවුන්ගේ වැඩිමල් සහෝදරයා කලුරිය කොට ශක්ර පදවියට පත්විය. හෙතෙම ඒ කාරණය දැන, අතරින් පතර සත් අට දවසක් ගිය තැන සහෝදරයන් තුන්දෙනාට උපස්ථාන කිරීම පිණිස පැමිණෙන්නේ, එක් දවසක් වැඩිමල් තවුසා වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, “ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේට කිනම් දෙයක් අවශ්ය දැ?” යි විචාළේය. පාණ්ඩු රෝගයෙන් පෙළෙන තාපසයා, “මට ගින්නෙන් ප්රයෝජන ඇතැ” යි කීවේය. ශක්රයා ඔහුට වෑ පොරවක් (වාසි ඵරසුවක්) දුන්නේය. ‘වාසි ඵරසුව’ නම් මිටට ඇතුල් කිරීමේ ක්රමයට අනුව වෑය ද වේ, පොරව ද වේ. එවිට තවුසා, “කවරෙක් මේ පොරොව ගෙන දර ගෙන එන්නේ දැ?” යි ඇසීය. ඉක්බිති ශක්රයා ඔහුට, “ස්වාමීනි! ඔබට දර අවශ්ය වූ විට අත ඔසවා ‘මේ පොරොව මට දර ගෙනවිත් ගිනි දල්වන්න’ යැයි කියන්න. එවිට එය දර ගෙනවිත් ගිනි දල්වා දෙන්නේ ය” යි කීවේය. මෙසේ කියා ඔහුට වෑ පොරව දී දෙවැන්නා ළඟට ගොස්, “ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේට කුමකින් ප්රයෝජන ඇත් දැ?” යි විචාළේය. ඔහුගේ පන්සල අසලින් ඇතුන් යන මාර්ගයක් තිබිණි. තවුසා “මම ඇතුන්ගෙන් පීඩාවට පත්ව සිටිමි. ඇතුන් නිසා මට දුකක් උපදියි. ඔවුන් පලවා හරින්නැ” යි කීවේය. ශක්රයා ඔහුට එක් බෙරයක් ඉදිරිපත් කොට, “ස්වාමීනි, මේ බෙර ඇසට ගැසූ විට ඔබගේ සතුරෝ පලා යන්නෝය. මේ පැත්තට ගැසූ විට මෙත් සිත් ඇතිව සිව්රඟ සේනාවෙන් පිරිවරා ගන්නේ ය” යි කියා ඒ බෙරය දී, බාල සහෝදරයා සමීපයට ගොස්, “ස්වාමීනි! ඔබ වහන්සේට කවර දෙයකින් ප්රයෝජන දැ?” යි විචාළේය. ඔහු ද පාණ්ඩු රෝගියෙකි. එහෙයින් “මට දීකිරිවලින් ප්රයෝජන ඇතැ” යි කීවේය. ශක්රයා ඔහුට එක් මිදුණු කිරි (දීකිරි) කලයක් දී, “ඉදින් ඔබ කැමති වන්නේ නම් මෙය මෙසේ වත් කරන්න; එවිට මහ ගඟක් වී, මහා සැඩ පහරක් ඇති වී නුඹ වහන්සේට රාජ්යය ලබා දෙන්නට පවා සමත් වන්නේ ය” යි කියා නික්ම ගියේය. එතැන් පටන් වෑ පොරව වැඩිමල් සහෝදරයාට ගිනි සපයයි. අනිකා විසින් බෙර ඇසට පහර දුන් විට ඇත්තු පලා යති. බාල සහෝදරයා දීකිරි අනුභව කරයි.
එකල එක්තරා ඌරෙක් පැරණි ගමක් තිබුණු තැනක හැසිරෙන්නේ, ආනුභාව සම්පන්න වූ එක් විශාල මැණිකක් දුටුවේය. ඒ ඌරා ඒ ලොකු මැණික කටින් ඩැහැගෙන, එහි බලයෙන් අහසට පැන නැගී, මුහුද මැද එක් දිවයිනකට ගොස්, “දැන් මා විසින් මෙහි වාසය කිරීමට වටින්නේ ය” යි සිතා, එහි බැස පහසු තැනක වූ එක් තිඹිරි (දිඹුල්) ගසක් මුල වාසය කළේය. දිනක් ඒ ඌරා ඒ ගස මුල මැණික තමා ඉදිරියෙහි තබා නින්දට ගියේය. ඉක්බිති කාසි රට වැසි එක්තරා මිනිසෙක්, “මොහු අපට වැඩකට නැති අයෙකැ” යි මව්පියන් විසින් ගෙදරින් නෙරපන ලද්දේ, වරායක් සහිත වූ ගමකට ගොස් නැවියන්ගේ කම්කරුවෙක් වී නැවකට නැගී යන්නේ, මුහුද මැදදී නැව කැඩුණු නිසා ලෑල්ලක් පිහිට කරගෙන ඒ දිවයිනටම පැමිණියේය. එහි ලොකු කුඩා පළතුරු සොයන්නේ, ඒ ඌරා නිදන අයුරු දැක සෙමින් ගොස් ලොකු මැණික ගෙන, එහි අනුහසින් අහසට පැන නැගී දිඹුල් ගසේ හිඳගෙන මෙසේ සිතුවේය: “මේ ඌරා මේ මැණිකේ ආනුභාවයෙන් අහසින් සැරිසරන්නෙකු වී මෙහි වාසය කරන්නේ යැයි සිතමි. මා විසින් පළමුවෙන්ම මූ මරා මස් කා පසුව යාම වටී.” හෙතෙම එක් දණ්ඩක් කඩා ඌරාගේ හිසට හෙළුවේය. ඌරා අවදි වී මැණික නොදැක වෙව්ලමින් ඒ මේ අත දුවයි. ගස උඩ සිටි පුරුෂයා සිනාසුනේය. ඌරා වටපිට බලන්නේ ඒ පුරුෂයා දැක, ඒ ගසට හිසෙන් පහර දී එහිම මළේය.
ඒ පුරුෂයා ගසින් බැස ගිනි දල්වා ඌරාගේ මස් පුළුස්සා කා අහසට පැන නැගී, හිමාල වනය උඩින් යන්නේ අසපුව දැක, දෙටු තවුසාගේ අසපුව ළඟට බැස දෙතුන් දිනක් වාසය කොට තවුසාට වත් පිළිවෙත් කළේය. වෑ පොරවේ බලමහිමය ද දුටුවේය. ඔහු “මෙය මා විසින් ලබා ගැනීම වටනේ ය” යි සිතා මැණිකේ බලය ද තාපසයාට දක්වා, “ස්වාමීනි! මාගේ මේ මැණික ගෙන වෑ පොරව මට දෙව” යි කීවේය. තාපසයා අහසින් හැසිරෙනු කැමැත්තේ ඒ මැණික ගෙන වෑ පොරව ඔහුට දුන්නේය. ඔහු එය ගෙන ටික දුරක් ගොස් වෑ පොරව පිරිමැද, “වෑ පොරව! තවුසාගේ හිස සිඳ ලොකු මැණික මට ගෙන එව” යි කීවේය. වෑ පොරව ගොස් තවුසාගේ හිස සිඳ මැණික් ගල ගෙනාවේය. හෙතෙම වෑ පොරව සැඟවුණු තැනක තබා, මැද තවුසා ළඟට ගොස් කීප දිනක් වාසය කොට බෙරයෙහි බලය දැක, ලොකු මැණික දී බෙරය ගෙන, පෙර පරිද්දෙන්ම ඔහුගේ ද හිස ගස්වා මැරවීය. අනතුරුව බාල තවුසා වෙත එළඹ, දීකිරි කලයේ බලමහිමය අසා, ලොකු මැණික දී දීකිරි කළය ද ගෙන, පෙර පරිද්දෙන්ම ඔහුගේ හිස සිඳුවා ලොකු මැණික ද, වෑ පොරව ද, බෙරය ද, දීකිරි කළය ද රැගෙන අහසට පැන නැගී බරණැසට නුදුරෙහි සිට, “රාජ්යය දෙව, නැතිනම් යුද්ධ කරව” යි බරණැස් රජුට ලිපියක් යැවීය.
රජතුමා එම පණිවුඩය අසාම, “සොරා අල්ලන්නෙමි” යි නික්මුනේය. අර පුරුෂයා බෙරයේ එක් පලුවකට පහර දුන්නේය. එවිට සිවුරඟ සෙනඟ ඔහු වටා පිරිවරා ගත්හ. (සතුරුව සිටි) රජතුමා තමා යටපත් කරන බව දැන දීකිරි කළය විවෘත කොට විසිරෙව්වේය. එවිට මහ ගඟක් මතු විය. මහජනයා දීකිරිවල එරී නික්මෙන්නට නොහැකි වූහ. එවිට ඔහු වෑ පොරව පිරිමැද “රජුගේ හිස ගෙන එව” යි කීවේය. වෑ පොරව ගොස් රජුගේ හිස රැගෙන විත් ඔහුගේ පාමුල දැම්මේය. එකෙකුටවත් ආයුධ ඔසවන්නට සමත් නොහැකි විය. ඔහු මහත් බලයෙන් පිරිවරා ගන්නා ලද්දේ නගරයට පිවිස, අභිෂේක කරවා, ‘දධිවාහන’ නම් රජ වී දැහැමින් රජකම් කළේය.
දධිවාහන රජු මායාමය ආයුධවලින් සේනාව පරදවන අයුරු
දිනක් ඔහු මහ ගඟෙහි දැල් කොටුවක ජල ක්රීඩා කරද්දී, කර්ණ මුණ්ඩ නම් විලෙන් දෙවියන් විසින් පරිභෝග කරන ලද එක් අඹ ගෙඩියක් ගඟෙහි ගසාගෙන අවුත් දැලෙහි රැඳුනේය. දැළ ඔසවන්නෝ එය දැක රජුට දුන්නාහුය. එය ලොකු කලයක් පමණ වූ රවුම් රන්වන් ගෙඩියක් විය. රජතුමා “මේ කිනම් ගෙඩියක් දැ?” යි වැද්දන්ගෙන් විචාරා, අඹ ගෙඩියක් යැයි අසා, අඹ රස විඳ, ඒ ඇටය තම රජ උයනේ සිටුවා කිරි දිය ඉස්සවීය. ගස වැඩී තුන්වන අවුරුද්දේ ගෙඩි හට ගත්තේය. අඹ ගසට සත්කාර වැඩි කළේය. කිරි දියර ඉසිති; සුවඳ පසඟුල් දෙති; මල්දම්වලින් වටකරති; සුවඳ තෙලින් පහන් දල්වති. ඒ අඹ ගසට වටිනා පටසළුවෙන් කළ ආවරණයක් ද විය. මිහිරි අඹ ගෙඩි රන්වන් විය. දධිවාහන රජතුමා සෙසු රජවරුන්ටත් අඹ ඵල යවන්නේ, ඔවුන් අඹ ඇට සිටුවා අඹ ගස් රෝපණය කරාවි යන බියෙන්, අංකුර හටගන්නා තැන වඩු කටුවලින් විද යැව්වේය. ඔවුන් ඒ අඹ අනුභව කොට සිටුවන ලද ඇට පැල නොවෙයි. ඔවුහු “මීට හේතුව කවරේ දැ?” යි විමසමින් ඒ රහස දැන ගත්තාහුය.
මේ අතර එක්තරා රජෙක් උයන්පල්ලෙකු කැඳවා, “දධිවාහන රජුගේ අඹවල රස නසා තිත්ත භාවයට පත්කළ හැකි වන්නෙහි දැ?” යි විචාරා, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි කී කල්හි, “එසේ නම් යව” යි දහසක් දී යැව්වේය. හෙතෙම බරණැසට ගොස්, “එක් උයන්පල්ලෙකු පැමිණියේ ය” යි රජුට දන්වා රජු විසින් කැඳවන ලද්දේ, රජු වෙත පිවිස වැඳ ගත්තේය. “නුඹ උයන්පල්ලෙක් දැ?” යි රජු ඇසූ විට, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි කියා තමන්ගේ හැකියාවන් හා බලමහිමය වර්ණනා කළේය. රජතුමා “යව, අපගේ උයන්පල්ලා සමීපයේ සිටුව” යි කීවේය. ඔවුන් දෙදෙනා එතැන් පටන් උයන රැකබලා ගත්හ. අලුතින් පැමිණි උයන්පල්ලා අකාලයෙහි මල් හා ගෙඩි ඇති කරමින් උයන සිත්කලු කළේය. රජතුමා ඔහුට පැහැදී පැරණි උයන්පල්ලා ඉවත් කොට අලුත් උයන්පල්ලාට උයන බාර කළේය. හෙතෙම උයනේ පාලනය තමන් අතට පත් වූ බව දැන, අඹ ගස වට කොට කොහොඹ ගස් ද, අඟුන වැල් ද රෝපණය කළේය. පිළිවෙලින් කොහොඹ ගස් වැඩුණේය. මුලෙන් මුල ද, අත්තෙන් අත්ත ද ගැටී එකිනෙක වෙලී බැඳුණේය. ඒ නිසා කටුක අමිහිරි රස එක්වීමෙන් එතෙක් මිහිරිව තිබූ අඹ ඵල තිත්ත රස විය. කොහොඹ කොළ රසට සමාන විය. අඹ ඵල තිත්ත බව දැන උයන්පල්ලා පලා ගියේය.
දධිවාහන රජතුමා උයනට ගොස් අඹ ගෙඩි කන්නේ, කටට ගත් අඹ රසය කොහොඹ කහට මෙන් වූයෙන් ගිලින්නට නොහැකිව, කාරා බිම හෙලීය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ රජුට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නෙකු වූ සේක. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ අමතා, “පණ්ඩිතයෙනි, මේ අඹ ගසට කළ යුතු සත්කාරයෙන් අඩුවක් නැත. එසේ තිබියදීත් අඹ ගෙඩි තිත්ත විය. ඒ කුමක් නිසා දැ?” යි විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“පෙර මේ අඹ වර්ණයෙන්, සුවඳින් හා රසයෙන් යුක්ත වූයේ විය. ඒ පුද සැලකිලිම ලබද්දීත්, අඹ දැන් අමිහිරි තිත්ත රස වූයේ කුමක් නිසාද?”
ඉක්බිති අඹ නීරස වීමට කරුණු කියන්නා වූ බෝසතාණන් වහන්සේ මෙම දෙවන ගාථාව කී සේක.
“දධිවාහන රජතුමනි, ඔබගේ මේ අඹ ගස දැන් කොහොඹ ගස් පිරිවර කොට ඇත්තේය. (කොහොඹ) මුලෙන් (අඹ) මුල බැඳී, අත්තෙන් අත්ත ගැටී පවතියි. මෙසේ අමිහිරි කොහොඹ සමග එක්වීමෙන් මිහිරි අඹ ගස තිත්ත ඵල ඇත්තේ වී ය.”
එහි පුචිමන්ද පරිවාරො යනු කොහොඹ ගස් පිරිවර කොට ඇති බවයි. සාඛා සාඛා නිසෙවරෙ යනු කොහොඹ අතු හා අඹ අතු එකට ඇසුරු කිරීමෙන් හා ගැටීමෙන් පවතින බවයි. අසාත සන්නිවාසෙන යනු අමිහිරි කොහොඹ සමග ඇසුරු කිරීමෙනි. තෙන යනු ඒ කාරණයෙන් අයං අම්බො කටුකප්ඵලො හෙවත් මේ අඹ ගස අමිහිරි තිත්ත ඵල ඇත්තේ වී ය.
රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා සියලුම කොහොඹ ගස් ද, අඟුන වැල් ද කපා දමවා, මුල් උදුරා දමවා, වටේට අමිහිරි රස උපදවන පස් ඉවත් කොට, මිහිරි බව ඇති කරන පස් දම්මවා, කිරි වතුර, හකුරු සහ සුවඳ දියෙන් අඹ ගසට සත්කාර කරවීය. ඒ අඹ ගස මිහිරි රස සංයෝගයෙන් නැවත මිහිරි රස ඇත්තේ විය. රජතුමා මුල් උයන්පල්ලාටම උයන පවරා දී, දිවි ඇති තෙක් වාසය කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරළොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල නුවණ ඇති ඇමතියා වූයේ මම ම ය.”
දධිවාහන ජාතක කථා වර්ණනාව නිමාවිය.
“උච්චෙ විටභිමාරායහ” (උස් ගසක අත්තකට නැගී) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා මහලු භික්ෂුවක් මුල්කර ගෙන දේශනා කළ සේක. එක් දිනක් අගසව් දෙනම ඔවුනොවුන් ප්රශ්න අසමින් විසඳමින් සිටින අවස්ථාවක, එක්තරා මහලු භික්ෂුවක් අගසව් දෙනම ළඟට ගොස් තුන්වැන්නෙකු වී හිඳගෙන, “ස්වාමීනි, අපි ද නුඹ වහන්සේලාගෙන් ප්රශ්න විචාරන්නෙමු. නුඹ වහන්සේලාත් තමන්ගේ සැක කරුණු ඇතොත් අපෙන් විමසුව මැනව” යි කීවේය. අගසව්වෝ ඒ භික්ෂුව පිළිකුල් කොට නැගිට වැඩියහ. තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් බණ ඇසීමට සූදානම්ව සිටි පිරිස රැස්වීම විසිරී ගිය අවස්ථාවෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් සිටින විට, “අවේලාවේ කුමක් නිසා පැමිණියහුදැ” යි වදාළ කල්හි ඒ සිද්ධිය දන්වා සිටියහ. එවිට බුදුහු, “මහණෙනි, සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා මේ භික්ෂුව පිළිකුල් කොට කථා නොකර ඉවත්ව ගියේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් මෙසේ ඉවත්ව ගියාහු ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ වනාන්තරයක රුක් දෙවියෙකු වී උපන් සේක. ඉක්බිති හංස පැටව් දෙදෙනෙක් චිත්රකූට පර්වතයෙන් නික්මී ඒ ගසෙහි හිඳ, ගොදුරු සොයා ගොස් ආපසු එමින් ද එහි විවේක ගනිති. කල් යත්ම ඒ බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ හංස පෝතකයන්ගේ විශ්වාසයක් ඇති විය. යන එන ගමන්වලදී ඔවුනොවුන් සතුටු වී දැහැමි කථා කියා යන්නාහුය. ඉක්බිති එක් දිනක් ඔවුන් ගස මුදුනේ සිට බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ කථා කරන කල්හි එක් හිවලෙක් ඒ ගස යට සිට ඒ හංස පැටවුන් සමඟ කථා කරමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“උස් ගසක අත්තකට නැගී රහසිගතව මන්ත්රණය කරන්නාහුය. බිමට බැස කථා කරව්. මෘගරාජයා (සිංහයා) ද අසන්නේය.”
කැනහිලා ගස මුල හිඳ බෝධිසත්වයන් හා ස්වර්ණ හංසයන්ට අභියෝග කිරීම.
එහි, උච්චෙ විටභිමාරුය්හ යනු ස්වභාවයෙන්ම උස මේ ගසෙහි වඩා උස දෙබලකට නැගී යන්නයි. මන්තයව්හො යනු මන්ත්රණය කරව්, කථා කරව් යන්නයි. නීචෙ ඔරුය්හ යනු ගසින් බැස පහත් තැන සිට මන්ත්රණය කරව් යන්නයි. මිගරාජාපි සොස්සති යනු තමා සිංහයෙකු කොට සලකා කීවේය. හංස පැටව් හිවලා පිළිකුල් කොට නැගිට චිත්රකූටයටම ගියෝය.
ඔවුන් ගිය කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ හිවලාට දෙවන ගාථාව කී සේක.
“යම් හෙයකින් හංසයා හංසයා සමග ද, දෙවියා දෙවියා සමග ද මන්ත්රණය කෙරේ ද, ඒ මන්ත්රණයෙහි (කතාවෙහි) ශරීරය, ජාතිය, ස්වරය, ගුණය යන සතර කරුණින් ඔපමට්ටම් වූ (පිරිසිදු වූ) තට කවර නම් ප්රයෝජනයක් ද? සිගාලය! බිලයට පිවිසෙව.”
එහි, සුවණ්ණො යනු යහපත් පියාපත් ඇති හංසයා ය. සුවණ්ණෙන යනු දෙවන හංස පෝතකයා සමග ය. දෙවො දෙවෙන යනු ඒ දෙදෙනාම දෙවියන් කොට සලකා කියයි. චතුමට්ඨස්ස යනු සිරුරෙන්, ජාතියෙන්, හඬින් සහ ගුණයෙන් යන මේ කරුණු හතරින් ඔපමට්ටම් වූ, පිරිසිදු වූ ඔබට යන වචනාර්ථයයි. අපිරිසිදු වූ හිවලාට ප්රශංසා වචනයෙන් නින්දා කරමින් මෙසේ කීය. මේ කරුණු හතරින් ලාමක වූ, පහත් වූ හිවලාට ඔබට මෙහි කවර ප්රයෝජනයක් ද යන්න මෙහි අදහසයි. බිලං පවිස යනුවෙන් බෝසතාණන් වහන්සේ බියජනක අරමුණු පෙන්වා හිවලා පලා යවමින් කීහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල හිවලා වූයේ මේ මහලු පැවිද්දා ය. හංස පෝතකයෝ දෙදෙනා සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා ය. රුක් දෙවියා වනාහි මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
සත්වන චතුමට්ඨ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
සීහංගුලී සීහනඛො යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි කෝකාලික තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් කෝකාලික භික්ෂුව, අන්ය වූ බහුශ්රැත ධර්මකථිකයන් වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරන කල්හි තමන් ද ධර්මය දේශනා කිරීමට කැමති විය යනාදී සියලු විස්තරය (පෙර කතා වස්තුවල) මුලින් කියන ලද පරිදි දත යුතුය. ඒ ප්රවෘත්තිය අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කෝකාලික භික්ෂුව තමාගේ හඬ නිසා ප්රකට වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද (හඬ නිසාම) ප්රකට විය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය වන පෙදෙසෙහි සිංහයෙක් ව ඉපිද, එක් හිවලියක සමඟ සංවාසයේ යෙදීමෙන් පුතෙකු ලැබූහ. ඒ සිංහ පැටවා ඇඟිලිවලින්, නියවලින්, කෙසරවලින්, වර්ණයෙන් හා ශරීර සටහනින් පියාට සමාන වූ නමුත් කටහඬින් මවට සමාන විය. ඉක්බිති එක් දිනක් වැසි වැස පහව ගිය කල්හි සිංහයන් නාද කරමින් ක්රීඩා කරන විට, ඒ සිංහ පැටවා ද සිංහයන් අතර සිට නාද කිරීමට කැමති ව හිවල් හඬින් නාද කළේ ය. එවිට ඔහුගේ ශබ්දය අසා සිංහයෝ නිහඬ වූහ. ඔහුගේ හඬ අසා බෝසතාණන් වහන්සේගේ ජාතියෙහි උපන් අනිත් සිංහ පුත්රයා, “පියාණෙනි, මේ සිංහයා වර්ණ ආදියෙන් අප හා සමාන ය. එහෙත් මොහුගේ ශබ්දය වනාහි වෙනස් ය. මේ කවරෙක් ද?” යි විමසමින් පළමු වන ගාථාව පැවසී ය.
“සිංහයන්ට බඳු ඇඟිලි ඇති, සිංහයන්ට බඳු නිය ඇති, සිංහ පාදයන්ගෙන් පිහිටියා වූ මේ සිංහ තෙමේ, සිංහ රංචුවෙහි සිටිය ද හුදෙකලාව අන් අයුරකින් (හිවල් හඬින්) නාද කරයි.”
එහි සීහපාදපතිට්ඨිතො යනු සිංහ පාදවලින් ම පිහිටියේ (සිංහ පාද ඇති) යන්න යි. එකො නදති අඤ්ඤථා යනු තනි ව ම සෙසු සිංහයන්ට අසමාන වූ හිවල් හඬින් නාද කරමින් අන් අයුරකින් හඬ නගයි යන්න යි.
එය අසා බෝසතාණන් වහන්සේ, “දරුව, මේ ඔබේ සහෝදරයා ය; හිවලියගේ පුත්රයා ය. රූපයෙන් මා හා සමාන ය; හඬින් මව හා සමාන ය,” යැයි කියා හිවලියගේ පුතා අමතා, “දරුව, ඔබ මෙතැන් පටන් මෙහි වසන තාක් කල් ශබ්ද නොකර වාසය කරන්න. ඉදින් යළිත් නාද කළොත් ඔබේ හිවල් බව ඔවුහු දැනගන්නාහු ය,” යි අවවාද දෙමින් දෙවන ගාථාව වදාළහ.
“සිංහ රාජයාගේ පුත්රයාණෙනි, ඔබ නාද නොකරන්න. නිහඬ ව වනයෙහි වාසය කරන්න. ඔබ ව ඔබේ ස්වරයෙන් (හඬින්) හඳුනා ගනිති. ඔබට පියාගේ කටහඬ පිහිටා නැත.”
එහි රාජපුත්ත යනු මෘගරාජ වූ සිංහයාගේ පුත්රයාණෙනි යන්න යි. මේ අවවාදය අසා නැවත ඒ සිංහ පැටවා නාද කරන්නට උත්සාහ නොකළේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල හිවලා නම් කෝකාලික භික්ෂුව විය. සහජාත පුත්රයා රාහුල කුමාරයා ය. මෘගරාජයා (සිංහයා) වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
අටවන වූ සීහකොත්ථු ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“නෙතං සීහස්ස නදිතං” (මේ සිංහයෙකුගේ නාදය නොවේ) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි කෝකාලික තෙරුන් අරභයා දේශනා කළ සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේ එකල ස්වර නගා (සරභඤ්ඤ ක්රමයට) ධර්මය දේශනා කිරීමට කැමති විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ පුවත අසා මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ ගොවි කුලයක ඉපිද, වැඩිවිය පැමිණ ගොවිතැනින් ජීවිකාව ගෙන ගියහ. එකල එක් වෙළෙන්දෙක් කොටළුවෙකු පිට බඩු පටවාගෙන ගොස් වෙළඳාම් කරමින් හැසිරෙයි. ඔහු යන යන තැන්වලදී කොටළුවාගේ පිටින් බඩු බා, ඌට සිංහ හමක් පොරවා, වී සහ යව (බාර්ලි) කුඹුරුවලට මුදා හරියි. කුඹුරු රකින්නෝ ඌ දැක “මේ සිංහයෙකැ”යි සිතා බියෙන් ළංවීමට නොහැකි වෙති. ඉක්බිති එක් දිනක් ඒ වෙළෙන්දා එක්තරා ගම් දොරක නවාතැන් ගෙන, උදේ ආහාරය පිසින අතරතුර, කොටළුවාට සිංහ හම පොරවා යව කුඹුරකට මුදා හැරියේය. කුඹුරු රකින්නෝ “මේ සිංහයෙකැ”යි සිතා ළංවීමට නොහැකිව ගෙදරට ගොස් ගම්වාසීන්ට දැන්වූහ. සියලු ගම්වාසීහු ආයුධ ගෙන, සක් පිඹිමින් හා බෙර ගසමින් කුඹුර සමීපයට ගොස් මහත් ඝෝෂා කළහ. කොටළුවා මරණ බියෙන් තැතිගෙන කොටළු හඬින් කෑගැසුවේය. එකල ඌ කොටළුවෙකු බව දැනගත් බෝසතාණන් වහන්සේ මේ පළමු වන ගාථාව පැවසූහ.
[රූපය: සිංහ සමක් පොරවා ගත් කොටළුවා ගම්වාසීන්ගේ ඝෝෂාවට බිය වී කෑගසන ආකාරය]
“මේ සිංහයෙකුගේ නාදය නොවේ. ව්යාඝ්රයෙකුගේවත්, දිවියෙකුගේවත් නාදය නොවේ. සිංහ හමක් පොරවාගත් පහත් කොටළුවා නාද කරයි.”
එහි ජම්මො යනු ලාමක වූ හෙවත් පහත් වූ යන්නයි. ගම්වාසීහු ද ඌ කොටළුවෙකු බව දැන, ඇට කැඩෙන සේ තළා, සිංහ හම රැගෙන ගියහ.
ඉක්බිති ඒ වෙළෙන්දා එහි පැමිණ, විපතට පත් කොටළුවා දැක දෙවන ගාථාව පැවසීය.
“සිංහ හම පොරවාගෙන සිටි තාක් කල් කොටළුවාට බොහෝ කාලයක් නිල්වන් යව කෑමට හැකි විය. එහෙත් හඬ නගා කෑගැසීමෙන් ඌ තමාම විනාශ කර ගත්තේය.”
එහි තං යනු නිපාත මාත්රයකි. මේ කොටළුවා තමාගේ කොටළු ස්වභාවය නොදන්වා, සිංහ හම පොරවාගෙන සිටියේ නම් බොහෝ කාලයක් නිල්වන් යව කෑමට ඉඩ තිබුණි යන අර්ථයි. රවමානොව දූසයී යනු තමාගේ කොටළු හඬින් කෑගැසීම නිසාම තමා විනාශ විය යන්නයි. මෙහි සිංහ හමේ දෝෂයක් නැත. වෙළෙන්දා මෙසේ කියද්දීම කොටළුවා එහිම වැතිරී මළේය. වෙළෙන්දාද ඌ හැරදමා ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල වෙළෙන්දා වූයේ දේවදත්තය. කොටළුවා වූයේ කෝකාලිකය. නුවණැති ගොවියා වූයේ මම ම වෙමි.”
නව වන සීහචම්ම ජාතක වර්ණනාවයි.
“පස්ස සද්ධාය සීලස්ස” (ශ්රද්ධාවේත් සීලයේත් ආනිසංස බලව) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා ශ්රද්ධාවන්ත උපාසකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ උපාසකයා වනාහි ශ්රද්ධාසම්පන්න වූ, පැහැදුණු ආර්ය ශ්රාවකයෙකි. එක් දිනක් හෙතෙම ජේතවනයට යන්නේ, සවස් වේලෙහි අචිරවතී නදිය අසලට ගොස්, නැවියන් විසින් නැව ගොඩබිම තබා බණ ඇසීමට ගොස් සිටි බැවින්, තොටුපළෙහි නැව නොදැක, බුද්ධාලම්භන ප්රීතිය (බුදුගුණ මෙනෙහි කිරීමෙන් උපන් ප්රීතිය) ඇති කරගෙන ගඟට බැස්සේය. ඔහුගේ පා ජලයෙහි ගිලී නොගියේය. ඔහු පොළොව මතුපිට යන්නාක් මෙන් ගඟ මැදට ගිය කල්හි රළ පහර දුටුවේය. එකෙනෙහිම ඔහුගේ බුද්ධාලම්භන ප්රීතිය මඳ විය. එවිට පා ගිලෙන්නට පටන් ගත්තේය. ඔහු නැවතත් බුද්ධාලම්භන ප්රීතිය දැඩි කරගෙන ජලය මතුපිටින්ම ගොස් ජේතවනයට පිවිස, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහු සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, “උපාසකය, කෙසේද? මාර්ගයේ එන විට වැඩි අපහසුවක් නැතිව පැමිණියෙහිද?” යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, බුද්ධාලම්භන ප්රීතිය උපදවාගෙන ජලය මතුපිට පිහිට ලබාගෙන, පොළොව පාගාගෙන එන්නාක් මෙන් පැමිණියෙමි” යි ඔහු පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, නුඹ පමණක් බුදුගුණ මෙනෙහි කොට පිහිට ලැබුවා නොවේ. පෙරත් උපාසකවරු මුහුද මැද නැව කැඩුණු විට බුදුගුණ සිහි කිරීමෙන් පිහිට ලැබූහ” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස කසුප් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්රාවකයෙක්, එක්තරා කරණවෑමි කෙළෙඹි පුත්රයෙකු සමඟ නැවකට නැංගේය. ඒ කරණවෑමියාගේ බිරිඳ, “ආර්යයෙනි, මොහුගේ සැපදුක් ඔබ වහන්සේට භාරයි” කියා කරණවෑමියා ඒ උපාසකයා අතට පත් කළාය. ඉක්බිති හත්වන දින ඒ නැව මුහුද මැදදී බිඳී ගියේය. ඒ දෙදෙනා එක් ලෑල්ලක ආධාරයෙන් එක් දූපතකට පැමිණියහ. එහිදී ඒ කරණවෑමියා කුරුල්ලන් මරා පිස කන්නේ උපාසකයාටද දෙයි. උපාසකයා, “මට කම් නැත (අවශ්ය නැත)” යි කියා එය අනුභව නොකරයි. ඔහු, “මේ ස්ථානයේදී අපට තෙරුවන් සරණ හැර වෙනත් පිහිටක් නැතැ” යි සිතුවේය. ඔහු ත්රිවිධ රත්නයේ ගුණ සිහි කළේය. ඉක්බිති ඔහු බුද්ධාදී ගුණ සිහි කරද්දී, ඒ දූපතෙහි උපන් නාග රාජයා තමන්ගේ ශරීරය මහා නැවක් කොට මැව්වේය. මුහුදු දේවතාවා නැව පදවන්නා (නියාමකයා) විය. නැව සප්ත රත්නයෙන් පිරී තිබුණි. එහි කුඹ ගස් තුන ඉඳුනිල් මැණික්මය විය. නැවේ අංගෝපාංග (නැංගුරම් ආදිය) රත්රන්මය විය. යොත් හෙවත් ලණු රිදීයෙන් කළ ඒවා විය.
මුහුදු දේවතාවා නැවේ සිට, “ජම්බුද්වීපයට (බරණැසට) යනු කැමැත්තෝ ඇත්දැ” යි ඝෝෂා කළේය. “අපි යන්නෙමු” යි උපාසකයා කීවේය. “එසේ නම් එන්න, නැවට නගින්න” යි දේවතාවා කීවේය. හෙතෙම නැවට නැග කරණවෑමියාටද කතා කළේය. එවිට මුහුදු දේවතාවා, “ඔබට පමණක් යන්නට ලැබේ. මොහුට යන්නට නොලැබේ” යි පැවසීය. “ඒ කුමක් නිසාදැ?” යි ඇසූ විට, “මොහුට සීල ගුණයක් හා යහපත් ආචාර ධර්මයක් නැත. ඒ කාරණය නිසයි. මම මේ නැව ගෙනාවේ ඔබ සඳහාය. මොහු සඳහා නොවේ” යි කීය. එවිට උපාසකයා, “එසේ වේවා! මම තමා විසින් දුන් දානයේත්, රැකගත් සීලයේත්, වැඩූ භාවනාවේත් ආනිසංස (පින්) මොහුටද අනුමෝදන් කරමි” යි පින් දුන්නේය. කරණවෑමියා, “ස්වාමීනි, අනුමෝදන් වෙමි” යි කීය. එවිට දේවතාවා “දැන් මොහු ගනිමි” යි පවසා, ඔහුද නංවාගෙන, ඒ දෙදෙනාම මුහුදෙන් එතෙර කරවා, ගඟ දිගේ බරණැස් නුවරට ගොස්, තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් ඒ දෙදෙනාටම ඔවුන්ගේ නිවෙස්වල ධනය පිහිටුවා මෙසේ අවවාද කළේය: “නුවණ ඇති අය සමගම ඇසුරු කළ යුතුය. ඉදින් මේ කරණවෑමියා මේ උපාසකයා සමග ඇසුරු නොකළේ නම් මුහුද මැදදීම විනාශ වන්නට ඉඩ තිබුණි.” මෙසේ නුවණැතියන්ගේ ඇසුරෙහි ගුණ කියමින් දේවතාවා මේ ගාථාවන් වදාළේය:
නාග රාජයා මැවූ සත් රුවනින් පිරුණු නැව සහ දේවතාවා උපාසකතුමාට කතා කිරීම.
“ශ්රද්ධාවෙහි ද, සීලයෙහි ද, පරිත්යාගයෙහි ද ප්රතිඵලය බලන්න. නාගරාජයා නැවක වෙස් ගෙන (ස්වරූපයෙන්) ශ්රද්ධාවන්ත උපාසකයා උසුලාගෙන යයි.
සත්පුරුෂයන්ම ඇසුරු කරන්න. සත්පුරුෂයන් සමඟම මිතුරුකම් පවත්වන්න. සත්පුරුෂයන්ගේ (නුවණැත්තන්ගේ) ඇසුර නිසා කරණවෑමියා සුවසේ යයි (සුරක්ෂිත වෙයි).”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළේය.
එහි, පස්ස යනු කිසිවෙකු නියම නොකොට ‘බලව්’ (බලන්න) යනුවෙන් ආමන්ත්රණය කිරීමයි. සද්ධාය යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ශ්රද්ධාවෙනි. සීලයෙහිද මේ ක්රමයමයි (ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලයයි). චාගස්ස යනු දානවස්තු පරිත්යාගයේ ද කෙලෙස් පරිත්යාගයේ ද යන්නයි. අයං ඵලං යනු මෙය ඵලයයි; ගුණය හෙවත් ආනිසංසය යන අර්ථයි. නැතහොත් ‘පරිත්යාගයෙහි ප්රතිඵලය ද බලව, මේ නාගයා නැවක හැඩයෙන් යුතුව සිටී’ යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුයි. නාවාය වණ්ණෙන යනු නැවක හැඩයෙන් හෙවත් ස්වරූපයෙන් බවයි. සද්ධං යනු ත්රිවිධ රත්නය කෙරෙහි පිහිටි ශ්රද්ධාව ඇති තැනැත්තායි. සබ්භිරෙව යනු පණ්ඩිතයන් හෙවත් නුවණ ඇත්තන් සමගමය. සමාසෙථ යනු එක්ව වසන්නේය යන අර්ථයි. කුබ්බෙථ යනු කරන්නේය. සන්ථවං යනු මිතුරුව විසීමයි; එහෙත් තෘෂ්ණා වශයෙන් ඇසුරු කිරීම (තණ්හා සන්ථවය) වනාහි කිසිවෙකු සමගත් නොකළ යුතුයි. න්හාපිතො යනු කරණවෑමි කෙළෙඹි පුත්රයාය. ‘නහාපිතො’ යනු පාඨයකි.
මෙසේ මුහුදට අධිපති දේවතාවා අහසෙහි සිට දහම් දෙසා, අවවාද දී, නාගරාජයා රැගෙන තමන්ගේ විමානයටම ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ උපාසකයා සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල සෝවාන් වූ උපාසකයා පිරිනිවන් පෑවේය. එකල නාගරාජයා වූයේ මේ සාරිපුත්ත තෙරුන්ය. මුහුදට අධිපති දේවතාවා වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
දසවන සීලානිසංස ජාතක වර්ණනාවයි.
සිව්වැනි අසදිස වර්ගය නිමියේය.
එහි ජාතක නාමාවලිය (උද්දානය) මෙසේය:
යන මේවායි.
“අපි රුහක ඡින්නාපි” (එම්බා රුහක! සිඳී ගියත්) යනාදී මෙම ධර්ම දේශනාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වාසය කරන සමයේ දී, පැරණි භාර්යාව විසින් භික්ෂුවක් පෙළඹවීමක් අරභයා වදාළ සේක. මෙහි විස්තර කථාව අටවන නිපාතයේ එන ඉන්ද්රිය ජාතකයේ (ජාතක අංක: 1.8.60 ආදිය) මතු සඳහන් වන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ! මේ ස්ත්රිය ඔබට අනර්ථකාරීය. පෙර ආත්මයකත් ඇය ඔබව රජු සහිත පිරිස් මැද ලජ්ජාවට පත් කරවා, නිවසින් පන්නා දමන ආකාරයේ දෙයක් සිදු කළා” යැයි වදාරා, එම අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන උපත ලැබ, වැඩිවියට පත්ව, පියාගේ අභාවයෙන් පසු රාජ්යත්වයට පත්ව දැහැමින් රාජ්ය කළ සේක. ඔහුට ‘රුහක’ නම් පුරෝහිත බමුණෙක් සිටියේය. ඒ රුහකට ‘පුරාණී’ නම් බැමිණිය භාර්යාව වූවාය. රජතුමා බමුණාට අශ්ව ආභරණවලින් අලංකාර කොට අශ්වයෙකු දුන්නේය. බමුණා ඒ අසු පිට නැගී රජුට උපස්ථාන කිරීමට යයි. ඉක්බිති ඔහු අලංකාර කරන ලද අශ්වයාගේ පිටෙහි හිඳගෙන යන එන අයුරු දැක, ඒ ඒ තැන සිටි මිනිස්සු, “අනේ! අශ්වයාගේ රූප ශෝභාව! අනේ! අශ්වයා බබළන අයුරු!” යනුවෙන් අශ්වයාටම ප්රශංසා කරති. බමුණා නිවසට පැමිණ ප්රාසාදයට නැග භාර්යාව ඇමතීය. “සොඳුරිය! අපගේ අශ්වයා ඉතා හොබනේය. මග දෙපස සිටි මිනිස්සු අපගේ අශ්වයාම වර්ණනා කරති.” ඒ බැමිණිය වනාහි මඳක් කොර වූ, ධූර්ත ස්වභාව ඇති (නොමනා පැවතුම් ඇති) තැනැත්තියකි. එබැවින් ඇය ඔහුට මෙසේ කීවාය. “ආර්යයෙනි! ඔබ අශ්වයා ශෝභමාන වීමට හේතුව නොදන්නෙහිය. මේ අශ්වයා බබළන්නේ තමන් පැළඳ සිටින අලංකාර අශ්ව ආභරණ නිසාය. ඉදින් ඔබද අශ්වයෙකු මෙන් බබළන්නට කැමති නම්, අශ්ව ආභරණ පැළඳගෙන ඇතුල් වීථියට බැස, අශ්වයෙකු මෙන් පා තබමින් (කොටමින්) ගොස් රජතුමා දකින්න. එවිට රජතුමාද ඔබව වර්ණනා කරනු ඇත. මිනිස්සුද ඔබවම වර්ණනා කරනු ඇත.”
ඒ මෝඩ (බොළඳ) ස්වභාව ඇති බමුණා ඇගේ කීම අසා, “ඈ මට මේ දෙය කියන්නේ සැබෑවටම මේ හේතුව නිසාය” යැයි නොදැන, එය සත්යයක් යැයි සිතා ඇය කී පරිදිම කළේය. ඔහු දකින දකින අය පරිහාසයට සිනාසෙමින්, “ආචාර්යතුමා ශෝභමානය!” යැයි කීහ. රජතුමා වනාහි ඔහු දැක, “ඇයි ආචාර්යතුමනි, ඔබේ පිත කිපුනේද? උමතු වූවෙහිද?” ආදිය කියා ලජ්ජා කළේය. එවිට බමුණා, “මවිසින් නුසුදුසු දෙයක් කරන ලදී” යැයි ලජ්ජාවට පත්ව, බැමිණිය කෙරෙහි කිපී, “තී විසින් රජතුමා ඇතුළු පිරිස මැද මම ලජ්ජාවට පත් කරවන ලද්දෙමි. තීට තලා පෙළා නිවසින් පන්නා දමන්නෙමි”යි සිතා නිවසට ගියේය. ඒ ධූර්ත බැමිණිය ඔහු කිපී එන බව දැන, කල් ඇතිවම කුඩා දොරටුවකින් නික්මී රාජ මාලිගයට ගොස් දින හතරක් පහක් එහිම රැඳී සිටියාය. රජතුමා ඒ කාරණය දැන පුරෝහිතයා කැඳවා, “ආචාර්යතුමනි, ස්ත්රීන්ට ස්වභාවයෙන්ම දොස් ඇත්තේමය. බැමිණියට සමාව දීම වටී” යයි සමාව ලබා දීම පිණිස පළමු වන ගාථාව වදාළ සේක.
රුහක බමුණා අශ්ව සන්නාහය පැළඳ වීථියේ ගමන් කිරීම.
“එම්බා රුහක! (දුන්නේ) ලනුව කැඩී ගියත් එය නැවත ගැටගසා සන්ධි කරනු ලැබේ. (එසේම) ඔබද පැරණි භාර්යාව (පුරාණී) සමඟ නැවත එක්වන්න. ක්රෝධයට වසඟ නොවන්න.”
යනුවෙන් මෙම පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
මෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: “එම්බා රුහක! දුන්නේ දිය (ලනුව) කැඩී ගියත් එය නැවත එකට සම්බන්ධ කරනු (ගැටගසනු) ලැබේ. එසේම ඔබද පුරාණී නම් භාර්යාව සමඟ එක්වන්න (සමගි වන්න). ක්රෝධයට වසඟ නොවන්න.”
එය අසා රුහක බමුණා දෙවන ගාථාව මෙසේ කීවේය.
“දුනුදිය තැනීමට ‘මරුවා’ නම් වැහැරි ඇති කල්හි, දුනුදිය සාදන ශිල්පීන් ඇති කල්හි, මම වෙනත් දුනුදියක් (ලනුවක්) කරවා ගන්නෙමි. ‘පුරාණී’ නම් භාර්යාවගෙන් මට තවදුරටත් වැඩක් නැත (ඇය මට එපා).”
යනුවෙන් මෙම දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි අර්ථය නම්: “මහරජ! මරුවා නම් වැහැරි ද, දුනුදිය සාදන මිනිසුන් ද ඇති කල්හි මම වෙනත් දුනුදියක් (ලනුවක්) කරවා ගන්නෙමි. කැඩී ගිය, පැරණි වූ මෙම දුනුදියෙන් (භාර්යාවගෙන්) මට කම් නැත. මට ඇගෙන් කිසිදු ප්රයෝජනයක් නැත.” මෙසේ කියා රුහක බමුණා ඇයව නිවසින් නෙරපා හැර, වෙනත් බැමිණියක් ගෙන ආවේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව අවසානයේ (ශාසනය පිළිබඳ) කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල පුරාණී නම් බැමිණිය වූයේ අද මේ පුරාණ දූතිකාවයි (කලින් බිරිඳයි). රුහක බමුණා නම් මේ කලකිරුණු භික්ෂුවයි. බරණැස් රජු වනාහි මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
පළමු වන රුහක ජාතක වර්ණනාවයි.
“ඉත්ථි සියා රූපවතී” (ස්ත්රියක් රූපවත් වුවද) යනාදී මෙම “සිරි කාලකණ්ණි ජාතකය” මහා උම්මග්ග ජාතකයෙහි මතු විස්තර වන්නේය.
දෙවන සිරිකාලකණ්ණි ජාතක වර්ණනාවයි.
“අයමෙව සා අහම්පි අනඤ්ඤො” (ඇය ම ඒ තැනැත්තිය ය, මම ද වෙන කෙනෙක් නොවෙමි) යන මේ දේශනාව, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ දී සසුන පිළිබඳ කලකිරුණු භික්ෂුවක් මුල් කරගෙන වදාළ සේක. මෙහි විස්තර කථාව උම්මදන්තී ජාතකයේ (ජාතක අංක 527) මතු ප්රකාශ වන්නේය. ඒ භික්ෂුව අමතා බුදුරජාණන් වහන්සේ, “සැබෑ ද මහණ? නුඹ කලකිරුණේ දැයි” විමසා වදාළ කල්හි, “සැබෑ ය භාග්යවතුන් වහන්ස” යයි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය. “කවරෙක් නුඹ ව කලකිරෙව්වේ දැයි” වදාළ කල්හි, “ස්වාමීනි! මම ඉතා අලංකාර ලෙස සැරසුණු එක් ස්ත්රියක දැක, ක්ලේශයන්ට වසඟ වී කලකිරුණෙමි” යි කීවේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවට, “මහණ! ස්ත්රිය නම් කෙළෙහිගුණ නොදත්, මිත්රද්රෝහී, මායාවන් බහුල, දැඩි සිත් ඇත්තියකි. පුරාණයේ නුවණැත්තෝ පවා තමන්ගේ දකුණු උරහිස පලා ලේ පොවා ජීවිත දානය දීමෙන් පවා ස්ත්රියගේ සිත දිනාගත නොහැකි වූහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර පෑ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් සේක. නම් තබන දිනයෙහි ඔහුට ‘පදුම කුමාරයා’ යයි නම් කළහ. ඒ කුමාරයාට තවත් කණිටු සහෝදර කුමාරවරුන් හයදෙනෙක් සිටියහ. ඒ හත්දෙනා ම පිළිවෙළින් වැඩිවියට පත්ව, ගිහිගෙය හා එක් ව, රජතුමාගේ යහළුවන් මෙන් හැසිරෙති. ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා රජ මිදුල දෙස බලමින් සිටියේ, මහත් පිරිවරින් රජුට උපස්ථාන කිරීමට එන්නා වූ ඒ කුමාරවරුන් දැක, “මොවුහු මා මරා රාජ්යය ගනු ඇතැ” යි සැක උපදවා, ඔවුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය. “දරුවනි! තොපි මේ නගරයේ වාසය නොකරව්. අන් තැනකට ගොස් සිට, මගේ ඇවෑමෙන් මෙහි අවුත් කුල පරපුරට අයත් රාජ්යය ගනිව්.” ඒ කුමාරවරු පියාගේ වචනය පිළිගෙන, හඬා වැළපී, තම තමන්ගේ ගෙවලට ගොස් බිරින්දන් රැගෙන, “කොතැනකට හෝ ගොස් ජීවත් වන්නෙමු” යි නුවරින් නික්මී මාර්ගයේ යන්නාහු එක් කාන්තාරයකට පැමිණියෝය. එහි දී ආහාර පාන නොලැබ සාගින්න ඉවසා සිටීමට නොහැකි ව, “අපි ජීවත් ව සිටියොත් ස්ත්රීන් ලබන්නෙමු” යි කතිකා කොට, බාල සොයුරාගේ බිරිඳ මරා කොටස් දහතුනකට බෙදා මස් කෑවාහුය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන්ට හා බිරිඳට ලැබුණු කොටස්වලින් එක් කොටසක් තබා අනෙක් කොටස දෙදෙනා බෙදාගෙන කෑවාහුය. මෙසේ දින හයක් තුළ බිරින්දන් හය දෙනෙකු ම මරා මස් කෑවාහුය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දිනපතා එක් එක් කොටස බැගින් ඉතිරි කොට කොටස් හයක් එකතු කර තැබූහ. සත්වැනි දවසේ දී “බෝධිසත්වයන්ගේ බිරිඳ මරන්නෙමු” යි සොයුරන් කී කල්හි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කලින් ඉතිරි කළ ඒ කොටස් හය ඔවුන්ට දී, “අදට මේ කොටස් හය අනුභව කරව්. හෙටට වෙනත් ක්රමයක් සොයමු” යි කියා, ඔවුන් මස් කා නිදන අවස්ථාවේ දී තම බිරිඳ රැගෙන පලා ගියහ. ඇය ටික දුරක් ගිය විට “ස්වාමීනි, මට තවදුරටත් ඇවිදීමට නොහැකිය” යි කීවාය. ඉක්බිති බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇය ව කර තබාගෙන අරුණ නැගෙන වේලාවේ දී කාන්තාරයෙන් නික්මුණු සේක. ඉර මුදුන් වී අව්ව දැඩි වන විට “ස්වාමීනි, මට පිපාසයි” යි ඇය කීවාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ “සොඳුරිය, මෙහි ජලය නැතැ” යි කී නමුත්, ඇය නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිටි බැවින්, කඩුවෙන් තමන්ගේ දකුණු උරහිස පලා, “සොඳුරිය, පැන් නැත. මාගේ මේ දකුණු උරහිසේ ලේ බොමින් සැනසෙන්න” යි කීහ. ඇය එසේ කළාය. ඔවුන් දෙදෙනා අනුපිළිවෙළින් මහා ගංගාවක් ළඟට පැමිණ, පැන් බී, නා, ලොකු කුඩා පලතුරු කා, පහසු තැනක විවේක ගෙන, ගඟ අද්දර එක්තරා තැනක ආශ්රමයක් තනාගෙන වාසය කළාහුය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තම උරහිස පලා බිසවට ලේ බීමට දීම
ඉක්බිති එක් දිනක් රාජාපරාධයක් කළ සොරුකුගේ අත්, පා, කන්, නාසා කපා, ඔරුවක හිඳුවා ඉහළ ගංගාවෙන් පහළට පා කර හැරියහ. ඒ අත් පා නැති ‘කොටා’, මහා බැගෑපත් හඬක් නගමින් බෝසතුන් සිටි ස්ථානයට ගඟ දිගේ පැමිණියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ කරුණාබරිත හඬ අසා, “මා සිටිය දී දුකට පත් සත්ත්වයෙකු නො නැසේවා!” යි සිතා, ගංතෙරට ගොස් ඔහු ගොඩට ගෙන, අසපුවට ගෙනැවිත් කසට වතුරෙන් තුවාල සෝදා බෙහෙත් ගල්වා ප්රතිකාර කළහ. නමුත් බෝසත් බිරිඳ, “මෙබඳු කොටෙක් ගඟෙන් ගොඩට ගෙනැවිත් සාත්තු කරන්නේ ය” යි කියමින් ඒ කොටා පිළිකුල් කරමින්, කෙළ ගසමින් හැසිරුණාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ තුවාල සුව වූ පසු, බිරිඳ සමග ඔහු ව ඒ අසපුවෙහි රඳවා, වනයෙන් පලාවැළ ගෙනැවිත් කොටා ද බිරිඳ ද පෝෂණය කළහ. ඔවුන් මෙසේ වසන කල්හි, ඒ ස්ත්රිය ඒ කොටා කෙරෙහි කාමාශාව ඇති කරගෙන, ඔහු සමග අනාචාරයේ හැසිර, උපායකින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මරා දැමීමට සිතුවාය. ඕ තොමෝ, “ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේගේ කර මතින් කාන්තාරයෙන් නික්මෙද්දී එක්තරා පර්වතයක් දෙස බලා, ‘ආර්යයෙනි! පර්වතයට අරක්ගත් දේවතාවනි! ඉදින් මම සැමියා සමග නිරෝගී ව ජීවිතය ලබන්නේ නම් ඔබ වහන්සේට බලි පූජාවක් කරන්නෙමි’ යි බාරයක් වූයෙමි. ඒ බාරය දැන් මා තැති ගන්වයි. එබැවින් බලි පූජාව කරමු” යි කීවාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ ස්ත්රී මායාව නොදන්නාහු, “යහපතැ” යි පිළිගෙන, දේව පූජාව සූදානම් කර, ඇය ලවා පූජා භාජන ගෙන්වාගෙන පර්වතය මුදුනට නැග්ගාහ. එහි දී ඇය, “ස්වාමීනි! දේවතාවන් අතරින් ඔබ ම උතුම් දේවතාවා වෙහි. එනිසා පළමු කොට ඔබට වනමලින් පුදා, පැදකුණු කොට වැඳ, පසුව දේවතාවාට පූජාව කරන්නෙමි” යි කීවාය. ඉන්පසු ඈ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ව ප්රපාතයට මුහුණ ලා සිටුවා, වනමලින් පුදා, පැදකුණු කොට වඳින ලෙස බොරුවට සැරසී, පිටුපස සිට පිටට තදින් පහර දී ප්රපාතයට හෙළා, “මාගේ සතුරාගේ පිට දිටිමි (සතුරාගෙන් නිදහස් වූයෙමි)” යි සතුටු සිතින් පර්වතයෙන් බැස කොටා වෙත ගියාය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද පර්වත ප්රපාතයෙන් වැටෙන්නාහු, කටු නොමැති කොළවලින් ගැවසී ගත් දිඹුල් ගසක් මත වූ එක් ලැහැබක රැඳුණාහ. පර්වතය පහළට බැසීමට නොහැකි වූ බැවින් උන්වහන්සේ දිඹුල් කා අතු අතර හුන්නාහ. ඉක්බිති විශාල ශරීරයක් ඇති එක් තලගොයි රජෙක් පර්වත පාමුල සිට ගසට නැග එහි දිඹුල් ගෙඩි කයි. තලගොයා එදින බෝසතුන් දැක පලා ගියේය. දෙවන දවසේ අවුත් එක් පැත්තක ගෙඩි කා ගියේය. මෙසේ තලගොයා නැවත නැවතත් එහි එන්නේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමග විශ්වාසයක් ඇති කරගෙන, “නුඹ මේ තැනට කෙසේ පැමිණියෙහි දැයි” විමසා, විස්තර දැනගත් කල්හි, “එසේ නම් බිය නොවන්න” යි කියා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ව තමන්ගේ පිට මත හිඳුවාගෙන බිමට බස්වා, කැලයෙන් නික්මී මහ මගට ගෙන ගොස්, “මේ මගින් යන්න” යි පාර පෙන්වා කැලයට ම පිවිසියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක් ගමකට ගොස් එහි වසමින් සිටින අතර, පියා කලුරිය කළ බව අසා බරණැස් නුවරට ගොස් පිය පරපුරට අයත් රාජ්යයෙහි පිහිටා ‘පදුම’ නම් රජ වී, දස රාජ ධර්මය කඩ නොකරමින්, දැහැමින් රජ කරමින්, නගර දොරටු සතරෙහි ද, නගර මධ්යයෙහි ද, මාළිගා දොරටුවෙහි ද යන ස්ථාන හයෙහි දන්සල් කරවා දවස් පතා හය ලක්ෂයක් වියදම් කොට දන් දුන්හ.
ඒ පවිටු ස්ත්රිය ද ඒ කොටා කර තබාගෙන කැලයෙන් නික්මී මිනිස් වාසයෙහි ආහාර සිඟමින්, කැඳ බත් සකස් කර දෙමින් ඒ කොටා පෝෂණය කළාය. “මොහු නුඹේ කවරෙක් දැයි” මිනිසුන් විමසන විට, “මොහු මගේ මාමාගේ පුතා ය. මව්පියන් විසින් මොහු ව මට පාවා දෙන ලදී. දඬුවම් ලැබූ මගේ ස්වාමියා ව මම අත් නොහැර, කර තබාගෙන යමින්, සිඟා කා පෝෂණය කරමි” යි කීවාය. මිනිස්සු “මේ තැනැත්තිය නියම පතිවෘත්තාව රකින්නියකැ” යි සිතා එතැන් පටන් ඇයට වැඩිපුර ආහාර පාන දුන්නාහුය. පසුව ඇතැම් අය ඇයට මෙසේ කීවාහුය: “නුඹ මෙසේ දුක් විඳිමින් නො හැසිරෙන්න. පදුම රජතුමා බරණැස රජ කරයි. මුළු දඹදිව ම කලඹා දන් දෙයි. එතුමා ඔබ ව දැක පැහැදී බොහෝ ධනය දෙතොත්, නුඹේ සැමියා මෙහි හිඳුවාගෙන එතුමා හමුවට යන්න.” ඔවුහු ඇයට කොටා ගෙන යෑමට වේවැල් කූඩයක් ද සකස් කොට දුන්නාහුය. ඒ පවිටු ස්ත්රිය ඒ කොටා වේවැල් කූඩයෙහි බහා, කූඩය ඔසවාගෙන බරණැස් නුවරට ගොස් දන්සැල්වලින් අනුභව කරමින් හැසිරුණාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සරසන ලද ඇතා පිට නැගී දන්සැල් වෙත ගොස් අට දෙනෙකුට හෝ දස දෙනෙකුට හෝ සියතින් ම දන් දී නැවත මාළිගාවට යති. ඒ අනාචාරී ස්ත්රිය, කොටා දැමූ කූඩය ඔසවාගෙන රජුගේ ගමන් මගෙහි පෙනී සිටියාය.
රජතුමා ඇය ව දැක “මේ කිනම් තැනැත්තියක් දැයි” විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස! මේ පතිවත රකින උත්තම කාන්තාවකැ” යි ඇමැතියෝ කීහ. ඉක්බිති රජතුමා ඇය ව කැඳවා, හඳුනාගෙන, කොටා කූඩයෙන් ඉවතට ගෙන්වා, “මොහු තට කවරෙක් වන්නේ දැයි” විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස! මොහු මගේ මාමාගේ පුතා ය. කුලයෙන් දෙන ලද ස්වාමි පුරුෂයා ය” යි ඈ කීවා ය. අතීත සිද්ධිය නොදන්නා වූ මිනිස්සු, “අනේ! පතිවත රකින දෙවඟනකැ” යි කියමින් ඒ අනාචාරී ස්ත්රිය වර්ණනා කළහ. නැවතත් රජතුමා, “මේ කොටා කුලයෙන් සරණ පාවා දුන් සැමියා දැයි” ඇගෙන් විචාළේය. ඈ රජතුමා ව නොහඳුනන්නී, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යයි දැඩි ව කීවාය. ඉක්බිති රජතුමා, “එසේ නම් මේ බරණැස් රජුගේ පුතා කවරෙක් ද? ඔබ පදුම කුමාරයාගේ බිරිඳ නොවේ ද? අසවල් රජතුමාගේ දියණිය නොවේ ද? අසවල් නම ඇත්තී නොවේ ද? මගේ උරහිස පලා ලේ බී, මේ කොටා කෙරෙහි පිළිබඳ සිත් ඇති ව මා ප්රපාතයට හෙළුවාය. දැන් තී මරණය නළලෙහි කොටාගෙන, මා මළේ යැයි සිතාගෙන මෙතැනට ආවෙහි ද? මම තවම ජීවත් නොවෙම් දැයි?” කියා ඇමතියන් අමතා, “එම්බා ඇමතිවරුනි! නුඹලා විසින් විමසූ විට මා කී කථාව මතක ද? ‘මගේ බාල සහෝදරයෝ හය දෙනා භාර්යාවන් හය දෙනා මරා මස් කෑවාහුය. මම වනාහි මාගේ බිරිඳ නිරෝගී ව ගංතෙරට ගෙන ගොස්, අසපුවෙහි වසන අතරතුර වධයට පත් කර එවූ අත් පා නැති එක් කොටෙකු ගොඩට ගෙන අවුත් රැකබලා ගත්තෙමි. ඒ ස්ත්රිය කොටා ගැන පිළිබඳ සිත් ඇති ව මා ව මරා දැමීමට පර්වත මුදුනෙන් පහළට හෙළුවාය. මම මගේ මෙත් සිත් බලයෙන් දිවි ගලවා ගත්තෙමි’ යි මා ඔබට කීවා මතක ද? යම් තැනැත්තියක විසින් මා පර්වතයෙන් හෙළනු ලැබුවේ ද ඒ වෙනත් තැනැත්තියක් නොවේ. මේ දුශ්ශීල තැනැත්තිය ම ය. ඈට හමු වූ වධයට පත් කොටා ද මොහු ම ය. අනිකෙක් නොවේ” යයි කියා මේ ගාථාවන් වදාළ සේක:
“යම් ස්ත්රියක් මා විසින් පෝෂණය කරන ලද්දේ ද ඒ තැනැත්තිය මැය ම ය. මැය පෝෂණය කළ ඒ තැනැත්තා ද මම ම මිස වෙන කිසිවෙක් නොවෙමි. අත් පා සිඳින ලද මේ කොටා ද අනිකෙක් නොවේ. මැය යමෙකුට ‘මගේ කුමාර කාලයේ පටන් හිමියා ය’යි කීවේ ද ඔහු මොහු ය. සැබවින් ම ස්ත්රීහු වධයට සුදුසු ය. ස්ත්රීන් කෙරෙහි සත්යයක් නැත.”
“රුදුරු වූ, පහත් ගති ඇති, මළකඳක් බඳු වූ, පර අඹුවන් සෙවුනා වූ, ලාමක වූ මේ කොටා ද මෝල් ගසින් තලා දමවු. නින්දිත පතිවතක් රඟපාමින් ජීවත් වන්නා වූ මැයගේ කන් නාසා ද කපවු.”
යනුවෙන් මෙම ගාථා වදාළ සේක.
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේ ය: යමාහ කොමාරපතී මමං යනුවෙන් දැක්වූයේ, මේ තැනැත්තිය යමෙකු ගැන ‘මේ තෙමේ මගේ කුමාර අවධියේ පටන් ස්වාමියා ය (දෙමාපියන් විසින් දුන් සැමියා ය)’යි කීවා ද, අයමෙව සො න අඤ්ඤො මේ ඔහු ම ය; අනිකෙක් නොවේ. යමාහු කුමාරපතී යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. පොත්වල ලියැවී ඇත්තේ එය යි; එහි අර්ථය ද මෙය ම ය. මෙහි වචන පෙරළීමක් පමණක් බව දත යුතු ය. යමක් රජතුමා විසින් කියන ලද ද එය ම මෙහි එන ලදි. වජ්ඣිත්ථියො යනු ‘ස්ත්රීහු නම් වධයට පැමිණවිය යුතු ය (නැසිය යුතු ය)’ යන්න යි. නත්ථි ඉත්ථීසු සච්චං යනු ස්ත්රීන් තුළ එක ස්වභාවයක් (සත්යයක්) නැත යන්න යි. ඉමඤ්ච ජම්මං යනාදිය ඒ දෙදෙනාට ම දඬුවම් නියම කිරීම් වශයෙන් කියන ලදි. එහි ජම්මං යනු පහත් වූ, නීච වූ බව යි. මුසලෙන හන්ත්වා යනු මෝල්ගසින් ගසා, තලා, ඇට පොඩිකර, සුණුවිසුණු කොට මරා දැමීම යි. ලුද්දං යනු දරුණු වූ බව යි. ඡවං යනු ගුණයක් නැති බැවින් ජීවයක් නැති මළමිනියක් වැනි වූ බව යි. ඉමිස්සා ච නං යන්නෙහි නං යනු නිපාත මාත්රයකි. පාපී පතිවෘත්තාවක් රඟපාන, අනාචාරී වූ, දුසිරිත් වූ මේ තැනැත්තිය ජීවත් ව සිටිය දී ම ඇගේ කන් නාසා කපවු (ජීවන්තියාව කණ්ණනාසං ඡින්දථ) යනු එහි අර්ථය යි.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ක්රෝධය ඉවසාගත නොහැකි ව ඔවුන්ට ඉහත පරිදි දරුණු දඬුවම් නියම කළ නමුත්, එලෙස ක්රියාත්මක නො කළහ. උන්වහන්සේ කෝපය තුනී කරගෙන, ඇයට ඒ පැස හිසෙන් බිම තැබීමට නොහැකි වන පරිදි ඇගේ හිසට තබා තදින් බඳවා, කොටා ව ද එහි ම හිඳුවා, තම රාජ්ය සීමාවෙන් නෙරපා හැරියහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය දේශනා කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල සහෝදරයෝ හය දෙනා දැන් මේ තෙරුන් වහන්සේලා හය නම යි. බිරිඳ චිඤ්චා මානවිකාව යි. කොටා දේවදත්ත ය. තලගොයි රජා ආනන්ද ය. පදුම රජතුමා වනාහි මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ චූළපදුම ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“න සන්ති දෙවා පවසන්ති නූනා” (දෙවියෝ නැත්තාහ. ඒකාන්තයෙන් බැහැර ගියෝය) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සේක්, බුදුරජුන් මැරීමට උත්සාහ කළ දෙව්දත් තෙරුන් මුල් කරගෙන වදාළ සේක. එකල්හි වනාහි “දෙවදත්ත තෙම බුදුරජාණන් වහන්සේ ඝාතනය කිරීමට උත්සාහ කරති” යි අසා ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දෙවදත්ත තෙම දැන් පමණක් නොව පෙරත් මට මරණය පමුණුවන්නට උත්සාහ කළේය. එසේ උත්සාහ කළත් මාව මරන්නට නොහැකි වී යැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර පෑ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ බරණැසට නුදුරු ගමක ගෘහපති කුලයෙහි උපන්හ. ඉක්බිති වැඩිවියට පත් එතුමාට බරණැසින් කුල දියණියක් ගෙනාහ. ඈ රන්වන් පැහැ ඇත්තීය, ඉතා රූමත්ය, දැකුම්කලුය, දිව්ය අප්සරාවක් වැනිය, සුළඟේ සැලෙන මල් වැලක් වැනිය, මත් වූ කින්නරියක් වැනිය. නමින් ‘සුජාතා’ නම් වූ ඈ පතිවත රකින්නීය, සිල්වත් හා යහපත් ආචාර සමාචාර ඇත්තීය, වත්පිළිවෙත් රකින්නීය. ඈ හැමවිටම ස්වාමියා වෙනුවෙන් කළ යුතු වත් ද, නැන්දා මාමා වෙනුවෙන් කළ යුතු වත් ද නොපිරිහෙළා ඉටු කරයි. ඈ බෝසතාණන් වහන්සේට ඉතා ප්රියමනාප වූවාය. මේ අන්දමින් දෙදෙනා ම සතුටු වෙමින්, සමාන සිත් ඇතිව සමගියෙන් වාසය කළාහුය.
ඉක්බිති එක් දිනක් සුජාතාව, “මව්පියන් දකිනු කැමැත්තෙමි” යි බෝසතාණන් වහන්සේට දැන්වූවාය. හෙතෙම, “යහපති සොඳුරිය! මාර්ගෝපකරණ අවශ්ය තරම් සූදානම් කරව” යි කියා කැවිලි වර්ග සූදානම් කරවාගෙන, කැවිලි ආදිය කරත්තයක තබාගෙන, කරත්තය පදවමින් ඉදිරියේ හිඳගෙන ගියේය. සුජාතාව කරත්තයේ පසුපස අසුනේ ගියාය. ඔවුන් නුවර සමීපයට ගොස් වාහනය මුදවා, නා, ආහාර අනුභව කළාහුය. නැවතත් බෝසතාණන් වහන්සේ ගොනුන් බැඳ කරත්තය සූදානම් කර ඉදිරියෙන් හිඳගත්හ. සුජාතාව වස්ත්ර මාරුකොට, ආභරණ පැළඳ සැරසී පිටුපසින් හිඳගත්තාය. කරත්තය ඇතුළු නුවරට පිවිසි කල්හි බරණැස් රජු ඇතෙකු පිට නැගී නගරය පැදකුණු කරන්නේ ඒ පෙදෙසට ගියේය. සුජාතාව කරත්තයෙන් බැස පසුපස පයින් ගමන් කළාය. රජතුමා ඈ දැක ඇගේ රූ සපුවෙන් වසඟ වූ නෙත් ඇතිව, ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිව, එක් ඇමතියෙකු අමතා, “යව! ගොස් ඇයට සැමියෙකු ඇති බව හෝ සැමියෙකු නැති බව හෝ දැනගෙන එව” යි යැවීය. ඔහු ගොස් ඇයට සැමියෙකු ඇති බව දැන, “දේවයන් වහන්ස, ඈට සැමියෙකු සිටී. කරත්තයේ ඉදිරියේ සිටින පුරුෂයා ඇගේ සැමියා ය” යි කීවේය.
රජතුමා ඇය ගැන බැඳුණු සිත ඉවත් කරන්නට නොහැකිව, ක්ලේශයන්ට වසඟව, “එක් උපායකින් මොහු මරවා ඔහුගේ බිරිඳ ගන්නෙමි” යි සිතා එක් පුරුෂයෙකු අමතා, “එම්බල, යව! නුඹ මේ චූළාමණිය (සිළුමිණ) ගෙන වීථියෙහි යන්නෙකු මෙන් වී ඒ පුරුෂයාගේ කරත්තයට දමා එව” යි සිළුමිණ දී යැවීය. ඔහු “යහපතැ” යි එය ගෙන ගොස් කරත්තයෙහි තබා, “දේවයන් වහන්ස, මා විසින් මැණික තබන ලදී” යි අවුත් දැන්වීය. එවිට රජතුමා “මාගේ සිළුමිණ නැති විය” යි කීවේය. මිනිස්සු මහත් කෝලහලයක් කළාහුය. රජතුමා “සියලු දොරටු වසා, ගමනාගමනය නවත්වා සොරා සොයව්” යි අණ කළේය. රාජ පුරුෂයෝ එසේ කළාහුය. නගරය එකම කැළඹීමක් විය. අර (මැණික දැමූ) පුරුෂයා මිනිසුන් රැගෙන බෝසතුන් සමීපයට ගොස්, “එම්බල! කරත්තය නවත්වව්. රජතුමාගේ සිළුමිණ නැති විය. කරත්තය පරීක්ෂා කරන්නෙමු” යි කියා කරත්තය පරීක්ෂා කරමින්, තමා විසින් ම තබන ලද මැණික ගෙන, “මැණික් හොරා හමුවුණා” යි බෝසතුන් අල්ලාගෙන අත්වලට හා පාවලට තලා, අත් පිටුපසට තබා බැඳ, රජු වෙත පමුණුවා “මේ මැණික් හොරා” යයි රජුට දැක්වීය. රජතුමා ද “මොහුගේ හිස සිඳිව්” යි අණ කළේය.
ඉක්බිති රාජ පුරුෂයෝ ඔහුට සිව්මංසලක් පාසා කසපහර හතර බැගින් තලමින් දකුණු දොරටුවෙන් නගරයෙන් පිටමං කළාහුය. සුජාතාව ද කරත්තය හැර දමා දෑත් ඔසවාගෙන, “හිමියනි! මා නිසා ඔබ මේ දුකට පැමිණියෙහි” යයි හඬා වැළපෙමින් පස්සෙන් ගියාය. රාජ පුරුෂයෝ “මොහුගේ හිස සිඳින්නෙමු” යි බෝසතාණන් වහන්සේ ව උඩුකුරුව හාන්සි කරවූහ. ඒ දැක සුජාතාව තමාගේ සීල ගුණය ආවර්ජනා කොට, “මේ ලෝකයේ සිල්වතුන් වෙහෙසන පව්කාර සැහැසි මිනිසුන් වළක්වා මැඩලිය හැකි දෙවි දේවතාවන් ඒකාන්තයෙන් නැතැයි සිතමි” යනාදිය කියා පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළාය:
“න සන්ති දෙවා පවසන්ති නූන,
න හි නූන සන්ති ඉධ ලොකපාලා;
සහසා කරොන්තානමසඤ්ඤතානං,
න හි නූන සන්ති
පටිසෙධිතාරො” ති.
(තේරුම: “සිල්වතුන් රක්නා දෙවියෝ නැතැයි සිතමි. සිටියත් ඔවුහු (එබඳු කටයුතුවලින්) බැහැර
යෙතියි සිතමි. මෙලොව ලෝකපාලක දෙවියෝ ද නැතැයි සිතමි. අපරීක්ෂාකාරී ව දරුණුකම් කරන්නා වූ දුශ්ශීලයන්ගේ දරුණු
ක්රියා වළක්වන්නෝ ද නැතැයි සිතමි.”)
එහි, න සන්ති දෙවා යනු ‘මේ ලෝකයේ සිල්වතුන් දෙස බලන්නා වූ ද, පව් වළක්වන්නා වූ ද දෙවියෝ ඒකාන්තයෙන් නැත’. පවසන්ති නූන යනු ‘මෙබඳු අසාධාරණ ක්රියා ඇති වූ විට ඒකාන්තයෙන් ම (ඔවුහු) බැහැර යති’. ඉධ ලොකපාලා යනු ‘මේ ලෝකයේ ලෝකපාලක යැයි සම්මත වූ, සිල්වතුන්ට අනුග්රහ කරන මහණ බමුණෝ ද, න හි නූන සන්ති (එනම්) ඒකාන්තයෙන් ම නැත’. සහසා කරොන්තානං අසඤ්ඤතානං යනු ‘වහා, නොවිමසා සැහැසි දරුණු ක්රියා කරන්නා වූ දුස්සීලයන්ට’, පටිසෙධිතාරො යනු ‘මෙබඳු ක්රියා නො කරව්, මෙබඳු ක්රියා කිරීමට ඉඩ නො ලැබේ ය’ යනුවෙන් වළක්වන්නෝ නැත (යන අර්ථයි).
මෙසේ සිල්වත් වූ ඇය වැළපෙමින් කියන විට සක්දෙව් රජු හුන් ආසනය උණුසුම් වන ආකාරයක් දැක්වීය. එවිට ශක්රයා “කවරෙක් මා සක්දෙව් පදවියෙන් පහ කරනු කැමැත්තෝ දැ” යි සොයා බලන්නේ, මේ කරුණ දැන, “බරණැස් රජු ඉතා දරුණු ක්රියාවක් කරයි. සිල්වත් සුජාතාව වෙහෙසට පත් කරයි. දැන් මම එහි යන්නට වටී” යයි සිතා දෙව්ලොවින් බැස, තමන්ගේ ආනුභාවයෙන්, ඇතු පිට හිඳ යන්නා වූ ඒ පවිටු රජු ඇතු පිටින් බස්සවා, වධකයාගේ දම්ගෙඩියෙහි (කඳෙහි) උඩුකුරුව හිඳුවා, බෝසතාණන් වහන්සේ ව ඉන් ඔසවා තබා, සියලු ආභරණයෙන් සරසා, රජ වෙස් ගන්වා ඇතු පිට හිඳුවිය. පොරොව ඔසවාගෙන සිටි වධකයෝ හිස සිඳින්නෝ (වධකයා දම්ගෙඩිය මත සිටින තැනැත්තා හොරා යැයි සිතා) රජුගේ හිස සින්දෝය. හිස සිඳි අවස්ථාවේ දී ම ඒ රජුගේ හිස බව පිරිස දැනගත්හ. සක්දෙවිඳු පෙනෙන සිරුරෙන් යුතුව බෝසතුන් සමීපයට ගොස්, බෝසතාණන් වහන්සේට රාජාභිෂේකයත්, සුජාතාවට අගමෙහෙසි තනතුරත් ලබා දුන්නේය. ඇමතිවරු ද, බමුණු ගෘහපති ආදීහු ද සක්දෙව් රජ දැක, “අදැහැමි රජු මරන ලදී. දැන් අප විසින් ශක්රයා විසින් දෙන ලද දැහැමි රජෙක් ලබන ලදී” යැයි සොම්නසට පත් වූහ.
ශක්රයාගේ බලයෙන් බෝධිසත්ත්වයන් රජු බවට පත්වීම සහ දුෂ්ට රජුට දඬුවම් ලැබීම
ශක්රයා ද අහසේ සිට, “මේ තොපට ශක්රයා විසින් දුන් රජතුමා ය. මෙතැන් පටන් දැහැමින් රාජ්යය කරවන්නේය. යම් හෙයකින් රජ අදැහැමි වෙයි ද, අකල් වැසි වසියි; සුදුසු කලට වැසි නො වසියි; සාගිනි බිය, රෝග බිය හා ආයුධ බිය ඇති වෙයි. මේ භය තුන (රාජ්යයෙන්) පහව නොයන්නේ ය” යි අවවාද දෙමින් දෙවන ගාථාව ද කීවේය:
“අකාලෙ වස්සතී තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සති;
සග්ගා ච චවති ඨානා, නනු සො තාවතා හතො” ති.
(තේරුම:
“(නොදැහැමි රජුගේ රාජ්යයෙහි) නොකල්හි වැසි වසී. ඒ රටෙහි සුදුසු කාලයෙහි නො වසී. ඒ (අදැහැමි) රජ දෙව්ලොවින් (යන
තැනින්) චුත වෙයි (පිරිහෙයි). හෙතෙම ඒකාන්තයෙන් විනාශයට පත් විය.”)
එහි අකාලෙ යනු ‘අදැහැමි රජුන් රජ කරන රාජ්යයෙහි නොකල්හි, එනම් ගොයම් පැසෙන කාලයෙහි හෝ කපන පාගන කාලයෙහි හෝ වැස්ස වසියි’. කාලෙ යනු ‘සුදුසු කල්හි, එනම් වපුරණ කාලයේ, ගොයම් පූදින හෝ බණ්ඩි කාලයේ දී වැසි නො වසී’. සග්ගා ච චවති ඨානා යනු ‘ස්වර්ග සංඛ්යාත වූ තැනින් හෙවත් දෙව්ලොවින් යන අර්ථයි. අදැහැමි රජ දෙව්ලොව නූපදින බැවින් දෙව්ලොවින් චුත වෙයි (පිරිහෙයි). නැතහොත් ස්වර්ගයෙහි මෙන් රජ කරන අදැහැමි රජ ඉන් චුත වෙයි යන අර්ථයි’. නනු සො තාවතා හතො යනු ‘ඒකාන්තයෙන් ඒ අදැහැමි රජ එපමණකින් මළේ (විනාශ වූයේ) වෙයි’. නැතහොත් ඒකාන්ත බව කියන මෙහි ‘න’ කාරය යෙදූ විට, ‘ඔහු ඒකාන්තයෙන් මෙපමණකින් නැසුණේ නොවේ; අටමහා නිරයන්හි ද සොළොස් ඔසුපත් නිරයන්හි ද හෙතෙම (බොහෝ කලක්) නසනු ලබන්නේය’ යන මෙය මෙහි අර්ථයයි.
ශක්රයා මෙසේ මහජනයාට අවවාද දී තමන්ගේ දෙව්ලොවට ම ගියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද දැහැමෙන් රාජ්ය කොට මරණින් මතු ස්වර්ගයට ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව ගළපා වදාළ සේක. “එකල අදැහැමි රජ වූයේ දැන් මේ දෙව්දත් ය. ශක්රයා වූයේ අනුරුද්ධ ය. සුජාතාව වූයේ රාහුල මාතාවයි. ශක්රයා විසින් දුන් (සක්කදත්තිය) රජ වනාහි මම ම වූවෙමි.”
“පබ්බතූපත්ථරෙ රම්මෙ” යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි කොසොල් රජතුමා අරබයා දේශනා කළ සේක. කොසොල් රජුගේ එක්තරා ඇමතියෙක් අන්තඃපුරයේ ස්ත්රියක හා වරදෙහි බැඳුණේය. රජතුමා ද ඒ ගැන විමසා බලා, සත්ය තොරතුරු දැනගෙන “බුදුරජාණන් වහන්සේට පවසා විසඳුමක් ගන්නෙමි”යි සිතා ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, මගේ අන්තඃපුරයේ එක් ඇමතියෙක් වරදක් කළේය. ඔහුට කුමක් කිරීම වටී දැ”යි විමසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහරජ! ඒ ඇමතියා ඔබට උපකාර කරන්නෙක් ද? ඒ ස්ත්රියත් ඔබට ප්රිය ද?” යි විචාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි! අතිශයින්ම උපකාරකයෙකි. රජමාලිගාවේ සියලු කටයුතුවල වගකීම් දරයි. ඒ ස්ත්රියත් මට ප්රිය ය” යි කී කල්හි, “මහරජ! තමන්ට උදව් වන සේවකයන් කෙරෙහි ද, ප්රියමනාප ස්ත්රීන් කෙරෙහි ද ද්රෝහී වන්නට නොහැකිය. පෙරත් රජවරු නුවණැත්තන්ගේ කථා අසා මධ්යස්ථ වූහ” යි වදාරා ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත සිද්ධිය ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ ඇමති කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පත්ව, ඒ රජුට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නා වූහ. එකල රජුගේ එක්තරා ඇමතියෙක් අන්තඃපුර ස්ත්රියක හා වරදෙහි බැඳුණේය. රජතුමා ඒ බව සත්ය වශයෙන්ම දැනගෙන, “මේ ඇමතියා ද මට බොහෝ උපකාර කරයි. මේ ස්ත්රිය ද මට ප්රියමනාප ය. ඒ නිසා මොවුන් දෙදෙනාම විනාශ කරන්නට නොහැකිය. පණ්ඩිත ඇමතියාගෙන් ප්රශ්නයක් විමසා, ඉදින් ඉවසිය යුතු නම් ඉවසන්නෙමි. ඉදින් නොඉවසිය යුතු නම් නොඉවසන්නෙමි”යි සිතා බෝසතාණන් වහන්සේ කැඳවා අසුනක් දී, “පණ්ඩිතයෙනි! ප්රශ්නයක් විචාරන්නෙමි”යි පැවසීය. “මහරජතුමනි! විචාරන්න, මම විසඳන්නෙමි”යි කී කල්හි රජතුමා ප්රශ්නය අසමින් පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
රජතුමා පණ්ඩිත අමාත්යයාගෙන් ප්රශ්නය විචාරන අයුරු
“සිත්කලු වූ හිමාලය පර්වත සමීපයෙහි සිහිල් ජලය ඇති, පියුමෙන් ගැවසුණු පොකුණක් විය. ඒ පොකුණ සිංහයෙකු විසින් රකිනු ලබන බව දැන දැනම, හිවලෙක් එයින් දිය පානය කළේය.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි පබ්බතූපත්ථරෙ රම්මෙ යනු හිමාලය පර්වත පාමුල පැතිරී තිබුණු රමණීය භූමි භාගයක යන අර්ථයි. ජාතා පොක්ඛරණී සිවා යනු සිසිල් වූ, මිහිරි ජලය ඇති පොකුණක් හටගත්තේය යන්නයි. තවද පියුම් ආදියෙන් ගැවසී ගත් ගංගාව ද ‘පොක්ඛරණී’ නම් වේ. අපාපායී යනු ‘අප’ යනු උපසර්ගයකි; බීවේය යන අර්ථයි. ජානං සීහෙන රක්ඛිතං යනු ඒ පොකුණ සිංහයන් විසින් පරිභෝජනය කරන බැවින් සිංහයෙකු විසින් රක්නා ලද්දකි. ඒ හිවලා ද “මෙය සිංහයා විසින් රකින ලද්දක් ය” යි දැනගෙනම දිය පානය කළේය. ඔබ කුමක් සිතන්නෙහි ද? අඥාන හිවලා සිංහයාට බිය නොවී දිය බිව්වේය. මේ සිද්ධිය එවැනි පොකුණක් වැනිය යනු මෙහි අදහසයි.
බෝසතාණන් වහන්සේ, “ඒකාන්තයෙන්ම එක් ඇමතියෙක් මොහුගේ අන්තඃපුරයෙහි දූෂ්ය වූවෙක් (වරදෙහි බැඳුණෙක්) වන්නේය” යි දැන, දෙවන ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“මහරජ! ඉදින් සිවුපාවෝ මහ නදියෙන් දිය බොති. ඒ හේතුවෙන් එය ගඟක් නොවන්නී නොවේ. ඉදින් ඔවුන් (ඒ දෙදෙනා) ඔබට ප්රිය නම්, ඔවුන්ට කමා කරන්න.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව ද කී සේක.
එහි සාපදානි යනු හුදෙක් හිවලා පමණක් නොව, සෙසු බල්ලන්, පසද මුවන්, බළලුන් හා වෙනත් මෘගයන් ආදී සියලු සිවුපාවෝ ද, එය පියුම් ආදියෙන් වැසී ගිය බැවින් ‘පොක්ඛරණී’ යැයි ලබන ලද නම් ඇති ගඟෙන්ම බොන්නාහුය. න තෙන අනදී හොති යනු ගඟෙහි දෙපා, සිව්පා සත්ත්වයෝ ද, සර්පයෝ ද, මත්ස්යයෝ ද යන සියලු පිපාසිත ප්රාණීහු පැන් බොති; ඒ කාරණයෙන් ඒ ගඟ, ගඟක් නොවන්නේ නොවේ. ඉඳුල් කළ ගඟක් ද නොවේ. කුමක් නිසා ද? සියල්ලන්ටම සාධාරණ බැවිනි. යම්කිසිවෙකු විසින් ගඟෙහි පැන් බොන ලද පමණින් ගඟ දූෂ්ය නොවේ. මෙසේම ස්ත්රිය ද කෙලෙස් වශයෙන් සැමියා ඉක්මවා අනිකෙකු සමග සංවාසයේ යෙදුණු පමණින් (ඇය) ස්ත්රියක් නොවන්නේ නොවේ. කුමක් නිසා ද? සියල්ලට සාධාරණ බැවිනි. ඉඳුල් කළ ස්ත්රියක් ද නොවේ. කුමක් නිසා ද? (සංවාසයෙන් පසු) දියෙන් සෝදා පිරිසිදු වන හෙයිනි. ඛමස්සු යදි තෙ පියා යනු ඉදින් ඔබට ඒ ස්ත්රිය ප්රිය ද, ඒ ඇමතියා බොහෝ උපකාර කරන්නෙක් ද, ඒ දෙදෙනාටම ඉවසනු මැනවි; මැදහත් ව සිටින්න යනුයි.
මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ රජුට අවවාද දුන්හ. රජතුමා ඔහුගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, “නැවත මෙබඳු පාප කර්මයක් නොකරව්” යැයි අවවාද කොට දෙදෙනාටම සමාව දුන්නේය. එතැන් පටන් ඔවුහු එම ක්රියාවෙන් වැළකුණාහ. රජතුමා ද දානාදී පින්කම් කොට ජීවිතාන්තයේ දී ස්වර්ග පුරය පිරවූයේය (දෙව්ලොව උපන්නේය). කොසොල් රජතුමා ද මේ ධර්ම දේශනාව අසා ඒ දෙදෙනාටම සමාව දී මධ්යස්ථ විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජව උපන්නේ ආනන්ද තෙරුන් ය. නුවණ ඇති ඇමතියා වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ පබ්බතූපත්ථර ජාතක වර්ණනාවයි.
“යෙ න කාහන්ති ඔවාදං” (යමෙක් අවවාද පිළිනොපදින්නෝද) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක් කලකිරුණු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්, “මහණ, ඔබ කලකිරී සිටින බව සැබෑදැයි” විමසන ලදුව, ඒ භික්ෂුව “එසේය ස්වාමීනි, සත්යයකි” යැයි පිළිතුරු දුන්නේය. “කුමක් නිසාදැයි” විමසූ විට, “අලංකාර වූ එක් ස්ත්රියක් දැක හටගත් ක්ලේශයන් නිසා යැයි” ඔහු පැවසීය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ! ස්ත්රීහු නම් තමන්ගේ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන පංචකාමයෙන්ද, ස්ත්රී මායම් විලාසිතාවන්ගෙන්ද පුරුෂයන් පොළඹවාගෙන, තමන්ට වසඟ වූ බව දැන, ඔවුන්ගේ සිල්වත්කම හා ධනවත්කම යන දෙකම විනාශ කරන අර්ථයෙන් ‘යක්ෂණියෝ’ යැයි කියනු ලැබෙති. පෙර කලෙකද යක්ෂණියෝ ස්ත්රී මායමෙන් වෙළඳ කණ්ඩායමක් වෙත එළඹ, වෙළඳුන් පොළඹවා තම වසඟයට ගෙන, නැවත වෙනත් පුරුෂයන් දැක, ඒ සියලු දෙනාම ජීවිතක්ෂයට පත් කොට, කට දෙපසින් ලේ වැගිරෙන සේ මුඛය පුරවාගෙන ඔවුන්ව අනුභව කළහ” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ තම්බපණ්ණි දීපයෙහි (ලක්දිව) ‘සිරීසවත්ථු’ නම් යක්ෂ නගරයක් විය. එහි යක්ෂණියෝ වාසය කළහ. නැව් බිඳී වෙළඳුන් පැමිණි කල්හි, එම යක්ෂණියෝ අලංකාර වස්ත්රාභරණයෙන් සැරසී, ආහාර පාන රැගෙන, දාසියන් පිරිවරාගෙන, දරුවන් වඩාගෙන වෙළඳුන් වෙත එළඹෙති. වෙළඳුන්ට “අපි මිනිස් වාසයකට පැමිණියෙමු” යැයි හැඟෙන පරිදි, ඒ ඒ තැන්වල ගොවිතැන් හා ගව පාලනය ආදිය කරන මිනිසුන් ද, ගව රංචු ද, බල්ලන් ද ආදිය මවා පෙන්වති. වෙළඳුන් වෙත ගොස්, “මේ කැඳ බොන්න, බත් කන්න, ආහාර අනුභව කරන්න” යැයි කියති. කිසිවක් නොදත් වෙළඳුෝ ඔවුන් දුන් දේ අනුභව කරති. ඉක්බිති ඔවුන් ආහාර අනුභව කොට විවේකීව සිටින විට, යක්ෂණියෝ පිළිසඳර කතා කරමින්, “ඔබ කොහි වාසය කරන්නෝද? කොහි සිට පැමිණියහුද? කොහි යන්නහුද? කුමන කාර්යයක් සඳහා මෙහි පැමිණියහුද?” යැයි විමසති. “නැව බිඳී මෙහි පැමිණියෙමු” යැයි කී කල්හි, “ආර්යයන් වහන්ස, ඉතා යහපත්. අපගේ ස්වාමි පුරුෂයන් නැව් නැගී ගොස් දැන් වසර තුනක් ගත වී ඇත. ඔවුන් මිය යන්නට ඇත. ඔබලාත් වෙළඳුන්ය. අපි ඔබේ භාර්යාවන් වන්නෙමු” යැයි පවසා, ස්ත්රී ලීලා විලාසයන් පෙන්වා, ඒ වෙළඳුන් පොළඹවාගෙන යක්ෂ නගරයට රැගෙන යති. ඉදින් එහි පළමුව අල්ලා ගන්නා ලද මිනිසුන් සිටිත් නම්, ඔවුන් දේව සංලිකාවෙන් (මාංචු වැනි බැමිවලින්) බැඳ වධ දෙන ගෙයක (සිරගෙයක) දමති. තමන් වසන තැනට නැව් බිඳුණු මිනිසුන් නොපැමිණෙන කල්හි, ඔවුහු එතෙරින් කැලණිය දක්වා ද, මෙතෙරින් නාගදීපය දක්වා ද මෙසේ මුහුදු වෙරළ දිගේ සැරිසරති. මෙය ඔවුන්ගේ ස්වභාවයයි.
එක් දිනක් නැව් බිඳුණු පන්සියයක් වෙළෙන්දෝ ඒ යක්ෂ නගරය සමීපයට ගොඩබැස්සහ. යක්ෂණියෝ ඔවුන් වෙත ගොස්, පොළඹවාගෙන යක්ෂ නගරයට කැඳවාගෙන විත්, කලින් අල්ලාගෙන සිටි මිනිසුන් දේව සංලිකාවලින් බැඳ වධ දෙන ගෙයි දමා, ප්රධාන යක්ෂණිය ප්රධාන වෙළෙන්දා ද, සෙසු යක්ෂණියෝ සෙසු වෙළෙන්දන් ද වශයෙන් පන්සියයක් යක්ෂණියෝ ඒ පන්සියයක් වෙළඳුන් තම තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් කරගත්හ. ඉක්බිති රාත්රී කාලයේ වෙළඳුන් නින්දට ගිය පසු, ඒ ප්රධාන යක්ෂණිය නැගිට ගොස් වධ දෙන ගෙයි සිටි මිනිසුන් මරා මස් කා ආපසු එන්නීය. සෙසු යක්ෂණියෝ ද එසේම කරති. මිනිස් මස් කා පැමිණි කල්හි ප්රධාන යක්ෂණියගේ ශරීරය සීතල වී තිබිණි. ප්රධාන වෙළෙන්දා ඇයව වැළඳගන්නා විට ඇගේ යක්ෂ ස්වභාවය (සිරුරේ අස්වාභාවික සීතල බව) දැන, “මේ පන්සිය දෙනාම යක්ෂණියන් වන්නට ඇත. අප පලා යා යුතුය” යැයි සිතුවේය. පසුදින උදෑසන මුහුණ සේදීමට යන මුවාවෙන් ගොස් සෙසු වෙළඳුන්ට කරුණ දන්වමින්, “මොවුන් යක්ෂණියෝ මිස මනුෂ්ය ස්ත්රීහු නොවෙති. වෙනත් නැව් බිඳුණු පිරිසක් පැමිණි විට ඔවුන්ව ස්වාමිපුරුෂයන් කරගෙන අපව කනු ඇත. එනිසා අපි මෙතැනින් පලා යමු” යැයි කීවේය. එම පන්සියය අතරින් දෙසිය පනහක් දෙනා, “අපට මොවුන් අත්හැර යා නොහැක. ඔබ යන්න, අපි පලා නොයන්නෙමු” යැයි පැවසූහ. ප්රධාන වෙළෙන්දා තම වචනය පිළිගත් දෙසිය පනහක පිරිස රැගෙන, ඒ යක්ෂණියන්ට බියෙන් පලා ගියේය.
එකල්හි බෝධිසත්වයෝ වලාහක අශ්ව කුලයෙහි උපත ලැබූහ. ඒ අශ්වරාජයා මුළුමනින්ම සුදු පැහැති ශරීරයක් ද, කාක වර්ණ (කළු) හිසක් ද, මුඤ්ජ තණ වැනි (තද නිල් පැහැ) කේශ කලාපයක් ද ඇත්තෙක් විය; ඍද්ධියෙන් අහසින් යා හැකි විය. ඔහු හිමාලයේ සිට අහසට පැන නැගී තම්බපණ්ණි දූපතට ගොස්, එහි තම්බපණ්ණි විලෙහි ඉබේ හටගත් ඇල් වී කා ආපසු යයි. මෙසේ යන අතරතුර, “ජනපදයට (මිනිස් වාසයට/දඹදිවට) යාමට කැමති අය සිටිත්ද?” යැයි කරුණාවෙන් පිරුණු මිනිස් හඬින් තෙවරක් අසයි. ඒ වෙළෙන්දෝ බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය අසා ළඟට පැමිණ දෑත් එක්කොට, “ස්වාමීනි, අපි මිනිස් වාසයට යාමට කැමැත්තෙමු” යැයි කීහ. “එසේනම් මගේ පිටට නගින්න” යැයි අශ්වයා පැවසීය. ඇතැමෙක් පිටට නැංගාහ; ඇතැමෙක් වලිගයෙන් අල්ලා ගත්හ; ඇතැමෙක් (ඉඩ මදි බැවින්) දෑත් එක්කොටගෙන වන්දනා කරමින් සිටියහ. බෝධිසත්වයෝ යටත් පිරිසෙයින් දෑත් එක්කොටගෙන සිටි අය ඇතුළු ඒ සියලුම දෙසිය පනහක් වෙළඳුන් තමන්ගේ ඍද්ධානුභාවයෙන් ජනපදයට (දඹදිවට) රැගෙන ගොස්, ඒ ඒ අයගේ නිවෙස්වල පිහිටුවා තම වාසස්ථානයට ගියහ. නමුත් ඒ යක්ෂණියෝ, වෙනත් පිරිසක් පැමිණි කල්හි, අශ්වයා සමඟ නොගොස් එහි රැඳී සිටි දෙසිය පනහක් මිනිසුන් මරා අනුභව කළහ.
වලාහක අශ්වරාජයා වෙළඳුන් පිරිස පිට මත සහ වලිගයේ එල්ලාගෙන අහසින් ගමන් කරන
ආකාරය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන් අමතා, “මහණෙනි, යම් සේ යක්ෂණියන්ගේ වසඟයට ගිය වෙළෙන්දෝ ජීවිතක්ෂයට පත් වූවාහු ද, වලාහක අශ්ව රාජයාගේ වචනයට කීකරු වූ වෙළෙන්දෝ තම තමන්ගේ ස්ථානවලට සුවසේ පැමිණියාහු ද, එලෙසම බුදුවරුන්ගේ අවවාද නොපිළිපදින භික්ෂූන්, භික්ෂුණියන්, උපාසකයන් හා උපාසිකාවන් සතර අපායෙහි වැටී පස් වැදෑරුම් වධ බන්ධන ආදියට ලක්ව මහා දුකට පැමිණෙති. එනමුත් අවවාද පිළිපදින අය ක්ෂත්රිය-බ්රාහ්මණ-ගෘහපති යන කුල සම්පත්තීන් ද, සදෙව් ලොව ද, විසි වැදෑරුම් බ්රහ්ම ලෝක ද යන මේ තැන්වලට පැමිණ, අවසානයේ අමා මහා නිවන පසක් කර ගනිමින් මහත් වූ සැප සම්පත් විඳින්නාහුය” යැයි වදාරා, අභිසම්බෝධියට පත්ව (බුද්ධත්වයේ ඥානයෙන් යුතුව) මේ ගාථාවන් වදාළ සේක.
“යෙ න කාහන්ති ඔවාදං - නරා බුද්ධෙන දෙසිතං
බ්යසනං තෙ ගමිස්සන්ති - රක්ඛසීහිව වාණිජා.”
(යම් කෙනෙක්
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අවවාද අනුව ක්රියා නොකරත්ද, ඒ මිනිස්සු යක්ෂණියන් විසින් විනාශ කළ
වෙළෙන්දන් මෙන් විපතට පත් වන්නාහ.)
“යෙ ච කාහන්ති ඔවාදං - නරා බුද්ධෙන දෙසිතං
සොත්ථිං පාරං ගමිස්සන්ති - වලාහෙනෙව වාණිජා.”
(යම් කෙනෙක්
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අවවාද අනුව ක්රියා කරත්ද, ඒ මිනිස්සු වලාහක අශ්වයා මගින් බේරී ගිය
වෙළෙන්දන් මෙන් අනතුරක් නැතිව පරතෙරට [නිවනට] පැමිණෙන්නාහ.)
යනුවෙන් මෙම ගාථා දේශනා කළ සේක.
එහි අර්ථය මෙසේය:
යෙ න කාහන්ති යනු යමෙක් නොකරන්නාහු නම් ය;
බ්යසනං තෙ ගමිස්සන්ති යනු ඔවුහු
මහත් විපතකට පත්වන්නාහුය;
රක්ඛසීහිව වාණිජා යනු යක්ෂණියන් විසින් පොළඹවා ගනු ලැබූ වෙළෙන්දන්
මෙනි.
සොත්ථිං පාරං ගමිස්සන්ති යනු කිසිදු අනතුරක් නොමැතිව නිවනට පැමිණෙන්නාහුය;
වලාහෙනෙව
වාණිජා යනු වලාහක අශ්වයා විසින් “එන්න” යැයි කී කල්හි ඔහුගේ වචනයට කීකරු වූ වෙළෙන්දන් මෙනි.
යම්
සේ ඔවුහු මුහුදෙන් එතෙර වී තම තමන්ගේ නිවෙස් වෙත ගියාහු ද, එලෙසම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාද පිළිපදින්නෝ සසරින්
එතෙර වී නිවනට පැමිණෙන්නාහ. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ අමා මහා නිවනින් මෙම ධර්ම දේශනාව අවසන් කළ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිම කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. සෙසු බොහෝ දෙනා ද සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා අර්හත් ඵලවලට පැමිණියහ. “එකල වලාහක අශ්ව රාජයාගේ වචනයට කීකරු වූ දෙසිය පනහක් වූ වෙළෙන්දෝ දැන් බුදු පිරිස වූහ. වලාහක අශ්ව රාජයා නම් ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
හයවැනි වූ වලාහකස්ස ජාතක වර්ණනාව නිමි.
න නං උම්හයතෙ දිස්වා (ඔහු දැක සිනා නොසෙයි) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එක්තරා භික්ෂුවක් “මා විසින් මෙය ගත් කල්හි මාගේ උපාධ්යායන් වහන්සේ නොකිපෙන්නාහුය” යයි සිතා, උපාධ්යායන් වහන්සේ විසින් තබන ලද රෙදි කඩක් විශ්වාසය මත ගෙන, පාවහන් මල්ලක් මසා පසුව උපාධ්යායන් වහන්සේගෙන් (ඒ බව) විචාළේය. ඉක්බිති උපාධ්යායන් වහන්සේ “කුමක් හෙයින් නුඹ මාගේ රෙදි කඩ ගත්තෙහිදැයි” අසා, “මා විසින් ගත් කල්හි නොකිපෙන්නාහු යයි සිතා නුඹ වහන්සේ කෙරෙහි විශ්වාසයෙන් ගත්තෙමි” යයි කී කල්හි, “මාත් සමග නුඹට ඇත්තේ කිනම් විශ්වාසයක් දැයි” කියා කිපී, හුනස්නෙන් නැගිට පහර දුන්හ. භික්ෂුවගේ ඒ ක්රියාව භික්ෂූන් අතරෙහි ප්රකට විය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවේදී “ඇවැත්නි! අසවල් ලාබාල භික්ෂුව උපාධ්යායන් වහන්සේ කෙරෙහි විශ්වාසයෙන් රෙදි කඩක් ගෙන පාවහන් මල්ලක් මැසුවේය. ඉක්බිති උපාධ්යායන් වහන්සේ ‘මා සමග නුඹට ඇත්තේ කිනම් විශ්වාසයක්දැයි’ කියා කිපී නැගිට පහර ගැසූහ” යනුවෙන් කථාවක් මතු කළාහුය. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියාහුදැයි” විමසා, “මෙනම් කථාවකින් යයි” කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව තමාගේ උපාධ්යායන් වහන්සේ සමඟ අවිශ්වාස කටයුතු වූයේ (විශ්වාසයක් නොමැති වූයේ) දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් අවිශ්වාසව සිටියේ යයි” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කාසි රට බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පැමිණ ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදිව, අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන, පිරිසේ ආචාර්යවරයා වී හිමාල වනයෙහි වාසය කළහ. ඒ තාපස පිරිස අතර සිටි එක් තාපසයෙක් බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය නොසලකා, මව මළ එක් ඇත් පැටවකු පෝෂණය කළේය. ඉක්බිති එම ඇත් පැටවා වැඩුණු පසු ඒ තාපසයා මරා වනයට පිවිසියේය. තාපස පිරිස ඒ තාපසයාගේ ශරීර කෘත්යය (අවමගුල් කටයුතු) කොට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන, “ස්වාමීනි, කිනම් කරුණකින් මිත්ර ස්වභාවය හෝ අමිත්ර (සතුරු) ස්වභාවය හෝ දැනගත හැකිදැයි” විචාළෝය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ “මේ මේ කරුණු වලින් යයි” පවසමින් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
[මද කිපුණු ඇතා විසින් තාපසයාව මරා දමන අයුරු]
“ඔහු දැක සිනා පහළ නොකරයි නම්, ඔහු හා (කථා බස් කොට) සතුටු නොවේ නම්, ඔහු දෙස ඇසින් ඇස ගැටී ඍජුව නොබලයි නම්, ඔහුට විරුද්ධවම පවතී නම්,”
“නුවණැති තැනැත්තා යම් ලක්ෂණ දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන් ‘මොහු සතුරෙකි’ යි දැනගනී ද, මේ (ඉහත කී) කරුණු සතුරා කෙරෙහි පිහිටියේ වෙයි.”
එහි න නං උම්හයතෙ දිස්වා යනු, යමෙක් යමෙකුගේ අමිත්රයෙක් (සතුරෙක්) වේ ද, ඔහු ඒ පුද්ගලයා දැක සිනා නොවේ; සතුටු බවක් නොදක්වයි. න ච නං පටිනන්දති යනු, ඔහුගේ වචන ඇසුව ද ඔහු ඒ පුද්ගලයා හා සතුටු නොවෙයි; ‘හොඳයි, සුභාෂිතයක් (යහපත් දෙයක්) කියන ලද්දේය’ යි අනුමෝදන් නොවේ. චක්ඛූනි චස්ස න දදාති යනු, ඇසින් ඇස ගැටී ඉදිරියෙහි සිට නොබලයි; ඇස් වෙන අතකට හරවයි. පටිලොමඤ්ච වත්තති යනු, ඔහුගේ කාය කර්මයට ද වාග් කර්මයට ද කැමති නොවෙයි; විරුද්ධ පැත්තම ගනී. ආකාරා යනු කරුණු ය. යෙහි අමිත්තං යනු, යම් කරුණු මගින්, එනම් ඒ කරුණු දැක ද අසා ද නුවණැති පුද්ගලයා “මොහු මගේ සතුරෙකැයි” දැනගනී ද (ඒවා අමිත්ර ලක්ෂණ වේ). මීට විපරීත වූ (විරුද්ධ) ස්වභාවයෙන් මිත්රභාවය දත යුතුය.
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මිත්ර හා අමිත්ර භාවයට අදාළ කරුණු කියා දී, බ්රහ්ම විහරණ වඩා (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලොකයෙහි උපන්හ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව ගළපා වදාළ සේක. “එකල ඇත් පැටවා පෝෂණය කළ තාපසයා නම් (මේ) සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවයි. ඇතා වූයේ උපාධ්යායන් වහන්සේය. තාපස සමූහයා වූයේ බුදු පිරිසයි. තාපස පිරිසේ නායකයා වූයේ මම ම වෙමි.”
මිත්තාමිත්ත ජාතක වර්ණනාව සත්වැනියි.
“පවාසා ආගතො තාතා” (දරුව, විදේහයෙන් පැමිණියෙමි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි සසුන ගැන කලකිරුණු භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් අරබයා වදාළ සේක. ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින්, “මහණ! ඔබ සැබවින්ම කලකිරුණෙහිද?” යි විමසන ලද්දේ, “එසේය ස්වාමීනි” යි පැවසූ විට, “කුමන කාරණාවක් නිසාදැයි” වදාළ කල්හි, “එක් සරසන ලද ස්ත්රියක් දැක ඇය කෙරෙහි කෙලෙස් වසඟයට පත්වීම නිසාය” යි ඔහු පැවසුවේය. ඉක්බිති ඔහුට බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ, “මහණ! ස්ත්රිය නම් ආරක්ෂා කිරීමට අපහසුය. පෙර දොරටුපාලයන් යොදා රක්නා ලද්දේ නමුදු (ඔවුන්) රැකගැනීමට නොහැකි විය. ඔබට ස්ත්රියගෙන් කුමන ප්රයෝජනයක්ද? ලැබුණත් ඇය රකින්නට නොහැකිය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ ගිරා යෝනියේ උපන් සේක. ඒ ගිරවාගේ නම ‘රාධ’ ය. මොහුගේ කණිටු සහෝදරයාගේ නම ‘පොට්ඨපාද’ ය. මේ සතුන් දෙදෙනා තරුණ කාලයේදීම එක් වැද්දෙක් අල්ලා ගෙනවුත් බරණැස් නුවර එක්තරා බමුණෙකුට දුන්නේය. බමුණා ඔවුන් දරු තනතුරෙහි තබා පෝෂණය කළේය. එහෙත් බමුණාගේ බැමිණිය ආරක්ෂා කිරීමට අපහසු දුසිල් තැනැත්තියකි. ඔහු වෙළඳාම් කටයුතු සඳහා පිටත්ව යනවිට ඒ ගිරා පෝතකයන් අමතා, “දරුවනි! මම වෙළඳාම පිණිස යමි. කාලයේ හෝ අකාලයේ හෝ තොපගේ මව කරන ක්රියාවන් පරීක්ෂා කර බලව්. අන් පුරුෂයන් කරා යන බව හෝ නොයන බව දැනගනිව්” යි කියා බැමිණිය ගිරා පෝතකයන්ට පවරා දී ගියේය. ඈ බමුණා පිටත් වූ තැන් පටන් අනාචාරයේ හැසුරුණාය. රෑ දාවල් යන එන පුරුෂයන්ගේ ප්රමාණයක් නැත.
ඒ දැක පොට්ඨපාද තෙම රාධගෙන් විචාළේය. “බමුණා මේ බැමිණිය අපට පවරා දී ගියේය. ඇයද පාප ක්රියා කරන්නීය. ඇයට ඒ ගැන කියමියි” කී විට රාධ, “නොකියන්න” යි කීවේය. පොට්ඨපාද තෙම රාධගේ බස නොසලකා, “මෑණියනි! කුමක් නිසා පව්කම් කරන්නීදැයි” කීවේය. බැමිණිය ඒ ගිරවා මරනු කැමතිව, “දරුව! ඔබ මගේ පුතාය. මෙතැන් පටන් ඒ පව්කාර ක්රියා නොකරන්නෙමි. එව දරුව” යි ප්රියමනාප විලාසයෙන් ළඟට කැඳවා, ආ විට අල්ලාගෙන, “නුඹ මට අවවාද දෙන්නෙහිද? තමන්ගේ ප්රමාණය නොදන්නෙහිය” යි කියා බෙල්ල කරකවා මරා ලිප තුළට දැම්මාය. බමුණා පැමිණ විඩා හැර බෝසතුන් අමතා, “දරුව, රාධ! කිම තොපගේ මව අනාචාරයේ හැසුරුණාද නැද්ද?” යි විමසමින් මෙම පළමු ගාථාව පැවසුවේය.
බමුණා පැමිණ රාධ ගිරවාගෙන් තොරතුරු විමසන අයුරු
“දරුව! විදේහයෙන් පැමිණියෙමි. (මා පැමිණ) බොහෝ කල් නොවෙමි. දරුව! කෙසේද, තොපගේ මව අන් පුරුෂයකු ඇසුරු කළේද?”
මෙහි අර්ථය නම්: “දරුව රාධ! මම විදේහයේ සිට පැමිණියෙමි. මා පැමිණියේ දැන්මය, වැඩි වේලාවක් නොවේ. එබැවින් මම තොරතුරු නොදන්නා හෙයින් ඔබගෙන් විමසමි: දරුව, ඔබේ මව අන් පුරුෂයකු සේවනය කළා ද?” යන්නයි.
බෝසත් රාධ තෙම, “පියාණනි! නුවණ ඇති අය සිදුවූ හෝ සිදු නොවූ හෝ සසර රඳවන (විපත් ගෙන දෙන) දේ නොකියති” යි දන්වමින් දෙවන ගාථාව කීවේය.
“සත්යයෙන් යුක්ත වූවත්, යම් වචනයක් කීමෙන් විපතක් වේ නම්, එය ඇති සැටියෙන් කිවයුතු නොවේ. (එසේ කියන්නා) ගිනි මුසු අළුයෙහි දමා තැම්බූ පොට්ඨපාදයා මෙන් හෝනේමයි.”
එහි ‘ගිරං’ යනු වචනයයි. දැන් ‘වචනය’ යනුවෙන් කියන්නා සේ එකල වචනයට ‘ගිරං’ යනුවෙන් කියනු ලැබීය. ඒ ගිරා පෝතකයා ලිංග භේදය (ව්යාකරණ) නොසලකා මෙසේ කීවේය. මෙහි අර්ථය මෙයයි: “දරුව! නුවණ ඇත්තා විසින් ‘සච්චූප සංහිතං’ (සිදුවූ පරිදි, සත්යයෙන් යුක්ත) ස්වභාව වචනය වුවද, එය විපත පිණිස පවතී නම් ‘න සුභණං’ (නොකිය යුතුයි). විපත පිණිස පවතින ඇත්ත වුවද කියන පුද්ගලයා, ‘සයෙථ පොට්ඨපාදොව මුම්මුරෙ උපකූථිතො’ (යම් සේ පොට්ඨපාද උණු අලුවල පිළිස්සී නිදයිද), එසේම නිදන්නේය.” ‘උපකූජිතො’ යනුද පාඨයකි; එහි අර්ථයද මෙයමයි.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණාට ධර්මය දේශනා කොට, “අපටද මෙහි විසීමට නොහැකිය” යි කියා බමුණාගෙන් විමසා වනයටම පිවිසියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය දේශනා කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල පොට්ඨපාද ගිරවා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් ය. රාධ වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
අටවන වූ රාධ ජාතක වර්ණනාවයි.
“උභයං මෙ න ඛමතී” (මට මේ කරුණු දෙකම නොරුස්නේය) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි, මහණදම පිළිබඳ කලකිරුණු එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. උන්වහන්සේ කරුණු ගෙනහැර දක්වමින්, “ස්ත්රීන් නම් ආරක්ෂා කළ නොහැකි ජාතියකි; පාප කර්මයක් කොට කවර හෝ උපායකින් ස්වාමියාව රවටන්නේමය”යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කාසි රටෙහි ගෘහපති කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව ගිහි ගෙයි වාසය කළහ. ඔහුගේ බිරිඳ දුස්සීලය; ගම් ප්රධානියා (ගම්මුලාදෑනියා) සමඟ අනාචාරයේ හැසිරෙන්නීය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ බව දැන, විමසිල්ලෙන් සිටියහ. එකල්හි වැසි සමයෙහි බීජ වැපිරූ පසුව ආහාර හිඟයක් (සාගතයක්) ඇති විය. ගොයම් පූදින කාලය උදා විය. සියලු ගම්වාසීහු එකතු වී, “මෙතැන් සිට මාස දෙකක් ගිය විට ගොයම් කපා පාගා වී දෙන්නෙමු”යි පොරොන්දු වී, ගම් ප්රධානියාගෙන් එක් මහලු ගොනෙකු ලබාගෙන මස් කර කෑහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් ගම් ප්රධානියා අවස්ථාවක් බලා, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බැහැර ගිය වෙලාවක ගෙට පිවිසියේය. ඔවුන් දෙදෙනා සුවසේ වැතිර සිටින විටම බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගම් දොරටුවෙන් ඇතුළු වී නිවස දෙසට පැමිණියහ. ගම් දොරටුව දෙස බලා සිටි ඒ ස්ත්රිය ඔහු දැක, “මේ කවුරුන්දැ”යි එළිපත්ත මත සිට බලද්දී ඒ තමාගේ ස්වාමියාම බව දැන ගම් ප්රධානියාට කීවාය. ගම් ප්රධානියා බියෙන් වෙවුලා ගියේය. එවිට ඈ ඔහුට, “බිය නොවන්න, එක් උපායක් ඇත. අප විසින් ඔබෙන් ගව මස් කන ලදී. ඔබ මස් සඳහා මුදල් ඉල්ලන්නෙකු ලෙස හැසිරෙන්න. මම වී අටුවට නැග අටු දොර ළඟ සිට ‘වී නැතැ’යි කියන්නෙමි. ඔබ ගේ මැද සිට ‘අපගේ ගෙදර දරුවෝ බඩගින්නේ සිටිති, මට මස් මිල දෙන්නැ’යි පුන පුනා චෝදනා කරන්න” යැයි කියා, වී අටුවට නැග අටු දොර ළඟ හිඳ ගත්තාය. අනෙකා ගේ මැද සිට “මස් මිල දෙන්නැ”යි කියයි. ඈ අටු දොර ළඟ හිඳගෙන, “අටුවේ වී නැත, ගොයම් කපා පාගා ගත් විට දෙන්නෙමි, යන්නැ”යි කීවාය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගෙට පිවිස ඔවුන්ගේ ක්රියාව දැක, “මේ පව්කාරිය විසින් යෙදූ උපායක් වනු ඇතැ”යි දැන ගම් ප්රධානියා අමතා, “එම්බා ගම් ප්රධානිය! අප ඔබේ මහලු ගොනාගේ මස් කෑවේ ‘මෙයින් මාස දෙකක් ගිය තැන වී දෙන්නෙමු’යි පොරොන්දු වී ය. ඔබ අඩ මසක්වත් ගත වීමට කලින් දැන්ම කුමක් නිසා (මිල) ඉල්ලා පැමිණියේද? ඔබ මේ කාරණය සඳහා පැමිණියා නොවේ, වෙනත් කරුණක් සඳහා පැමිණ ඇත්තෙහිය. මට ඔබේ ක්රියාව රුචි නැත. මේ අනාචාරයේ හැසිරෙන පව්කාරිය ද අටුවෙහි වී නැති බව දනී. ඈ දැන් අටුවට නැගී ‘වී නැතැ’යි කියන්නීය. ඔබත් ‘දෙන්නැ’යි කියන්නෙහිය. ඔබ දෙදෙනාගේම ක්රියාව මට රුචි නැතැ”යි ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් මෙම ගාථාවන් වදාළහ:
“(නුඹලා දෙදෙනාගේම) දෙබසම මට රිසි නොවෙයි; මට කැමති නැත. මේ තැනැත්තී (වී නැති බව දැන දැනම) අටුවට බැස ‘වී නොදකිමි’යි (වී නැතැයි) කියයි.”
“එම්බා ගම්පතිය! ඒ කරුණින් ඔබට මෙය කියමි. කටුක වූ, අල්ප ජීවිතයක් ගෙවන කල්හි, වී ලබා ගැනීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් කෙට්ටු වූ මහලු ගොන් ධේනුවක් මස් පිණිස දුන්නේ, මාස දෙකකින් (වී) දිය යුතු බවට ගිවිසගෙනය. එහෙත් දැන් (ඒ) කාලය පැමිණීමට පෙර ඔබ එය ඉල්ලයි. එයද මට නොරුස්නේය.”
යනාදී වශයෙන් මේ ගාථාවන් වදාළහ.
එහි තං තං ගාමපති බ්රෑමි යනු, එම්බා ගම් ප්රධානිය! ඒ කාරණයෙන් ඔබට කියමි. කදරෙ අප්පස්මිං ජීවිතෙ යනු, අපගේ ජීවිතය නම් කරදර සහිතය; රළුය; ගොරෝසුය; දුක් සහිතය; අල්පය; මදය; ස්වල්පය. අපට එබඳු ජීවිතයක් පවතිද්දී ය. ද්වෙ මාසෙ සඞ්ගරං කත්වා, මංසං ජරග්ගවං කිසං යනු, මස් ගන්නා වූ අපට මහලු, කෙට්ටු, දුර්වල, ජරාවට පත් ගවයා දෙමින්, ඔබ ‘මාස දෙකකින් මුදල් දිය යුතුය’යි මෙසේ දෙමසකින් දෙන පොරොන්දුව (කාල පරිච්ඡේදය) කොට... අප්පත්තකාලෙ චොදෙසි යනු, ඒ කාලය නොපැමිණි කල්හි අතරතුරේදී චෝදනා කරන්නෙහිය (ඉල්ලන්නෙහිය). තම්පි මය්හං න රුච්චතී යනු, යම් මේ පව්කාර දුස්සීල ස්ත්රිය ඇතුල් අටුවෙහි වී නැති බව දැනගෙනම, නොදන්නියක මෙන් වී අටුවට බැස (කොට්ඨමොතිණ්ණා) අටු දොරටුවෙහි සිට ‘වී නොදකිමි’යි (න දස්සං) කියයිද, ඇයගේ එම ක්රියාවත්, ඔබ නොකල්හි යම් චෝදනාවක් කළෙහිද (තම්පි) එයත් යන මේ දෙකම මට රුචි නැත; මාගේ කැමැත්තක් නැත.
හෙතෙම මෙසේ කියමින්ම ගම් ප්රධානියාගේ කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ඇදගෙන ගේ මැද හෙළා, “මම ගම් ප්රධානියා වෙමි”යි කියමින් අනුන් විසින් රැකබලා ගන්නා භාණ්ඩවලට (භාර්යාවන්ට) අපරාධ කරන්නෙහිදැයි ආදී වශයෙන් තර්ජනය කර, තලා පෙළා දුර්වල කොට, බෙල්ලෙන් අල්ලා ගෙයින් පිටතට ඇද දැමුවේය. ඒ දුෂ්ට ස්ත්රියද කෙස් වැටියෙන් අල්ලා වී අටුවෙන් බස්සවා, තලා පෙළා, “ඉදින් මෙවැන්නක් නැවත කරන්නෙහි නම් (මා තිට කරන දේ) දැන ගන්නෙහිය”යි තර්ජනය කළේය. එතැන් පටන් ගම් ප්රධානියා ඒ නිවස දෙස බලන්නටවත් එඩිතර නොවීය. ඒ පව්කාර ස්ත්රියද මනසින්වත් පරපුරුෂ සේවනයක් කිරීමට නොහැකි වූවාය.
බෝධිසත්ත්වයන් ගම්මුදලියාගේ කෙසේ වැටියෙන් අල්ලා දඬුවම් කරන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කතාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර (කලකිරී සිටි) භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ගම් ප්රධානියා වූයේ දේවදත්තය; ඔහුට නිග්රහ කළ ගෘහපතියා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
ගහපති ජාතක වර්ණනාව නවවැන්නයි.
“ශරීර ද්රව්ය” (ශරීර ලක්ෂණ) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා බ්රාහ්මණයෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහුට දූවරු සිව්දෙනෙක් සිටියහ. තරුණයෝ සිව්දෙනෙක් ඒ දූවරුන් ලබා ගැනීමට අපේක්ෂා කළහ. ඔවුන් අතුරෙන් එක් අයෙක් ඉතා රූමත්ය, කඩවසම් සිරුරක් ඇත්තේය. එක් අයෙක් වයස්ගත මහල්ලෙකි. එක් අයෙක් උසස් ජාතියක් (කුලයක්) ඇත්තෙකි. එක් අයෙක් සිල්වත්ය. බ්රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: “මාගේ දූවරුන් විවාහ කර දීමේදී, කුලයෙහි පිහිටුවීමේදී කා හට දිය යුතුද? රූප සම්පත්තිය ඇත්තාටද? නැතහොත් වයස්ගත වූවටද? එසේත් නැතිනම් ජාතිසම්පන්නයාට හෝ සිල්වතාටද?” හෙතෙම මේ ගැන කොතෙක් සිතුවද තීරණයක් ගත නොහැකිව, “මේ කාරණය සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දන්නා සේක. උන්වහන්සේගෙන් විචාරා මොවුන් අතුරෙන් සුදුස්සාට දෙන්නෙමි”යි සිතා, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන විහාරයට ගොස්, ශාස්තෲන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, තමන් පැමිණි කාරණය මුල සිට දන්වා, “ස්වාමීනි, මේ සිව්දෙනා අතුරෙන් කාට දීම සුදුසුදැයි” විචාළේය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “පෙරත් නුවණැත්තෝ මේ ප්රශ්නය ඔබට කීවාහුය. එහෙත් භවයෙන් වැසී ඇති බැවින් (පුනර්භවය නිසා) ඒ පිළිතුර මතක් කර ගැනීමට ඔබට නොහැකිය” යයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බ්රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් ශිල්ප ඉගෙනගෙන අවුත් බරණැස් නුවර දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූහ. ඉක්බිති එක්තරා බ්රාහ්මණයෙකුට දූවරු සිව්දෙනෙක් සිටියහ. පෙර පරිදිම පිරිමින් සිව්දෙනෙක් ඔවුන් ප්රාර්ථනා කළහ. බ්රාහ්මණයා “කාට නම් දිය යුතුද” යි නිශ්චය කරගත නොහැකිව, “ආචාර්යවරයාගෙන් විචාරා දිය යුත්තාට දෙන්නෙමි”යි ඔහු වෙත එළඹ ඒ කරුණ විචාරමින් පළමු ගාථාව පැවසීය.
බ්රාහ්මණයා දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයාගෙන් උපදෙස් පැතීම
“සරීරදබ්යං වුඩ්ඪබ්යං, සොජච්චං සාධුසීලියං;
බ්රාහ්මණං තෙව පුච්ඡාම, කන්නු තෙසං වනිම්හසෙ”ති.
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
“එකෙකුට ශරීර ශෝභාව (රූපය) ඇත. එකෙකුට වයස්ගත බව (වෘද්ධ භාවය) ඇත. එකෙකුට උසස් කුලවත් බව ඇත. එකෙකුට සිල්වත් බව ඇත. බ්රාහ්මණය, ඔබෙන් විචාරමි. මොවුන් අතුරෙන් කවුරුන් පතමුද?”
එහි ‘සරීරදබ්යං’ යනාදියෙන් ඒ සිව්දෙනා තුළ පවතින ගුණ ප්රකාශ කරයි. මෙහි අදහස මෙයයි: “පිරිමින් සිව්දෙනෙක් මාගේ දූවරුන් ප්රාර්ථනා කරති. ඔවුන්ගෙන් එකෙකුට ‘සරීරදබ්ය’ හෙවත් ශරීර සම්පත්තිය, රූපවත් බව ඇත. එක් අයෙකුට ‘වුඩ්ඪබ්යං’ හෙවත් වෘද්ධ භාවය, මහලු බව ඇත. එක් අයෙකුට ‘සොජච්චං’ හෙවත් සුජාත බව, උසස් ජාතිසම්පත්තිය ඇත. ‘සුජච්චං’ යනුද පාඨයකි. එක් අයෙකුට ‘සාධුසීලියං’ හෙවත් යහපත් සීලයක් ඇති බව, සීලසම්පත්තිය ඇත.” ‘බ්රාහ්මණං තෙව පුච්ඡාම’ යනු “ඔවුන් අතුරෙන් අසවලාට දිය යුතුය”යි නොදන්නා වූ අපි භවත් බ්රාහ්මණයාගෙන්ම (ඔබතුමාගෙන්ම) විමසමු. ‘කන්නු තෙසං වනිම්හසෙ’ යනු ඒ සතර දෙනාගෙන් කවරෙකුට කැමති වෙමුද? කවරෙකුට ඒ කුමාරිකාවන් දෙමුදැයි විචාරයි.
ඒ අසා ආචාර්යවරයා, “රූප සම්පත්තිය ආදිය තිබුණද දුසිල්වත් නම් හෙතෙම ගැරහිය යුත්තෙකි. එබැවින් රූමත්කම ආදිය ප්රමාණ (වැදගත්) නොවේ. අපට සිල්වත් බවම රුචි වෙයි” යනුවෙන් මෙම අර්ථය ප්රකාශ කරමින් දෙවන ගාථාව වදාළේය.
“අත්ථො අත්ථි සරීරස්මිං, වුඩ්ඪබ්යස්ස නමො කරෙ;
අත්ථො අත්ථි සුජාතස්මිං, සීලං අස්මාක රුච්චතී”ති.
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීහ.
“රූපත් සිරුරෙහිද ප්රයෝජනයක් (අර්ථයක්) ඇත. වයස්ගත බවට නමස්කාර කරමි. උසස් කුලයෙහි උපන් තැනැත්තා කෙරෙහිද අර්ථයක් ඇත. එහෙත් අපට (වඩාත්ම) රුචි වන්නේ සිල්වත්කමයි.”
එහි ‘අත්ථො අත්ථි සරීරස්මි’ යනු රූපසම්පන්න සිරුරෙහිද අර්ථයක්, විශේෂයක්, වර්ධනයක් ඇත්තේමය. අගයක් නැතැයි නොකියමි. ‘වුඩ්ඪබ්යස්ස නමො කරෙ’ යනු වෘද්ධ භාවයට (වැඩිහිටි බවට) නමස්කාර කරමි. වයසින් වැඩුණු තැනැත්තා වැඳුම් පිදුම් ලබයි. ‘අත්ථො අත්ථි සුජාතස්මි’ යනු උසස් ජාතියක් ඇති පුරුෂයා කෙරෙහිද අර්ථයක්, වටිනාකමක් ඇත. ජාති සම්පත්තියද කැමති විය යුත්තකි. ‘සීලං අස්මාක රුච්චතී’ යනු එහෙත් අපට සීලයම රුචි වෙයි. මක්නිසාද යත් සිල්වතා ආචාර සම්පන්නය. ශරීර ශෝභාව ආදිය නැති වුවද පිදිය යුත්තෙකි, ප්රශංසා කළ යුත්තෙකි. බ්රාහ්මණයා ඔහුගේ වචනය අසා සිල්වතාටම දූවරුන් පාවා දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ බ්රාහ්මණයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල බ්රාහ්මණයා වූයේ දැන් මේ බ්රාහ්මණයාමයි. දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වනාහි මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
දසවන සාධුසීල ජාතක වර්ණනාවයි.
පස්වැනි රූහක වර්ගය නිමියේය.
එහි උද්දානය (මාතෘකා එකතුව) මෙසේය:
රූහක, සිරිකාළක, පදුම, මණිචොරක, පබ්බතූපත්ථර, වලාහක, මිත්තාමිත්ත, රාධ, ගහපති සහ සාධුසීල (යන ජාතක දහයයි).
“න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා” (නුවණැත්තෝ එය දැඩි බන්ධනයක් යැයි නොකියති) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ බන්ධනාගාරයක් මුල් කරගෙන දේශනා කළ සේක.
එකල ගෙවල් බිඳින, මං පහරන, මිනී මරන බොහෝ සොරුන් අල්ලාගෙන අවුත් කොසොල් රජතුමාට ඉදිරිපත් කළහ. රජතුමා ඔවුන්ව යදම් (අද්දු), රැහැන් (රජ්ජු) සහ දම්වැල් (සංඛලික) ආදියෙන් බඳින ලද්දේය.
තිස් නමක් පමණ වූ ජනපදවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේව බැහැදැකීමට කැමතිව පැමිණ, උන්වහන්සේව දැක වන්දනා කොට, පසුදින පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නාහු බන්ධනාගාරයට ගොස් ඒ සොරුන් දුටුහ. පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී දන් වළඳා, සවස් කාලයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ ඇසූහ:
“ස්වාමීනි, අද පිඬු පිණිස හැසිරෙන අප විසින් බන්ධනාගාරයේ සිටින බොහෝ සොරුන් දකින ලදී. ඔවුහු යදම් ආදියෙන් බැඳී මහත් දුක් විඳිති. ඔවුන්ට ඒ බන්ධන සිඳ පලා යා නොහැක. ඒ බන්ධනවලට වඩා දැඩි වූ වෙනත් බන්ධනයක් තිබේද?”
එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ: “මහණෙනි, මේවා කිනම් බන්ධනද? යම් ඒ ධන, ධාන්ය, අඹුදරුවන් ආදිය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව නැමැති කෙලෙස් බන්ධනයක් වේද, එය මේ බන්ධනවලට වඩා සියගුණයක්, දහස් ගුණයක් දැඩි වේ. මෙසේ මහත් වූද, සිඳලීමට අපහසු වූද ඒ බන්ධනය පෙර සිටි පණ්ඩිතවරු සිඳ දමා හිමාලයට පිවිස පැවිදි වූහ” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක් දිළිඳු ගෘහපති කුලයක උපන්හ. වැඩිවියට පත් ඔහුගේ පියා කලුරිය කළේය. ඔහු බැලමෙහෙවර කරමින් මව පෝෂණය කළේය. ඉක්බිති මව, ඔහුගේ අකමැත්ත තිබියදී ම එක් කුල දියණියක් ගෙදරට කැඳවා දී පසු කලෙක කලුරිය කළාය.
ඔහුගේ බිරිඳගේ කුසෙහි දරු ගැබක් පිහිටියේය. ඔහු ගැබ පිහිටි බව නොදැන ඇය අමතා, “සොඳුරිය, නුඹ කුලියක් මලියක් කර ජීවත් වන්න. මම පැවිදි වන්නෙමි” යි කීවේය. ඇය ද, “මට දරු ගැබක් පිහිටා ඇත. දරුවා බිහිවූ පසුව දරුවා දැක පැවිදි වන්න” යැයි කීවාය. ඔහු “යහපතැයි” එය පිළිගෙන, ඇගේ දරු ප්රසූතියෙන් පසුව, “සොඳුරිය, නුඹ සුවසේ දරුවා බිහි කළෙහිය. දැන් මම පැවිදි වන්නෙමි” යැයි විචාළේය. එවිට ඇය, “පුතා කිරි බීමෙන් වැළකෙන තුරු ඉවසන්න” යැයි ඔහුට පවසා නැවතත් ගැබ් ගත්තීය.
ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “මැයව කැමති කරවාගෙන නම් යන්නට නොහැකිය. මැයට නොකියාම පලා ගොස් පැවිදි වන්නෙමි.”
ඔහු ඇයට නොකියාම රාත්රී කාලයේ නැගිට පලා ගියේය. එසේ යන විට නගර ආරක්ෂකයෝ ඔහු අල්ලා ගත්හ. හෙතෙම, “ස්වාමීනි, මම මවට උපස්ථාන කරන්නෙක්මි (මාතුපෝෂක), මා නිදහස් කරන්න” යැයි කියා ඔවුන් ලවා තමන්ව නිදහස් කරවා ගත්තේය.
පසුව එක්තරා ස්ථානයක නතර වී සිට, ප්රධාන දොරටුවෙන්ම නික්මී හිමාල වනයට ගොස්, තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. එහිදී අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන, ධ්යාන ක්රීඩාවෙන් (ධ්යාන සුවයෙන්) කල් ගෙවීය. ඔහු එහි වාසය කරමින්, “මෙබඳු සිඳලීමට අපහසු අඹුදරු බන්ධනය හා කෙලෙස් බන්ධනය කපා දැමුවෙමි” යි උදන් අනමින් මේ ගාථාවන් පැවසීය:
බෝධිසත්ත්වයන් ගම් රැකවල්කරුවන්ට කරුණු පැහැදිලි කිරීම
“යකඩයෙන් ද, ලීයෙන් ද, බබුස් තණ ආදියෙන් ද කළ බන්ධනය දැඩි යැයි නුවණැත්තෝ නොකියති. මැණික් හා කුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි යම් දැඩි ඇලීමක් වේද, අඹුදරුවන් කෙරෙහි යම් අපේක්ෂාවක් වේද,”
“නුවණැත්තෝ ඒ බන්ධනය දැඩි යැයි කියති. එය පහතට අදින සුළුය, (පෙනුමට) ලිහිල් නමුත් ගැලවීමට ඉතා අපහසුය. කාමයන්හි අපේක්ෂා රහිත ධීරයෝ, කාම සැප හැර දමා, ඒ බන්ධනය ද සිඳ බිඳ දමා යති.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළේය.
යකඩයෙන් කළ බන්ධනය ද, දැවයෙන් කළ බන්ධනය ද, වැහැරි ආදියෙන් කළ බන්ධනය ද දැඩි බන්ධන යැයි නුවණැත්තෝ නොකියති. මැණික් හා කුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි යම් දැඩි ඇලීමක් ඇත්ද, අඹුදරුවන් කෙරෙහි යම් අපේක්ෂාවක් ඇත්ද,
(මුලින් කී) මේ බන්ධනය දැඩි යැයි නුවණැත්තෝ කියති. එය පහතට අදින්නා වූ, සිනිඳු (ලිහිල්) වූ, එහෙත් මුදාලිය නොහැකි ක්ලේශ බන්ධනයකි. කාමයන්හි අපේක්ෂා රහිත නුවණැත්තෝ එය ද සිඳ දමා, කාම සැප හැර පියා තපසට යති.
එහි ධීරා යනු ධෛර්යය ඇත්තාහු ය. පව් පිළිකුල් කරන බැවින් ද ‘ධීරා’ නම් වෙති. නොඑසේනම් ‘ධී’ යනු ප්රඥාවයි; ඒ ප්රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝ ‘ධීරා’ නම් වෙති. බුදු, පසේබුදු, බුදුසව්, බෝසත් යන මොවුහු ධීරයෝ නම් වෙති.
යදායසං යනාදියේ ආයසං යනු යකඩින් කරන ලද දම්වැල් ආදී බන්ධනයයි. දාරුජං යනු ලීයෙන් කරන ලද දඬුකඳ ආදියයි. බබ්බජඤ්ච යනු බබ්බජ නම් තණවලින් හෝ අන්ය වූ වැහැරි පට්ටා ආදියෙන් ලණු තනා කරන ලද රැහැන් බැඳුමයි. ධීරයෝ එම යකඩ ආදී බන්ධනයන් කපා දැමීමට හැකි බැවින් ඒවා ‘දළ්හං’ (දැඩි) යැයි නොකියති.
සාරත්තරත්තා යනු දැඩි ඇලීමෙන් යුතුව ඇලුණු, බලවත් රාගයෙන් ඇලුණු යන අර්ථයි. මණිකුණ්ඩලෙසු යනු මැණික් කෙරෙහි ද, කුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි ද, නැතහොත් මැණික් ඔබ්බවන ලද කුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි ද යන්නයි.
එතං දළ්හං යනු යමෙක් මැණික් හා කුණ්ඩලාභරණ කෙරෙහි දැඩි ලෙස ඇලුණාහු ද, ඔවුන්ගේ යම් රාගයක් වේ ද, අඹුදරුවන් කෙරෙහි යම් තෘෂ්ණා අපේක්ෂාවක් වේ ද, ඒ කෙලෙස් බන්ධනය දැඩි ය, ස්ථිර යැයි නුවණැත්තෝ කියති.
ඔහාරිනං යනු ඇදගෙන ගොස් සතර අපායේ හෙළන බැවින් ද, පහතට ගෙන යන බැවින් ද ‘ඔහාරින’ (යටට අදින) නම් වේ.
සිථිලං යනු බඳින ලද ස්ථානයේ සිවිය, මස් හෝ හම නොසිඳියි; ලේ පිටතට නොගනියි; බැඳ ඇති බවක් වත් නොදන්වයි; ගොඩබිම සහ දියෙහි කටයුතු කිරීමට ඉඩ දෙයි. එබැවින් එය ‘සිථිල’ (ලිහිල්) නම් වේ.
දුප්පමුඤ්චං යනු තෘෂ්ණා ලෝභ වශයෙන් එක් වරක් හෝ උපන් කෙලෙස් බැම්ම, ඉදිබුවකු (කැස්බෑවකු) යමක් ඩැහැගත් විට එය මුදා හැරීමට අපහසු වන්නාක් මෙන්, ගැලවීමට අපහසු වන බැවින් ‘දුප්පමුඤ්ච’ නම් වේ.
එතම්පි ඡෙත්වාන යනු මෙසේ දැඩි වූ ඒ කෙලෙස් බන්ධනය නුවණ නැමැති කඩුවෙන් සිඳ, යකඩ දම්වැල් කඩා දමන මත් ඇතුන් මෙන් ද, කූඩු කඩාගෙන යන සිංහ පැටවුන් මෙන් ද, අශූචි දමන භූමියක ජීවත් වීම පිළිකුල් කරන්නාක් මෙන් ද, අනපෙක්ඛිනො (අපේක්ෂා රහිත) වී කාමසුඛං පහාය වජන්ති (කාම සැප හැර යති) යන්නයි. ඔවුහු එසේ නික්ම ගොස් හිමාලයට වැද තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි ව ධ්යාන සුවයෙන් කල් ගෙවති.
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙම උදානය ප්රකාශ කොට, නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇතිව (කලුරිය කොට) බ්රහ්ම ලෝකයේ උපන් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ සමහරෙක් සෝවාන් වූහ, සමහරෙක් සකෘදාගාමී වූහ, සමහරෙක් අනාගාමී වූහ, සමහරෙක් රහත් වූහ.
එකල මව වූයේ මහාමායා දේවියයි. පියා වූයේ සුද්ධෝදන මහරජතුමා ය. භාර්යාව වූයේ රාහුල මාතාව ය. පුත්රයා වූයේ රාහුල ය. අඹුදරුවන් හැර දමා නික්මී පැවිදි වූ පුරුෂයා වනාහි මම ම වෙමි යි වදාළ සේක.
පළමු වන බන්ධනාගාර ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“හංසා කොඤ්චා මයූරා ච” (හංසයෝ ද කොස්වා ලිහිණියෝ ද මොණරු ද) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි ආයුෂ්මත් ලකුණ්ඩක භද්දිය තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේ බුදු සසුනෙහි මහා ප්රඥාවෙන් ප්රකට වූහ; මිහිරි කටහඬ ඇත්තාහ; මධුර ධර්ම කථිකයෙකි; සිව් පිළිසිඹියාවට පත් වූහ; අසූ මහා ශ්රාවකයන් අතර සිටි මහා රහතන් වහන්සේ නමක් වුව ද, උන්වහන්සේ ශරීර ප්රමාණයෙන් ඉතා මිටි ය; අවලස්සන ය; කුඩා සාමණේර නමක් මෙන් දිස් විය; විහිළු පිණිස නිර්මාණය කරන ලද්දක් බඳු විය. එක් දිනක් උන්වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේ වැඳ ජේතවන විහාරයේ දොරටුව වෙත වැඩි කල්හි, දසබලයන් වහන්සේ වැඳීමට පැමිණි විවිධ ජනපදවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස් නමක් පමණ විහාර දොරටුව අසල සිටි තෙරුන් දැක, “මේ සාමණේර නමකි” යැයි සිතා, තෙරුන්ගේ සිවුරු කොනින් අල්ලා ගනිමින් ද, අත්වලින් අල්ලා ගනිමින් ද, හිස අතගාමින් ද, නාසය පිරිමදිමින් ද, කන් අල්ලා සොලවමින් ද හස්ත විකාර කොට (විහිළු කොට), පාත්ර සිවුරු පිළිගන්වා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පස් ව හිඳගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් සමඟ මිහිරි ලෙස පිළිසඳර කතා කළ පසු, ඔවුහු මෙසේ විමසූහ: “ස්වාමීනි, ලකුණ්ඩක භද්දිය නම් වූ මිහිරි ලෙස බණ කියන ඔබවහන්සේගේ ශ්රාවකයෙක් සිටින බව අසන්නට ලැබුණි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ දැන් කොහි සිටිත් ද?” “මහණෙනි, නුඹලා ඔහුව දකිනු කැමති ද?” “එසේය, ස්වාමීනි.” “මහණෙනි, නුඹලා දොරටුව අසල දී යමෙකු දැක, සිවුරු කොන් ආදියෙන් අල්ලා විහිළු තහළු කරමින් පැමිණියේ ද, ඒ සිටියේ ඔහු ය.” “ස්වාමීනි! මෙබඳු ප්රාර්ථනා ඇති, අභිනීහාර සම්පන්න වූ ශ්රාවකයෙකු කුමක් නිසා මෙසේ අල්පේශාක්ය ව (ශරීරයෙන් කුඩා ව) උපන්නේ ද?” එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ “තමා විසින් පෙර කරන ලද අකුසල් කර්මයක් නිසා ය” යි වදාරා, ඔවුන්ගේ ආරාධනයෙන් අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ ශක්ර දේවේන්ද්ර ව උපන් සේක. එකල බ්රහ්මදත්ත රජුට දිරාගිය, ජරාවට පත් වූ ඇතෙකු, අශ්වයෙකු හෝ ගොනෙකු හෝ පෙන්වන්නට නොහැකි විය. හෙතෙම කෙළිලොල් වූයේ, එබඳු සතෙකු දුටු විට ලුහුබැඳ ගොස් හිංසා කරයි. ඔහුගේ අනිත් ක්රියා කලාපයන් මෙසේ විය:
මේ නිසා මිනිස්සු ලජ්ජාවට පත් ව තමන්ගේ මව්පියන් වෙනත් රටවලට යැවූහ. මවට උපස්ථාන කිරීමේ සිරිතත්, පියාට උපස්ථාන කිරීමේ සිරිතත් සිඳී ගියේ ය. රාජ සේවකයෝ ද රජු මෙන් ම කෙළිලොල් වූහ. මිය යන අය (අකුසල් කොට) සතර අපාය පුරවති; දෙව් පිරිස පිරිහෙති.
ශක්ර දේවේන්ද්රයා අලුත් දේව පුත්රයන් පහළ නොවන්නේ මන්දැයි බලන්නේ, එම කරුණ දැන “මේ රජු දමනය කරන්නෙමි”යි සිතී ය. හෙතෙම මහලු වේශයක් මවාගෙන, දිරාගිය කරත්තයක කිරිමෝරු හැලි දෙකක් තබා, දිරාගිය ගොනුන් දෙදෙනෙකු ඊට යොදාගෙන, එක්තරා සැණකෙළි දිනයක අහසින් පැමිණියේ ය. බ්රහ්මදත්ත රජු සරසන ලද ඇතෙකු පිට නැගී අලංකාරවත් වූ නගරය පැදකුණු කරන කල්හි, ශක්රයා දිරාගිය වස්ත්රයක් හැඳ, ඒ කරත්තය පදවමින් රජුගේ ඉදිරියට පැමිණියේ ය. රජතුමා දිරාගිය කරත්තය දැක “මේ කරත්තය ඉවත් කරවු” යයි කීවේ ය. එවිට මිනිස්සු “දේවයන් වහන්ස, කොතැන ද? අපට නම් නොපෙනේ” යැයි කීවාහු ය. ශක්රයා තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් එය රජුට පමණක් පෙනෙන ලෙස සැලැස්වූයේ ය. ඉක්බිති බොහෝ පිරිසක් පැමිණි කල්හි, ශක්රයා රජුගේ හිසට උඩින් කරත්තය පදවා, එක් කිරිමෝරු හැළියක් රජුගේ හිස මත බිඳ වැගිරෙව්වේ ය; කරත්තය හරවන විට අනෙක් කිරිමෝරු හැළිය ද බිඳ දැමුවේ ය. රජුගේ හිස පටන් ශරීරය පුරා කිරිමෝරු වැගිරෙන්නට විය. රජතුමා එයින් පීඩාවටත්, ලැජ්ජාවටත්, පිළිකුලටත් පත් විය. රජුට ඇති වූ ඒ පීඩාව දැනගත් ශක්රයා, කරත්තය අතුරුදහන් කොට, තම සැබෑ ශක්ර ස්වරූපය මවාගෙන, අතින් වජ්රය ගෙන අහසෙහි සිට රජු තැති ගැන්වී ය: “පාපී වූ අධර්මික රජතුමනි! ඔබ මහල්ලෙක් නොවන්නෙහි ද? ඔබේ ශරීරය ජරාවට පත් නොවන්නේ ද? කෙළිලොල් වී මහල්ලන්ට හිංසා කරන්නෙහි ද? මේ එක් අයෙකු නිසා කරන ලද පාප කර්මයෙන් මිය යන අය අපාය පුරවති. මිනිස්සුන්ට මව්පියන් පෝෂණය කිරීමට අවස්ථාව නොලැබෙයි. ඉදින් ඔබ මේ පාප කර්මයෙන් නො වළකින්නේ නම්, වජ්රයෙන් පහර දී ඔබේ හිස පළන්නෙමි. මෙතැන් පටන් මේ පව්කර්මය නොකරව!” මෙසේ රජු තැති ගන්වා, මව්පියන්ගේ ගුණ කියා දී, වැඩිහිටියන්ට සැලකීමේ ආනිශංස පවසා, අවවාද දී ශක්රයා සිය භවනයට ගියේ ය. රජතුමා ද එතැන් පටන් එවැනි පාප කර්මයක් කිරීමට සිතුවිල්ලක්වත් ඇති කර ගත්තේ නැත.
ශක්රයා මහල්ලෙකුගේ වෙස් ගෙන රජුගේ හිස මත දියර කළයක් බිඳින අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් ව මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
“හංසයෝ ද, කොස්වා ලිහිණියෝ ද, මොණරු ද, ඇත්තු ද, පසද මුවෝ සහ අනෙක් මුවෝ ද, යන මේ සියල්ලෝ සිංහයාට බිය වෙති; (එහි දී) ශරීරයේ ප්රමාණය පිළිබඳ තුලනයක් (සමාන බවක්) නැත.”
“එලෙස ම මිනිසුන් අතරෙහි ද, යමෙක් බාල (කුඩා) වුව ද ඔහු ප්රඥාවත් නම්, හෙතෙම ඒ තැනෙහි ශ්රේෂ්ඨ වේ; විශාල ශරීරයක් තිබුණ ද මෝඩ තැනැත්තා ශ්රේෂ්ඨ නොවේ.”
යනුවෙන් එම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි පසදා මිගා යනු පසද නම් මුව විශේෂයයි; නැතහොත් පසද මුවෝ ද සෙසු මුවෝ ද යන අර්ථයි. නත්ථි කායස්මි තුල්යතා යනු ශරීරයේ ප්රමාණය පිළිබඳ සැලකීමක් නැත යන්නයි. ඉදින් ශරීර ප්රමාණය වැදගත් වී නම්, විශාල ශරීර ඇති ඇත්තු ද පසද මුවෝ ද සිංහයා මරා දමනු ඇත. සිංහයා හංසයන් ආදී කුඩා ශරීර ඇති සතුන් පමණක් මරනු ඇත. කුඩා ශරීර ඇති සතුන් පමණක් සිංහයාට බිය වනු ඇත; මහත් ශරීර ඇත්තෝ බිය නොවනු ඇත. නමුත් එබඳු නියමයක් නැති හෙයින් ඒ සියලු සත්තු සිංහයාට බිය වෙති. සරීරවා යනු මෝඩයා මහත් වූ ශරීරයක් ඇත්තෙක් වුව ද ශ්රේෂ්ඨ නොවේ. එබැවින් ලකුණ්ඩක භද්දිය තෙරුන් ශරීරයෙන් කුඩා යැයි සිතා, ප්රඥාවෙන් ද ඔහු කුඩා කෙනෙකැයි නො සිතන්න යන අර්ථයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ඒ භික්ෂූන් අතුරෙන් සමහරෙක් සෝවාන් වූහ; සමහරෙක් සකදාගාමී වූහ; සමහරෙක් අනාගාමී වූහ; සමහරෙක් රහත් වූහ. “එකල රජතුමා වූයේ මේ ලකුණ්ඩක භද්දිය තෙරුන් ය. ඔහු එදා ඒ කෙළිලොල් බව නිසා (මහලු අයට විහිළු කළ නිසා), අද දින අන් අයගේ විහිළුවලට භාජනය විය. ශක්රයා වූයේ ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
කෙළිසීල ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“විරූපක්ඛෙහි මෙ මෙත්තං” යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. උන්වහන්සේ ගිනිහල් ගෙයි දොරටුවෙහි දර පළමින් සිටියදී දිරූ දරකඩක් තුළින් එක් සර්පයෙක් පැමිණ පයේ ඇඟිල්ලකට දෂ්ට කළේය. ඒ භික්ෂුව විෂ ශරීරගත වීමෙන් එතැනම අපවත් විය. උන්වහන්සේගේ මරණය විහාරය පුරාම ප්රකට විය. ධර්ම සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව ගිනිහල් ගේ දොරකඩ දර පළමින් සිටියදී සර්පයෙකු දෂ්ට කිරීමෙන් එතැනම අපවත් විය” යැයි කතා බහක් ඇති කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩමවා, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියේ දැයි” විමසා, එම පුවත දැනගත් පසු, “මහණෙනි, ඉදින් ඒ භික්ෂුව සතර සර්පරාජ කුලයන් අරබයා මෛත්රී සිත වැඩුවේ නම්, සර්පයා ඔහුට දෂ්ට නොකරන්නේය. පැරණි තවුසන් බුදුවරුන් නොමැති කාලවලදී පවා සර්පරාජ කුල සතර කෙරෙහි මෛත්රිය වඩා, ඒ සර්පරාජ කුලයන් නිසා උපදින බියෙන් මිදුණාහ” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කාලයේදී, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කාසි රට බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව කාම සැප හැරදමා තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ අභිඥා හා සමාපත්තීන් උපදවාගෙන හිමාල ප්රදේශයේ ගංගාවක් වක් වන තැනක අසපුවක් තනවාගෙන, ධ්යාන සුවයෙන් කල් ගෙවමින් තාපස පිරිසක් පිරිවරාගෙන වාසය කළහ. එකල්හි ගං ඉවුරෙහි සිටි නොයෙක් වර්ගයේ සර්පයෝ තාපසවරුන්ට කරදර කළහ. බොහෝ විට ඍෂිවරු සර්ප දෂ්ටනයෙන් මරණයට පත්වූහ. තාපසවරු ඒ බව බෝධිසත්වයන් වහන්සේට දැන්වූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සියලු තාපසවරුන් රැස්කරවා, “ඉදින් ඔබලා සර්ප කුල හතර කෙරෙහි මෛත්රී සිත වඩන්නේ නම්, සර්පයෝ ඔබට දෂ්ට නොකරන්නාහ. එබැවින් මෙතැන් පටන් සර්පරාජ කුලයන් කෙරෙහි මේ ආකාරයට මෛත්රිය වැඩිය යුතුය” යැයි පවසා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
හිමාලය වනයේ තාපසවරුන් පිරිවරා සිටින බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ
“මාගේ මෛත්රිය විරූපාක්ෂ නම් නා රජ කුලයන් සමඟ ද වේවා! මාගේ මෛත්රිය ඒරාපථ නම් නා රජ කුලයන් සමඟ ද වේවා! මාගේ මෛත්රිය ඡබ්යාපුත්ත නම් නා රජ කුලයන් සමඟ ද වේවා! මාගේ මෛත්රිය කණ්හාගෝතමක නම් නා රජ කුලයන් සමඟ ද වේවා!”
එහි “විරූපක්ඛෙහි මෙ මෙත්තං” යනු විරූපාක්ෂ නම් නාගරාජ කුලයන් සමඟ මාගේ මෛත්රිය පවතීවා යන්නයි. ඒරාපථ ආදී නාග කුලයන් පිළිබඳව ද මේ ක්රමයම අනුගමනය කළ යුතුය. මෙහි ඒරාපථ නාගරාජ කුලය, ඡබ්යාපුත්ත නාගරාජ කුලය සහ කණ්හාගෝතමක නාගරාජ කුලය යනු ඒ (අදාළ) නාගරාජ කුලයෝ ය.
මෙසේ නාගරාජ කුල සතරක් ඇති බව පෙන්වා දී, “ඉදින් ඔබ මොවුන් කෙරෙහි මෛත්රිය වැඩීමට සමත් වන්නාහු නම්, දීර්ඝ ජාතික සත්වයෝ ඔබට දෂ්ට නොකරන්නාහ; වෙහෙසට පත් නොකරන්නාහ” යැයි පවසා දෙවන ගාථාව ද වදාළ සේක.
“පා නැති සතුන් සමඟ ද මාගේ මෛත්රිය වේවා! දෙපා ඇති සතුන් සමඟ ද මාගේ මෛත්රිය වේවා! සිව්පා ඇති සතුන් සමඟ ද මාගේ මෛත්රිය වේවා! බොහෝ පා ඇති සතුන් සමඟ ද මාගේ මෛත්රිය වේවා!”
එහි පළමු පාදයෙන් මෛත්රියෙහි සීමාව දක්වා, පා නැති සියලු දීර්ඝ ජාතික සතුන් කෙරෙහි ද, මසුන් කෙරෙහි ද මෛත්රී භාවනාව දක්වන ලදී. දෙවන පාදයෙන් මිනිසුන් කෙරෙහි ද, පක්ෂීන් කෙරෙහි ද; තුන්වන පාදයෙන් ඇත් අස් ආදී සියලු සිව්පාවුන් කෙරෙහි ද; හතරවන පාදයෙන් මෙම සතුන් කෙරෙහි ද මෛත්රිය දක්වන ලදී:
මෙසේ ස්වරූප වශයෙන් මෛත්රී භාවනාව දක්වා, දැන් ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටින ආකාරය (ආයාචනා වශයෙන්) දක්වමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“පා නැති සතෙක් මට හිංසා නොකෙරේවා! දෙපා සතෙක් මට හිංසා නොකෙරේවා! සිව්පා සතෙක් මට හිංසා නොකෙරේවා! බොහෝ පා ඇති සතෙක් මට හිංසා නොකෙරේවා!”
එහි “මා මං” යනු, මේ පා නැති ආදී සතුන් අතුරෙන් කිසියම් එක් සතෙක් හෝ මට හිංසා නොකෙරේවා! මා නොපෙළාවා! යනුවෙන් මෙසේ ආයාචනා කරමින් මෛත්රිය වැඩිය යුතු බවයි.
දැන් සීමාවක් නොදැක්වීම (අනෝදිස්සක) වශයෙන් මෛත්රී භාවනාව දක්වමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“සියලු සත්වයෝ ද, සියලු ප්රාණීහු ද, සියලු භූතයෝ ද යන මේ සියල්ලෝ ම යහපතක් ම දකිත්වා! කිසිවෙකු කරා දුකක් නොපැමිණේවා!”
එහි පද විග්රහය මෙසේය:
මෙසේ වචනවල විශේෂය දත යුතුය. සාමාන්ය අර්ථයෙන් ගත් කල මේ සියලු පදවලින් සියලු සත්වයන් ඇතුළත් වේ. “කෙවලා” යනු ‘සියලු’ (සකල) යන්නයි; එය ‘සබ්බ’ ශබ්දයට සමාන පදයකි. “භද්රානි පස්සන්තු” යනු ඒ සියලු සත්වයෝ සුන්දර වූ, යහපත් වූ දේම දකිත්වා යන්නයි. “මා කඤ්චි පාපමාගමා” යනු මොවුන් අතුරෙන් කිසියම් එකම සත්වයෙකුවත් පාපී වූ, ලාමක වූ දුකකට පත් නොවේවා; සියල්ලෝම වෛර නැත්තෝ, තරහ නැත්තෝ, සුවපත් වූවෝ සහ දුක් නැත්තෝ වෙත්වා යන අර්ථයි.
මෙසේ “සියලු සත්වයන් කෙරෙහි සීමාවක් නොමැතිව මෙත් වැඩිය යුතුය” යැයි පවසා, නැවත තෙරුවන් ගුණ මෙනෙහි කරවීම සඳහා මෙම පාඨය වදාළ සේක.
“බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ අප්රමාණ ය; ධර්මයේ ගුණ අප්රමාණ ය; සංඝයාගේ ගුණ අප්රමාණ ය.”
එහි සීමා ඇතිකරන (ප්රමාණයක් ඇති) ක්ලේශයන් නැති හෙයින් ද, ගුණවලින් ප්රමාණයක් කළ නොහැකි හෙයින් ද බුද්ධ රත්නය ‘අප්රමාණ’ වේ. “ධම්මො” යනු නව ලෝකෝත්තර ධර්මයයි; එහි ද ප්රමාණයක් කළ නොහැකි නිසා අප්රමාණ ය. ඒ අප්රමාණ ධර්මයෙන් යුක්ත බැවින් සංඝයා වහන්සේ ද අප්රමාණ වන සේක.
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ “මේ තෙරුවන් ගුණ සිහි කරන්න” යැයි පවසා, තෙරුවන්හි අප්රමාණ ගුණ දක්වා, ප්රමාණ සහිත සත්වයන් දැක්වීම සඳහා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“දීර්ඝ ජාතීන් හෙවත් බඩගා යන සත්තු ද, සර්පයෝ ද, ගෝනුස්සෝ ද, පත්තෑයෝ ද, මකුළුවෝ ද, සිකනල්ලු ද, මීයෝ ද යන මේ සත්වයෝ ප්රමාණවත් (සීමිත) ගුණ ඇත්තෝය.”
එහි “සිරිංසපානි” යනු සියලු දීර්ඝ ජාතික සතුන්ට නමකි. සැරිසරන්නා වූ ඔවුහු හිසෙන් (හිස බිම තබා) යති යන අර්ථයෙන් ‘සිරිංසප’ නම් වෙති. “අහි” යනාදිය ඔවුන්ගේ ස්වරූප (හැඩරුව) වශයෙන් පෙන්වීමකි. එහි “උණ්ණනාභී” යනු මකුළුවෝ ය; උන්ගේ පෙකණියෙන් (නාභියෙන්) සිහින් ලොම් ගසක් වැනි නූලක් (ඌර්ණයක්) නික්මෙන බැවින් ‘උණ්ණනාභි’ යැයි කියනු ලැබේ. “සරබූ” යනු හූනෝ (හෝ සිකනල්ලු) ය.
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “යම් හෙයකින් මොවුන්ගේ සිත් ඇතුළත රාගාදී ප්රමාණකර (සීමා ඇතිකරන) ධර්ම ඇත්තේ ද, එබැවින් මේ දීර්ඝ ජාතික සත්තු ‘ප්රමාණවත්’ (සීමිත) හු ය” යැයි දක්වා, “අප්රමාණ වූ තෙරුවන්ගේ ආනුභාවයෙන් මේ ප්රමාණවත් සතුන් මට දිවා රෑ ආරක්ෂාව සලසත්වා” යනුවෙන් මෙසේ තෙරුවන් ගුණ සිහි කළ යුතු යැයි පවසා, එයින් මත්තෙහි කළ යුතු දේ දැක්වීමට මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“මා විසින් (තෙරුවන් බලෙන්) ආරක්ෂාව කරන ලදී. මා විසින් පරිත්රාණය (ආරක්ෂාව) සලසන ලදී. මට අහිතවත් සත්වයෝ ඉවත් වෙත්වා! ඒ මම භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි. සත් බුදුවරයන් වහන්සේලාට ද නමස්කාර කරමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
“මෙසේ නමස්කාර කරමින් සත් බුදුවරයන් වහන්සේලා සිහිපත් කරන්න” යැයි පවසා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තාපස පිරිසට මෙම පිරිත (ආරක්ෂක ගාථා) බැඳ දුන් සේක. මුල පටන් ඇති ගාථා දෙකෙන් සතර සර්පරාජ කුලයන් කෙරෙහි මෛත්රිය වැඩීම විස්තර කළ බැවින් ද, සීමා සහිත (ඕදිස්සක) සහ සීමා රහිත (අනෝදිස්සක) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් මෛත්රී භාවනාව විස්තර කළ බැවින් ද, මෙම පිරිත මෙහි (ඛන්ධ පිරිත ලෙස) කියන ලදැයි දත යුතුය. නැතහොත් වෙනත් කරුණක් හෝ සෙවිය යුතුය. එතැන් පටන් ඍෂි සමූහයා බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා මෛත්රිය වැඩූහ; බුදුගුණ මෙනෙහි කළහ. මෙසේ ඒ තාපසවරු බුදුගුණ මෙනෙහි කරන විට සියලුම දීර්ඝ ජාතික සත්වයෝ ඉවත් වූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද සිව් බ්රහ්ම විහරණ වඩා බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඍෂි සමූහයා නම් දැන් බුදුපිරිසයි. තාපස නායකයා නම් මම ම වන්නෙමි” යි වදාළ සේක.
තුන්වන ඛන්ධජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“අපි වීරක පස්සෙසී” යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විලාසය අනුකරණය කිරීමක් (සුගතාලය) අරබයා වදාළ සේක. සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ දෙව්දත්ගේ පිරිස රැගෙන ආපසු පැමිණි කල්හි, බුදුරජාණන් වහන්සේ “ශාරිපුත්රයෙනි, දෙව්දත් තොප දැක කුමක් කළේද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි! බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලීලාව (සුගතාලය) දැක්වීය” යි පැවසූ කල්හි, “ශාරිපුත්රයෙනි, දෙව්දත් මා අනුකරණය කරමින් විනාශයට පත් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ඔහු මා අනුකරණය කොට විනාශයට පත් විය” යි වදාරා, තෙරුන් වහන්සේ විසින් අයැද සිටි බැවින් ඒ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ හිමාලය ප්රදේශයේ දියකාවකු වී ඉපිද එක් විලක් ඇසුරු කොට වාසය කළහ. උන්වහන්සේට ‘වීරක’ යන නම විය. එකල්හි කාසි රටේ සාගතයක් ඇති විය. මිනිසුන්ට කාක්කන්ට බත් දීමට හෝ යකුන් නාගයන් උදෙසා බලි පූජා පැවැත්වීමට හෝ නොහැකි විය. සාගතයෙන් පීඩිත වූ රටෙන් කාක්කෝ බොහෝ සෙයින් වනයට වැදුණහ. බරණැස විසූ ‘සවිට්ඨක’ නම් එක් කපුටෙක් තම කපුටු දෙන ද කැටුව වීරක නම් දියකාවා වසන තැනට ගොස්, ඒ විල ඇසුරු කොට එක් පසෙක වාසය කළේය. එක් දිනක් ඒ කපුටා ගොදුරු සොයන අතරතුර, වීරකයන් විලට බැස මසුන් කා ගොඩට අවුත් සිරුර වේලමින් සිටිනු දැක, “මේ දියකාවා නිසා බොහෝ මසුන් ලබා ගත හැකිය, එබැවින් මොහුට උපස්ථාන කරමි” යි සිතා උන්වහන්සේ වෙත එළඹියේය. “යහළුව, කවරේද?” යි ඇසූ කල්හි, “ස්වාමීනි, මම ඔබට උපස්ථාන කිරීමට කැමැත්තෙමි” යි කීය. වීරකයන් විසින් “යහපතැ” යි එය පිළිගත් තැන් පටන් හෙතෙම වීරකයන්ට උපස්ථාන කළේය. වීරකයන් ද එතැන් පටන් තමන්ට යැපෙන පමණට මසුන් කා ඉතිරි මසුන් ගොඩ දමා සවිට්ඨකට දෙයි. හෙතෙම තමන්ට යැපෙන පමණට කා ඉතිරිය තම කපුටු දෙනට දෙයි.
පසු කාලයකදී ඒ කපුටාට මෙවන් මානයක් උපන්නේය: “මේ දියකාවාත් කළු පාටය. මමත් කළු පාටය. ඇස්, හොට සහ පාදවලින් මොහුගේත් මගේත් කිසිදු වෙනසක් නැත. මෙතැන් පටන් මොහු විසින් අල්ලා දෙන මසුන්ගෙන් මට වැඩක් නැත. මමම මසුන් අල්ලා ගන්නෙමි.” හෙතෙම වීරක වෙත ගොස්, “යහළුව, මෙතැන් පටන් මමම විලට බැස මසුන් අල්ලා ගන්නෙමි” යි කීය. එවිට වීරකයන් “යහළුව! නුඹ දියට බැස මසුන් අල්ලන කුලයක උපන්නෙක් නොවේ, විනාශ නොවන්න” යි ඔහු වැළැක්වීය. එසේ වළක්වද්දීත් ඔහුගේ වචනය ගණන් නොගෙන විලට බැස දිය යටට පිවිසි හෙතෙම, දිය සෙවෙල් කඩාගෙන මතු වීමට උත්සාහ කළද ඊට නොහැකි විය. ඔහු දිය සෙවෙල් අතරෙහි සිර විය. (ජලයෙන් මතුපිටට) ඔහුගේ හොටයේ අග පමණක් පෙනෙන්නට තිබිණි. හුස්ම ගැනීමට නොහැකි වූ කපුටා ජලය තුළදීම මරණයට පත් විය. ඉක්බිති කපුටු දෙන තම සැමියා එනු නොදැක, සිදුවූ පුවත දැනගනු පිණිස වීරකයන් වෙත ගොස්, “ස්වාමීනි! සවිට්ඨක පෙනෙන්නට නැත. ඔහු කොහිද?” යි විමසමින් පළමු වන ගාථාව කීවාය.
කපුටා දිය සෙවෙල් අතර සිරවී විනාශයට පත්වන අයුරු සහ බෝධිසත්ත්ව දියකාවා එය බලා සිටින අයුරු.
“වීරකයිනි! මියුරු ලෙස හඬන, මොනර බෙල්ලක් බඳු පැහැ ඇති, සවිට්ඨක නම් වූ මගේ ස්වාමියා ඔබ දුටුවෙහිද?”
එහි අපි වීරක පස්සෙසි යනු “ස්වාමීනි වීරක! දුටුවෙහිද?” යන්නයි. මඤ්ජුභාණකං යනු “මිහිරි ලෙස හඬ නඟන” යන්නයි. ඇය රාගය නිසා “මගේ සැමියා මිහිරි හඬ ඇත්තෙකැ” යි සිතයි; එහෙයින් එසේ කීවාය. මයූරගීවසඞ්කාසං යනු “මොනරකුගේ ගෙලට සමාන වර්ණය ඇති” යන්නයි.
එය අසා වීරකයන්, “එසේය, නුඹේ ස්වාමියා ගිය තැන මම දනිමි” යි පවසා දෙවන ගාථාව වදාළේය.
“දියෙහිත් ගොඩබිමෙහිත් හැසිරෙන, නිතර අමු මසුන් ආහාරයට ගන්නා පක්ෂියා (දියකාවා) අනුකරණය කිරීමට ගිය සවිට්ඨක නම් කපුටා, දිය සෙවෙල්වල පැටලී මිය ගියේය.”
එහි උදකථලචරස්ස යනු ජලයෙහි ද ගොඩබිමෙහි ද හැසිරීමට සමත් යනුවෙන් තමා ගැන සඳහන් කරයි. පක්ඛිනො යනු පක්ෂියාගේ හෙවත් තමාගේ ය. තස්සානුකරං යනු ඔහු අනුකරණය කරමින් සිටියදී ය. සෙවාලෙ පලිගුණ්ඨිතො මතො යනු ජලයට බැස දිය සෙවෙල් කඩාගෙන මතු වීමට නොහැකි ව, දිය සෙවෙල්වලින් වෙළී ජලය තුළදීම මළේය. “බලන්න! අර ඔහුගේ හොට පෙනේ” යනුයි. එය අසා කපුටු දෙන වැළපී නැවත බරණැසටම ගියාය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සවිට්ඨක වූයේ දැන් මේ දෙව්දත් ය. වීරක වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව්වන වූ වීරක ජාතක වර්ණනාවයි.
‘සොභති මච්ඡො ගඞ්ගෙය්යො’ (ගංගෙය්ය මත්ස්යයා බබළයි) යන මේ ගාථාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි තරුණ භික්ෂූන් දෙනමක් අරභයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවරවාසී ඒ කුලපුත්රයෝ දෙදෙනෙක් සසුනෙහි පැවිදිව, අසුභ භාවනාවෙහි නොයෙදී, රූපයට ප්රශංසා කරන්නන් වී ශරීර රූපය අගයමින් හැසිරුණාහ. ඔවුහු එක් දිනක් “නුඹ ලස්සන නැත, මම ය ලස්සන” කියා රූපය මුල් කරගෙන විවාද වී, නුදුරෙහි වැඩ සිටි එක් මහලු තෙරනමක් දැක “මේ භික්ෂුව අපගේ ලස්සන බව හෝ අවලස්සන බව දන්නේ ය” යි සිතා උන්වහන්සේ වෙත එළඹ, “ස්වාමීනි, අප දෙදෙනාගෙන් වඩා ලස්සන කවරෙක් දැ?” යි ඇසූහ. ඒ මහලු භික්ෂුව “ඇවැත්නි, තොපට වඩා මම ම වඩාත් ලස්සන වෙමි” යි කීවේ ය. ඒ තරුණ භික්ෂූහු “මේ මහල්ලා අප ඇසූ දේ නොකියා නොඇසූ දෙයක් කියයි” යි උන්වහන්සේට පරිභව කොට නික්ම ගියහ. ඔවුන්ගේ මේ ක්රියාව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉන්පසු එක් දිනක් දම්සභාවේදී “ඇවැත්නි, අසවල් මහලු තෙරනමක් රූපය ගැන උනන්දු වන අර තරුණ භික්ෂූන් ලජ්ජාවට පත් කළේ ලු” යි කථාවක් මතු කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කර “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ දැන් සිටියහු ද?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනි” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, මේ තරුණ භික්ෂූන් දෙනම රූපයට ප්රශංසා කරන්නෝ වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද මොවුහු රූපය ම අගයමින් හැසිරුණාහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ ගංගා නම් නදී තීරයේ රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එකල ගංගා හා යමුනා නදී දෙක එක්වන ස්ථානයෙහි ‘ගංගෙය්ය’ ද ‘යාමුනේය්ය’ ද යන මසුන් දෙදෙනා “මම ලස්සන වෙමි, නුඹ ලස්සන නැත” යි රූපය නිසා විවාද කරමින්, නුදුරෙහි ගං ඉවුරේ වැතිර සිටි කැස්බෑවෙකු දැක “මොහු අපගේ ලස්සන බව හෝ අවලස්සන බව දන්නේ ය” යි සිතා ඔහු වෙත ගොස් “යහළු කැස්බෑව, කිම, ගංගෙය්ය ලස්සන ද? නැතහොත් යාමුනේය්ය ලස්සන ද?” යි ඇසූහ. කැස්බෑවා “ගංගෙය්ය ද ලස්සන ය, යාමුනේය්ය ද ලස්සන ය, නමුත් නුඹලා දෙදෙනාට ම වඩා මම ම ඉතාම ලස්සන වෙමි” යි මේ අර්ථය ප්රකාශ කරමින් පළමු ගාථාව පැවසීය.
ගංගා සහ යමුනා මත්ස්යයන් ඉබ්බාගෙන් ප්රශ්න විචාරන අයුරු
“ගංගාවෙහි උපන් මත්ස්යයා ද බබළයි. යමුනාවෙහි උපන් මත්ස්යයා ද බබළයි. එහෙත් නුග රුකක් මෙන් වට වූ කයක් ඇති, රථයක ඒරියා කඳක් වැනි දිගු බෙල්ලක් ඇති, පා සතරක් ඇති මේ සතා (මම) හැමදෙනාට ම වඩා බබළයි.”
එහි චතුප්පදොයං යනු පා සතරක් ඇති මොහු ය. පුරිසො යනු තමා ගැන කියයි. නිග්රෝධපරිමණ්ඩලො යනු මනාව වැඩුණු නුග ගසක් මෙන් වටකුරු වූ ශරීර ඇත්තා ය. ඊසකායතගීවො යනු රථයක ඒරියා කඳ (ධූරය) මෙන් දිග බෙල්ලක් ඇත්තා ය. සබ්බෙව අතිරොචති යනු මෙසේ සටහන්වලින් යුත් කැස්බෑවා වන මම ම තොප සියල්ලන් ඉක්මවා බබළන්නෙමි යි කියයි.
මත්ස්යයෝ ඔහුගේ කථාව අසා, “එම්බා පව්කාර කැස්බෑව, අප ඇසූ ප්රශ්නයට පිළිතුරු නොදී වෙනත් දෙයක් ම කීවෙහි ය” යි පවසා දෙවන ගාථාව ද කීහ.
“අප යමක් ඇසුවේ ද නුඹ එය නොකීවෙහිය. ඇසූ විට වෙනත් දෙයක් කීවෙහිය. තමා ම වර්ණනා කරගන්නා මේ පුද්ගලයා අපට රුචි නොවේ.”
එහි අත්තප්පසංසකො යනු තමා ම ප්රශංසා කරගන්නා සුළු වූ, තමා උසස් කොට කථා කරන පුද්ගලයා ය. නායං අස්මාක රුච්චතී යනු මේ පව්කාර කැස්බෑවා අපට රුචි නො වෙයි, ප්රිය නො වෙයි යන අර්ථයි. ඔවුහු කැස්බෑවාගේ පිට මතට ජලය විසි කොට තම තමන්ගේ ස්ථානවලට ම ගියහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. එකල්හි මත්ස්යයෝ දෙදෙනා වනාහි දැන් මේ තරුණ භික්ෂූන් දෙදෙනා ය. කැස්බෑවා නම් මහලු භික්ෂුව ය. මෙම කරුණ ඇසින් දුටු ගං තෙර උපන් රුක් දෙවියා නම් මම ම වෙමි.
ගංගෙය්ය ජාතක වර්ණනාව පස්වැනියි.
“ඉංඝ වද්ධමයං පාසං” යන මේ ගාථාව මුල් කරගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා මෙය වදාළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “දේවදත්ත තෙම මා මැරීමට උත්සාහ කරයි” යන්න අසා, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා මැරීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් උත්සාහ කළේමය” යයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කුරුංග නම් මුවෙකුව ඉපිද වනයෙහි එක් විලකට නුදුරු ලැහැබක වාසය කළ සේක. එම විල අසලම ගසක මුදුනේ කෑරලෙක් ද, විලෙහි ඉබ්බෙක් ද වාසය කළහ. මෙසේ මොවුහු තිදෙනාම ඔවුනොවුන් කෙරෙහි ප්රියමනාපව මිතුරන් ලෙස වාසය කළාහුය. ඉක්බිති එක් මුව වැද්දෙක් වනයෙහි ඇවිදින අතරතුර පැන් තොටෙහි (සතුන් දිය බීමට එන තැන) බෝධිසත්වයන්ගේ පා සටහන් දැක, ලෝහ දම්වැලක් වැනි ශක්තිමත් වූ හම් පටින් තැනූ මලපතක් (පාශයක්) අටවා ගියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දිය බීමට පැමිණි මුල් යාමයේදීම මලපතට හසුවී හඬා වැටුණාහ. මුවාගේ හඬ අසා ගස මුදුනේ සිටි කෑරලා ද, දියෙන් ඉබ්බා ද පැමිණ “දැන් කුමක් කරමුදැයි” සාකච්ඡා කළහ. ඉක්බිති කෑරලා ඉබ්බා අමතා, “මිතුර, නුඹට දත් ඇත. නුඹ මේ මලපත කපන්න. මම ගොස් වැද්දා නොඑන ලෙස බාධා කරන්නෙමි. මෙසේ අප දෙදෙනාගේම උත්සාහයෙන් අපගේ මිතුරාට ජීවිතය ලැබෙන්නේය” යයි පවසා මේ කාරණය විස්තර කරමින් පළමු ගාථාව කීවේය:
“එබැවින් ඉදිබු මිතුර, හම් පටින් ඇඹරූ මේ පාශය නුඹේ දත්වලින් හපා කපව. වැද්දා නොපැමිණෙන ලෙස (ඔහුව ප්රමාද කිරීමට) මම ක්රියා කරන්නෙමි.”
ඉන්පසු ඉබ්බා හම් පටිය හපා කෑමට (සිඳ දැමීමට) පටන් ගත්තේය. කෑරලා ද වැද්දා වාසය කරන ගමට ගොස් ඔහු එන මගට නුදුරු ගසක සැඟවී සිටියේය. වැදි පුත්රයා අලුයම් කාලයේම හෙල්ලය රැගෙන නිවසින් පිටත් විය. කුරුල්ලා ඔහු නික්මෙන වේලාව දැන, හඬා පියාපත් ගසා, ඉදිරිපස දොරටුවෙන් එළියට බැස්ස ඔහුගේ මුහුණෙහි හැප්පුනේය. වැද්දා “කාලකණ්ණි පක්ෂියෙකු මගේ ඇඟේ හැප්පුනේය” යයි සිතා නැවත ගෙට වැදී ටික වේලාවක් නිදාගෙන, නැවතත් හෙල්ලය රැගෙන නැගිට්ටේය. කුරුල්ලා “මොහු පළමුව ඉදිරිපස දොරෙන් නික්මුණු නිසා දැන් පසුපස දොරෙන් එනු ඇත” යයි සිතා ගොස් ගෙයි පසුපස පැත්තේ රැඳී සිටියේය. වැද්දා ද “ඉදිරිපස දොරෙන් යද්දී කාලකණ්ණි කුරුල්ලා දිටිමි. දැන් පසුපස දොරෙන් යන්නෙමි” යයි සිතා පසුපස දොරටුවෙන් නික්මුනේය. කුරුල්ලා නැවතත් හඬාගෙන ගොස් ඔහුගේ මුහුණෙහි හැප්පුනේය. වැද්දා “නැවතත් කාලකණ්ණි කුරුල්ලා මට ගැසුවේය. මොහු මට යන්නට ඉඩ නොදෙයි” යයි සිතා ආපසු හැරී ගොස් අරුණ නැගෙන තෙක් නිදාගෙන, අරුණ නැගුණු පසු හෙල්ලය රැගෙන නික්මුනේය. කෑරලා වේගයෙන් පියාඹා ගොස් “වැද්දා එන්නේ ය”යි බෝධිසත්වයන්ට දැන්වීය.
ඒ වන විට ඉබ්බා විසින් එක් පටියක් හැර අන් සියලු වරපට හපා කපා තිබුණි. ඉබ්බාගේ දත් වැටෙන තරමට ලිහිල් වී කටින් ලේ ගලන්නට විය. වැදි පුත්රයා හෙල්ලය රැගෙන අකුණු සැරයක් මෙන් වේගයෙන් එනු දුටු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, ඉතිරි පටියත් කඩාගෙන වනයට වැදුණාහ. කෑරලා ගස මුදුනට ගියේය. නමුත් ඉබ්බා මහන්සි වැඩිකමට එතැනම වැතිර සිටියේය. වැද්දා ඉබ්බා අල්ලා මල්ලක දමා එක් කණුවක එල්ලුවේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නැවතී බලන කල ඉබ්බා අල්ලා ගත් බව දැන, “මිතුරාට ජීවිත දානය දෙන්නෙමි” යයි සිතා, දුබල මුවෙකු මෙන් අඟවා වැද්දාට පෙනී සිටියහ. වැද්දා “මොහු දුබලයෙකි, මරාගන්නෙමි” යයි සිතා හෙල්ලය ගෙන ලුහුබැන්දේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වැද්දාට අල්ලා ගත නොහැකි වන සේත්, නොපෙනී නොයන සේත් පරතරය තබා ගනිමින් වැද්දා කැටුව කැලයට වැදුණාහ. බොහෝ දුරක් ගිය බව දැන, පා සටහන් සඟවා වෙනත් කෙටි මගකින් සුළඟක් මෙන් වේගයෙන් අවුත් අඟින් මල්ල ඔසවා බිම දමා, ඉරා ඉබ්බා එළියට ගත්හ. කෑරලා ද ගසින් බැස්සේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ දෙදෙනාටම අවවාද දෙමින්, “මම නුඹලා නිසා පණ රැකගතිමි. මිතුරන් වශයෙන් නුඹලා මට කළ යුතු දේ කළාහුය. දැන් වැද්දා අවුත් නුඹලා අල්ලා ගනු ඇත. එබැවින් මිතුරු කෑරල, නුඹ නුඹේ දරුවන් ද රැගෙන වෙනත් තැනකට යව. මිතුරු ඉබ්බ, නුඹ ද දියට යව” යයි කීහ. ඔවුහු එසේ කළහ.
බෝධිසත්ත්ව මුවා විසින් තම මිතුරු ඉබ්බාව වැද්දාගේ පසුම්බිය ඉරා බේරා ගන්නා
අයුරු.
බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පත්ව (මෙම කතාව විස්තර කරමින්) දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
“ඉබ්බා ජලයට පිවිසියේය; කුරුංග මුවා වනයට පිවිසියේය; කෑරලා ගස මුදුනෙන් තම දරුවන් ඈතට රැගෙන ගියේය.”
වැද්දා ද ඒ ස්ථානයට අවුත් කිසිවෙකු නොදැක, ඉරුණු මල්ල රැගෙන දොම්නසින් යුතුව තම නිවසට ගියේය. ඒ මිතුරන් තිදෙනා දිවි ඇති තෙක් විශ්වාසය පළුදු නොකර වාසය කොට, කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කතාව නිම කළ සේක. “එකල වැදි පුත්රයා වූයේ දේවදත්තය. කෑරලා වූයේ සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ය. ඉබ්බා වූයේ මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ ය. කුරුංග මුවා නම් ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි.”
සවැනි කුරුංග මෘග ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“අයමස්සක රාජෙන” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි, පැරණි බිරිඳගේ පෙළඹවීමක් මුල් කරගෙන වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් “මහණ! නුඹ කලකිරුණේ සත්යදැයි?” විමසන ලදුව ඒ භික්ෂුව “එසේය ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “කවුරුන් විසින් කලකිරවන ලදදැයි?” විමසූ විට “පෙර අඹුව විසින්” යයි කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහණ! ඒ ස්ත්රියගේ ඔබ ගැන දැන් ආදරයක් නැත. පෙරත් ඔබ ඇය නිසා මහත් දුකට පැමිණියේ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර කසී රට පෝතල නම් නුවර අස්සක නම් රජ කෙනෙක් රජය කරවීය. ඒ රජතුමාට උබ්බරී නම් අගමෙහෙසියක් වූවාය. ඈ ප්රියමනාපය, මනා රූප සම්පත්තියෙන් යුතුය, දැකුම්කලුය, මිනිස් රූප සම්පත්තිය ඉක්මවා සිටිය ද දිව්ය රූපශෝභාවට නොපැමිණියාය. කල් යෑමෙන් ඈ මියගියාය. ඇගේ අභාවයෙන් රජතුමා ශෝකයෙන් මැඩුනේ දුක් දොම්නස් ඇත්තේ විය. රජතුමා ඇගේ මෘත දේහය ඔරුවක තැන්පත් කරවා තෙල් ආදිය දම්මවා ඇඳ යට තබ්බවා නිරාහාරව හඬමින් වැළපෙමින් හොත්තේය.
“මහරජ සෝක නොකරන්න. සංස්කාර ධර්ම අනිත්යය” යි යනාදිය කියමින් කරුණු හඟවන්නට උත්සාහ කළ ද එය කිරීමට නොහැකි වූහ. වැලපෙන ඔහුට හත් දිනක් ගත විය. එකල්හි අප මහබෝසතාණන් වහන්සේ පඤ්ච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්තිලාභී තවුසෙක්ව හිමාල වනයෙහි වාසය කරන්නාහු, ආලෝකය වඩා දිවැසින් දඹදිව දෙස බලන්නාහු, එසේ වැළපෙන ඒ රජු දැක “මොහුට මා විසින් පිහිට විය යුතුය” යි සිතා, සෘද්ධි බලයෙන් අහසට පැන නැගී රජුගේ උයනෙහි බැස මඟුල් ගල්තලාව මතුවෙහි රන්පිළිමයක් මෙන් හුන්නාහුය.
ඉක්බිති පෝතලි නුවර වැසි එක් බමුණු මානවයෙක් උයනට ගියේ බෝසතාණන් වහන්සේ දැක වැඳ හුන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහු සමග පිළිසඳර කථාකොට “මානවය! කෙසේද? රජතුමා දැහැමිදැයි?” විචාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි! රජතුමා දැහැමිය. නමුත් රජතුමාගේ බිසව කලුරිය කළාය. එතුමා ඇගේ මෘතදේහය ඔරුවක තැන්පත් කරවා වැළපෙමින් වැතිරී සිටියි. අද ඔහුගේ හත්වෙනි දවසයි. නුඹවහන්සේ රජතුමා මෙබඳු දුකින් නොමුදවන්නේ ඇයි? නුඹවහන්සේලා වැනි සිල්වතුන් සිටිද්දී රජතුමා මෙබඳු දුකක් විඳීම යුක්තිසහගත ද?” “මානව! මම රජතුමා නොහඳුනමි. ඉදින් වනාහි හෙතෙම අවුත් මගෙන් විමසන්නේ නම්, මම මොහුට බිසව උපන් තැන කියා රජතුමාගේ ඉදිරිපිටදීම ඇය ලවා කථා කරවන්නෙමි.” “එසේනම් ස්වාමීනි! රජතුමා මෙහි කැඳවාගෙන එනතෙක්, නුඹවහන්සේ මෙහිම වැඩසිටිනු මැනවැ” යි කියා බෝසතාණන් වහන්සේගේ ප්රතිඥාව ගෙන, රජතුමා සමීපයට ගොස් ඒ කාරණාව කියා “ඒ දිවැස් ඇත්තාගේ සමීපයට යන්නට වටී” යයි කීවේය.
රජතුමා “උබ්බරී බිසව දකින්නට ලැබෙන්නේ ය” යි සතුටු සිත් ඇත්තේ රථයට නැගී එහි ගොස් බෝසතාණන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේය. “ඇත්තද, ඔබතුමා දේවීන් වහන්සේ උපන් තැන දන්නෙහුදැයි?” විචාළේය. “එසේම මහරජතුමනි” යි කී සේක. “කොහි උපන්නීද?” “මහරජ, ඇය වනාහි රූපශ්රීයෙන් මත්ව ප්රමාදයට පැමිණ යහපත් ක්රියා නොකොට මේ රජ උයනෙහිම ගොම කෘමි යෝනියෙහි (ගොම පණුවකු වී) උපන්නී ය” යි කීහ. “මම එය නොඅදහමි” යි රජු කීය. “එසේනම් ඔබට පෙන්වා ඇය ලවා කථා කරවන්නෙමි” යි කීහ. “හොඳයි කථා කරවනු මැනවි” යි කීය. බෝසතාණන් වහන්සේ තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් “ගොම කෘමියන් දෙදෙනා ගොම පිඩු දෙකක් පෙරළ පෙරළා රජුගේ ඉදිරියට එත්වා” යි ඔවුන්ගේ පැමිණීම සිදුකළහ. ඔවුහු එසේම ආවාහුය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඌ පෙන්වමින්, “මහරජතුමනි! මේ ඔබතුමාගේ උබ්බරී දේවියයි. ඔබ අතහැර දමා ගොම පණුවාගේ පසුපස එයි. ඇය බලව” යි කීහ. “ස්වාමීනි! උබ්බරී ගොම කෘමි යෝනියෙහි උපන්නීයයි කීම නම් මම නොපිළිගමි” යි කීය. “මහරජතුමනි! ඇය ලවා කථා කරවන්නෙමි.” “ස්වාමීනි! කථා කරවනු මැනවි.”
බෝසතාණන් වහන්සේ තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් ඇය ලවා කථා කරවමින් “උබ්බරී” යයි කීහ. ඈ මිනිස් බසින් “ඇයි ස්වාමීනි” යි කීවාය. “තී අතීත ආත්ම භාවයේදී කවර නම් තැනැත්තියක් වූවාද?” “ස්වාමීනි, අස්සක රජුගේ උබ්බරී නම් අගමෙහෙසිය වූයෙමි.” “දැන් ඔබට ප්රිය අස්සක රජද? නැතිනම් ගොම කෘමියාද?” “ස්වාමීනි, ඒ මගේ පෙර ජාතියයි. එකල මම මේ උයනේ අස්සක රජු සමග රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන පස්කම් සැප අනුභව කරමින් හැසුරුනෙමි. දැන් වනාහි භවයෙන් වැසීගිය කාලයේ පටන් ඒ රජතුමා මට කවරෙක් වේද? මම වනාහි දැන් අස්සක රජ මරා ඔහුගේ ගෙල සිඳි ලේ මගේ සැමියා වන ගොම කෘමියාගේ පාවල තවරන්නේ ය” යි කියා පිරිස මැද මිනිස් බසින් මේ ගාථා කීවාය.
තාපසයන් වහන්සේ විසින් රජුට ගොම පණුවන් පෙන්වූ අයුරු
“මා විසින් කැමති වන ලද, ප්රිය සැමියා වූ අස්සක නම් රජු සමග පෙර මේ පෙදෙසෙහි මා විසින් හැසිරෙන ලදි.”
“එහෙත්, අළුතින් ඇති වූ සැප දුක් දෙකින් පැරණි (කලින් තිබූ) සුව දුක් දෙක වසනු ලැබේ. එහෙයින් අස්සක නම් රජුට වඩා මේ ගොම පණුවාම මට අතිශයින් ප්රිය වේ.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ‘අයමස්සකරාජෙන දෙසො විචරිතො මයා’ යනු, මේ රමණීය උයන් පෙදෙසෙහි පෙර කල්හි මම අස්සක රජු සමග හැසිරුණෙමි. ‘අනුකාමය කාමෙන’ යන තැන ‘අනු’ යනු නිපාත මාත්රයකි. මා විසින් කැමති වන ලද ඔහු ද, ඔහු විසින් කැමති වන ලද මම ද යන දෙදෙනා සමග යන අර්ථයි. ‘පියෙන’ යනු ඒ ආත්ම භාවයෙහි ප්රිය වූ (සැමියා) ය. ‘නවෙන සුඛදුක්ඛෙන පොරාණං අපිධීයති’ යනු, “ස්වාමීනි, අලුත් සැපයෙන් පරණ සැපය ද, අලුත් දුකෙන් පැරණි දුක ද වසනු ලැබේ (යටපත් කරනු ලැබේ). මෙය ලෝකයේ ධර්මතාවයයි” යන්න දක්වයි. ‘තස්මා අස්සකරඤ්ඤාව කීටො පියතරො මම’ යනු, යම් හෙයකින් අලුත් සැප දුක්වලින් පැරණි සැපදුක් වැසී යයි ද, එහෙයින් අස්සක රජතුමාට වඩා සිය ගුණයකින් දහස් ගුණයකින් මට මේ ගොම කෘමියාම (පණුවාම) වඩාත් ප්රිය බවයි.
එය ඇසූ අස්සක රජතුමා පසුතැවිලි වී, උයනෙහි සිටියදීම උබ්බරීගේ කුණපය බැහැර කරවා, හිස සෝදා නා, බෝසතුන්ට වැඳ, නගරයට පිවිස වෙනත් කුමාරිකාවක් අග මෙහෙසිය කරගෙන දැහැමෙන් රාජ්යය කරවීය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද රජුට අවවාද දී ඔහුගේ ශෝකය දුරුකොට හිමාල වනයට ම වැඩම කළ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය පවසා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල උබ්බරී දේවිය වූයේ මේ පැරණි බිරිඳය. අස්සක රජ වූයේ කලකිරුණු භික්ෂුවයි. මානවයා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. තාපසයා වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
හත්වන අස්සක ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“අලමෙතෙහි අම්බෙහි” (මේ අඹවලින් මට වැඩක් නැත) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් බුදුරජුන් මැරීමට ගත් උත්සාහය අරබයා වදාළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ “දේවදත්ත තෙම තමන් වහන්සේ මැරීමට උත්සාහ කරන්නේ යැ”යි අසා, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා මැරීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් උත්සාහ කළේ ම ය. එහෙත් මට බිය වැද්දීමක්වත් කරන්නට (ඔහුට) නොහැකි වී යැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි හිමාල වන ප්රදේශයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ වඳුරු යෝනියෙහි උපන් සේක. උන්වහන්සේ ඇතුන්ගේ කායික බලය ඇත්තා වූ ද, මනා කාය ශක්තියෙන් යුක්ත වූ ද, මහත් වූ ශරීර ඇත්තා වූ ද, ශෝභා සම්පන්න වූවෙක් වී ගංගා වකක පිහිටි වන ලැහැබක වාසය කළහ. එකල ගඟෙහි එක් කිඹුලෙක් ද විසී ය. ඉක්බිති ඔහුගේ භාර්යාව බෝසත් වඳුරාගේ ශරීරය දැක ඔහුගේ හෘදය මාංශය කෙරෙහි දොළදුකක් උපදවාගෙන කිඹුලාට, “ස්වාමීනි, මම ඒ වඳුරු රජුගේ හෘදය මාංශය කනු කැමැත්තෙමි”යි කීවා ය. එවිට කිඹුලා, “සොඳුරිය, අපි ජලයෙහි හැසිරෙන්නෝ වෙමු. වඳුරා ගොඩබිම හැසිරෙන්නෙකි. එබැවින් ඌ අල්ලා ගන්නට කෙසේ හැකි වන්නෙම් ද?”යි ඇසී ය. “යම්කිසි උපායකින් අල්ලා ගන්න. ඉදින් නොලබන්නෙම් නම් මැරෙන්නෙමි”යි ඕ තොමෝ කීවා ය. “එසේ නම් ශෝක නොකරන්න. එක් උපායක් ඇත. ඌගේ හෘදය මාංශය ඔබට කවන්නෙමි”යි කිඹුලිය සනසා, බෝසතාණන් වහන්සේ ගඟින් පැන් බී ගංතෙර හිඳින වේලාවක (කිඹුලා) සමීපයට ගොස් මෙසේ කීවේ ය. “වඳුරු රජාණෙනි, මේ ප්රදේශයෙහි කසට රස ඇති ගෙඩි කන්නේ මන්ද? ඔබ පුරුදු තැනම හැසිරෙන්නෙහි ද? ගඟින් එගොඩ අඹ, දෙල් ආදී මිහිරි පළතුරුවල කෙළවරක් නැත. ඔබට එහි ගොස් ලොකු කුඩා පලවැල කන්නට නොවටින්නේ ද?” “කිඹුල් රජාණෙනි, ගඟ මහ දිය කඳකින් යුක්ත ය, ඉතා පුළුල් ය. කෙසේ එහි යන්නෙම් ද?” “ඉදින් කැමති නම් මම ඔබව මගේ පිට මත තබාගෙන ගෙන යන්නෙමි”යි (කිඹුලා) කී ය. වඳුරා එය අදහාගෙන “යහපතැ”යි පිළිගත්තේ ය. “එසේ නම් එන්න, මගේ පිට මතට නගින්නැ”යි කී කල්හි (වඳුරා) එසේ නැංගේ ය. කිඹුලා ටික දුරක් ගෙන ගොස් (වඳුරා) දිය යට ගිල්ලවන්නට විය.
කිඹුලාගේ පිට මත යන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ
බෝසතාණන් වහන්සේ, “යහළුව, මා වතුරෙහි ගිල්වන්නෙහි ද? මේ කුමක් ද?”යි ඇසූ හ. “මම ඔබව ධර්මයේ ස්වභාවය සලකා (මිත්ර ධර්මයෙන්) රැගෙන නොයන්නෙමි. මාගේ භාර්යාවට ඔබේ හෘදය මාංශය කෑමට දොළක් උපන්නේ ය. මම ඔබේ හදවත ඇයට කවනු කැමැත්තෙමි”යි (කිඹුලා) කී ය. “යහළුව, (සැබෑව) ප්රකාශ කිරීමෙන් ඔබ යහපතක් කළේ ය. ඉදින් අපගේ බඩෙහි හදවත තිබුණේ නම්, ගස්වල අතු අග හැසිරෙන විට එය සුණු විසුණු වී යනු ඇතැ”යි (වඳුරා) කීවේ ය. “එසේ නම් තොපි එය කොතැනක තබන්නහු ද?”යි කිඹුලා ඇසී ය. බෝසතාණන් වහන්සේ නුදුරෙහි ඉදුණු ගෙඩි පොකුරු ඇති දිඹුල් ගසක් පෙන්වමින්, “බලන්න, අපගේ හදවත් ඒ දිඹුල් ගසේ එල්ලෙන්නේ ය”යි කී හ. “ඉදින් මට හදවත දෙන්නෙහි නම් මම ඔබව නොමරන්නෙමි”යි (කිඹුලා) කී ය. “එසේ නම් මා එහි ගෙන යන්න. මම ගසෙහි එල්ලෙන (හදවත්) ඔබට දෙන්නෙමි”යි වඳුරා කීවේ ය. කිඹුලා වඳුරාව රැගෙන එහි ගියේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ (කිඹුලාගේ) පිටින් පැන දිඹුල් ගසට නැග, එහි හිඳ, “යහළු මෝඩ කිඹුල, මේ සතුන්ගේ හදවත නම් ගස්වල අතු අග තිබේ යැයි ඔබට සිතුණේ ද? ඔබ මෝඩයෙකි. මම ඔබව රැවටුවෙමි. ඔබේ පළතුරු ඔබට ම වේවා! ඔබේ ශරීරය විශාල වුව ද (ඊට සරිලන) නුවණක් නැතැ”යි කියා මේ කරුණු පැහැදිලි කරමින් පහත ගාථා වදාළ සේක.
“ගඟෙන් එතෙර ඇති යම් අඹ ද, දම් ද, කොස් ආදියක් වෙත් ද, ඒ පලතුරු වලින් මට කම් නැත. මේ මහ මුහුදක් වන් ගඟෙන් මෙගොඩ පිහිටි මගේ දිඹුල් ගස ම මට උතුම් ය.”
“කිඹුල, නුඹේ ශරීරය නම් මහත් ය. එහෙත් ඊට යෝග්ය වූ නුවණක් (නුඹට) නැත. මා විසින් නුඹ රවටන ලද්දෙහි ය. දැන් කැමති සේ යව.”
යනුවෙන් මේ ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි අලමෙතෙහි යනු ඔබ විසින් පෙන්වන ලද ඒ පලතුරු මා විසින් දක්නා ලදී; ඒවායින් මට කම් නැත (වැඩක් නැත). වරං මය්හං උදුම්බරො යනු මට මේ දිඹුල් ගස ම උතුම් ය. බොන්දි යනු ශරීරයයි. තදූපිකා යනු ඔබේ නුවණ වනාහි ඒ ශරීරයට යෝග්ය පරිදි (ප්රමාණවත්ව) පිහිටා නැත. ගච්ඡ දානි යථාසුඛං යනු දැන් ඉතින් සුවසේ යන්න; නුඹට හෘදය මාංශය ලබා ගැනීමේ උපායක් නැත යන අර්ථයි. (එවිට) කිඹුලා දහසින් පරාජිතයෙකු සේ දුක් දොම්නස් ඇතිව, ශෝකයෙන් ලතවෙමින් තමන්ගේ වාසස්ථානයට ම ගියේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූර්වපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල කිඹුලා වූයේ දැන් දේවදත්ත ය. කිඹුලිය වූයේ චිංචි මානවිකාව ය. වඳුරු රජා නම් (ලොව්තුරු බුදු වූ) මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ සුසුමාර ජාතක වර්ණනාවයි.
“දිට්ඨා මයා වනෙ රුක්ඛා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේගේ අතවැසි ලාබාල භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව වනාහි තමන්ගේ ශරීරය ආරක්ෂා කරගැනීමේ කටයුතුවල අතිශයින් දක්ෂ විය. “මගේ ශරීරයට සැපයක් නොවන්නේ ය”යි යන බියෙන් ඉතා සීතල දේවල් හෝ ඉතා උෂ්ණ දේවල් පරිහරණය නොකරයි. “සීතලෙන් හා උෂ්ණයෙන් ශරීරය වෙහෙසෙන්නේ ය”යි යන බියෙන් බැහැරට නොයයි. ඉතා තෙත් වූ හෝ නොතැම්බුණු සහල් ආදිය (ආහාර) නොවළඳයි. ඒ භික්ෂුවගේ ශරීර ආරක්ෂාව පිළිබඳ දක්ෂභාවය සංඝයා අතර ප්රකට විය. දම්සභාවේ රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, අසවල් ලාබාල භික්ෂුව ශරීරය ආරක්ෂා කිරීමේ කටයුතුවල දක්ෂයෙකි” යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, මේ දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියේදැ”යි විචාරා, “මෙන්න මේ කතාවෙනි” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ ලාබාල භික්ෂුව ශරීරය ආරක්ෂා කිරීමෙහි දක්ෂයෙක් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් දක්ෂයෙක්ව සිටියේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වනයෙහි රුක් දෙවියෙක්ව උපන්හ. එකල එක් කුරුළු වැද්දෙක්, පුහුණු කළ වළිකුකුළු දෙනක් (කොරවක් දෙනක්) ද, අශ්ව කෙඳිවලින් තැනූ මලපුවක් (උගුලක්) සහ යෂ්ටියක් ද රැගෙන කැලයෙහි වළිකුකුළන් බඳින්නේ, පලාගොස් කැලයට පිවිසි එක් පරණ (පළපුරුදු) වළිකුකුළෙකු බැඳගැනීමට උත්සාහ කළේය. ඒ වළිකුකුළා මලපුඩු මගහැරීමේ දක්ෂ බැවින් තමන් අසු වීමට ඉඩ නොදෙයි; උගුල් දුටු විට නැගිට නැගිට සැඟවෙයි. වැද්දා තමන්ගේ ශරීරය අතු පතරින් වසාගෙන නැවත නැවතත් යෂ්ටිය ද උගුල ද අටවයි. වළිකුකුළා වැද්දා ලජ්ජා කරවනු කැමැත්තේ මිනිස් වචන කතා කරමින් මෙම පළමු ගාථාව කීවේය:
වැද්දා ගසක් මෙන් වෙස්වළාගෙන කොරවක පක්ෂියා ඇල්ලීමට පැමිණි අයුරු.
“වනේ රුක්ඛා මයා දිට්ඨා - අස්සකණ්ණා විභීටකා,
න තානි එවං සක්කන්ති - යථා ත්වං රුක්ඛ සක්කසී”
“එම්බල වෘක්ෂය (වැද්දාට විහිළුවට අමතන නමකි)! වනයෙහි ඇති අශ්වකර්ණ (සල්) ගස් ද, බුළු ගස් ද යන වෘක්ෂයන් මා විසින් දැක ඇත. එහෙත් ඒ ගස් ඔබ (ගසක් මෙන් සැරසී) හැසිරෙන ආකාරයෙන් එහා මෙහා නොයයි.”
මෙහි අර්ථය නම්: “යහළු වැද්දාණනි! මා විසින් මේ වනයෙහි හටගත් බොහෝ සල් ගස් ද බුළු ගස් ද පෙර දැක ඇත. ඒ ගස් ඔබ මේ එහා මෙහා ඇවිදින්නාක් මෙන්, එසේ ගමන් නොකරයි, එහා මෙහා නොසෙළවෙයි” යනුයි.
මෙසේ කියා ඒ වළිකුකුළා පලාගොස් වෙනත් තැනකට ගියේය. ඌ පලාගිය කල්හි වැද්දා දෙවන ගාථාව කීවේය:
“පොරාණකුක්කුටො අයං - භෙත්වා පඤ්ජරමාගතො,
කුසලො වාලපාසානං - අපක්කමති භාසතී”
“මැදිරිය බිඳගෙන (මීට පෙර පලා) ආ මේ පරණ වළිකුකුළා (සේවටුවා), අශ්ව වාලයෙන් (කෙඳිවලින්) ඇඹරූ මලපුවෙන් (උගුලෙන්) ගැළවීමෙහි දක්ෂ වූයේ, මිනිස් බසින් දොඩා පලා යන්නේය.”
එහි ‘කුසලො වාලපාසානං’ යනු අශ්ව ලොමින් කළ මරුවැල් (තොණ්ඩු) ආදියෙහි දක්ෂව තමා ඊට හසුවන්නට ඉඩ නොදී ඉවත් වෙයි යන්නයි. ‘භාසති ච’ යනු කරුණු ප්රකාශ කොට පලා යයි යන්නයි. මෙසේ කියා වැද්දා වනයෙහි හැසිර, ලැබුණු දෙයක් රැගෙන නිවසටම ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල වැද්දා වූයේ දැන් මේ දේවදත්තය. වළිකුකුළා වූයේ ශරීරය ආරක්ෂා කරගැනීමට දක්ෂ වූ ලාබාල භික්ෂුවයි. ඒ කරුණ ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් දුටු රුක් දෙවියා වනාහි ලොව්තුරා බුදුවූ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
නව වැනි වූ කුක්කුට ජාතක වර්ණනාව යි.
“අම්භො කො නාමයං රුක්ඛො” (එම්බා! මේ කිනම් ගසක්ද?) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි බුද්ධ ලීලාවක් අරභයා වදාළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “දේවදත්ත තෙරණුවෝ බුද්ධ විලාශය (බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුකරණය) කළේය” යයි අසා, “මහණෙනි! දේවදත්ත තෙම මා අනුකරණය කරමින් විනාශයට පත්වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් විනාශයට පැමිණියේය” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත නම් රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය ප්රදේශයේ ගස්වලට කොටන පක්ෂි (කෑරල) යෝනියෙහි උපත ලබා, කිහිරි වනයෙහිම ගොදුරු සොයා ගත්තේය. මොහුට ‘ඛදිරවනිය’ (කිහිරි වනයේ වසන්නා) යයි නමක් විය. ඔහුට එක් ‘කන්දගලක’ නම් යහලුවෙක් සිටියේය. හෙතෙම ඉඹුල් සහ එරබදු වනයෙහි ගොදුරු සොයා ගනියි. ඌ එක් දවසක් ඛදිරවනියගේ සමීපයට ගියේය. ඛදිරවනිය තම සහායකයා පැමිණියේ යයි සිතා කන්දගලක කැටුව කිහිරි වනයට පිවිස, කිහිරි කඳකට හොටෙන් පහරදී ගසෙන් පණුවන් පිටතට ගෙන දුන්නේය. කන්දගලක තමාට දුන් දුන් පණුවන් මිහිරි කැවුම් කන්නා සේ කඩ කඩා කෑවේය. මේ කද්දීම කන්දගලකට මාන්නයක් උපන්නේය. “මොහුත් ගස්වලට කොටන කුලයේම උපන්නෙකි. මමත් එසේය. එසේ තිබියදී මොහු විසින් දෙන ලද ගොදුරුවලින් මට කවර ප්රයෝජනයක්ද? මම තනිවම කිහිරි වනයෙහි ගොදුරු සොයා ගන්නෙමි” යි සිතා, හේ ඛදිරවනියට, “යහලුව! නුඹ වෙහෙස නොවන්න. මම ම කිහිරි වනයෙහිදී ගොදුරු සොයා ගන්නෙමි” යි කීවේය.
ඉක්බිති ඛදිරවනිය, කන්දගලකට, “යහලුව! නුඹ ඉඹුල්, එරබදු ආදී නිසරු (මෘදු) දැව ඇති වනයෙහි ගොදුරු ගන්නා කුලයෙහි උපන්නෙකි. කිහිරි නම් ගස් හටගත් අරටු ඇත්තේය. තදය. එය ඔබට රුචි නොවේවා (එපා)” යයි කීවේය. කන්දගලක, “දැන් මම ගස්වලට කොටන යෝනියෙහි උපන්නේ නොවෙම්ද?” යි ඔහුගේ වචනය නොසලකා වේගයෙන් ගොස් කිහිරි ගසකට හොටෙන් පහර දුන්නේය. එකෙණෙහිම කන්දගලකගේ හොට බිඳුනේය. ඇස් පිටතට නෙරා ගිය ආකාරයක් විය. හිස පැලුනේය. කන්දගලක ගසෙහි රැඳී සිටිනන්ට නොහැකිව බිම වැටී පළමු ගාථාව කීවේය.
කන්දගලක කෑරලා කිහිරි ගසට කොටා තුවාල ලබා බිම වැටී සිටින අයුරු සහ බෝධිසත්ත්ව කෑරලා ඔහු
දෙස බලා සිටින අයුරු.
“එම්බා! යම් ගසකට ගැසූ එක පහරින්ම මාගේ හිස බිඳී ගියේද, සියුම් කොළ ඇති, කටු සහිත මේ ගස කවරක්ද?”
එහි අම්භො කො නාමයං රුක්ඛො යනු “එම්බා ඛදිරවනිය! මේ කිනම් ගසක්ද?” යන්නයි. ‘කො නාම සො’ යනුද පාඨයකි. සින්නපත්තො යනු සියුම් කොළ ඇත්තේය. යත්ථ එකප්පහාරෙන යනු යම් ගසකට ගැසූ එකම පහරින්ම, උත්තමඞ්ගං විභිජ්ජිතං යනු හිස බිඳින ලද්දේය යන්නයි. හිස පමණක් නොව හොටයද කැඩුනේය. හෙතෙම වේදනාවට පත්වීම නිසා “මේ කිහිරි ගස කවර නම් ගසක්දැයි” දැන ගැනීමට නොහැකිව, වේදනාවෙන් මත්ව මෙම ගාථාවෙන් දෙඩවීය.
ඒ අසා ඛදිරවනිය දෙවන ගාථාව කීවේය.
“මේ පක්ෂියා අරටු නැති නිසරු ලී ඇති වනයන්හි (ගස්වලට) අනිමින් ඇවිද්දේය. පසුව හෙතෙම අරටු සහිත කිහිරි රුකට පැමිණියේය. යම් ගසකට ඇන ගුරුළා (පක්ෂියා) තම හිස පලා ගත්තේය.”
එහි අචාරි වතායං යනු ඒකාන්තයෙන්ම මොහු හැසිරුණේය. විතුදං වනානි යනු නිසරු ඉඹුල්, එරබදු ආදිය ඇති වනයන්හි ගස්වලට විදිමින් (කොටමින්) ය. කට්ඨඞ්ගරුක්ඛෙසු අසාරකෙසු යනු අරටු නැති නිසරු දැව ඇති ගස්වලය. අථාසදා ඛදිරං ජාතසාරං යනු පැල කාලයේ සිටම අරටු සහිත වූ කිහිරි ගස් වෙත පැමිණියේය. යත්ථබ්භිදා ගරුළො උත්තමඞ්ගං යනු යම් කිහිරි ගසක තම හිස හා හොට බිඳගත්තේය යන්නයි. මෙහි ගරුළො යනු පක්ෂියායි. මෙය සියලු කුරුල්ලන් සඳහා යෙදෙන ගෞරව සම්ප්රයුක්ත ආදරණීය වචනයකි.
මෙසේ ඛදිරවනිය ඌට, “එම්බා කන්දගලක! යම් ගසක නුඹේ හිස බිඳගත්තේද එය කිහිරි නම් වූ අරටු ගසකි” යයි කීවේය. ඔහු එහිම මරණයට පත් විය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල කන්දගලක නම් දේවදත්ත විය. ඛදිරවනිය වනාහි මම ම වූවෙමි.”
දසවැනි වූ කන්දගලක ජාතක වර්ණනාවයි.
සයවැනි වූ නතංදළ්හ වර්ගය නිමියේය.
එහි ජාතක නාමාවලිය (උද්දානය) මෙසේය:
යන මෙකී ජාතක දසයයි.
අකාසි යොග්ගං යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි ලාළුදායි තෙරුන් වහන්සේ අරබයා වදාළ සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි මිනිසුන් දෙතුන් දෙනෙකු අතරෙහි එක වචනයක් හෝ ගළපා කියාගැනීමට නොහැකි වෙයි. සභා බිය (සාරජ්ජ) බහුල බැවින් “වෙන දෙයක් කියමි” යි සිතා වෙනත් දෙයක්ම පවසයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවේදී උන්වහන්සේගේ ඒ ප්රවෘත්තිය කතා කරමින් සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව හුන්නාහුදැ” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙනැ” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ලාළුදායි තෙම දැන් පමණක් නොව පෙරත් ලැජ්ජාබිය බහුල වූයේමයැ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට එක්තරා බ්රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වියපත් වූ පසු තක්සලාවෙන් ශිල්ප හදාරා නැවත නිවසට පැමිණියහ. මව්පියන්ගේ දිළිඳු බව දැන, “පිරිහී ගිය කුලය සිටු තනතුරෙහි පිහිටුවන්නෙමි” යි මව්පියන්ගෙන් අවසර ගෙන බරණැසට ගොස් රජුට උපස්ථාන කළහ. ඔහු රජතුමාට ප්රියමනාප විය. ඉක්බිති මොහුගේ පියා ගොනුන් දෙදෙනෙකුගෙන් කෘෂිකාර්මික කටයුතු කරමින් ජීවත් වෙයි. ඔහුගේ එක් ගොනෙක් මළේය. ඔහු බෝධිසත්වයන් වෙත ගොස්, “පුත, එක් ගොනෙක් මළේය, ගොවිතැන් වැඩ කරගත නොහැකිය, රජතුමාගෙන් එක් ගොනෙකු ඉල්ලා දෙන්නැ” යි කීවේය. “පියාණෙනි, මා විසින් රජතුමා හඳුනා ගනු ලැබුවේ මෑතකදී ය. දැන්මම ගොනුන් ඉල්ලීම නුසුදුසු ය, ඔබම ඉල්ලන්නැ” යි කීහ. “පුත, නුඹ මගේ සභා බිය (සාරජ්ජ) බහුල බව නොදන්නෙහිද? මම වනාහි දෙතුන් දෙනෙකු ඉදිරියේ කථාවක් ගළපා ගැනීමට නොහැක්කෙමි. ඉදින් මම රජු වෙත ගොනෙකු ඉල්ලන්නට යන්නේ නම් මේ සිටින ගොනාත් දී එන්නෙමි” යි කීවේය. “පියාණෙනි, යමක් වේ නම් එය වොවේවා, මා විසින් රජතුමාගෙන් ඉල්ලීම කළ නොහැක්කකි. එසේ වුවත් මම ඔබව ඊට පුහුණු කරවන්නෙමි” යි කීහ. “එසේ නම් යහපත, මා පුහුණු කරවන්නැ” යි පියා කීවේය.
බෝධිසත්වයෝ පියා කැඳවාගෙන ‘බීරණත්ථම්භක’ නම් සොහොනට ගොස්, එහි තැනින් තැන තණමිටි බැඳ, “මේ රජතුමා ය, මේ යුව රජතුමා ය, මේ සේනාපතිවරයා ය” යි නම් කොට පිළිවෙළින් පියාට පෙන්වා, “පියාණෙනි, ඔබ රජු සමීපයට ගොස් ‘මහරජතුමනි, ඔබට ජය වේවා!’ යි මෙසේ කියා මේ ගාථාව පවසා ගොනෙකු ඉල්ලන්නැ” යි කියා ගාථාව ඉගැන්වූහ.
“මහරජතුමනි, මට ගොනුන් දෙදෙනෙක් වූහ. යම් උන්ගෙන් අපි කෙත සාමු ද (සී සාමු ද), දේවයන් වහන්ස, ඔවුන් අතුරෙන් එක් ගොනෙක් මළේය. ක්ෂත්රියයන් වහන්ස, (මට) දෙවැනි ගොනෙකු දුන මැනවි.”
යනුවෙන් ඒ ගාථාව පුහුණු කරවූහ.
බ්රාහ්මණයා අවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි ඒ ගාථාව පුහුණු කොට බෝධිසත්වයන්ට කතා කොට, “දරුව සෝමදත්ත, මට ගාථාව හොඳින් පාඩම් ය. දැන් මම යම්කිසිවෙකු ඉදිරියේ වුවද කතා කිරීමට සමත්තෙමි. මා රජතුමා හමුවට කැඳවාගෙන යන්නැ” යි කීවේය. ඔහු “යහපති පියාණෙනි” යි කියා සුදුසු පඬුරු ගන්වාගෙන පියා රජු වෙත කැඳවාගෙන ගියේය. බ්රාහ්මණයා “මහරජතුමනි, ජය වේවා!” යි කියා පඬුරු පිළිගැන්වීය. රජතුමා, “සෝමදත්ත, මේ බ්රාහ්මණයා ඔබගේ කවරෙක් ද?” යි ඇසීය. “මහරජතුමනි, මාගේ පියාණෝ ය” යි කීහ. “කුමක් සඳහා පැමිණියේ දැ?” යි විමසූ කල්හි, ඒ අවස්ථාවේ බ්රාහ්මණයා ගොනා ඉල්ලීම පිණිස ගාථාව කියන්නේ;
බෝධිසත්ත්වයන් සහ පියාණන් රජු ඉදිරියේ පෙනී සිටි අවස්ථාව
“මහරජතුමනි, මට ගොනුන් දෙදෙනෙක් වූහ. යම් උන්ගෙන් අපි කෙත සාමු ද (සී සාමු ද), දේවයන් වහන්ස, ඔවුන් අතුරෙන් එක් ගොනෙක් මළේය. ක්ෂත්රියයන් වහන්ස, (ඉතිරි) දෙවැනි ගොනා ද ගත මැනවි.” යැයි පැවසීය.
රජතුමා බ්රාහ්මණයා විසින් වරදවා කියන ලද බව දැන, සිනාසී, “සෝමදත්ත, ඔබගේ නිවසේ බොහෝ ගොනුන් ඇතැයි සිතමි” යි කීවේය. “මහරජතුමනි, ඔබවහන්සේ විසින් දෙන ලද්දාහු වන්නාහ” යි බෝධිසත්වයෝ කීහ. රජතුමා බෝධිසත්වයන් කෙරෙහි පැහැදී බ්රාහ්මණයාට ගොනුන් දහසයක් ද, අලංකාර භාණ්ඩ ද, බ්රහ්මදෙය්ය කොට (බදු රහිතව) වාසයට ගමක් ද දී මහත් යසසින් යුතුව බ්රාහ්මණයා පිටත් කර හැරියේය. බ්රාහ්මණයා සියලු සුදු අශ්වයන් යෙදූ රථයකට නැගී මහත් පිරිවර සහිතව ගමට ගියේය. බෝධිසත්වයෝ පියා සමඟ රථයෙහි වාඩි වී යන්නාහු, “පියාණෙනි, මම මුළු අවුරුද්දක්ම ඔබව පුහුණු කළෙමි. එහෙත් කටයුත්ත එළඹි කල්හි ඔබ (ඉතිරි) ගොනාත් රජතුමාට දී දැමුවෙහිය” යි පවසා පළමු වන ගාථාව වදාළහ:
“බීරණත්ථම්භක නම් සොහොනෙහි දී නිරතුරුව අප්රමාද ව අවුරුද්දක් පුහුණුව කළේය. (එහෙත්) පිරිස අතරට වැද ඒ සංඥාව (පාඩම) විකෘති කළේය. නුවණ මඳ තැනැත්තා හට පුහුණුව පිහිට නොවේ.”
යනු මේ පළමු ගාථාව කීහ.
එහි අකාසි යොග්ගං ධුවමප්පමත්තො සංවච්ඡරං බීරණථම්භකස්මිං යනු, පියාණෙනි, ඔබ නිරන්තරයෙන් අප්රමාද වී බීරණත්ථම්භක නම් සොහොනෙහි දී පුහුණුවීම් කළෙහිය. බ්යාකාසි සඤ්ඤං පරිසං විගය්හ යනු, එසේ වුවත් පිරිස මැදට වැද ඒ හැඳින්වීම (පාඩම) විකෘති කළෙහිය; වෙනස් කළෙහිය; කණපිට පෙරළුවෙහිය යන අර්ථයි. න නිය්යමො තායති අප්පපඤ්ඤං යනු, නුවණ මඳ පුද්ගලයා පුහුණු කරන ලද ව්රතය හෝ උත්සාහය විසින් ආරක්ෂා නොකරයි; නොරකියි.
ඉක්බිති ඔහුගේ වචනය අසා බ්රාහ්මණයා දෙවන ගාථාව කීවේය:
“දරුව සෝමදත්තය, යමක් ඉල්ලන්නාට අලාභය හෝ ධන ලාභය හෝ යන දෙක ම සිදුවෙයි. යාච්ඤාව (ඉල්ලීම) නම් මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේ ය.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව ද කීවේය.
එහි එවංධම්මා හි යාචනා යනු, ඉල්ලීමේ ස්වභාවය එවැනි ය (ලාභ හෝ අලාභ සිදුවීම එහි ස්වභාවය යි).
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ලාළුදායි තෙම ලැජ්ජාබිය බහුල වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් ලැජ්ජාබිය බහුලව ම සිටියේ ය” යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා නම් ආනන්ද තෙරුන් ය. සෝමදත්තගේ පියා ලාළුදායි විය. සෝමදත්ත වනාහි මම ම වූවෙමි.”
පළමුවන සෝමදත්ත ජාතක වර්ණනාව යි.
“අඤ්ඤො උපරිමො වණ්ණො” (බතේ උඩ පැහැය වෙනස්ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි, පැරණි බිරිඳගේ පෙළඹවීමක් මුල් කරගෙන වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් “සැබෑද මහණ! ඔබ පැවිද්ද ගැන කලකිරී සිටින්නෙහිද?” යි විමසන ලදුව, ඒ භික්ෂුව “එසේය ස්වාමීනි, සැබෑය” යි පිළිතුරු දුන් විට, “කවරෙක් ඔබව කලකිරීමට පත් කළේද?” යි විමසූ සේක. එවිට හෙතෙම “පැරණි බිරිඳය” යි පැවසීය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, මේ ස්ත්රිය ඔබට අනර්ථයක්ම කරන්නීය. පෙරත් තමන්ගේ සොර සැමියාගේ ඉඳුල් බත්, මේ ස්ත්රිය විසින්ම ඔබට කවන ලදී” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ එක්තරා දිළිඳු, නටන කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව දුප්පත්ව විරූපීව හිඟමනේ හැසිරෙමින් ජීවිකාව ගෙන ගියහ. එකල්හි කාසි රට එක්තරා ගමක එක් බමුණෙකුගේ බැමිණියක් දුස්ශීලව, පවෙහි ඇලී අනාචාරයේ හැසිරුණාය. ඉක්බිති එක් දවසක් කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා බමුණා පිටතට ගිය කල්හි, ඇගේ සොර සැමියා ඒ අවස්ථාව බලා ඒ ගෙට පිවිසියේය. ඇය ඔහු සමඟ අනාචාරයේ හැසිර, “මොහොතක් රැඳෙන්න, බත් කා යන්නෙහි යැ” යි පවසා බත් උයා, ව්යඤ්ජන සහිතව උණු උණු බත් බෙදා, “ඔබ අනුභව කරන්නැ” යි ඔහුට දී, තමන් බමුණා එන මඟ බලමින් දොරටුවෙහි සිටියාය. බෝධිසත්ත්වයෝ ද බැමිණියගේ සොර සැමියා අනුභව කරන ස්ථානයේ බත් ටිකක් ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියහ.
ඒ මොහොතේ බමුණා නිවස දෙසට එයි. බැමිණිය එන්නා වූ ඒ බමුණා දැක, වේගයෙන් ගෙට පිවිස, “නැගිටින්න, බමුණා එන්නේය” යි කියා සොර සැමියා වී අටුවට බැස්සුවාය. බමුණා ඇතුල් වී හුන් කල්හි, බත් කන පුවරුව (ඵලකය) ළඟට කර, අත සෝදන පැන් දී, හොර සැමියා අනුභව කොට ඉතිරි වූ සීතල වූ ඉඳුල් බත්වලට උඩින් උණු බත් බෙදා බමුණාට දුන්නාය. හෙතෙම බතෙහි අත දමා බැලූ විට උඩින් උණුසුම්වත් යට බත් සීතලටත් තිබෙනු දැක, “මේ නම් අනිකෙකු විසින් අනුභව කර ඉතිරි වූ (ඉඳුල්) බත් විය යුතුය” යි සිතා, බැමිණියගෙන් විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“බතේ උඩ කොටස එක් ආකාරයකි. යට කොටස තවත් ආකාරයකි. එබැවින් බැමිණිය, ඔබගෙන්ම විමසමි. යට බත කුමක්ද? උඩ බත කුමක්ද?”
එහි වණ්ණො යනු ආකාරයයි (ස්වභාවයයි). මොහු උඩ කොටස උණුසුම් බවත්, යට කොටස සීතල බවත් විමසමින් මෙසේ කීවේය. කිං හෙට්ඨා කිඤ්ච උප්පරී යනු සාමාන්යයෙන් බෙදා තිබුණු බතක් නම් උඩ සිසිල්වත් යට උණුසුම්වත් තිබිය යුතුයි. නමුත් මෙය එසේ නොවේ. ඒ නිසා උඩ බත උණුසුම්වත් යට බත සිසිල්වත් තිබෙන්නේ කුමන කරුණක් නිසාදැයි ඔබෙන් විමසමි.
බැමිණිය තමා කළ වරද හෙළිවේ යැයි බියෙන්, බමුණා නැවත නැවතත් ඒ ගැන විමසද්දීත් නිහඬව සිටියාය. ඒ අවස්ථාවෙහි නටපුත්රයාට (බෝධිසත්ත්වයන්ට) මේ අදහස ඇතිවිය: “කොටුවෙහි (අටුවෙහි) සඟවා ඇති පුරුෂයා සොර සැමියා විය යුතුයි. මේ ගෘහ ස්වාමියා විය යුතුයි. බැමිණිය තමන් කළ වරද හෙළිවන බිය නිසා කිසිවක් නොකියයි. එසේ නම් මම ඇයගේ ක්රියාව හෙළිදරව් කොට, සොර සැමියා අටුවෙහි සිටින බව බමුණාට කියන්නේ නම් මැනවි.” හෙතෙම බමුණා ගෙදරින් පිටව ගිය වේලාවේ පටන්, සොර සැමියා ගෙට ඇතුල් වීම, අනාචාරයේ හැසිරීම, සොර සැමියා විසින් බතෙහි අග්ර කොටස අනුභව කිරීම, බැමිණිය දොර ළඟ සිට මග බලාගෙන සිටීම සහ අනිකා වී අටුවට බැස සැඟවී ඇති බව යන ඒ සියලු පුවත් පවසමින් දෙවන ගාථාව කීවේය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සැඟවී සිටින සොර සැමියා ගැන හෙළි කිරීම
“පින්වත, මම නළුවෙක්මි. අහර සොයමින් මෙහි පැමිණි යාචකයෙක්මි. (ඔබ යමෙකු සොයන්නේද?) මේ කොටුවට බැස සැඟවුණේ ඔහුය. ඔබ සොයන්නේ ඔහුවය.”
එහි අහං නටොස්මි භද්දන්තෙ යනු ‘ස්වාමීනි! මම නටන කුලයේ කෙනෙක්මි’ යන්නයි. භික්ඛකොස්මි ඉධාගතො යනු ‘ඒ මම සිඟන්නෙක්ව බත් පතක් සොයමින් මෙතැනට ආවෙමි’ යන්නයි. අයංහි කොට්ඨමොතිණ්ණො යනු ‘ඇගේ සොර සැමියා වන මොහු මේ බත අනුභව කරමින් සිටියදී ඔබට බියෙන් අටුවට බැස්සේය’ යන්නයි. අයං සො යං ගවෙසසි යනු ‘මේ ඉඳුල් බත කවරෙකුගේ දැයි සිතමින් ඔබ යමෙකු සොයයිද, මේ සිටින්නේ ඔහුය’ යන්නයි. ඉන්පසු ඔහු සොර සැමියාගේ කෙස් වැටියෙන් අල්ලාගෙන අටුවෙන් පිටතට ඇද දමා, “නැවත මෙබඳු පාපයක් නොකරව” යි තර්ජනය කර සිඟන්නා යන්නට ගියේය. බමුණා ද ඒ දෙදෙනාට නැවත එබඳු පාපයක් නොකරන ලෙස තර්ජනය කිරීම්, තැළීම් හා පෙළීම් ආදියෙන් දඬුවම් කොට හික්මවා, කම් වූ පරිද්දෙන් මිය පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ (කලකිරී සිටි) භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල බැමිණිය වූයේ දැන් මේ පැරණි බිරිඳය. බමුණා වූයේ මේ කලකිරුණු භික්ෂුවයි. එදා නළුවා වී සිටියේ ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
උච්ඡිට්ඨභත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“ඉසීන මන්තරං කත්වා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ කොසොල් රජතුමා අරබයා වදාළ සේක. භාග්යවතුන් වහන්සේටත් භික්ෂු සංඝයාටත් මහත් වූ ලාභ සත්කාර ලැබුණේය. ඒ කෙසේද යත්:
එකල්හි භාග්යවතුන් වහන්සේ සත්කාර ලබන, ගරු කරනු ලබන, මානයට පත්, පූජා ලබන, ගරු බුහුමන් ලබන කෙනෙක් වූ සේක. උන්වහන්සේට පහත දෑ ලැබුණි:
භික්ෂු සංඝයාටද එසේම සත්කාර ලැබුණේය; පිරිකර ලැබුණේය. නමුත් අන්ය තීර්ථක පරිබ්රාජකයෝ සත්කාර නොලදහ; පිරිකර ආදියද නොලදහ.
මෙසේ පිරිහුණු ලාභ සත්කාර ඇති තීර්ථකයෝ රෑ දවල් රහසේ රැස්ව සාකච්ඡා කළහ: “ශ්රමණ ගෞතමයන් උපන් තැන් පටන් අපි
නැසුණු ලාභ සත්කාර ඇත්තෝ වෙමු. ශ්රමණ ගෞතමයෝ ලාභයෙන් සහ යසසින් අගතැන්පත් වූහ. උන්වහන්සේට මේ සම්පත ලැබෙන්නේ
කුමන කරුණක් නිසාද?”
එවිට ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙක් මෙසේ කීහ: “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මුළු දඹදිවටම උතුම් වූ භූමි
මස්තකයක වැඩවසන සේක. ඒ නිසා උන්වහන්සේට මේ ලාභ සත්කාර උපදී.”
අනෙක් අය කීවේ, “ඒ කතාවේ සත්යයක් ඇත. අපිත්
ජේතවනයට පිටුපසින් තීර්ථක ආරාමයක් කරවමු. එවිට අපිත් ලාභ ලබන්නෝ වන්නෙමු,” යනුවෙනි.
ඒ සියල්ලෝම “එසේය” යැයි
තීරණය කොට, “ඉදින් අපි රජතුමාට නොදන්වා ආරාමයක් කරවන්නෙමු නම් භික්ෂූහු අපව වළක්වන්නාහ. අල්ලස් ලබා ගෙන බිඳ
නොවැටෙන කෙනෙක් නම් නැත. ඒ නිසා රජතුමාට අල්ලසක් දී ආරාමයට භූමි භාගය ලබා ගන්නෙමු” යි සාකච්ඡා කළහ. ඔවුහු
උපස්ථායකයන්ගෙන් මුදල් ඉල්ලාගෙන රජතුමාට ලක්ෂයක් දී, “මහරජතුමනි, අපි ජේතවනාරාමය පිටුපස තීර්ථක ආරාමයක්
කරන්නෙමු. ඉදින් භික්ෂූහු ‘එය කරන්නට නොදෙමු’ යැයි ඔබතුමන්ට කියත් නම්, උන්වහන්සේලාට පිළිතුරක් නොදිය යුතුය”
යැයි කීවාහුය. රජතුමා අල්ලසට ගිජු වී “යහපතැයි” කියා එය පිළිගත්තේය.
තීර්ථකයෝ රජතුමා තමන් වෙත නම්මාගෙන වඩුවන් කැඳවා වැඩ පටන් ගත්හ. මහත් ඝෝෂාවක් ඇති විය. ශාස්තෲන් වහන්සේ “ආනන්ද,
මේ මහත් ඝෝෂාව කරන්නේ කවුරුන්ද?” යැයි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, අන්ය තීර්ථකයෝ ජේතවනය පිටුපස තීර්ථක ආරාමයක්
කරවති. මේ එහි ඝෝෂාවයි.”
“ආනන්දය, මේ ස්ථානය තීර්ථක ආරාමයකට නුසුදුසුයි. තීර්ථකයෝ උස් හඬින් කථා කිරීමට කැමති
අය වෙති. ඔවුන් සමඟ වාසය කළ නොහැකිය,” යැයි වදාරා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, “මහණෙනි, යන්න, රජුට කියා තීර්ථක
ආරාමය තැනීම වළක්වන්න” යැයි වදාළ සේක.
භික්ෂු සංඝයා ගොස් රජ මාළිගයේ දොරටුව ළඟ වැඩසිටියහ. රජතුමා සංඝයා
පැමිණි බව ඇසූ නමුත්, ‘තීර්ථක ආරාමය ගැන පැමිණියා විය හැකිය’යි සිතා, අල්ලස් ගෙන තිබූ නිසා “රජතුමා මාළිගාවේ
නැත” යැයි කියෙව්වේය. භික්ෂූහු ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේට දැන්වූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ, “අල්ලස නිසා මෙසේ කරයි” දැන
අගසව් දෙනම යැවූ සේක. රජතුමා ඔවුන් පැමිණි බව අසා කලින් පරිදිම (නැතැයි) කියෙව්වේය. උන්වහන්සේලාද අවුත් ශාස්තෲන්
වහන්සේට දැන්වූහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ, “සාරිපුත්තයෙනි, දැන් රජතුමාට මාළිගාවේ සැඟවී සිටීමට නොහැකි වනු ඇත. ඔහුට
එළියට බැසීමට සිදුවනු ඇත” යැයි වදාරා, පසුදින පෙරවරුවෙහි හැඳපොරවා පාත්රය සහ සිවුර ගෙන භික්ෂූන් පන්සියයක් සමඟ
රජතුමාගේ නිවසට වැඩම කළ සේක. රජතුමා ඒ බව අසා ප්රාසාදයෙන් බැස පාත්රය ගෙන ශාස්තෲන් වහන්සේ ඇතුළට වැඩමවා,
බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන මහා සංඝයාට කැඳ සහ කැවිලි පූජා කොට, බුදුන් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය. බුදුරජාණන්
වහන්සේ රජතුමාට ධර්ම දේශනාවක් ආරම්භ කරමින්, “මහරජ, පැරණි රජවරු අල්ලස් ගෙන සිල්වතුන් අතර ඔවුනොවුන් කලහ කරවා,
තමන්ගේ රටෙහි නායකත්වයෙන් පිරිහී මහා විනාශයකට පත් වූහ” යැයි වදාරා, රජතුමාගේ අයැදීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර
දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි භරු රටෙහි භරු නම් රජෙක් රාජ්යය කළේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති ලාභීව පිරිස් අනුශාසක තවුසෙකු වී හිමාල වනයෙහි බොහෝ කාලයක් වාසය කොට, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස පන්සියයක් තාපසවරුන් පිරිවරාගෙන හිමාලයෙන් බැස පිළිවෙලින් භරු නගරයට පැමිණියහ. එහි පිඬු සිඟා හැසිර නුවරින් පිටතට අවුත් උතුරු දොරටුවෙහි අතු පතර විහිදුණු නුග ගසක් මුල හිඳ දන් වළඳා, එම ගස මුලම වාසය කළහ. මෙසේ ඒ සෘෂි පිරිස එහි වාසය කරද්දී, අඩ මසකට පසු වෙනත් පිරිස් අනුශාසක තවුසෙක් පන්සියයක් පිරිවර සමඟ අවුත් නගරයේ පිඬු සිඟා, නුවරින් පිටතට අවුත් දකුණු දොරටුවෙහි එවැනිම නුග ගසක් මුල හිඳ දන් වළඳා එහිම වාසය කළේය. මෙසේ ඒ තවුස් කණ්ඩායම් දෙකම කැමති තාක් කල් එහි වාසය කොට නැවත හිමාල වනයටම ගියහ.
ඔවුන් ගිය පසු දකුණු දොරටුවෙහි තිබූ නුග ගස වියළී ගියේය. ඊළඟ වාරයේ ඔවුන් නැවත එන විට, දකුණු දොරටුවෙහි නුග ගස
මුල සිටි පිරිස පළමුව පැමිණියහ. තමන්ගේ නුග ගස වියළී ගොස් ඇති බව දැක, ඔවුහු පිඬු සිඟා නුවරින් පිටතට අවුත්
උතුරු දොරටුව අසල ඇති (අනෙක් පිරිස සිටි) නුග ගස යටට ගොස් දන් වළඳා එහි වාසය කළහ.
අනෙක් තාපස පිරිස පසුව
පැමිණ නුවර පිඬු සිඟා තමන්ගේ සුපුරුදු ගස මුලටම (උතුරු දොරටුවට) ගොස් දන් වළඳා වාසය කිරීමට සැරසුණහ. එවිට පළමු
පිරිස, “මේ ගස තොපේ නොවෙයි, අපේය” යැයි කියමින් ගස නිසා ඔවුනොවුන් කලහ කළහ. කලහය විශාල විය.
එක් පිරිසක්,
“අපි කලින් වාසය කළ තැන තොපිට අයිති නැතැයි” කියති. අනෙක් පිරිස, “අපි මෙවර පළමුව මෙහි ආ බැවින් තොපිට අයිති
නැතැයි” කියති.
මෙසේ ඔවුහු “අපි අයිතිකරුවෝ, අපි අයිතිකරුවෝ” යැයි කියමින් කලහ කරමින්, ගස මුල අයිතිය විසඳා
ගැනීම සඳහා රජ මාළිගයට ගියහ. රජතුමා මුලින් (උතුරු දොරටුවේ) විසූ සෘෂි පිරිසම එහි හිමිකරුවන් කළේය. එවිට අනෙක්
පිරිස, “අපි මොවුන්ගෙන් පරාජය නොවෙමු. මෙහි අයිතිය අප සතු බව රජතුමා ලවා කියවන්නෙමු” යැයි සිතා, දිවැසින් බලා
සක්විති රජවරු පරිහරණය කළ රිය මැදිරියක් දැක, එය ගෙනැවිත් රජතුමාට අල්ලස් දී, “මහරජ, අපව අයිතිකරුවන් කළ මැනව”
යැයි ඉල්ලා සිටියහ.
රජතුමා අල්ලස් ගෙන, “දෙපිරිසම වාසය කරන්න” යැයි පවසා දෙපිරිසම අයිතිකරුවන් කළේය. එවිට අනෙක් සෘෂිවරු ඒ රිය
මැදිරියට රන් රෝද ගෙනැවිත් අල්ලස් වශයෙන් දී, “මහරජතුමනි, අපවම අයිතිකරුවන් කළ මැනව” යැයි කීහ. රජතුමා එසේ
කළේය.
එවිට තාපසවරු, “වස්තුකාමයන්ද ක්ලේශ කාමයන්ද අතහැර දමා පැවිදි වූ අප විසින් ගස් මුලක් නිසා කලහ කරමින්,
අල්ලස් දෙමින් අයුතු ක්රියාවක් කරන ලදි” යැයි පසුතැවිලි වී, වහාම පලා ගොස් හිමාලයටම ගියහ.
භරු රටවාසී සියලු
දෙවියෝ එක්ව, “සිල්වතුන් ලවා කලහ කරවීමෙන් රජතුමා විසින් අයුක්තියක් කරන ලදි” යැයි භරු රජුට කිපී, යොදුන්
තුන්සියයක් පමණ වූ භරු රට මුහුදෙන් යට කරවා විනාශ කළහ (නොරටක් කළහ). මෙසේ එක් භරු රජෙකු නිසා සියලු රටවැසියෝ
විනාශයට පත් වූහ.
දේවතාවන්ගේ කෝපයෙන් මහ මුහුද ගොඩ ගලා රාජධානිය විනාශ වී යාම.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා අභිසම්බෝධියට පත්ව, පහත ගාථාවන් වදාළ සේක:
“භරු රජතුමා සෘෂිවරුන්ට අනතුරක් (භේදයක්) කොට, රාජ්යය සමඟ විනාශ වී ගිය බව මා විසින් අසන ලදී.”
“එනිසා නුවණැත්තෝ ඡන්දයෙන් (කැමැත්තෙන්/අල්ලසෙන්) අගතියට යාම නොපසසති. ද්වේෂයෙන් දූෂිත නොවූ සිත් ඇත්තා සත්යයෙන් යුත් වචනම කියන්නේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
අන්තරං කත්වා: ඡන්දයෙන් අගතියට යාම හේතුවෙන් විවරයක් (අනතුරක් හෝ භේදයක්) ඇති
කොට.
භරුරාජා: භරු රටේ රජතුමා.
ඉති මෙ සුතං: මෙසේ මා විසින් පෙර වූ මෙම සිද්ධිය අසන
ලදී.
තස්මා හි ඡන්දාගමනං: යම් හෙයකින් ඡන්දයෙන් අගතියට ගොස් භරු රජතුමා රටවැසියන් සමඟ විනාශ වී ගියේද,
එහෙයින් ඡන්දයෙන් අගතියට යාම පණ්ඩිතයෝ ප්රශංසා නොකරති.
අදුට්ඨචිත්තො: කෙලෙස්වලින් දූෂ්ය නොවූ සිත්
ඇතිව.
භාසෙය්ය ගිරං සච්චුපසංහිතං: ස්වභාවය ඇසුරු කළ, අර්ථවත් වූ, කරුණු සහිත වූ වචනම
කියන්නේය.
එහිදී භරු රජුගේ ඒ අල්ලස් ගැනීම අයුක්තියක් යැයි යමෙක් ප්රතික්ෂේප කරමින් සත්යයෙන් යුත් වචන
කීවාහුද, ඔවුන් සිටි තැන ‘නාළිකේර ද්වීපය’ (පොල් දිවයින) නමින් අදත් දූපත් දහසක් පෙනෙන්නට ඇතැයි කියනු ලැබේ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහරජතුමනි, ඡන්දයෙන් අගතිගාමී නොවිය යුතුයි. පැවිද්දන් ලවා කලහ ඇති කරවීම නොවටිනා දෙයක්” යැයි වදාරා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ප්රධාන සෘෂිවරයා වූයේ මම ය.” රජතුමා තථාගතයන් වහන්සේ දන් වළඳා වැඩි කල්හි මිනිසුන් යවා තීර්ථක ආරාමය කඩා බිඳ දම්මවන ලදී. තීර්ථකයෝ පිහිටක් නැති අය වූහ.
තුන්වන භරු ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“පුණ්ණං නදිං” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි ප්රඥා පාරමිතාව අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. එක් දිනක් ධර්ම සභා මණ්ඩපයට රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්රඥාව පිළිබඳව කතා කරමින්, “ඇවැත්නි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ:
බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව දැන් මෙහි හුන්නාහු ද?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනැ”යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව තථාගතයන් වහන්සේ පෙරත් ප්රඥාවෙන් හා උපාය කුසලතාවයෙන් යුතුව සිටියාහු ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පුරෝහිත බමුණු කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, පියාගේ ඇවෑමෙන් පුරෝහිත තනතුර ලබා බරණැස් රජුට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නා වූහ. පසුකලෙක රජතුමා කේලම් කියන්නන්ගේ බස් පිළිගෙන කිපී, “මගේ සමීපයෙහි නොවසව” යි පවසා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බරණැස් නුවරින් පිටමං කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිය අඹුදරුවන් රැගෙන කාසි රට එක්තරා ගමක වාසය කළහ. පසුකලෙක රජතුමාට ඔහුගේ ගුණ සිහිපත් වී, “යමෙකු යවා මගේ ආචාර්යවරයා කැඳවා ගැනීම යුතු නොවෙයි. එබැවින් එක් ගාථාවක් රචනා කොට, ලිපියක් ලියා, කපුටු මස් පිසවා, ඒ ලියමන ද කපුටු මස් ද සුදු වස්ත්රයකින් ඔතා, රාජ මුද්රාව තබා යවන්නෙමි. ඉදින් ඔහු නුවණ ඇත්තෙක් නම් ලිපිය කියවා මෙය කපුටු මස් බව දැන එන්නේය. ඉදින් නොඑන්නේ නම් (නුවණ නැත්තෙකැයි සිතා ගෙන්වා නොගනිමි)” යැයි සිතා,
“පුණ්ණං නදිං යෙන ච පෙය්යමාහු,
ජාතං යවං යෙන ච ගුය්හමාහු;
දූරං ගතං යෙන ච අව්හයන්ති,
සො ත්යාගතො හන්ද
ච භුඤ්ජ බ්රාහ්මණා”ති.
යන මේ ගාථාව ලීවේය.
“පිරුණා වූ නදිය යමෙකු විසින් පානය කළ යුතු යයි කියද්ද, වැඩුණා වූ යව (සස්යයන්) යමෙකු විසින් (තමා) සැඟවීමට සුදුසු යයි කියද්ද, දුර ගිය ප්රියයකු පැමිණීම යමෙකු කරණකොටගෙන (ශබ්ද කිරීමෙන්) කියද්ද, බ්රාහ්මණය, ඔහු (හෙවත් කපුටා) තොපට ගෙනෙන ලදි. එබැවින් අනුභව කරව.”
පිරුණු ගඟෙහි දිය බොන තැනැත්තා ද, වැඩුණු ගොයම් ඇතුළට වී සැඟවෙන තැනැත්තා ද, දුර ගිය හිතවතෙකු පැමිණෙන බව කියන තැනැත්තා ද කවරෙක් ද, ඔහු (හෙවත් කපුටා, එනම් කපුටු මස්) ඔබට ගෙනෙන ලදි. බමුණ, එහෙයින් මෙය අනුභව කරන්න.
එහි, පුණ්ණං නදිං යෙන ච පෙය්යමාහු යනු, “කපුටෙකුට දිය බීමට සුදුසු නදිය (කාකපෙය්ය) ගැන කියමින්, යමෙකු විසින් පිරුණු නදිය පානය කළ යුතු ය”යි කීවේ ද යන්නයි. නොපිරුණු ගඟ කාක්කෙකුට දිය බීමට සුදුසු නදිය යයි නොකියනු ලැබේ. ගං ඉවුරෙහි සිට බෙල්ල දිගු කොට කපුටෙකුට දිය බීමට හැකි නම්, එපමණට දිය පිරුණු නදියට ‘කාකපෙය්ය’ හෙවත් කපුටෙකුට දිය බීමට සුදුසු නදිය යයි කියති. ජාතං යවං යෙන ච ගුය්හමාහු යන මෙහි ‘යව’ යනු දේශනා ශීර්ෂයක් පමණි. මෙහි (‘යව’ නමැති ධාන්ය වර්ගය පමණක් නොව) පැලවී හොඳින් වැඩුණු සියලුම ධාන්ය වර්ගවලට අයත් ගස් හෝ පඳුරු අදහස් කරන ලදි. පඳුරු අතරට කපුටෙකු ඇතුළු වූ විට ඌ නොපෙනෙන ලෙස වසා ගැනීමට හැකි වන තරමට පඳුරු වැඩී ඇත්නම්, එවිට සඟවයි යන අර්ථයෙන් ‘ගුය්හ’ යයි කියනු ලැබේ. කුමක් සඟවයි ද? කපුටා සඟවයි. මෙසේ කපුටාගේ සැඟවීම ‘කාකගුය්හ’ (කාක් සැඟවීම) නම් වේ. මෙසේ කියමින් කපුටා විසින් සඟවන වචනයට කරුණු වශයෙන් ‘ගුය්හ’ යයි කියති. එහෙයින් යෙන ච ගුය්හමාහු යයි කියන ලදි. දූරං ගතං යෙන ච අව්හයන්ති යනු දුර ගිය හෙවත් වෙන්ව වාසය කළ යම් ප්රිය පුද්ගලයකු පැමිණ (සැඟවී) සිටිනු දැක, (දකින පුද්ගලයා) කපුටා අමතා, “කපුට! අසවලා එන්නේ නම් හඬලන්නැ”යි කියා කියයි. ඒ කපුටු හඬ අසා හෝ “අසවලා එන්නේ ය”යි කියා කපුටා හඬලයි ද, මෙසේ කියමින් යමෙකු විසින් (පැමිණියේ හෝ පැමිණෙන අය හෝ) කැඳවත් ද, කථා කරත් ද, මන්ත්රණය කරත් ද යන අර්ථයයි. සො ත්යාගතො යනු ඔහු (කපුටා) විසින් කැඳවන ලද ඒ පුද්ගලයා (රජතුමා විසින් එවන ලද කපුටු මස්) ය. හන්ද ච භුඤ්ජ බ්රාහ්මණ යනු “බමුණ මෙය ගන්න, අනුභව කරන්න, මේ කපුටු මස් කන්න” යන අර්ථයයි.
මෙසේ රජතුමා මේ ගාථාව කොළයක ලියා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට යැව්වේය. හෙතෙම ලිපිය කියවා, “රජතුමා මා දකිනු කැමැත්තේ ය”යි දැන,
රජතුමා ප්රහේලිකාව විසඳීම සඳහා කවුඩු මස් සහ රාජකීය මුද්ද යැවීමට සූදානම් වීම.
“යතො මං සරතී රාජා,
වායසම්පි පහෙතවෙ;
හංසා කොඤ්චා මයූරා ච,
අසතීයෙව පාපියා”ති.
යන දෙවන ගාථාව කීවේය.
“රජ තෙමේ කවුඩු මසක්වත් එවනු පිණිස යම් කලෙක මා සිහි කරයි ද, (එසේ නම්) හංසයෝ, කොස්වාලිහිණියෝ, මොණරු යන මොවුන් (ආහාර පිණිස) ලද කල්හි කිම සිහි නොකෙරේ ද? (අනිවාර්යයෙන්ම සිහි කරයි). එසේ සිහි නොකිරීම ම ලාමක ය.”
එහි, යතො මං සරතී රාජා වායසම්පි පහෙතවෙ යනු යම් කලෙක කවුඩු මස් ලැබ හෝ ඒවා එවන්නට රජතුමා මා සිහි කරයි ද යන්නයි. හංසා කොඤ්චා මයූරා ච යනු යම් කලෙක මොහුට හංස ආදීහු පිළිගන්වන්නේ නම්, ඒ හංස මස් ආදිය ලබන්නේ නම්, එකල්හි කුමක් නිසා මා සිහි නොකරන්නේ ද? යන අර්ථයි. අටුවාවෙහි වනාහි, හංස කොඤ්ච මයූරානං යන පාඨය ඇත. ඒ පාඨය වඩා සුදුසුය. මේ හංසාදීන්ගේ මස් ලැබ කුමක් නිසා මා සිහි නොකරන්නෝ ද යනු එහි අර්ථයයි. අසතීයෙව පාපියා යනු යම්කිසිවක් ලැබ සිහිපත් කිරීම නම් යහපත් ය. ලොවෙහි අමතක කිරීම ම පවකි. අමතක කිරීම ම හීන ලාමක දෙයකි. එය ද අපගේ රජතුමාට නැත. රජතුමා මා සිහි කරයි. මගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තු වෙයි. ඒ නිසා යන්නෙමි”යි සිතා යානයක් යොදවාගෙන ගොස් රජතුමා බැහැදුටුවේය. රජතුමා සතුටු වී ඔහුව පුරෝහිත තනතුරෙහි ම පිහිටෙව්වේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන් ය. පුරෝහිත බමුණා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
සිව්වන පුණ්ණනදී ජාතක වර්ණනාවයි.
“අවධී වත අත්තානං” (ඒකාන්තයෙන්ම තමා නැසීය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි කෝකාලික භික්ෂුව අරබයා වදාළ සේක. මෙහි විස්තර කථාව මහාතක්කාරි ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 481) මතු සඳහන් වන්නේය. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කෝකාලික තෙම කට නිසා නැසුනේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් ඔහු කට නිසාම නැසුනේය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ ඇමති කුලයෙහි ඉපදී වැඩිවියට පත්ව, රජුට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නා වූ සේක. ඒ රජතුමා අධික ලෙස කථා කරන්නෙක් (බහුභාණී) විය. ඔහු කථා කරන කල්හි අන් අයගේ වචනයට අවකාශයක් නම් නැත. බෝසතාණන් වහන්සේ රජතුමාගේ ඒ අධික කථා විලාසය අත් හරවන්නට යම් උපායක් සොයමින් හැසිරෙති. ඒ කාලයෙහි හිමාල ප්රදේශයෙහි එක් විලක ඉබ්බෙක් වාසය කරයි. හංස පෝතකයෝ දෙදෙනෙක් ගොදුරු සොයා හැසිරෙමින් ඌ සමග විශ්වාසයක් ඇතිකර ගත්හ. ඔවුහු දැඩි විශ්වාසවන්තයෝ බවට පත්වී එක් දිනක් ඉබ්බාට මෙසේ කීවාහුය. “යහලු ඉබ්බාණෙනි! හිමාල වනයෙහි චිත්රකූට නම් පර්වත තලාවෙහි රන් ගුහාවෙහි අප වාසය කරන ස්ථානය සිත්කලු ප්රදේශයකි. අපිත් සමග එහි යන්නෙහිද?” “මම කෙසේ යන්නෙම්ද?” “ඉදින් නුඹ කට රැක ගන්නට (කට පියාගෙන ඉන්නට) හැකි වන්නෙහි නම්, කිසිවෙකුට කිසිවක් නොකියන්නෙහි නම්, අපි ඔබ රැගෙන යන්නෙමු.” “ස්වාමීනි, මම කට රැක ගන්නෙමි. මාව රැගෙන යවු” යැයි ඉබ්බා කීවේය. ඔවුන් දෙදෙනා “යහපතැයි” කියා එක් ලී කැබැල්ලක් ඉබ්බා ලවා කටින් අල්ලවාගෙන, තමන් (හංසයෝ) ඒ ලීයේ දෙකෙළවර ඩැහැගෙන අහසට ඉගිලුනාහ.
හංසයන් විසින් එසේ ගෙන යනු ලබන ඉබ්බා දුටු ගම්දරුවෝ, “හංසයෝ දෙදෙනෙක් ඉබ්බෙකු කෝටුවකින් ගෙන යන්නෝ යැ”යි කීවාහුය. ඉබ්බා, “දුෂ්ට ගැමි දරුවනි! යහලුවෝ මා රැගෙන යති. නුඹලාට මෙහි ඇති කාරණය කුමක්දැ”යි කියනු කැමැත්තේ, හංසයන්ගේ දැඩි වේගය නිසා බරණැස් නුවර රජමාලිගාවේ ඉහළ ප්රදේශයට පැමිණි කල්හි, කෝටුව ඩැහැගෙන සිටි තැනින් කට අතහැරී මාළිගාවේ අහස් මිදුලට (විවෘත මිදුලට) වැටී දෙකඩ විය. “ඉබ්බෙක් අහසින් බිමට වැටී දෙකට බිඳුනේ යැ”යි නුවර පුරා එකම කෝලාහලයක් විය. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ කැටුව ඇමති පිරිස පිරිවරාගෙන ඒ ස්ථානයට ගොස් ඉබ්බා දැක බෝසතාණන්ගෙන්, “පණ්ඩිතයෙනි! කුමක් හෙයින් මේ ඉබ්බා වැටුනේ දැ”යි විමසීය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “මම බොහෝ කලක සිට රජතුමාට අවවාදයක් දෙනු කැමතිව උපායක් සොයමින් හැසිරෙමි. මේ ඉබ්බා විසින් හංසයන් සමග විශ්වාසයක් ඇති කරගන්නට ඇත. ඔවුන් විසින් ‘අපි ඔබ හිමාලයට ගෙන යන්නෙමු’යි කෝටුවක් කටින් අල්ලවාගෙන අහසින් ගෙන යන ලද්දේ විය යුතුය. ඉක්බිති ඉබ්බා කිසිවෙකුගේ වචනයක් අසා, කට රැක ගන්නට නොහැකිව කිසිවක් කියනු කැමතිව කෝටුව කටින් මුදන්නට ඇත. මෙසේ අහසින් වැටී මරණයට පත් වන්නට ඇතැ”යි සිතා, “එසේය මහරජ! දොඩමලු පුද්ගලයෝ කෙළවරක් නැතිව වචන කීමෙන් මෙවැනි දුකකට පැමිණෙත් යැ”යි කියා මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
ඉදිබුවා අහසින් වැටී වීදිය මැද මියගොස් සිටි අයුරු
“අවධී වත අත්තානං, කච්ඡපො ව්යාහරං ගිරං;
සුග්ගහීතස්මිං කට්ඨස්මිං, වාචාය සකියාවධි.”
(ඒකාන්තයෙන්ම
ඉබ්බා කථා කරන්නට ගොස් තමා විසින්ම තමා නසා ගත්තේය. මුවින් මනාකොට ඩැහැගත් දඬුකඩ ඇති කල්හි, තමාගේ වචනයෙන්ම
තෙමේම තමා නසා ගත්තේය.)
“එතම්පි දිස්වා නරවිරියසෙට්ඨ, වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං නාතිවෙලං;
පස්සසි බහුභාණෙන, කච්ඡපං ව්යසනං
ගත”න්ති.
(මිනිසුන් අතර වීර්යයෙන් ශ්රේෂ්ඨ වූ මහරජ, මේ කාරණාව දැක නුවණැත්තා සත්ය වචනයෙන් යුත් කුසල වූ
වචනම, කාලයට උචිත පරිදි පමණ දැන කියන්නේය. බොහෝ කොට කථා කිරීමෙන් කට රැකගන්නට නොහැකිව විනාශයට පත් ඉබ්බා දෙස
බලනු මැනවි.)
යනාදී වශයෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි අර්ථය මෙසේය: අවධී වත යනු ඒකාන්තයෙන්ම ඝාතනය කෙළේය යන්නයි. ව්යාහරං යනු කථා කරන්නේ, සුග්ගහීතස්මිං කට්ඨස්මිං යනු කටින් මනාකොට ඩැහැගත් දඬුකඩ ඇති කල්හි, වාචාය සකියා වධී යනු දොඩමලුකම නිසා නොකල්හි වචන පිට කරමින් ඩැහැගත් තැන අතහැර තමන්ගේ ඒ වචනය නිසා තමන්ම වධයට පත්විය හෙවත් ඝාතනය විය යන්නයි. මෙසේ මොහු මරණයට පැමිණියේ වෙනත් හේතුවක් නිසා නොවේ. එතම්පි දිස්වා යනු මේ කරුණද දැක, නරවීරිය සෙට්ඨා යනු මිනිසුන් කෙරෙහි වීර්යයෙන් ශ්රේෂ්ඨ වූ උතුම් රජතුමනි! වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං නාතිවෙලං යනු සත්යය ආදී කරුණුවලින් යුක්ත වූ නිවැරදි දේම පණ්ඩිත පුරුෂයා මුදාහරින්නේය, කියන්නේය. එයද ප්රයෝජනවත් විය යුතුය, කාලයට සුදුසු විය යුතුය. බොහෝ කාලයක් කතා නොකළ යුතුය (සීමාව ඉක්මවා නොකියයි). කාලය ගෙවී ගිය විට සීමාවක් නැති වචන නොකියන්නේය. පස්සසි යනු ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් හෙවත් තම දෑසින්ම ඒකාන්තයෙන් දකින්නෙහිය. බහුභාණෙන යනු බොහෝ කොට කථා කිරීමෙනි. කච්ඡපං ව්යසනං ගතං යනු ජීවිතක්ෂයට හෙවත් මරණයට පත් මේ ඉබ්බා දෙස බලන්න.
රජතුමා, “මේ මා අරබයා කියන්නේ යැ”යි දැන, “පණ්ඩිතයෙනි! මා සඳහන් කොට කියන්නෙහිදැ?”යි විමසීය. බෝසතාණෝ, “මහරජතුමනි! නුඹ වහන්සේ හෝ වේවා, වෙන අයෙකු හෝ වේවා, පමණ ඉක්මවා කථා කරන්නේ නම් මෙබඳු විපතකට පැමිණේ යැ”යි ප්රකට කොට කීහ. රජතුමා එතැන් පටන් අධික ලෙස කථා කිරීමෙන් වැළකී මඳක් කථා කරන්නෙක් (මන්දභාණී) විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඉබ්බා වූයේ මේ කෝකාලික භික්ෂුවය. හංස පෝතකයෝ දෙදෙනා වූයේ අග්ර ශ්රාවකයෝය (සැරියුත් මුගලන් දෙනම). රජතුමා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. පණ්ඩිත ඇමතියා වනාහි ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ කච්ඡප ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“න මායමග්ගි තපති” යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ පැරණි බිරිඳගේ පෙළඹවීමක් අරබයා වදාළ සේක. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන් “මහණ! නුඹ කලකිරී සිටින්නේ යැයි කියනු ලබන්නේ සැබෑදැයි?” විචාරා, “එසේය, ස්වාමීනි” යැයි පැවසූ කල්හි, “කවුරුන් විසින් කලකිරවන ලද්දේදැයි?” විමසූ සේක. හෙතෙම “පැරණි බිරිඳ විසිනැ”යි පිළිතුරු දුන්නේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහණ! මේ ස්ත්රිය තොපට අනර්ථ කරන්නියකි. පෙර ආත්මයේදීත් නුඹ මේ තැනැත්තිය නිසා උලෙහි අමුණා අඟුරු මත පිස කෑ යුතු තත්ත්වයට පත්ව, පණ්ඩිතයන් නිසා දිවි ලැබුවේ යැයි” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ පුරෝහිත බමුණා වූ සේක. ඉක්බිති එක් දිනක් මසුන් මරන්නෝ දැලෙහි පැටලුණු මාළුවෙකු ගොඩට ගෙන, උණු වැලි මත තබා, “ගිනි අඟුරුවලින් මොහු පිස කන්නෙමු”යි සිතා උලක් සැසූහ. මාළුවා මැසිනිය (මාළු දෙන) ගැන සිතමින් වැලපෙන්නේ මේ ගාථාවන් පැවසීය.
“මේ ගින්න මා නොතවයි. මනාකොට සසින ලද උල ද මා නොතවයි. එහෙත් මාගේ ස්වාමියා අන් මාළු දෙනක වෙත ගියේ යැයි මාළු දෙන යම් මොහොතක සිතයි ද, එය මට දුකකි.”
“ඒ රාග නමැති ගින්න මා දවයි. රාගයෙන් යුත් සිත ද මා තවයි. එබැවින් මසුන් මරන්නනි! මා නිදහස් කරව. කාම හේතුවෙන් හැසිරෙන කිසිවෙක් කිසි තැනකදී නොනසනු ලැබේවා!”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් පැවසීය.
එහි, න මායමග්ගි තපති යනු “මේ ගින්න මා නොතවයි; දැවීමක් හෝ ශෝකයක් නූපදවයි” යන අර්ථයි. න සූලො යනු “මේ මනාව සසින ලද උල ද මා නොතවයි; මට ශෝකයක් නූපදවයි” යන්නයි. යඤ්ච මං මඤ්ඤතෙ යනු “ඔහු (මගේ සැමියා) පංචකාමයට ඇති ඇල්මෙන් වෙනත් මාළු දෙනක වෙත ගියේයැ”යි මා ගැන මගේ මැසිනිය යමක් සිතයි නම්, එයම මා තවයි; ශෝක කරවයි. සො මං දහති යනු “යම් මේ රාග ගින්නක් ඇද්ද, ඒ ගින්න මා දවයි” යන්නයි. චිත්තං චූපතපෙති මං යනු “රාගය හා එක්වූ මගේ සිතම මා තවයි; ක්ලාන්ත කරයි; වෙහෙසට පත් කරයි” යන්නයි. ජාලිනො යනු මසුන් මරන්නන් අමතන වචනයයි; ඔවුහු දැල් ඇති නිසා ‘ජාලිනො’ (දැල් ඇත්තෝ) යැයි කියනු ලැබෙත්. මුඤ්චථායිරා මං යනු “ස්වාමීනි, මා නිදහස් කරන්නැ”යි කරන ඉල්ලීමයි. න කාමෙ හඤ්ඤතෙ ක්වචී යනු “කාමයෙහි පිහිටි, කාමයෙන් මෙහෙයවනු ලබන සත්ත්වයා කිසිවෙක් නොනසනු ලැබේ; නුඹලා වැනි අය මා වැනි සතෙකු මරන්නට නුසුදුස්සෝ යැ”යි ඔහු වැළපෙයි. නැතහොත්, කාමෙ යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියයි. එනම් “කාම හේතුවෙන් (ලිංගික සුව පතා) මැසිනිය ලුහුබැඳ යන කිසිදු මාළුවෙක් නුඹලා වැනි අය විසින් නොනැසිය යුතුයැ”යි හෙතෙම වැලපෙයි. එකල්හි ගංතෙරට ගිය බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, ඒ මාළුවාගේ වැළපීම අසා මසුන් මරන්නන් (කේවට්ටයන්) වෙත එළඹ ඒ මාළුවා නිදහස් කළ සේක.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ධීවරයන්ගෙන් මාළුවා බේරා ගැනීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමාවට පත් කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල මැසිනිය (මාළු දෙන) වූයේ මේ පැරණි බිරිඳයි. මාළුවා වූයේ මේ කලකිරුණු භික්ෂුවයි. එසමයේ පුරෝහිත බමුණා වනාහි මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
හයවන මච්ඡ ජාතක වර්ණනාවයි.
සබ්බො ලොකො (සියලු ලෝවැසි තෙමේ) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පණ්ණික නම් උපාසකයෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. මෙහි විස්තර කථාව ඒකක නිපාතයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය. මෙහි වනාහි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, බොහෝ කලකින් පැමිණියෙහිදැ?” යි ඒ උපාසකයාගෙන් විමසා වදාළ සේක. එවිට පණ්ණික උපාසක තෙමේ, “ස්වාමීනි! මාගේ දියණිය නිතර සිනාසෙන මුහුණින් යුක්ත වූවාය. මම ඇයව විමසීමට ලක්කොට එක් කුල දරුවෙකුට පාවා දුන්නෙමි. එහි වැඩකටයුතු තිබුණු නිසා ඔබවහන්සේ බැහැදැකීමට එන්නට අවකාශයක් නොලැබුවෙමි” යි පැවසීය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට, “උපාසකය! මේ තැනැත්තිය දැන් පමණක් සිල්වත් වූවා නොවේ. පෙරත් සිල්වත් වූවාය. නුඹ දැන් පමණක් ඇය විමසා නොබැලුවෙහිය. පෙරත් විමසුවෙහිය” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රුක් දෙවියෙක් වී උපන් සේක. එකල මේ පණ්ණික උපාසකයාම “දුව විමසා බලන්නෙමි” යි සිතා ඇයව කැලයට කැඳවාගෙන ගොස්, කෙලෙස් වශයෙන් ඇයව කැමති වන්නෙකු මෙන් අතින් අල්ලා ගත්තේය. ඉක්බිති හඬා වැළපෙන ඇයට හෙතෙම මෙම පළමු වන ගාථාව පැවසුවේය.
පියා වනාන්තරය තුළදී තම දියණියගේ චරිතය පරීක්ෂා කරන අයුරු සහ වෘක්ෂ දේවතාවා එය බලා සිටින අයුරු.
“සියලු ලෝවැසි තෙමේ (කාමසේවනයෙන්) සතුටු විය. එහෙත් සෙග්ගු! තී ග්රාම ධර්මයෙහි (කාමසේවනයෙහි) අදක්ෂ වූවාය. දුව කුමරිය! යම් හෙයකින් මහ වනයෙහි (කාම සේවනය පිණිස) අතින් අල්ලා ගනු ලැබූ තෝ හඬන්නෙහිද? දැන් තීගේ ස්වභාවය කවරේද?”
එහි, සබ්බො ලොකො අත්තමනො අහොසි යනු, “දරුව! සෙසු සියලු සත්ත්ව ලෝකයා ඒ කාමසේවනයෙන් සතුටු විය” යන අර්ථයි. අකොවිදා ගාමධම්මස්ස සෙග්ගු යන්නෙහි සෙග්ගු යනු ඇගේ නමයි. “දරුව සෙග්ගු, නුඹ වනාහි මේ ග්රාම ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූවාය; ග්රාම්ය වූ, වසල වූ, අකුශල ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූවෙහිය” යි කියන ලද්දේ වෙයි. කොමාරිකො නාම තවජ්ජ ධම්මො යනු, “දරුව! කුමරිය! අද නුඹේ ස්වභාවය කුමක්ද?” යන්නයි. යං ත්වං ගහිතා පවනෙ පරොදසී යනු, “යම් හෙයකින් මේ මහ වනයෙහිදී කාම සේවනය සඳහා මා විසින් අතින් අල්වා ගත් කල්හි තී හඬන්නෙහිය, (මාගේ අදහස) නොපිළිගන්නෙහිය. ඔබේ ස්වභාවය කුමක්ද? ඔබ (තවමත්) කුමාරිකාවක්දැ?” යි විමසයි.
ඒ අසා කුමරිය, “එසේය පියාණෙනි! මම කුමරි බඹසර ඇත්තියක්මි. මම මෙවුම්දම් සේවනය නොදන්නෙමි” යි පවසා හඬා වැළපෙමින් දෙවන ගාථාව පැවසුවාය.
“යමෙක් දුකින් පීඩිත වූවකුට පිහිට විය යුතුද, ඒ මාගේ පියාණන් වහන්සේම මහ වනයේදී මට ද්රෝහිකම් කරයි. ඒ මම වන මැද කවරෙකුට ඇසෙන්නට හඬම්ද? යමෙක් (මා) රැකබලා ගත යුතු නම්, ඔහුම මෙසේ සැහැසිකම් කරයි.”
මෙහි අටුවාව යට සඳහන් කළ පරිදිමය. (ඒකක නිපාතය - පරෝසන වර්ගය II පණ්ණික ජාතකය බලන්න).
මෙසේ ඒ පණ්ණික උපාසකයා එකල දියණියව විමසා බලා, ගෙදර කැඳවාගෙන ගොස්, කුල කුමරෙකුට විවාහ කර දී, කම් වූ පරිද්දෙන් මියගොස් පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ පණ්ණික උපාසක තෙමේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල දියණිය දැන් මේ දියණියමයි. පියා මේ පියාමයි. ඒ කාරණය ප්රත්යක්ෂ කරගත් රුක් දේවතාවා නම් මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
හත්වන සෙග්ගු ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“සඨස්ස සාඨෙය්යමිදං” (කපටියාට කරන ලද මේ කපටිකම) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක් කපටි වෙළෙන්දෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත්නුවර වාසී කපටි වෙළෙන්දෙක් සහ පණ්ඩිත වෙළෙන්දෙක් යන දෙදෙනා මිතුරන් වී, ගැල් පන්සියයක බඩු පුරවාගෙන පෙරදිග සිට අපරදිගට යමින් වෙළෙඳාම් කොට, බොහෝ ලාභ ලබා සැවැත් නුවරට ආපසු පැමිණියහ. පණ්ඩිත වෙළෙන්දා කපටි වෙළෙන්දාට, “යහළුව, බඩු (ලාභය) බෙදා ගනිමු” යැයි කීවේය. එවිට කපටි වෙළෙන්දා, “මොහු බොහෝ දිනක් දුකසේ නිදාගෙන, රළු ආහාර අනුභව කොට ක්ලාන්තව සිටියි. දැන් තම නිවසේදී නොයෙක් රසයෙන් යුත් බත් අනුභව කොට අජීර්ණයෙන් මියයනු ඇත. මොහු මළ පසු මේ සියලු බඩු මුට්ටු මටම අයත් වන්නේය” යැයි සිතා, “අද නැකත හොඳ නැත, අද දිනය හොඳ නැත, හෙට බලමු, අනිද්දා බලමු” යැයි කියමින් කල් මැරීය. ඉක්බිති පණ්ඩිත වෙළෙන්දා ඔහුට බලකර බඩු බෙදවාගෙන, සුවඳ මල් රැගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, පුද සත්කාර කොට, වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ඔබ පැමිණියේ කවදාදැයි” විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මා පැමිණ දැන් අඩ මසක් පමණ වේ” යැයි කී විට, “එසේ නම් කුමක් නිසා මෙසේ පමා වී බුද්ධෝපස්ථානයට පැමිණියෙහිදැයි” විමසූ කල්හි ඔහු ඒ ප්රවෘත්තිය සැළ කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් කපටි වෙළෙන්දෙකි” යයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇමති කුලයක ඉපදී, වියපත්ව රජුගේ විනිශ්චයකාර ඇමති තනතුරට පත් වූ සේක. එකල ගම්වැසි වෙළෙන්දෙක් හා නගරවැසි වෙළෙන්දෙක් යන දෙදෙනා මිතුරෝ වූහ. ගම්වැසි වෙළෙන්දා නගරවැසි වෙළෙන්දා වෙත යකඩ තහඩු (හීවැල්) පන්සියයක් තැන්පත් කළේය. නගරවැසි වෙළෙන්දා ඒවා විකුණා මුදල් ගෙන, යකඩ තහඩු තැබූ ස්ථානයේ මී වසුරු (මී බෙටි) විසුරුවා තැබුවේය. පසු කාලයක ගම්වැසි වෙළෙන්දා පැමිණ, “මගේ යකඩ තහඩු දෙන්න” යැයි කීවේය. කපටි නගරවැසි වෙළෙන්දා, “නුඹේ යකඩ තහඩු මීයන් විසින් කා දමා ඇතැ”යි පවසා මී බෙටි පෙන්නුවේය. ගම්වැසි වෙළෙන්දා “මීයන් කෑවා නම් එසේ වේවා! මීයන් විසින් කන ලද්දේ නම් කුමක් කරන්නද?” යැයි සිතා, ඔහුගේ (කපටි වෙළෙන්දාගේ) පුතා නෑමට රැගෙන යන බව පවසා, අතරමගදී එක් මිතුරෙකුගේ නිවසක දරුවා සඟවා, “මොහුට කිසි තැනක යන්නට නොදෙන්න” යැයි පවසා, ඇතුළු කාමරයක හිඳුවා, තමා නාගෙන කපටි වෙළෙන්දාගේ නිවසට ගියේය. ඔහු “මගේ පුතා කොහිදැ”යි විමසුවේය. “යහළුව, නුඹේ පුතා ඉවුරේ තබා මා ජලයෙහි කිමිදුණු අවස්ථාවේ, එක් උකුස්සෙක් පැමිණ නුඹේ පුතා නිය පහුරෙන් ඩැහැගෙන අහසට ඉගිලුණේය. මම අත්පුඩි ගසා කෑගසා උත්සාහ කළත් මුදා ගැනීමට නොහැකි විය.” “නුඹ බොරු කියන්නෙහිය. දරුවන් රැගෙන යන්නට පුළුවන් උකුස්සන් නැත.” “යහළුව, එය එසේ වේවා! අයුක්තියක් වුවත් මම කුමක් කරන්නද? උකුස්සාම නුඹේ පුතා ගෙන ගියේය” යැයි (ගම්වැසි වෙළෙන්දා) කීය. හෙතෙම ඔහුට තර්ජනය කරමින්, “එම්බා දුෂ්ට සොර, මිනීමරුව! දැන් නුඹ අධිකරණයට ඉදිරිපත් කර විනාශ කර දමන්නෙමි” යැයි පවසා පිටත් විය. හෙතෙම “නුඹට කැමති දෙයක් කරව” යැයි පවසා ඔහු සමගම අධිකරණය වෙත ගියේය.
කපටි වෙළෙන්දා බෝසතාණන් වහන්සේට, “ස්වාමීනි! මොහු මගේ පුතා නාන්නට රැගෙන ගියේය. මගේ පුතා කොහිදැයි ඇසූ විට උකුස්සෙකු විසින් ගෙන ගියේ යැයි කියයි. මේ නඩුව විසඳා දෙනු මැනවි” යැයි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ “මෙය ඇත්තදැ”යි අනෙකාගෙන් විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි! මම ඒ ළමයා රැගෙන ගියෙමි. උකුස්සෙකු විසින් ඩැහැගත් බව සත්යයකි, ස්වාමීනි” යැයි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය. “කිමෙක්ද! ලොව උකුස්සෝ දරුවන් පැහැර ගනිත්ද?” “ස්වාමීනි! මම ද නුඹ වහන්සේගෙන් ප්රශ්නයක් විමසමි. උකුස්සන්ට දරුවන් රැගෙන අහසින් යන්නට නොහැකි බව සැබෑය. එහෙත් මීයෝ යකඩ තහඩු කතිද?” “ඒ කතාව කුමක්ද?” “ස්වාමීනි, මා විසින් මොහුගේ නිවසේ යකඩ පල (හීවැල්) පන්සියයක් තබන ලදී. මේ තෙමේ, ‘මීයන් විසින් ඔබේ යකඩ පල කන ලදැ’යි කියා, ඒ යකඩ තහඩු කෑ මීයන්ගේ වර්චස් යැයි මී බෙටි පෙන්වයි. ස්වාමීනි! ඒකාන්තයෙන් මීයෝ යකඩ පල කති නම්, උකුස්සෝද දරුවන් ගෙන යති. ඉදින් මීයන් යකඩ නොකන්නාහු නම්, උකුස්සෝද දරුවන් නොගෙන යති. මේ තෙමේ වනාහි ඔබේ යකඩ තහඩු මීයන් විසින් කන ලදැයි කියයි. එබැවින් මීයන් කෑ බව හෝ නොකෑ බව හෝ දැනගනු මැනවි. මගේ නඩුව විසඳනු මැනව”යි කීවේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “කපටියාට පෙරළා කපටිකමක්ම කර ජයගන්නෙමියි මොහු විසින් සිතන ලද්දේ වන්නට ඇතැ”යි දැන, “නුඹේ සිතුවිල්ල යහපත් ය” යැයි කියා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අධිකරණයේදී නඩු තීන්දුව ප්රකාශ කිරීම
“කපටියාට (කළ යුතු) කපටි බව මනාව සිතන ලද්දකි. කපටි වූවහුට පෙරළා (කරන) කපටි බව මනාකොට අටවන ලද්දකි. ඉදින් මීයෝ යකඩ හීවැල් කෑවාහු නම්, කුමක් හෙයින් උකුස්සෝ කුමරුන් නොගෙන යන්නාහුද?”
“කපටියාටත් වඩා (අති) කපටියෝ ඇත. වංචාකාරයාට වංචාවෙන්ම පිළිතුරු දෙන්නෙක් ඇත්තේමය. පුත්රයා අහිමි වූ තැනැත්ත! හීවැල් නැති වූ තැනැත්තාට හීවැල් ලබා දෙව. එවිට හීවැල් නැති වූ තැනැත්තා නුඹේ පුතු නුඹට ආපසු ලබා දෙනු ඇත.”
එහි, සඨස්ස යනු කපටි බැවින් යුත්, කෛරාටික කමින් එක් උපායක් කොට අනුන් සන්තක දේ කන්නට වටින්නේ යයි සිතන කපටියාගේ (ක්රියාවයි). සාඨෙය්යමිදං සුචින්තිතං යනු මුලින් කළ කපටිකමට පිළිතුරු වශයෙන් කළ මේ කපටිකම, සිතන්නා වූ ඔබ විසින් මනාව සිතන ලද්දකි. පච්චොඩ්ඩිතං පටිකූටස්ස කූටං යනු කූට පුද්ගලයාට ඔබ විසින් කළ පිළිතුරු කපටිකම, (මුලින් අටවන ලද උගුලකට) පිළිතුරු වශයෙන් අටවන ලද උගුලකට සමාන අයුරින්ම කරන ලද්දකි. ඵාලං චෙ ඛාදෙය්යුං මූසිකා යනු ඉදින් මීයෝ හීවැල් හෙවත් නඟුල් තල කන්නාහු නම්, කස්මා කුමාරං කුලලා න හරෙය්යුං යනු මීයන් නඟුල් තල කද්දී උකුස්සෝ කුමක් නිසා කුමරුවන් නොගෙන යන්නාහුද? (යන අර්ථයි).
කූටස්ස හි සන්ති කූටකූටා යනු මීයන් ලවා නගුල් තල කවන ලද පුරුෂයා වන ‘මම ම කපටියා’ යයි ඔබ සිතන්නෙහිය. එබඳු කපටි පුද්ගලයෙකුට මේ ලෝකයෙහි (තවත්) බොහෝ කපටියෝ සිටිති. ‘කපටියාට කපටියෝ’ යනු කපටියාට පිළිතුරු වශයෙන් කපටිකම් කරන්නන්ට නමකි. එනම් කපටියාට පිළිතුරු දෙන කපටියන් සිටින බවයි. භවති චාපි නිකතිනො නිකත්යා යනු වංචාකාරී පුද්ගලයාගේ වංචාවට (පිළිතුරු වශයෙන් වංචා කරන) වෙනත් වංචාකාරී පුද්ගලයෙක් ඇත්තේමය. දෙහි පුත්තනට්ඨ ඵාලනට්ඨස්ස ඵාලං යනු පුතා නැති වූ පුරුෂය! ඔබ නගුල් තල නැති වූ මොහුට නගුල් තල දෙන්න. මා තෙ පුත්තමහාසි ඵාලනට්ඨො යනු ඉදින් ඔබ ඔහුට නගුල් තල නොදෙන්නෙහි නම්, ඔබේ පුතා ඔහු විසින් ගෙන යනු ඇත. (එබැවින්) ඔහුට ඒ දරුවා නොගෙන යාමට සලස්වන්න; මොහුට නගුල් තල දෙන්න. (එවිට කපටි වෙළෙන්දා) “ස්වාමීනි! මගේ පුතා දෙන්නේ නම් නගුල් තල දෙමි” යි කීවේය. (අනෙකා) “ස්වාමීනි! මගේ නගුල් තල දෙන්නේ නම් පුතා දෙමි” යි කීවේය. මෙසේ පුතා නැතිවූ තැනැත්තා පුතා ද, නගුල් තල නැතිවූ තැනැත්තා නගුල් තල ද නැවත ලබා, දෙදෙනාම තම තමන්ගේ කර්මානුරූපව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එදා කපටි වෙළෙන්දා වූයේ දැන් මේ කපටි වෙළෙන්දාමය. එදා පණ්ඩිත වෙළෙන්දා වූයේ දැන් මේ පණ්ඩිත වෙළෙන්දාමය. විනිශ්චය දුන් ඇමතියා වනාහි මම ම වූවෙමි.”
අටවන වූ කූටවාණිජ ජාතක වර්ණනාවයි.
“හිරඤ්ඤං මෙ සුවණ්ණං මෙ” (මේ මාගේ මසුරන් ය, මේ මාගේ රන් ය) යන මේ ගාථා පාඨය මුල් කරගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, සසුනෙහි නොඇලුණු, කලකිරුණු එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා මෙය දේශනා කළ සේක. මේ භික්ෂුවට (කමටහන් වශයෙන්) වෙන් කොට ගත් අරමුණක් නොතිබුණි. ශාසනයෙහි නොඇලී වසන ඒ භික්ෂුව, (අන් භික්ෂූන් විසින්) බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන එන ලදී. “මහණ, ඔබ සසුනෙහි කලකිරුණු බව සැබෑ ද?” යි ශාස්තෲන් වහන්සේ විමසූ විට, “එසේය ස්වාමීනි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “කුමන කරුණක් නිසා දැ?” යි ඇසූ විට, “කෙලෙස් වසයෙන්” යැයි හෙතෙම පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, මේ කෙලෙස් නම් පෙර තිරිසන් සතුන් විසින් පවා ගරහන ලද්දකි. ඔබ මෙබඳු ශාසනයක පැවිදිව, කුමක් හෙයින් තිරිසන් සතුන් පවා ගැරහු කෙලෙස් වසයෙන් කලකිරුණෙහි දැ?” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්ත්වයෝ හිමාල වනයෙහි වඳුරු යෝනියක උපන්හ. එක් වැදි පුත්රයෙක් ඒ වඳුරා අල්ලාගෙන අවුත් රජතුමාට දුන්නේය. ඒ වඳුරා බොහෝ කල් රජගෙදර වසමින් යහපත් වත්පිළිවෙත් ඇත්තෙක් විය; මිනිස් ලොව පවතින ක්රියා පටිපාටිය බොහෝ දුරට දැනගත්තේය. රජතුමා වඳුරාගේ වත්පිළිවෙත් ගැන පැහැදී, වැද්දා කැඳවා, “මේ වඳුරා අල්ලාගත් ස්ථානයෙහි ම මුදා හරින්න” යැයි අණ කළේය. වැද්දා ද එසේ කළේය. වඳුරු සමූහයා බෝසතාණන් වහන්සේ පැමිණි බව දැන, ඔහු දැකීම පිණිස මහත් ගල්තලාවක් මතට රැස්වී, බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ සතුටු සාමීචි කථා කොට, “යහළුව, මෙපමණ කලක් කොහි වාසය කළෙහි ද?” යි විමසූහ. “බරණැස් රජ මාලිගයේ ය” යි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් කෙසේ නිදහස් වූයේ ද?” යි ඇසූහ. “රජතුමා මා සුරතල් වඳුරෙකු කොට තබාගෙන, මගේ වත්පිළිවෙත් කෙරෙහි පැහැදී මා මුදා හැරියේය” යි කීය.
ඉක්බිති ඒ වඳුරෝ, “ඔබ මිනිසුන් අතර පවතින ගති පැවතුම් දන්නෙහිය. අපට ද ඒ ගැන කියනු මැනව; අපි ඒවා අසන්නට කැමැත්තෙමු” යි කීහ. “මගෙන් මිනිසුන්ගේ ක්රියා කලාපයන් ගැන නොඅසන්න” යි බෝසතාණෝ කීහ. “කියනු මැනව, අපි අසනු කැමැත්තෙමු” යි ඔවුහු නැවතත් කීහ. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ, “මිනිසුන් වන ක්ෂත්රියයෝ ද බ්රාහ්මණ මෙය මගේ ය, මෙය මගේ යැයි කියති. දේවල් ඇති වී නැති වන බැවින් අනිත්ය ස්වභාවය නොදනිති. දැන් ඒ අන්ධ බාලයන්ගේ ක්රියා කලාපය අසව්” යැයි පවසා මේ ගාථාවන් වදාළහ:
“මේ මාගේ මසුරන් ය, මේ මාගේ රන් ය කියමින් ආර්ය ධර්මය නොදන්නා නුවණ නැති මිනිසුන්ගේ දිවා රෑ දෙකෙහි පවත්නා කථාව මෙයම ය.”
“නිවසක් පාසා ගෘහපතියෝ දෙදෙනෙක් වෙති. ඔවුන් අතරින් එකෙක් (බිරිඳ) රැවුල නැත්තේය; එල්ලෙන පියයුරු ඇත්තේය; ගෙතූ කෙස් වැටි ඇත්තේය; විදින ලද කන් ඇත්තේය. (ස්වාමියා විසින්) බොහෝ ධනය දී මිලට ගන්නා ලද්දේය. හෙතෙම (ඒ බිරිඳ) ජනයාට වචන නමැති කටුවෙන් අනියි.”
යනුවෙන් මේ ගාථාවන් පැවසූහ.
එහි හිරඤ්ඤං මෙ සුවණ්ණං මෙ යනු දේශනාවේ මාතෘකාව පමණි. මේ පද දෙකෙන් දසවිධ රත්නයන් ද, හැල්, වී, යව ආදී පූර්වාන්න කෙත් වතු ද, මුං, මෑ, තල ආදී අපරාන්න කෙත් වතු ද, දෙපා සිව්පා සතුන් ද යන මේ සියල්ල දක්වමින් “මේවා මගේ ය, මේවා මගේ ය” යි කීවේ ය. එසා රත්තිං දිවා කථා යනු මෙය මිනිසුන්ගේ දිවා රෑ දෙකෙහි නිතර පවත්නා කථාව යි. ඔවුහු “පංචස්කන්ධය අනිත්ය ය”යි කියා හෝ “ඇති වී නැති වී යන්නේ ය”යි කියා හෝ වෙනත් දෙයක් නොදනිති; මෙසේ මගේ ය, මගේ යයි කියමින් වැලපෙමින් හැසිරෙති. දුම්මෙධානං යනු ප්රඥාව නැතියවුන්ගේ බවයි. අරියධම්මං අපස්සතං යනු බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ධර්මය හෝ, නිදොස් වූ නව ලෝකෝත්තර ධර්මය හෝ නොදකින්නවුන්ට ඇත්තේ මේ කථාව ම ය. “අනිත්ය ය” කියා හෝ “දුක ය” කියා හෝ වෙනත් කථාවක් ඔවුන්ට ඇත්තේම නැත.
ගහපතයො යනු නිවසෙහි අධිපති වූවෝ ය. එකො තත්ථ (එහි එක් අයෙක්) යනු නිවසේ අධිපති වූ මේ දෙදෙනා අතුරින් එක් අයෙකි; මෙය ස්ත්රිය අරබයා කියයි. එහි වෙණිකතො යනු ගෙතූ කොණ්ඩය ඇති හෙවත් නොයෙක් ආකාරයෙන් සකස් කරන ලද කෙස් කළඹ ඇති බවයි. අථො අඞ්කිතකණ්ණකො යනු විදින ලද කන් ඇති හෙවත් සිදුරු කළ කන් ඇති බවට, එල්ලෙන කන් ඇති බව ගලපා කීයේ ය. කීතො ධනෙන බහුනා යනු රැවුල නැති, එල්ලෙන පියයුරු ඇති, ගෙතූ කොණ්ඩය ඇති, විදින ලද කන් ඇති මේ තැනැත්තිය, මව්පියන්ට බොහෝ ධනය දී මිලට ගෙන, සරසා, ආභරණ පළඳවා, යානයකට නංවා මහත් පිරිවරින් ගෙදරට ගෙනෙන ලද්දී ය. සො තං විතුදතෙ ජනං යනු ඒ ගෘහපතිනිය පැමිණි දින සිට පටන් ගෙන, ඒ නිවසේ සිටින දාස කම්කරුවන් ආදී ජනයාට “එම්බා දුෂ්ට දාසය, දුෂ්ට දාසිය, තොපි මෙය නොකරව්” යැයි කියමින් මුවින් නිකුත් වන වචන නමැති ආයුධයෙන් අනියි; පහර දෙයි. ස්වාමියා මෙන් වී කටයුතු විමසයි. මෙසේ “මිනිස් ලොව පවතින්නේ අතිශයින්ම අයෝග්ය දෙයකි” යි කියමින් මිනිස් ලොවට ගැරහී ය.
එය අසා සියලු වඳුරෝ, “නොකියව, නොකියව! අපි නුසුදුසු දෙයක් ඇසුවෙමු” යි කියමින් දෑතින් කන් තදින් වසා ගත්හ. “මේ ස්ථානයේ දී අප විසින් මේ අයෝග්ය දෙය අසන ලදී” යැයි කියා ඒ ස්ථානයට ද ගරහා වෙනත් තැනකට ගියහ. ඒ ගල්තලාව ද “ගරහිත පිට්ඨි පාෂාණය” (ගැරහුම් කළ ගල්තලාව) යනුවෙන් ප්රකට විය.
මනුෂ්යයන්ගේ ක්රියා කලාපය ගැන අසා පිළිකුල් වූ වානරයන් දෑත්වලින් කන් වසා
ගැනීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල වඳුරු සමූහයා මේ බුද්ධ පිරිස වූහ; වඳුරු රජු වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
නව වැනි වූ ගරහිත ජාතක වර්ණනාව යි.
“සුඛං ජීවිතරූපොසි” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සේක්, තමන් වහන්සේ ඝාතනය කිරීමට දැරූ උත්සාහයක් මුල් කරගෙන දේශනා කළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දෙව්දත් තෙරුන් මා මැරීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවෙයි. පෙර ආත්මයකත් මාව මැරීමට උත්සාහ ගත්තේ වී නමුත්, මා තුළ මදකුදු තැති ගැන්මක්වත් ඇති කරවන්නට ඔහුට නොහැකි විය” යයි වදාරා අතීත සිද්ධිය ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර යසපාණි නම් රජතුමා රාජ්යය කළේය. “කාලක” නමැත්තා ඔහුගේ සේනාපතියා විය. එකල “ධම්මධජ” නම් වූ බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ පුරෝහිතයා වූ සේක. රජතුමාගේ හිසකෙස් සකසන කපුවා “ඡත්තපාණී” නම් විය. රජතුමා දැහැමින් රජකම් කළද, ඔහුගේ සේනාපතියා විනිශ්චය කරමින් අල්ලස් කයි. අසම්මුඛයෙහි (නැති තැන) දොස් කියන මොහු අල්ලස් ගෙන අයිතිකරුවන් අහිමියන් බවටත්, අහිමියන් හිමියන් බවටත් පත් කරයි. ඉක්බිති එක් දිනක් නඩු විනිශ්චයකින් පැරදුණු මිනිසෙක් දෑත් ඔසවා හඬමින් අධිකරණයෙන් නික්මෙන්නේ, රජුට උපස්ථාන කිරීමට යන්නා වූ බෝසතාණන් වහන්සේ දැක උන්වහන්සේගේ පාමුල වැටුණේය. “ස්වාමීනි! නුඹවහන්සේ වැනි අය රජතුමාට අර්ථයෙන් ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරද්දී ‘කාලක’ සේනාපතියා අල්ලස් ගෙන අහිමියන් හිමියන් බවට පත් කරයි” කියමින් තමාගේ පරාජය කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ කරුණාව උපදවාගෙන, “පින්වත, එව! නුඹේ නඩුව මම විසඳන්නෙමි”යි ඔහු රැගෙන අධිකරණයට ගියහ. මහජනයා රැස් වූහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ නඩුව නැවත විසඳා සැබෑ අයිතිකරුටම අයිතිය ලබා දුන් සේක.
මහජනයා සාධුකාර දුන්හ. ඒ ශබ්දය විශාල විය. රජතුමා එය කිනම් ශබ්දයක්දැයි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, වැරදි තීන්දුවක් දුන් නඩුවක් ධම්මධජ පඬිතුමා විසින් නැවත විනිශ්චය කරන ලදී. මේ එහි සාධුකාර ශබ්දයයි.” රජතුමා සතුටු වී බෝසතාණන් වහන්සේ කැඳවා, “ඇදුරුතුමනි, නුඹ නඩුව විසඳුවෙහිදැයි” ඇසීය. “එසේය මහරජ, කාලක විසින් වැරදි තීන්දුවක් දුන් නඩුවක් මා විසින් විසඳන ලදැයි” කී කල්හි, “මෙතැන් පටන් නුඹම නඩු විසඳන්න. එය මටද කනට සුවයක් වන්නේය. ලෝකයාටද වැඩක් සිදුවන්නේය”යි කියා, අකමැති වන්නා වූ ඔහුගෙන් “සත්ත්වයන්ට අනුකම්පාවෙන් විනිශ්චයාසනයෙහි හිඳිනු මැනවැ”යි ඉල්ලා සිට කැමති කරවා ගත්තේය. එතැන් පටන් බෝසතාණන් වහන්සේ අධිකරණයෙහි හිඳිමින් සැබෑ අයිතිකරුවන්ටම අයිතිය ලබා දෙති.
කාලක එතැන් පටන් අල්ලස් නොලබන්නේ ලාභයෙන් පිරිහී, බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ වෛර බැඳ ගත්තේය. හෙතෙම, “මහරජ! ධම්මධජ පඬිතුමා නුඹවහන්සේගේ රාජ්යය පතන්නේය”යි කියා බෝසතාණන් හා රජතුමා අතර භේද ඇති කළේය. රජතුමා එය නොඅදහා, “එසේ නොකියව”යි ප්රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් ඔහු විසින්, “ඉදින් මගේ කීම නොපිළිගන්නේ නම්, ඔහු පැමිණෙන අවස්ථාවෙහි කවුළුවෙන් බලනු මැනවි. මොහු විසින් සියලු නගරයම තමන් අතට පත් කරගෙන ඇති සැටි එවිට පෙනෙනු ඇතැ”යි කියන ලදී. රජතුමා ඔහුගේ නඩු අසන පිරිස දැක, “මේ ඔහුගේම පිරිසය”යි සිතා භේදභින්න වී, “කුමක් කරමුද සේනාපතිය?”යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මොහු මැරීම වටී” යයි හෙතෙම කීය. “ප්රසිද්ධ දෝෂයක් නොදක්නේ කෙසේ මරන්නෙමුදැයි” රජු ඇසීය. “එක් උපායක් ඇතැ”යි කීය. “කවර උපායක්දැයි” ඇසීය. “ඔහුට කළ නොහැකි වැඩක් පවරා, එය කළ නොහැකි වූ විට ඒ දෝෂයෙන් මරන්නෙමු”යි කීය. “කළ නොහැකි ක්රියාව කුමක්දැයි” ඇසීය. “මහරජ, සරුබිමක සිටුවන ලද ගස් ඇති උයනක් ඵල දරන්නේ වසර දෙක තුනකිනි. නුඹ වහන්සේ ඔහු කැඳවා, ‘හෙට උයන් කෙළි කෙළින්නෙමි. මට උයනක් මවා දෙන්නැ’යි කියනු මැනවි. ඔහුට උයන මවා දීමට නොහැකි වන්නේය. එවිට ඒ දෝෂය මුල්කොට ගෙන මරන්නෙමු”යි කීවේය.
රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ අමතා, “පඬිතුමනි, අපි පැරණි උයනේ බොහෝ කලක් ක්රීඩා කළෙමු. දැන් අලුත් උයනක ක්රීඩා කරනු කැමැත්තෙමු. හෙට ක්රීඩා කරන්නෙමු. අපට උයනක් මවා දෙව. ඉදින් උයනක් මවා දෙන්නට නොහැකි වන්නෙහි නම් නුඹගේ ජීවිතය නැතැ”යි කීය. බෝසතාණන් වහන්සේ ‘අල්ලස් නොලැබෙන කාලක විසින් රජතුමා බිඳවන ලද වන්නේය’යි දැන, “පුළුවන් වී නම් කරන්නෙමු මහරජතුමනි”යි කියා ගෙට ගොස් යහපත් බොජුන් අනුභව කොට සිතමින් සයනෙහි වැතිරුණහ. ශක්රයාගේ වාස භවනය උණුසුම් ආකාරයක් දැක්වීය. ශක්රයා ඒ ගැන ආවර්ජනා කරන්නේ බෝසතාණන් වහන්සේගේ සිත දැන, වහා පැමිණ බෝසතුන්ගේ සිරියහන් ගැබට පිවිස අහසෙහි සිට, “පඬිතුමනි, කුමක් සිතන්නෙහිදැයි” විචාළේය. “නුඹ කවරෙක්දැයි” ඇසීය. “මම ශක්රයා වෙමි”යි කීවේය. “රජතුමා මට උයනක් සාදන්නට කීවේය. ඒ ගැන සිතන්නෙමි”යි කීය. “පඬිතුමනි, නොසිතව. මම නුඹට නන්දන වනය හා චිත්රලතා වනය බඳු උයනක් මවා දෙන්නෙමි. කවර ස්ථානයක මවම්දැයි” ඇසීය. “අසවල් ස්ථානයේ මවනු මැනවි”යි කීය. ශක්රයා උයන මවා දෙව්පුරයටම ගියේය.
පසුදින බෝසතාණන් වහන්සේ උයන ඇසින් දැක ගොස් රජතුමාට, “මහරජතුමනි, මා විසින් උයනේ වැඩ නිම කරන ලදී. එහි ක්රීඩා කළ මැනවැ”යි කීහ. රජතුමා ගොස් දහඅට රියන් උසැති මනෝශිලා පාටින් යුත් ප්රාකාරයකින් වටකරන ලද, දොරටු අට්ටාලවලින් යුතු, මල් හා ගෙඩිවල බරෙන් නැමුණු නොයෙක් ගස්වැල්වලින් අලංකාර කරන ලද උයන දැක කාලකගෙන් විචාළේය. “පඬිතුමා විසින් අපගේ වචනය ඉටු කරන ලදී. දැන් කුමක් කරමුදැයි” ඇසීය. “මහරජතුමනි, එක රැයකින් උයනක් මවන්නට හැකි අයෙකුට රජකම ගන්නට නොහැකි වෙයිද? දැන් කුමක් කරමුදැයි” ඇසීය. “කළ නොහැකි තවත් ක්රියාවක් ඔහු ලවා කරවමු”යි කීය. “කුමන ක්රියාවක්දැයි” ඇසීය. “සත්රුවන්වලින් යුත් පොකුණක් නිර්මාණය කරවමු”යි කීය. රජතුමා “යහපතැ”යි කියා බෝසතාණන් අමතා, “ඇදුරුතුමනි, ඔබ පළමුකොට උයන මවන ලදී. ඊට සුදුසු සත්රුවනින් කරන ලද පොකුණක් මවනු මැනවි. ඉදින් මවා දෙන්නට නොහැකි වන්නේ නම් ඔබගේ ජීවිතය නැතැ”යි කීය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “යහපති මහරජතුමනි, හැකි වන්නාහු නම් ඉදිකරන්නෙමු”යි කීහ. ඉක්බිති ශක්රයා ඔහු වෙනුවෙන් සෝභාවෙන් අගතැන් පත්, බසින තොටවල් සියයකින් යුත්, ආරුක්කු දහසකින් යුත්, පස් පියුමෙන් ගැවසී ගත් නන්දා පොකුණ හා සමාන පොකුණක් මැවීය.
බෝසතාණන් වහන්සේ පසු දින එයද ප්රත්යක්ෂ කරගෙන, “දේවයන් වහන්ස, පොකුණ මවන ලදී” යයි රජුට දැන්වූහ. රජතුමා එයද දැක, “දැන් කුමක් කරමුදැයි” කාලකගෙන් විචාළේය. “උයනට යෝග්ය ගෙයක් මවන ලෙස අණ කරනු මැනවි දේවයන් වහන්සැ”යි හෙතෙම කීය. රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් අමතා, “දැන් ඇදුරුතුමනි, මේ උයනට ද පොකුණට ද යෝග්ය වන මුළුමනින්ම දළවලින් (ඇත් දළින්) කරන ලද ගෙයක් ඉදිකරව. ඉදින් ඉදි නොකරන්නේ නම් නුඹේ ජීවිතය නැතැ”යි කීවේය. ඉක්බිති ඔහු වෙනුවෙන් ශක්රයා ගෙයක්ද මැව්වේය. බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවන දවසේ එයද ප්රත්යක්ෂ කොට රජුට දැනුම් දුන්හ. රජතුමා එයද දැක “කුමක් කළයුතුදැයි” කාලකගෙන් විචාළේය. “ගෙට යෝග්ය වූ මැණිකක් මවන ලෙස අණ කරව මහරජතුමනි”යි කීවේය. රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අමතා, “පඬිතුමනි, මේ දන්තයෙන් කළ ගෙට යෝග්ය මැණිකක් සකස් කරන්න. මැණික් එළියෙන් හැසිරෙන්නෙමු. ඉදින් සකසන්නට නොහැකි වන්නේ නම් නුඹේ දිවි නැතැ”යි කීවේය. ඉක්බිති ඔහු වෙනුවෙන් ශක්රයා මැණිකද මැවීය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජතුමාට විශ්මිත ඇත්දළ මාලිගාව පෙන්වීම
බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවන දවසේ එයද ප්රත්යක්ෂ කොට රජතුමාට දැන්වූහ. රජතුමා එය දැක, “දැන් කුමක් කරන්නෙමුදැයි” විචාළේය. “මහරජතුමනි, ධම්මධජ බමුණාට කැමති කැමති දේ කරදෙන දෙවියෙකු ඇතැයි සිතමි. දැන් දෙවියෙකුටත් මවන්නට නොහැකි යමක් කරන්නට අණ කරනු මැනවි. චතුරංගයෙන් (අංග හතරකින්) යුත් මිනිසෙකු දෙවියෙකුටවත් මවන්නට නොහැකිය. ඒ නිසා අංග හතරකින් යුත් උයන් පාලකයෙක් මා වෙනුවෙන් මවන්නැයි කියනු මැනවැ”යි කීය. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ අමතා, “ඇදුරුතුමනි, නුඹ විසින් අපට උයනක්, පොකුණක්, දතින් නිමවන ලද ප්රාසාදයක් හා එය ආලෝක කිරීම පිණිස මැණිකක් මවන ලදී. දැන් මගේ උයන රකින අංග හතරකින් යුත් උයන්පල්ලෙකු මවනු මැනවි. ඉදින් නොමවන්නේ නම් නුඹේ ජීවිතය නැතැ”යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ “යහපත සාමීනි, පුළුවන් වී නම් මවන්නෙමි” කියා ගෙට ගොස් යහපත් අහර වළඳා සැතපී උදෙන්ම පිබිදී, “සක්දෙව් රජ යමක් තමන්ට මවන්නට හැකි නම් ඒ දේ මැව්වේය. එහෙත් අංග හතරකින් යුත් උයන් පාලකයෙකු මැවිය නොහැකිය. මෙසේ ඇති කල්හි අනුන් අතින් මැරෙනවාට වඩා වනයෙහි අනාථව මරණයට පත්වීම උතුම්ය”යි සිතූහ. ඔහු කිසිවෙකුට නොකියා පහයෙන් බැස ප්රධාන දොරටුවෙන්ම නුවරින් නික්මී වනයට පිවිස එක්තරා ගසක් මුල සත්පුරුෂ ධර්මය සිහිපත් කරමින් හිඳ ගත්හ.
සක්දෙවිඳු ඒ කාරණය දැන වැද්දෙකු මෙන් වෙස් වළාගෙන බෝසතුන් වෙත එළඹ, “බමුණාණෙනි, සියුමැලි වූ, දුකක් දැක නැත්තා වූ කෙනෙකු මෙන් පෙනෙන නුඹ මේ අරණට පිවිස කුමක් කරමින් සිටින්නෙහිදැයි” කියා ඒ කරුණ විචාරමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“ඔබ සැපසේ දිවි ගෙවූ ස්වභාවයකින් යුක්තය. රටින් පිටව ජලය නැති වනයට පැමිණියෙහිය. ඒ නුඹ හුදකලාව කැලේ ගසක් මුල දිළින්දෙකු මෙන් ධ්යාන කරන්නෙහිය.”
එහි සුඛං ජීවිත රූපොසි යනු, නුඹ සැපසේ ජීවත් වූවෙකුට සමානව සැපසේ වැඩී, දැන් ඒ සැප විනාශ වූවෙකු මෙනි. රට්ඨා යනු ජනාකීර්ණ ස්ථානයෙන් හෙවත් රටින් නික්මයි. විවන මාගතො යනු ජලය නැති ස්ථානය වන වනයට පිවිසියේය. රුක්ඛ මූලෙ යනු ගස ළඟයි. කපණො විය ඣායසි යනු දිළින්දෙකු මෙන් තනිව හිඳිමින් සිතින් ගැඹුරෙන් සිතයි. “මේ කුමක් සිතහිදැ”යි විචාළේය.
ඒ අසා බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවන ගාථාව කී සේක.
“මා සැපසේ ජීවත් වූ ස්වභාව ඇත්තෙමි. තම රටින් නික්ම ජලය නැති වනයට ආයෙමි. තනිව දිළින්දෙකු මෙන් බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන්ගේ දහම් සිහි කරමින් ධ්යාන කෙරෙමි.”
එහි සතං ධම්මං අනුස්සරං යන්නෙහි අරුත මෙයයි: “යහලුව, එය සත්යයකි. මම සැපවත් දිවියක් ඇත්තේ සිය රටින් වනයට පැමිණියෙමි. ඒ මම තනිව මේ කැලයෙහි ගස් මුලක හිඳගෙන දිළින්දෙකු මෙන් ධ්යාන කරමි. ඔබ ‘මේ කුමක් සිතහිද’ යනුවෙන් මගෙන් යමක් විමසුවේද, එය ඔබට කියා දෙමි. මම වනාහි සත්පුරුෂ ධර්මය සිහි කරමින් මෙහි සිටින්නෙමි.” සතං ධම්මං යනු බුදු, පසේ බුදු, ශ්රාවක ආදී සත්පුරුෂයන්ගේ හා නුවණැතියන්ගේ ධර්මයයි. ලාභ, අලාභ, අයස, යස, නින්දා, ප්රශංසා, සැප, දුක් යනු මේ අටවැදෑරුම් වූ ලෝක ධර්මයයි. මේ අටලෝ දහමින් මඩනා ලද සත්පුරුෂයෝ කම්පා නොවෙති; නොසැලෙති. මේ මෙහි කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුත් සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි. “මේ සත්පුරුෂ ධර්මය සිහි කරමින් හිඳින්නෙමි”යි මෙයින් දක්වයි.
ඉක්බිති ඔහුට ශක්රයා, “බමුණාණෙනි! මෙසේ ඇති කල්හි මේ ස්ථානයෙහි කුමක් හෙයින් හිඳින්නෙහිදැ”යි ඇසීය. “රජතුමා අංග හතරකින් සමන්විත උයන් පාලකයෙකු ගෙන්වයි මට නියම කරයි. එවැන්නෙකු ලැබිය නොහැකිය. අනුන් අතින් සිදුවන මරණයෙන් මට පලක් නැත. කැලයට පිවිස අනාථව මැරෙන්නෙමියි සිතා මෙහි පැමිණ හුන්නෙමි”යි කීහ. “බමුණ! මම සක්දෙව් රජය. මා විසින් නුඹට උයන් ආදිය මවන ලදී. එහෙත් අංග සතරකින් යුත් උයන් පල්ලෙකු මැවීමට මට නොහැකිය. තොපගේ රජතුමාගේ හිසකෙස් සරසන කපුවා ඡත්තපාණි නම් වෙයි. ඒ කපුවා අංග සතරකින් යුක්තය. ඔහු උයන් පල්ලා කරන ලෙස කියව”යි කීය. මෙසේ ශක්රයා බෝසතාණන් වහන්සේට ඔවදන් දී, “බිය නොවන්නැ”යි සනසා තමන්ගේ දෙව්ලොවටම ගියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ ගෙට ගොස් උදේ ආහාර අනුභව කොට, රජගෙට ගොස් “ඡත්තපාණි” ද එහිදීම දැක අතින් අල්ලාගෙන, “යහලුව ඡත්තපාණි! නුඹ අංග සතරකින් සමන්විත වූවෙක්දැයි” විචාළහ. “කවරෙක් නුඹට මගේ අංග හතරකින් යුත් බව කීවහුදැයි” කී කල්හි, “සක්දෙව් රජය”යි කියා, “කුමක් සඳහා කීවාදැයි” විමසන ලද්දාහු මේ කාරණය සඳහා යැයි සියල්ල කීහ. හෙතෙම, “එසේය, මම අංග සතරකින් යුක්ත වෙමි”යි කීවේය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහු අතින් අල්ලාගෙනම රජු සමීපයට ගොස්, “මහරජතුමනි! මේ ඡත්තපාණි අංග සතරකින් සමන්විතයි. උයන් පාලකයෙකුගෙන් ප්රයෝජනයක් ඇති නම් කැමති පරිදි මොහු උයන් පාලකයා කරනු මැනවැ”යි කීහ. ඉක්බිති රජතුමා, “නුඹ චතුරංග සමන්නාගතදැයි” ඔහුගෙන් විචාළේය. ඔහු “එසේය මහරජතුමනි”යි කීහ. “කවර අංග සතරකින් යුක්ත වූවෙහිදැයි” ඇසීය.
“දේවයන් වහන්ස! මම ඊර්ෂ්යා නොකරන්නෙක් වෙමි. මත්පැන් පානය නොකරන්නෙක් වෙමි. මම ඇලුම් නැත්තෙක් වෙමි. අක්රෝධයෙහි පිහිටියේ වෙමි යන කරුණු හතරින් යුක්ත වෙමි.”
“මහරජතුමනි! මා තුළ ඊර්ෂ්යාව නැත. මා විසින් මත්පැන් පානය කරනු නොලබයි. අනුන් කෙරෙහි මට ඇල්මක් හෝ ක්රෝධයක් නැත. මේ සතර අංගයන්ගෙන් මම යුක්ත වෙමි”යි කීය.
ඉක්බිති රජතුමා, “එම්බා ඡත්තපාණි, ‘ඊර්ෂ්යා නොකරන්නෙක් වෙමි’යි කියන්නෙහිදැ”යි ඔහුගෙන් ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස! ඊර්ෂ්යා නොකරන්නෙක්මි.” “කිනම් අරමුණක් දැක ඊර්ෂ්යා නොකරන්නෙක් වූවෙහිද?” “දේවයන් වහන්ස! අසන සේක්වා”යි කියා තමා ඊර්ෂ්යා නොකරන කාරණය කියමින් මෙම ගාථාව කීවේය.
“රජතුමනි! ස්ත්රියක් නිසා පුරෝහිත බමුණා බන්ධනයට (සිර කිරීමට) පැමිණවීමි. හෙතෙම මාව යහපතෙහි පිහිටවීය. ඒ නිසා මම ඊර්ෂ්යා නොකරන්නෙක් වෙමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “දේවයන් වහන්ස! මම පෙර මෙම බරණැස් නගරයෙහිම නුඹ වැනිම රජකෙනෙක් වී බිසවගේ කීමට රැවටී පුරෝහිත බමුණා බන්ධනයට පැමිණ වූයෙමි.”
“යම් තැනක බාලයෝ (මෝඩයෝ) බැබළෙද්ද (බලවත් වෙද්ද), එහි නොබැඳුණු අය බඳිනු ලැබෙත්. යම් තැනක නුවණැත්තෝ බැබළෙද්ද, එහි බැඳුණු අයද මුදනු ලැබෙත්.”
මේ ජාතකයෙහි ආවා වූ ක්රමයටම, එක් කලෙක මොහු ඡත්තපාණී රජ වී සිටියදී, තමාගේ මනදොළ නොපුරන බෝසතුන් නසනු කැමති දේවිය විසින් බිඳවන ලද්දේ, සේවකයන් හැටහතර දෙනෙකු සමඟ බෝසතුන්වද බැන්දවූහ. එකල බැඳ ගෙනෙන ලද බෝසතාණන් වහන්සේ දේවියගේ දොස් සිදුවූ පරිදි කියා තමා මිදුනාහු, රජතුමා විසින් හිර කරන ලද ඒ සියලුම සේවකයන් ද නිදහස් කරවා, “ඔවුන්ගේද දේවියගේද අපරාධය ඉවසනු මැනවි මහරජතුමනි”යි අවවාද කළහ. සියල්ලම යට කියන ලද ආකාරයටම විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.
එකල්හි ඒ මම මෙසේ සිතුවෙමි: “මම සොළොස් දහසක් ස්ත්රීන් හැර මේ එකම තැනැත්තියට කෙලෙස් වශයෙන් සංග්රහ කරන්නේ නමුදු ඇය තෘප්තියට පත් කරන්නට නොහැකි වීමි. මෙසේ ආසාව පුරවන්නට අපහසු ස්ත්රීන් කෙරෙහි කිපීම නම්, ඇඳි වත කිළිටි වන කල්හි ‘කුමක් නිසා වස්ත්රය කිලිටි වන්නෙහිදැ’යි කියා වස්ත්රයට කිපීමට සමානය. අනුභව කළ බත අසූචි බවට පත්වන කල්හි ‘කුමක් නිසා මේ ස්වභාවයට පත් වූයෙහිදැ’යි කියා බතට කිපීමට සමාන වෙයි. මෙතැන් පටන් යම්තාක් රහත් බවට නොපැමිණෙම්ද, ඒ තාක් කෙලෙස් නිසා මට ඊර්ෂ්යාව නූපදීවා”යි අධිෂ්ඨාන කළෙමි. එතැන් පටන් මම ඊර්ෂ්යාව නැත්තෙක් වෙමි. මේ කරුණු සඳහා තස්මාහං අනුසුය්යකො යි කීය.
ඉක්බිති රජතුමා, “යහලු ඡත්තපාණිය! කිනම් අරමුණක් දැක මත්පැන් නොබොන්නෙක් වූයෙහිදැ”යි විචාළේය. ඔහු ඒ කරුණ ප්රකාශ කරමින් මෙම ගාථාව කීවේය.
“මහරජ! සුරාවෙන් මත් වූ මම පුතුගේ මස් කෑවෙමි. ඒ ශෝකයෙන් මඩනා ලද මම, මත්පැන් බීමෙන් වැළකුණෙමි.”
මහරජතුමනි! මම පෙර නුඹ වගේම බරණැස් රජ වී මත්පැනින් තොරව පැවතීමට නොහැකි වීමි. මස් නැතිව බත් බුදින්නට නොහැකි වීමි. නගරයෙහි පොහෝ දිනයන්හි සතුන් මරන්නේ නැත. අරක්කැමියා දින පහළොවකට සෑහෙන්නට මස් ගෙනවිත් තැබුවේය. එසේ තැබූ ඒ මස් බල්ලෝ කෑවාහුය. අරක්කැමියා පොහෝ දිනයේ මස් නොලැබ, රජතුමාට නොයෙක් රසයෙන් යුත් බොජුන් පිස ප්රාසාදයට ගෙන ගොස් පිළිගන්වන්නට නොහැකි ව, බිසවුන් වෙත එළඹ, “දේවීන් වහන්ස! අද මා විසින් මස් නොලබන ලදී. මස් නැති ආහාර ගෙනවිත් තැබීමට නොහැක්කෙමි. කුමක් කරම්දැ”යි ඇසීය. “දරුව! මගේ පුතා රජතුමාට ප්රියමනාපයි. මගේ පුතා දැක රජතුමා දරුවා සිඹිමින් වැළඳ ගනිමින් තමන් අනුභව කරන බවක්වත් නොදනියි. මමම පුතා සරසා රජතුමාගේ උකුලෙහි හිඳුවන්නෙමි. ඔහු පුතා සමග සෙල්ලම් කරන අවස්ථාවෙහි නුඹ බත් ගෙනවිත් තබව”යි කීවාය. ඈ මෙසේ කියා තම සුරතල් පුතු සරසා රජතුමාගේ උකුලෙහි හිඳවූවාය. රජතුමා පුතා සමග සෙල්ලම් කරන අවස්ථාවෙහි අරක්කැමියා බත් පිළිගැන්වීය. රජතුමා සුරාමදයෙන් මත් වූයේ බඳුනෙහි මස් නොදැක, “මස් කොහිදැ”යි විචාරා, “දේවයන් වහන්ස! අද පෝය නිසා සතුන් නොමරන බැවින් මස් නොලැබුණේය”යි කී කල්හි, “මට නම් මස් හිඟ නැතැ”යි කියා උකුලෙහි හුන් ආදරණීය පුතුගේ ගෙල කරකවා මරණයට පත්කොට අරක්කැමියා ඉදිරියට දමා, “වහා සකසාගෙන එව”යි කීවේය. අරක්කැමියා එසේ කළේය. රජතුමා පුතුගේ මස් සමග බත් අනුභව කළේය. රජතුමාට ඇති බිය නිසා හැඬීමට හෝ වැළපීමට හෝ කථා කිරීමට හෝ සමත් එක් කෙනෙක්වත් නොවීය.
රජතුමා අනුභව කොට යහන් මතුයෙහි නින්දට එළඹ, අලුයම් කාලයෙහි පිබිදී පහවූ මත් ගතිය ඇත්තේ, “මගේ පුතා ගෙනව”යි කීවේය. ඒ අවස්ථාවෙහි දේවීන් වහන්සේ අඬමින් රජ පාමුල වැටුණාය. “කිම සොඳුරිය?”යි කී කල්හි, “දේවයන් වහන්ස, ඊයේ නුඹ වහන්සේ විසින් පුතා මරා පුතාගේ මස් සමග බත් අනුභව කරන ලදී”යයි කීවාය. රජතුමා පුත්ර ශෝකයෙන් අඬා වැළපී, “මට මේ දුක සුරාපානය නිසා උපන්නක්” යයි සිතා සුරාපානයෙහි දොස් දැක, “මෙතැන් පටන් යම්තාක් රහත් බවට නොපැමිණෙම්ද, ඒ තාක් මෙබඳු විනාශකාරී සුරාව නම් නොබොන්නෙමි”යි පස් ගෙන මුඛය පිසදමා අධිෂ්ඨාන කළේය. එතැන් පටන් මම මත්පැන් නම් නොබීවෙමි. මේ කරුණු පැහැදිලි කිරීම සඳහා මත්තො අහං මහාරාජා යන මේ ගාථාව කීවේය.
ඉක්බිති රජතුමා, “යහලුව! කිනම් අරමුණක් දැක ඇලුම් නැත්තෙක් (ස්නේහයක් නැත්තෙක්) වූයේදැ”යි ඔහුගෙන් විචාළේය. ඔහු ඒ කරුණ කියමින් මෙම ගාථාව කීවේය.
“රජතුමනි! මම කිතවාස නම් රජුගේ පුතා වූයෙමි. පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්රය බිඳ දමා මරණින් මතු අපාගත වූයෙමි. මා තුළ කිසිවක් කෙරෙහි ඇල්මක් නැත්තේ ඒ කාරණය නිසාය.”
මහරජතුමනි! පෙර මම බරණැස් නුවර කිතවාස නම් රජ වීමි. ඒ මට පුතෙක් උපන්නේය. දේහ ලක්ෂණ පාඨකයෝ කුමරු දැක, “මහරජතුමනි! මේ කුමාරයා පැන් නොලබා මැරෙන්නේය”යි කීවාහුය. එබැවින් ‘දුෂ්ට කුමාරයා’ යයි ඔහුට නම් තැබීය. ඔහු වැඩිවියට පත්වූයේ යුවරජකම කරවීය. රජතුමා දුෂ්ට කුමාරයා පසුපස හෝ ඉදිරිපස හෝ තබාගෙන හැසිරෙයි. පැන් නොලැබ මැරෙන්නේය යන බියෙන් සතර දොරටුවෙහිද නගරය ඇතුළතද ඒ ඒ තැන ඔහු වෙනුවෙන් පොකුණු කරවීය. සතර මංසන්ධිවල මණ්ඩප කරවා පැන් තාලි තැබ්බවීය. හෙතෙම (කුමරා) එක් දිනක් අලංකාරයෙන් සැරසී තමන්ම උයනට යන්නේ අතරමගදී පසේ බුදුවරයෙකු දුටුවේය. මහජනයා පසේ බුදුරජුන් දැක උන්වහන්සේටම වඳිති; පසසති; ඇඳිලි බඳිති.
රජකුමරා, “මා වැන්නෙකු සමග යන්නෝ මේ මුඩු මහණාට වඳිති; පසසති; ඇඳිලි බඳිති” යයි සිතුවේය. ඔහු කිපුණේ ඇතා පිටින් බැස පසේ බුදුන් වෙත එළඹ, “ශ්රමණය, ඔබ විසින් බත් ලබන ලදීදැ”යි අසා, “එසේය කුමාරයෙනි”යි වදාළ කල්හි, උන්වහන්සේගේ අතින් පාත්රය ගෙන බිම හෙළා, බත් සමග පොඩි කර, පා පහරින් සුණු විසුණු කළේය. පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ “ඒකාන්තයෙන් මේ සත්ත්වයා විනාශ වී”යයි සිතා ඔහුගේ මුහුණ බැලූ සේක. කුමාරයා, “ශ්රමණය! මම කිතවාස රජුගේ පුත්රයාය. නමින් දුෂ්ට කුමාරයාය. නුඹ මා කෙරෙහි කිපී ඇස් ඇර බලන්නේ කුමක් කරන්නෙහිදැ”යි ඇසීය.
පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දානය අහිමිව අහසට පැන නැගී උතුරු හිමාලයෙහි පිහිටි ගන්ධමූල පර්වත පෙදෙසටම වැඩි සේක. කුමාරයාටද ඒ අවස්ථාවෙහිදීම කළා වූ පව විපාක දුන්නේය. හෙතෙම “දැවෙන්නෙමි! දැවෙන්නෙමි!” යයි හටගත් ශරීර දාහයෙන් එහි වැටුණේය. තිබූ තාක් සියලු පැන් සිඳුණේය. සැලිවල ජලයද සිඳී ගියේය. ඔහු එතනම මරණයට පත්ව අවීචි මහ නිරයෙහි උපන්නේය. රජතුමා ඒ පුවත අසා පුත්ර ශෝකයෙන් මඬනා ලද්දේ මෙසේ සිතුවේය: “මට මේ ශෝකය ප්රිය වස්තුවක් නිසා උපන්නේය. ඉදින් මට ස්නේහයක් නොතිබුණා නම් ශෝකයක්ද නොවන්නේය. මෙතැන් පටන් මට සිත් ඇති හෝ නැති කිසිම වස්තුවක් කෙරෙහි ආදරයක් (ස්නේහයක්) නම් නූපදීවා”යි අධිෂ්ඨාන කළේය. එතැන් පටන් මොහුට ස්නේහයක් නම් නැත. ඒ සඳහා “කිතවාසො නාම හං” යන ගාථාව කීවේය.
එහි පුත්තො පච්චෙකබොධි මෙ පත්තං භින්දිත්වා චවිතො යනු, මගේ පුතා පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්රය බිඳ දමා චුත වුණේය (මළේය) යන අර්ථයි. නිස්නෙහො තස්ස කාරණා යනු, එදා උපන්නා වූ ස්නේහ වස්තුව පිළිබඳ ඛේදවාචකය හේතුවෙන් ස්නේහ නැත්තෙක් වූයේය යන අර්ථයි.
ඉක්බිති රජතුමා, “යහලුව, කුමන අරමුණක් දැක ක්රෝධ නැත්තෙක් වූයේදැ”යි ඔහුගෙන් විචාළේය. ඔහු ඒ කරුණ ප්රකාශ කරමින් මෙම ගාථාව කීවේය.
“මහරජතුමනි! මම අරක නම් තාපසව සිටියදී, සත් වසක් මෛත්රී සිත වඩා, කල්ප හතක් බඹලොව විසුවෙමි. ඒ නිසා මම ක්රෝධ නොකරන්නෙක් වෙමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “මහරජතුමනි! මම අරක නම් තාපසව සත් වසක් මෛත්රී සිත වඩා, සංවට්ට-විවට්ට (ලොව වැනසෙන හා යලි වැඩෙන) කල්ප හතක් බඹලොව විසුවෙමි. ඒ නිසා මම දිගු කලක් මෛත්රී භාවනාව පුරුදු කළ බැවින් ක්රෝධ නොකරන්නෙක් වුණෙමි.”
මෙසේ “ඡත්තපාණි” විසින් තමන්ගේ සිව් අංගය කී කල්හි රජතුමා පිරිසට ඉඟියක් දුන්නේය. ඒ අවස්ථාවේදීම අමාත්යවරුද බමුණු ගහපතිවරුද නැගිට, “එම්බා අල්ලස් කන දුෂ්ට සොර, නුඹ අල්ලස් නොලැබ පඬිතුමාට දොස් කියා මරවනු කැමැත්තේ වීයැ”යි කියමින්, කාලක සේනාපතිගේ අත් පාවලින් ගෙන රජ මාලිගයෙන් බිමට ඇද දැමූහ. ගත් ගල් මුගුරුවලින් ගසා හිස පලා මරණයට පත් කොට, පාවලින් ගෙන අදින්නේ කසල ගොඩට දැමූහ. එතැන් පටන් රජතුමා දැහැමින් රජකම් කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරළොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි ‘කාලක’ සේනාපති වූයේ දැන් මේ දෙව්දත්ය. ‘ඡත්තපාණි’ නම් කපුවා සැරියුත්ය. සක්දෙවිඳු අනුරුද්ධය. ‘ධම්මධජ’ පඬිතුමා වනාහි මම ම වූවෙමි”යි වදාළ සේක.
ධම්මධජ ජාතක වර්ණනාව දසවැනියි.
සත්වන බීරණත්ථම්භක වර්ගය නිමියේය.
එහි උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව):
යන මේ ජාතක දසයයි.
“අනික්කසාවො කාසාවං” (කෙලෙස් කසට පහ නොකළ තැනැත්තේ කහවතට සුදුසු නොවේ) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි දෙව්දත් තෙරුන් මුල්කරගෙන දේශනා කළ සේක. කථා වස්තුව රජගහ නුවරදී හටගත්තේය. එක් සමයෙක්හි ධර්ම සේනාපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සියයක් සමග වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කළ සේක. දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේද තමන්ට ගැළපෙන දුසිල් භික්ෂු පිරිසක් පිරිවරාගෙන ගයා ශීර්ෂයෙහි වැඩවාසය කළහ. එකල්හි රජගහ නුවරවාසීහු සම්මාදම් එකතු කොට දානයක් පිළියෙල කළහ. ඉක්බිති වෙළඳාම සඳහා පැමිණි එක් වෙළෙන්දෙක් මේ සළුව විකුණා මුදල් ගෙන වියදම් කොට “මාද මේ පින්කමේ කොටස්කරුවෙකු කරනු මැනවැ”යි පවසා ඉතා වටිනා සුවඳ කහවතක් දුන්නේය. නුවරවැසියෝ මහදන් පැවැත්වූහ. සියල්ල සම්මාදම් කොට එකතු කරන ලද කහවණුවලින්ම පිරිමැසුණු හෙයින් ඒ සළුව අතිරේක පූජා භාණ්ඩයක් ලෙස ඉතිරි විය. මහජනයා රැස්වී “මේ සුවඳ කහවත් සළුව අතිරේක එකකි. එය කාට දෙමුද? සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේටද? නැතිනම් දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේටදැ?”යි සාකච්ඡා කළහ.
එහිදී ඇතැමෙක් “සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේට දෙමු”යි කීවාහුය. තවත් පිරිසක් “සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ටික දිනක් වැඩ සිට කැමති පරිදි පිටව යති. නමුත් දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේ නිරතුරුව අපේ නගරය ඇසුරු කොට වාසය කරති. උන්වහන්සේ මංගල අවමංගල කටයුතුවලදී අපට පිහිට වෙති. එබැවින් දෙව්දත් තෙරුන්ට දෙමු”යි කීහ. බොහෝ වාරයක් මේ ගැන කතාබහ කළ කල්හිත් “දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේට දෙමු”යි කියන අය වැඩි වූහ. ඉක්බිති ඒ සළුව වැඩි කැමැත්ත අනුව දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේට දුන්නාහුය. දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේ එහි කඩ කප්පවා, වාටි මසා, පඬු පොවා, රන් පටියක පැහැ ගන්වා පෙරවූ සේක. එකල තිහක් පමණ භික්ෂූහු රජගහ නුවරින් සැවැත් නුවරට වැඩම කර, බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ, පිළිසඳර කතා කොට ඒ පුවත ප්රකාශ කරමින්, “ස්වාමීනි! මෙසේ දෙව්දත් තෙරුන් වහන්සේ තමන්ට නුසුදුසු අරහත් ධජය පොරවන ලද්දේය” යැයි දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි! දෙව්දත් තමන්ට යෝග්ය නොවන අරහත් ධජය පොරවන ලද්දේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් එසේ පොරවන ලද්දේය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය වන පෙදෙසෙහි ඇත් කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, අසූදහසක් පමණ හස්ති සමූහයා පිරිවරාගෙන ඇත් රැළේ නායකයා වී වනයෙහි වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් දිළිඳු මිනිසෙක් බරණැස් නගරයෙහි හැසිරෙන්නේ ඇත් දත්වලින් වැඩ කරන මිනිසුන් සිටින වීථියක කැටයම් කපා වළලු ආදිය කරන අය දැක “ඇත් දළ ලැබුණොත් ගන්නාහුදැ”යි විචාළේය. ඔවුහු “එසේය ගන්නෙමු”යි කීවාහුය. ඔහු ආයුධයක් රැගෙන, කහවතක් හැඳගෙන, පසේබුදුවරයෙකුගේ වේසය ගෙන, ආයුධය සඟවාගෙන, හිස්මුදුන බැඳගෙන ඇතුන් ගමන් කරන මාර්ගය අසල සිට ආයුධයෙන් ඇතුන් මරා, දළ රැගෙන බරණැස් නුවරට විකුණමින් දිවි ගෙවීය. හෙතෙම පසුකලෙක බෝසතාණන් වහන්සේගේ පිරිවර ඇතුන්ගෙන් සියල්ලට පසුව යන ඇතා මරන්නට පටන් ගත්තේය. ඇතුන් දිනපතා එකිනෙකා අඩු වන්නට වූ කල්හි “කිසියම් කාරණාවක් නිසා ඇතුන් අඩු වෙති”යි ඇතුන් විසින් බෝසතාණන් වහන්සේට සැලකළාහ.
බෝසතාණන් වහන්සේ කරුණු පරීක්ෂා කරන්නාහු “පසේ බුදුවරයෙකුගේ වෙස් ගෙන ඇතුන් ගමන් කරන මාර්ගයෙහි කෙළවරක එක් පුරුෂයෙක් සිටියි. ඔහු ඇතුන් මරයිද නොමරයිදැයි පරීක්ෂා කරන්නෙමි”යි සිතා, දිනක් ඇතුන් පෙරටු කොට තමන් පසුපසට වූහ. හත්ථි ඝාතකයා බෝසත් ඇතා දැක ආයුධය ගෙන ඉදිරියට පැන්නේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නැවතී සිටියේ “පොළොවේ ගසා මරන්නෙමි”යි සිතා හොඬවැළ දිගු කළද, ඔහු පොරවාගෙන සිටි කහවත දැක “මේ අරහත් ධජයට මා විසින් ගරු කළ යුතුය”යි සිතා, සොඬවැල හකුලා ගෙන, “එම්බා පුරුෂය! මේ අරහත් ධජය නුඹට නුසුදුසු නොවේද? නුඹ කුමක් නිසා මේ සිවුර පොරවහිදැ?”යි අසා මේ ගාථාවන් වදාළහ.
බෝධිසත්ත්ව ඇත් රජු කාසාය වස්ත්ර දරන වැද්දා ඉදිරියේ නතර වූ මොහොත.
“කෙලෙස් කසට පහ නොකළ, ඉන්ද්රිය දමනයෙන් හා සත්යයෙන් තොර යමෙක් කහවත දරයිද, හෙතෙම කහවත දැරීමට සුදුසු නොවේ.”
“යමෙක් වමාරා දැමූ (දුරු කළ) කෙලෙස් කසට ඇත්තේ වේද, සීලයෙහි මනාකොට පිහිටියේ වේද, දමනයෙන් හා සත්යයෙන් යුක්ත වේද, ඔහු ඒකාන්තයෙන් කහවතට සුදුසු වේ.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි අනික්කසාවො යන්නෙන් ‘කසාව’ හෙවත් කෙලෙස් කසට අදහස් කෙරේ. එනම්:
යනාදී සියලු අකුසල ධර්මයෝද, සියලු දුසිරිත්ද, භවගාමී කර්මද, එක්දහස් පන්සියයක් වූ සියලු කෙලෙස්ද ‘කසාව’ නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකු තුළ මේවා ප්රහීණ වී නොමැති නම්, තම සන්තානයෙන් බැහැර කර නොමැති නම්, ඔහු ‘අනික්කසාව’ (කෙලෙස් කසට සහිත) පුද්ගලයා නම් වේ. කාසාවං යනු කසට රස පෙවූ, අරහත් ධජය බඳු වූ සිවුරයි. යො වත්ථං පරිදහිස්සති යනු යමෙක් මෙබඳු කෙලෙස් සහිතව මෙවැනි වස්ත්රයක් අඳින්නේ හෝ පොරවන්නේ නම් එයයි. අපෙතො දමසච්චෙන යනු ඉන්ද්රිය දමනය නම් වූ හික්මීමෙන්ද, නිර්වාණය නම් වූ පරම සත්යයෙන්ද තොර වූ බවයි. මෙහි ‘සච්ච’ යන්නෙන් වාග් සත්යය මෙන්ම චතුරාර්ය සත්යයද ගැනේ. න සො කාසාවමරහති යනු ඒ පුද්ගලයා කෙලෙස් කසටින් යුක්ත බැවින් අරහත් ධජයක් බඳු වූ කහවත දැරීමට සුදුසු නැත; එය ඔහුට යෝග්ය නොවේ.
වන්තකසාවස්ස යනු යම් පුද්ගලයෙක් ඉහත කියන ලද කෙලෙස් බැහැර කිරීමෙන්, වමාරන ලද කෙලෙස් කසට ඇත්තෙක් වේද ඔහුයි. සීලෙසු සුසමාහිතො යනු මාර්ග සීලයන්හි මෙන්ම ඵල සීලයන්හිද මනාව පිහිටි, ගෙනවුත් තබන ලද්දක් මෙන් ඒවායෙහි ස්ථාවර වූ තැනැත්තායි. උපෙතො යනු යුක්ත වූයේ යන්නයි. දමසච්චෙන යනු පෙර කියන ලද ආකාරයේ ඉන්ද්රිය දමනයෙන් හා සත්යයෙන් යුක්ත වීමයි. ස වෙ කාසාවමරහති යනු එබඳු ගුණ ඇති පුද්ගලයා මේ අරහත් ධජය වන කහවත දැරීමට ඒකාන්තයෙන්ම සුදුසු වේ.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ පුරුෂයාට මේ කරුණ පැහැදිලි කර දී, “මෙතැන් පටන් නැවත මෙහි නොඑව. ඉදින් ආවෙහි නම් නුඹේ ජීවිතය නැති වනු ඇතැ”යි තර්ජනය කොට ඔහු පළවා හැරියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එදා ඇතුන් මැරූ පුරුෂයා දැන් මේ දෙව්දත් තෙරුන්ය. ඇත් රැළේ නායකයා වී සිටියේ මම ම නොවෙම්දැ”යි වදාළ සේක.
කාසාව ජාතක වර්ණනාව පළමුවැනියි.
“ඉදං තදාචරියවචො” (මෙය එකල ආචාර්ය වචනයයි) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සේක් දෙව්දත් තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි කථාවක් ඇති කළහ: “ඇවැත්නි, දෙව්දත් තෙර කර්කශය, රළුය, සාහසිකය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මැරවීමට (දුනුවායන්) යෙදවීය. ගල් පෙරළීය. නාලාගිරි ඇතා යෙදවීය. ඉවසීමක්, මෛත්රියක් හෝ දයානුකම්පා මාත්රයක්වත් ඔහුට තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි නැත” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව හුන්නාහුදැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් දෙව්දත් තෙර කර්කශය, රළුය, අකාරුණික කෙනෙකි” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත නම් රජ කෙනෙකු රාජ්යය කරද්දී, බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය වන පෙදෙසේ ‘මහානන්දිය’ නම් වඳුරෙකුව උපන් සේක. ඔහුගේ කණිටු සහෝදරයා ‘චුල්ලනන්දිය’ නම් විය. ඒ දෙදෙනාම අසූදහසක් වඳුරන් පිරිවරාගෙන හිමවත් පෙදෙසෙහි අන්ධ වූ මව පෝෂණය කරමින් වාසය කළාහුය. ඔවුහු මව නිදන ලැහැබෙහි තබා වනයට පිවිස මිහිරි ලොකු කුඩා පලතුරු ලැබ මවට එවති. ඒවා ගෙන එන වඳුරෝ ඇයට නොදෙති. ඇය සාගින්නෙන් පීඩිතව, ඇට සහ හම පමණක් ඉතිරිවූ, වැහැරී ගිය වැඳිරියක වූවාය. ඉක්බිති ඇයට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ කී සේක: “මෑණියනි, අපි නුඹවහන්සේට මිහිරි පලාපල එව්වෙමු. නුඹ කුමක් නිසා වැහැරී ගියාද?” “දරුව, මම ඒවා නොලැබුවෙමි” යි ඈ කීවාය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සිතූ පරිදි, “මා වඳුරු සමූහයා පාලනය කරද්දී මගේ මව විනාශ වන්නීය. වඳුරු රැළ හැර දමා මවම පෝෂණය කරන්නෙමි.” ඔහු චුල්ලනන්දිය කැඳවා, “දරුව, නුඹ වඳුරු රැළ පාලනය කරව. මම මව පෝෂණය කරන්නෙමි” යි කීවේය. ඔහුද, “සොයුර, මට වඳුරු රැළ පාලනය කිරීමෙන් ඵලක් නැත. මම ද මවම රැකබලා ගන්නෙමි” යි කීවේය. මෙසේ ඒ දෙදෙනාම එකඟ වී, වඳුරු රැළ අතහැර මව රැගෙන හිමාල වනයෙන් බැස පිටිසරක පිහිටි නුග ගසක වාසය කරමින් මව පෝෂණය කළාහුය.
ඉක්බිති බරණැස් නුවර වැසි එක් බමුණු මානවකයෙක් තක්සලා නුවර දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා වෙතින් සියලු ශිල්ප ඉගෙනගෙන “ආපසු යන්නෙමි” යි ගුරුතුමාගෙන් අවසර පැතුවේය. ඇදුරුතුමා දේහ ලක්ෂණ විද්යා බලයෙන් ඔහුගේ කර්කශ, පරුෂ සහ සාහසික බව දැන මෙසේ අවවාද කළේය: “දරුව, නුඹ කර්කශය, පරුෂය, සාහසිකය. මෙබඳු ස්වරූප ඇති අයට හැම කල්හිම එක ලෙසම කටයුතු සාර්ථක වන්නේ නැත. නුඹ මහා විනාශයකට, මහා දුකකට පැමිණෙන්නේය. එබැවින් නුඹ කර්කශ නොවන්න. පසුතැවෙන දේ නොකරව.” ඔහු ඇදුරුතුමා වැඳ බරණැසට ගොස් ගෘහවාසයට පැමිණ වෙනත් ශිල්පයකින් දිවි ගෙවන්නට නොහැකි වූ තැන, “දුන්න ඇසුරු කොට ජීවත් වන්නෙමි, වැදිකම් කොට ජීවිකාව කරන්නෙමි” යි සිතා බරණැසින් නික්ම ප්රත්යන්ත ගමක වසමින්, දුනු හියවුරෙන් සන්නද්ධව වනයට පිවිස නොයෙක් වන සතුන් මරා මස් විකිණීමෙන් දිවි ගෙව්වේය. ඔහු එක් දිනක් වනයෙහිදී කිසිවක් නොලැබ එන්නේ, පිට්ටනිය කෙළවර පිහිටි නුග ගස දැක “මෙහි යම් කිසිවක් තිබිය හැකිය” යි සිතා නුග ගස දෙසට ගියේය.
ඒ මොහොතේ ඒ සහෝදරයෝ දෙදෙනා මවට පළතුරු කවා පෙරටු කොටගෙන අතුවල හුන්නාහු, එන්නා වූ ඒ පුරුෂයා දැක “මොහු අපේ මවට කුමක් කරන්නේදැයි” සිතා අතු අතර සැඟවුණාහ. ඒ සාහසික පුරුෂයාද ගස මුලට අවුත් ඔවුන්ගේ ජරා දුර්වල වූ මව දැක, “හිස් අතින් යාමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මේ වැඳිරිය විද මරාගෙන යන්නෙමි” යි සිතීය. ඔහු ඇයට විදීම පිණිස දුන්න ගත්තේය. ඒ දැක බෝසතාණෝ, “දරුව චුල්ලනන්දිය, මේ පුරුෂයා මගේ මව විදිනු කැමැත්තේය. මම ඇයට ජීවිතය දෙන්නෙමි. නුඹ මගෙන් පසුව මව පෝෂණය කරව” යි කියා අතු අතරින් නික්ම, “එම්බා පුරුෂය, මගේ මවට නොවිදිනු මැනවි. ඈ අන්ධයි, ජරාවෙන් දුර්වලයි. මම ඈට දිවි දෙන්නෙමි. නුඹ ඇය නොමරා මා මරව” යි ඔහුගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන ඊතලය වැදීමට පහසු තැනක හිඳ ගත්තේය. ඒ අකාරුණික පුරුෂයා බෝසතාණන්ට විද බිම හෙළා, ඔහුගේ මවටද විදින්නට නැවත දුන්න සන්නද්ධ කළේය. එය දැක චුල්ලනන්දිය, “මොහු මගේ මවට විදිනු කැමැත්තේය. එක දිනක් හෝ මගේ මව ජීවත් වන්නී නම් ඇය ලබන ලද ජීවිත ඇත්තියකම වෙයි. ඇයට ජීවිත දානය දෙන්නෙමි” යි සිතා අතු අතරින් නික්මුණේය. “එම්බා පුරුෂය, මගේ මවට නොවිදිනු මැනවි. මම ඇයට ජීවිත දානය දෙමි. ඔබ මට විද සහෝදරයන් දෙදෙනා වන අප මරාගෙන අපගේ මවට ජීවිතදානය දෙන්නැ” යි ඔහුගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන ඊතලය වැදීමට පහසු තැනක හිඳ ගත්තේය. ඔහු ඌටද විද මරා බිම හෙළා, “මේ වැඳිරිය ගෙදර දරුවන් පිණිස වන්නේ ය” යි සිතා ඔවුන්ගේ මව් වැඳිරියටද විද බිම හෙළා, තිදෙනාම කදක දමාගෙන නිවස දෙසට ගමන් කළේය.
ඉක්බිති ඒ පවිටු පුරුෂයාගේ නිවසට හෙණයක් වැටී, බිරිඳ ද දරුවන් දෙදෙනා ද නිවස සමගම දැවී ගියහ. නිවසෙහි මැද කුළුණ පමණක් ඉතිරි විය. ඉක්බිති එක් පුරුෂයෙක් ගම දොරකඩදීම ඔහු දැක ඒ පුවත දැන්වීය. ඔහු අඹුදරුවන් පිළිබඳ ශෝකයෙන් යටපත් වූයේ, ඒ ස්ථානයේම මස් කදත් දුන්නත් ඉවත දමා, ඇඳිවත ගලවා නග්නව දෑත් හිස මත තබා වැළපෙමින් ගොස් නිවසට පිවිසියේය. එකෙනෙහිම ඒ ඉතිරි වී තිබූ කුළුණ බිඳී ඔහුගේ හිස මත වැටී හිස පැලුණේය. පොළොව විවර විය. අවීචි මහා නරකයෙන් ගිනිදැල් පැන නැග්ගේය. ඔහු පොළොවේ ගිලෙමින් ගුරුවරයාගේ අවවාද සිහි කර, “ඒකාන්තයෙන් මේ කාරණය දැක පාරාසරිය බමුණා මට එදා අවවාද දුන්නේ ය” යි වැළපෙමින් මේ ගාථා දෙක කීවේය.
“එකල පාරාසරිය ආචාර්යවරයා, ‘යම් පවක් කොට නුඹ පසුව තැවෙන්නෙහි ද, එබඳු පව් නොකරව’ යැයි යම් වචනයක් කීයේ ද, මේ ඒ ආචාර්ය වචනයයි.”
“පුරුෂයා යම් ක්රියාවක් කරයි ද, ඒ ක්රියාවේ විපාක තමා කෙරෙහි දකියි. යහපත් ක්රියා කරන්නා යහපත දකියි. පාප ක්රියා කරන්නා අයහපත දකියි. යම් බඳු බීජයක් වපුරයි ද, එබඳුම ඵලයක් නෙලා ගනියි.”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: පාරාසරිය බමුණා “නුඹ පව් නොකරන්න, යම් පවක් කළහොත් පසුව ඒ ගැන පසුතැවීමට සිදුවනු ඇත” යැයි යමක් කීවේද, මෙය ඒ ගුරුවරයාගේ වචනයයි. පුරුෂයෙකු කය, වචනය, සිත යන තුන්දොරින් යම් යම් කර්ම කරයිද, එහි විපාක ලබමින් ඒ විපාකම තමා කෙරෙහි දකියි. යහපත් ක්රියා කරන්නා යහපත් ප්රතිඵල අනුභව කරයි. පාපී ක්රියා කරන්නා පාපකාරී වූ, ලාමක වූ, අනිටු ඵල අනුභව කරයි. ලෝකයෙහි ද යම් ආකාර බීජයක් වපුරයි නම් එබඳු ඵලයක් ගෙන එයි; බීජයට ගැළපෙන, බීජයට සුදුසුම ඵලයන් නෙලා ගනියි, අනුභව කරයි යනු එහි අර්ථයි. මෙසේ ඔහු වැළපෙමින් පොළොවට ඇතුල්වී අවීචි මහා නරකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දෙව්දත් දැන් පමණක් නොව පෙරත් කර්කශ වූයේය, රළු පරුෂ වූයේය, අකාරුණික වූයේය” යි වදාරා මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි වැදි පුරුෂයා වූයේ දේවදත්තය. දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. චුල්ලනන්දිය වඳුරා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. වඳුරු මව වූයේ මහා ප්රජාපතී ගෝතමියයි. මහානන්දිය වඳුරා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
දෙවන චූළනන්දිය ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“නමෙ නමන්තස්ස භජෙ භජන්තං” (නමන්නාට නමන්නේය, භජනය කරන්නා භජනය කරන්නේය) යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි එක් කුටුම්බිකයෙකු (ධනවත් ගෘහපතියෙකු) අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර වැසි එක් ගෘහපතියෙක් ජනපදවාසී (පිටිසර) ගෘහපතියෙකු සමඟ හවුලේ වෙළඳාම් කළේය. ඔහු (සැවැත් නුවර වැසියා) තම බිරිඳ ද කැටුව ණය අය කරගැනීම සඳහා ඒ ණයකරුවා හමුවීමට ගියේය. ණයකරුවා “දීමට නොහැකිය” යයි පවසා කිසිවක් නුදුන්නේය. අනෙක් ගෘහපතියා (ණය හිමියා) කෝපයට පත්ව බත් පවා අනුභව නොකරම එතැනින් පිටත් විය. ඉක්බිති අතරමගදී බඩගින්නෙන් පීඩිතව සිටි ඔහු දුටු මග යන්නා වූ මිනිස්සු “බිරිඳට ද දී අනුභව කරන්න” යැයි කියා බත් මුලක් දුන්හ. ඔහු එය ගෙන බිරිඳට දීමට අකමැති වී, “සොඳුරිය! මේ සොරුන් ගැවසෙන ස්ථානයක්. එනිසා නුඹ ඉදිරියෙන් යන්න” යැයි කියා ඇයව පිටත් කර හැරියේය. ඉන්පසු සියලු බත් අනුභව කොට හිස් බත් මුල පෙන්වා, “සොඳුරිය! ඔවුන් බත් නැති හිස් මුලක්ම දුන්නේය” යයි කීවේය. ඇය ඔහු තනිවම බත් අනුභව කළ බව දැන දොම්නසට පත් වූවාය. ඔවුන් දෙදෙනාම ජේතවන විහාරය පිටුපසින් යන විට “පැන් බොන්නෙමු” යැයි සිතා ජේතවනයට ඇතුළු වූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඔවුන් දෙදෙනාගේ පැමිණීමම බලාපොරොත්තුවෙන් මග රැක සිටින වැද්දෙකු මෙන් ගඳකිළි සෙවනේ වැඩ සිටි සේක. ඔවුහු ශාස්තෲන් වහන්සේ දැක, එළඹ වැඳ හිඳගත්හ. උන්වහන්සේ ඔවුන් දෙදෙනා සමඟ පිළිසඳර කථා කොට, “උපාසිකාවනි! කිම, මේ නුඹේ ස්වාමි පුරුෂයා හිතවත් ද? ස්නේහ ඇත්තෙක් දැ?”යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි! මම මොහුට ස්නේහ ඇත්තෙමි. නමුත් මොහු මට ස්නේහ නැත්තෙකි. වෙනත් දවස් තිබේවා! අදම මොහු එන අතරමගදී බත් මුලක් ලැබී, මට නොදී තමා තනිවම අනුභව කළේය” යයි ඇය කීවාය. “උපාසිකාවනි! හැම කල්හිම නුඹ මොහුට හිතවත් වූවාය; ස්නේහයෙන් යුක්ත වූවාය. නමුත් මොහු නුඹට ස්නේහ නැත්තෙක්ම විය. යම් කලෙක නුවණැත්තන් නිසා නුඹේ ගුණ දැනගනී ද, එකල මොහු ඔබට සියලු සම්පත් පවරා දෙන්නේ ය” යයි වදාරා, ඇය විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයෝ ඇමති කුලයෙහි උපත ලබා වැඩිවිය පැමිණ, රජුට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන්නා වූහ. එකල රජතුමා “මොහු මට ද්රෝහී විය හැකිය” යයි සිතා, සැක කොට තම පුත්රයා නෙරපා හැරියේය. ඔහු තම බිරිඳ ද රැගෙන නුවරින් නික්ම ගොස් කාසි රට එක් ගමක වාසය කළේය. පසු කලෙක පියා කළුරිය කළ බව අසා “කුල සන්තක රාජ්යය (උරුම රජකම) ගන්නෙමි”යි සිතා බරණැස් නුවරට ආපසු එන අතරමගදී, “බිරිඳට ද දී අනුභව කරන්න” යැයි කියා බත් මුලක් ලැබිණි. ඔහු ඇයට නොදී තමන් තනිවම එය අනුභව කළේය. ඈ “ඒකාන්තයෙන්ම මොහු රළු (කර්කශ) පුද්ගලයෙකි” යයි සිතා දොම්නසට පත් වූවාය. ඔහු බරණැස් නුවරට ගොස් රාජ්යය ගෙන, ඇය අග මෙහෙසුන් තනතුරෙහි තැබුව ද, “මෑට මෙය පමණක් ප්රමාණවත්ය” යයි සිතා වෙනත් සත්කාරයක් හෝ සම්මානයක් නොකරයි; “කෙසේ යැපෙන්නේ දැ?”යි කියා වත් නොවිචාරයි.
[රූපය: වනයේ අතරමගදී කුමාරයා බිසව ඉදිරියට යවා හොර රහසේ බත් මුල තනිව භුක්ති විඳින
ආකාරය]
බෝධිසත්ත්වයෝ මෙසේ කල්පනා කළහ: “මේ දේවිය රජතුමාට බොහෝ උපකාර ඇති, ස්නේහවන්ත තැනැත්තියකි. නමුත් රජතුමා ඇය ගැන කිසිවක් නොසිතයි. මම ඇයට සත්කාර සම්මාන කරවන්නෙමි.” (එසේ සිතා) ඇය වෙත එළඹ, ගරුසරු දක්වා එකත්පසෙක සිට, “දරුවාණෙනි, කුමක්ද?” යයි (ඇය විසින්) ඇසූ කල්හි, කථාව පටන් ගැනීම පිණිස, “දේවීන් වහන්ස! අපි නුඹ වහන්සේට උපස්ථාන කරමු. කිම, මහලු පියවරුන්ට වස්ත්ර කැබැල්ලක් හෝ බත් පිඩක් හෝ දීම සුදුසු නැද්ද?” යයි ඇසූහ. “දරුව! මම මා වෙනුවෙන්වත් රජුගෙන් කිසිවක් නොලබමි. එසේ තිබියදී තොපට කුමක් දෙන්නෙම් ද? මට ලැබුණු කාලයෙහි මම නොදුන්නෙම් ද? දැන් මට රජතුමා කිසිවක් නොදෙයි. වෙනත් දීමනාවක් තියා, රජකම භාර ගැනීමට එන අතරමගදී බත් මුලක් ලැබී, ඉන් බත් ස්වල්පයක්වත් මට නොදී තමන් තනිවම අනුභව කළේය” යයි ඇය කීවාය. “මෑණියනි! රජතුමා ඉදිරියේ දීත් ඔය ආකාරයෙන්ම කියන්නට ඔබට හැකි ද?” යයි බෝසතාණෝ ඇසූහ. “හැකි වන්නෙමි, දරුව” යයි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය. “එසේ නම් අදම මා රජු සමීපයෙහි සිටින අවස්ථාවේ දී, මා විසින් ප්රශ්න කරනු ලබන විට මෙසේ කියනු මැනවි. අදම මම ඔබගේ ගුණ රජුට දැන ගන්නට සලස්වමි.” මෙසේ කියා බෝධිසත්ත්වයෝ කලින්ම ගොස් රජතුමා ළඟ සිටියහ. ඇය ද ගොස් රජතුමා සමීපයේ සිටියාය.
ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයෝ, “මෑණියනි! ඔබ අතිශයින් තද ගති ඇත්තියකි (කර්කශය). කිම, පියවරුන්ට වස්ත්ර කැබැල්ලක් හෝ බත් පිඩක් හෝ දීම නොවටී ද?” යයි ඇයට කීහ. “දරුව! රජතුමාගෙන් මමවත් කිසිවක් නොලබමි. එසේ හෙයින් නුඹ වහන්සේට කුමක් දෙන්නෙම් ද?” යයි ඇය කීවාය. “ඇයි, ඔබට අග මෙහෙසි තනතුර ලැබුණා නොවේ ද?” “දරුව! කිසිම වරප්රසාදයක් (සම්මානයක්) නොමැති කල අග මෙහෙසි තනතුරෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද? දැන් මට තොපගේ රජතුමා කුමක් දෙන්නේ ද? ඔහු අතරමගදී බත් මුලක් ලැබී, එයින් කිසිවක් මට නොදී තමන්ම අනුභව කළේය” යයි කීවාය. බෝධිසත්ත්වයෝ, “මහරජතුමනි, ඒ ඇත්ත ද?” යයි විචාළහ. රජතුමා එය පිළිගත්තේය. රජු එය පිළිගත් බව දැනගත් බෝධිසත්ත්වයෝ, “එසේ නම් මෑණියනි, රජු අප්රිය වූ (ආදරය නැති) කාලයේ සිට නුඹට මෙහි විසීමෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද? ලෝකයේ අප්රියයන් හා එක්වීම දුකකි. නුඹ මෙහි වසන කල්හි රජතුමාට ද අප්රිය අය හා එක්වීම සිදුවන්නේය; එය දුකක් වනු ඇත. මේ සත්ත්වයෝ නම් තමන් ඇසුරු කරන කෙනෙකු ඇසුරු කරත්; ඇසුරු නොකරන බව (ආදරය නැති බව) දැනගත් විට අන් තැනකට යා යුතුය. ලෝකය ඉතා විශාලය” යයි පවසා මේ ගාථාවන් දේශනා කළහ:
“නමන්නාට (ගරු කරන්නාට) තමා ද නැමිය (ගරු කළ) යුතුය; තමා ඇසුරු කරන්නා ඇසුරු කළ යුතුය. තමාගේ කටයුතුවලදී උපකාර කරන්නාට පෙරළා උපකාර කළ යුතුය. අවැඩ කැමත්තාට වැඩක් නොකළ යුතුය. තමා ඇසුරු නොකරන්නා තමා ද ඇසුරු නොකළ යුතුය.”
“තමා අත්හරින තැනැත්තා තමා විසින් ද අත්හැරිය යුතුය; ඔහු කෙරෙහි ඇල්ම නොකළ යුතුය. සිත පහව ගිය (වෙනස් වූ) කල්හි ඔහු සේවනය නොකළ යුතුය. ගස ඵල රහිත බව දැනගත් පක්ෂියා එය හැර දමා අන් ගසක් සොයා යන්නාක් මෙන්, (ස්නේහ නැත්තා හැර දමා) වෙනත් අයෙකු සොයා බැලිය යුතුය. මන්ද යත් ලෝකය ඉතා විශාලය.”
යනුවෙන් මේ ගාථා වදාළහ.
එහි නමෙ නමන්තස්ස යනාදියේ අර්ථය මෙසේය: යමෙක් තමාට නමස්කාර කරයි නම් ඔහුට පෙරළා නමස්කාර කළ යුතුය. යමෙක් තමා ඇසුරු කරයි නම් ඔහුම ඇසුරු කළ යුතුය. කිච්චානුකුබ්බස්ස කරෙය්ය කිච්චං යනු තමාට උපන් කටයුත්තකදී ඊට අනුකූලව ක්රියා කරන්නාට, ඔහුට ද කටයුත්තක් උපන් කල්හි පෙරළා උදව් කළ යුතුය. චජෙ චජන්තං වනථං න කයිරා යනු තමා අතහැර දමා යන්නා තමා විසින් ද අතහැරිය යුතුය; ඔහු කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නම් වූ ඇල්ම (‘වනථ’) නොකළ යුතුය. අපෙතචිත්තෙනා යනු හිතවත්කමින් ඉවත් වූ, වෙනස් වූ සිත් ඇත්තා සමගය. න සම්භජෙය්යා යනු එබඳු තැනැත්තා සමග එක් නොවිය (ඇසුරු නොකළ) යුතුය. දිජො දුමං යනු යම් සේ පක්ෂියා කලින් ගෙඩි තිබූ ගසක ගෙඩි අවසන් වූ පසු “මේ ගස ඵල නැති එකෙකි”යි දැන, එය අතහැර දමා වෙනත් ගසක් සොයයි ද, එලෙසම වෙනත් අයෙකු සොයා බැලිය යුතුය. මන්ද යත් මේ ලෝකය ඉතා විශාලය; එවිට ඔබට ස්නේහ ඇත්තා වූ එක් පුරුෂයෙකුවත් ලැබෙන්නේය.
එය අසා බරණැස් රජතුමා (තමාගේ වරද පිළිගෙන) දේවියට සියලු ඓශ්වර්යය පවරා දුන්නේය. එතැන් පටන් ඔවුහු සමගියෙන්, සතුටින් විසූහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි අඹුසැමි යුවළ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. “එකල අඹුසැමි යුවළ වූයේ මේ අඹුසැමි යුවළමය. පණ්ඩිත ඇමතියා වූයේ (බුදු වූ) මම ම ය” යි වදාළ සේක.
තුන්වැනි වූ පුටභත්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා (යමෙකුට මේ සතර ධර්මයෝ වෙත් ද) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක.
“වානරේන්ද්රය! ඔබහට මෙන් යම් පුද්ගලයෙකුට සත්යය ද, ප්රඥාව ද, වීර්යය ද, ත්යාගය ද යන මේ කරුණු සතර පවතී නම්, හෙතෙම සතුරාව මැඩපවත්වා ජය ගනී.”
“සත්යය ද, ප්රඥාව ද, වීර්යය ද, ත්යාගය ද යන මේ අතිශය යහපත් ගුණාංග යමෙකුට නොමැත්තේ ද, ඔහුට සතුරාව මැඩපවත්වා ජය ගත නොහැක.”
එහි ගුණා පරමභද්දකා යනු, රාශි වශයෙන් හෝ පිණ්ඩ වශයෙන් ගත් කල යමෙකුට මෙම අතිශය යහපත් වූ ගුණ හතර නොමැත්තේ නම්, ඔහුට තම සතුරා මැඩපැවැත්විය නොහැකි බවයි. මෙහි ඉතිරි සියල්ල මින් පෙර සඳහන් කුම්භීල ජාතකයෙහි දැක්වූ ක්රමය සමඟ සැසඳිය යුතුය.
සතර වන කුම්භීල ජාතක වර්ණනාවයි.
“අත්ථි මෙ පුරිසො දෙව” (දේවයන් වහන්ස, මට පුරුෂයෙක් ඇත) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් කොසොල් රජතුමා අරබයා වදාළ සේක. ඒ රජතුමාට බොහෝ උපකාර ඇති එක් ඇමතියෙක් අන්තඃපුරය දූෂණය කළේය. රජතුමා “මොහු මට උපකාර ඇත්තෙකැ” යි දැනගෙනත්, එය ඉවසා ඒ බව බුදුරජාණන් වහන්සේට දන්වා සිටියේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහරජතුමනි, පැරණි රජවරු පවා මෙසේ ඉවසූහ” යි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දාහු අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, ඔහුගේ එක් ඇමතියෙක් අන්තඃපුරය දූෂණය කළේය. ඒ ඇමතියාගේ සේවකයෙක් ද ඇමතියාගේ නිවස දූෂණය කළේය. හෙතෙම ඒ සේවකයාගේ අපරාධය ඉවසිය නොහැකි වූයේ, ඔහු අල්ලාගෙන රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මාගේ එක් උපස්ථායකයෙක් මාගේ සියලු කටයුතු කරන්නේ වෙයි. එහෙත් ඔහු මාගේ නිවස දූෂණය කළේය. ඔහුට කුමක් කිරීම වටීදැ” යි විමසමින් මෙම පළමු ගාථාව කීවේය:
ඇමතියා තමාගේ නිවසේ වරද කළ මිනිසා රජු වෙත ඉදිරිපත් කළ අයුරු
“දේවයනි! මාගේ හැම කටයුත්තකම යෙදුණු පුරුෂයෙක් ඇත. ඔහුගේ එක් අපරාධයක් ද ඇත. ඒ අපරාධය පිළිබඳව ඔබ වහන්සේ කුමක් සිතන්නෙහි ද? (කවර නම් දඬුවමක් අනුමත කරන්නෙහි ද?)”
එහි තස්ස චෙකො පරාධත්ථි යනු, ඒ පුරුෂයාගේ එක් අපරාධයක් ද ඇත යන්නයි. තත්ථ ත්වං කින්ති මඤ්ඤසී යනු, ඒ පුරුෂයාගේ අපරාධය සම්බන්ධයෙන් ඔබ වහන්සේ “කුමක් කළ යුතු යැ” යි සිතන්නෙහි ද? යම් සේ ඔබ වහන්සේට සිතක් පහළ වේ ද, ඊට අනුරූප දඬුවමක් මොහුට පනවන්නැයි දක්වයි.
එය අසා රජතුමා දෙවන ගාථාව වදාළේය:
“අපට ද මෙබඳු පුරුෂයෙක් සිටී; හෙතෙම මෙහි ම විද්යමාන වෙයි. සකල ගුණාංගයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ දුර්ලභයහ. එබැවින් අපට නම් ඉවසීම ම රුචි වෙයි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: අම්හාකම්පි, රජවරුන් වූ අපට ද ගෘහය දූෂණය කරන්නා වූ මෙබඳු බොහෝ උපකාර ඇති පුරුෂයෙක් ඇත. ඉධ විජ්ජති, හෙතෙම දැනුදු මෙහි ම සිටියි. අප රජවරුන් වුව ද ඔහුගේ බොහෝ උපකාර ඇති බව සලකා එය ඉවසමු; එසේ ඇති කල්හි රජෙකු නොවන ඔබට එය ඉවසීම ගැන කියනුම කවරේ ද? අඞ්ගසම්පන්නො, සියලු ගුණ කොටස්වලින් යුක්ත පුරුෂයෙක් නම් දුර්ලභය. ඒ කාරණයෙන් අස්මාකං, අපට මෙබඳු තැන්වල දී ඉවසීම ම රුච්චති, රුචි වෙයි.
රජතුමා විසින් මෙය කියන ලද්දේ තමන් අරබයා බව දැනගත් ඇමතියා, එතැන් පටන් අන්තඃපුරය දූෂණය කිරීමට නොහැකි විය. ඔහුගේ සේවකයා ද රජතුමාට මේ බව සැලකර ඇති බව දැන, එතැන් පටන් ඒ ක්රියාව කිරීමට නොහැකි විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජව උපන්නේ මම ම ය.” වර්තමාන කථාවේ එන ඒ ඇමතියා ද, රජතුමා විසින් මේ බව බුදුරජාණන් වහන්සේට පවසන ලද බව දැන, එතැන් පටන් ඒ පාප ක්රියාව කිරීමට සමත් නොවුණේ ය.
පස්වන වූ ඛන්තිවණ්ණ ජාතක වර්ණනාවයි.
“කාලෙ නික්ඛමනා සාධු” (සුදුසු කල්හි නික්මීම යහපත්ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වෙසෙන සමයෙහි කොසොල් මහරජතුමා අරබයා වදාළ සේක. කොසොල් රජතුමා දේශසීමා ප්රදේශයක කැරැල්ලක් සංසිඳවීම සඳහා නුසුදුසු වේලාවක (අකාලයේ) පිටත් වී ගියේය. (වත්මන්) කථා පුවත ඉහත (මුලින්) දක්වා ඇති ක්රමයට සමානය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා වදාළ සේක. “මහරජ! අතීතයේ බරණැස් රජතුමා නොකල්හි (නුසුදුසු වේලාවක) පිටත් වී උයනෙහි කඳවුරු බැඳගත්තේය. එකල එක් බකමූණෙක් උණ ලැහැබකට රිංගා සැඟවී සිටියේය. කවුඩු පිරිසක් පැමිණ ‘ඌ එළියට ආ විගසම අල්ලා ගන්නෙමු’යි එතැන වට කළහ. බකමූණා හිරු බැස යාම ගැන නොසලකාම (රාත්රිය එළඹීමට පෙරම) නොකල්හි පිටතට පැමිණ පලා යාමට පටන් ගත්තේය. ඉක්බිති කවුඩෝ ඌ වටකරගෙන හොටවලින් කොටමින් ඌව බිම හෙළූහ. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ අමතා, ‘පඬිතුමනි! මේ කවුඩන් බකමූණා බිම හෙළුවේ ඇයි දැ’යි විචාළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, ‘මහරජ! නොකල්හි සිය වාසස්ථානයෙන් පිටතට පැමිණෙන්නෝ මෙබඳු දුක් ලබන්නාහ. ඒ නිසා නොකල්හි තමන් වසන තැනින් නික්මෙන්නට නොවටී’ යැයි පවසා මේ කාරණය ප්රකාශ කරමින් මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක.”
කපුටන් විසින් බකමූණාට පහර දෙන අයුරු රජු සහ බෝධිසත්වයන් බලා සිටීම.
“සුදුසු කල්හි නික්මීම යහපත්ය, නොකල්හි නික්මීම යහපත් නොවේ.
නොකල්හි නික්මෙන තැනැත්තා හුදෙකලා වුවද,
ඔහුගෙන් කිසිදු යහපතක් සිදු නොවෙයි, (එය හරියට) කපුටු සේනාව බකමූණාට විනාශය ළඟා කළාක් මෙනි.”
“පැරණි පඬිවරුන් පනවන ලද විධිවිධාන දන්නා වූ, අනුන්ගේ දුර්වලතා දන්නා වූ නුවණැත්තා,
සියලු සතුරන් වසඟයට ගනී, (ඒ) නුවණැති බකමූණා සුවපත් වන්නාක් මෙනි.”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක වදාළ සේක.
සුදුසු කාලයෙහි නික්මීම හෙවත් වීර්යය කිරීම යහපත් වේ. අකාලයෙහි වාසස්ථානයෙන් නික්මීම හෙවත් වීර්යය කිරීම යහපත් නොවේ. අකාලයෙහි නික්මීමෙන් හෝ වීර්යය කිරීමෙන් කිසිදු දියුණුවක් නොලබයි. නොකල්හි නික්මුණු බකමූණා විනාශ කළ කපුටු සේනාව මෙන්, (නොකල්හි) හුදකලාව වීර්ය කරන්නා වුවද බොහෝ දෙනා විසින් වටකරනු ලැබ විනාශයට පමුණුවනු ලබයි.
පැරණි පඬිවරුන් විසින් පනවා ඇති විධිවිධාන දන්නා වූ, අන්යයන්ගේ සිදුරු (දුර්වලතා) දන්නා වූ නුවණැත්තා, සියලු සතුරන් වසඟයට ගෙන නුවණැති බකමූණා මෙන් සුවපත් වන්නේය.
එහි, කාලෙ නික්ඛමනා සාධූ යනු මහරජතුමනි! නික්මීම නම් පිටතට යාම හෝ වීර්ය කිරීම හෝ සුදුසු කාලයේදී යහපත්ය. නාකාලෙ සාධු නික්ඛමො යනු නොකල්හි වීර්ය කිරීම හෝ යහපත් නොවේ. අකාලෙන හී යනාදියේ මුල් පද සමඟ තුන්වන පදයත්, දෙවන පදය සමඟ සිව්වන පදයත් යොදා මෙසේ අර්ථ දත යුතුය: යම් පුරුෂයෙක් තමන් වාසය කරන ස්ථානයෙන් නොකල්හි නික්මීම හෝ වීර්ය කිරීම හෝ සිදු කරයි නම්, න කිඤ්චි අත්ථං ජොතෙති, ඔහු තමන්ට ස්වල්පමාත්ර වූද අභිවෘද්ධියක් ඇති කරගන්නට සමත් නොවෙයි. එපමණක් නොව, එකකම්පි බහුජ්ජනො හෙවත් බොහෝ වූ ඒ සතුරු ජනයා නොකල්හි නික්මෙන හෝ වීර්ය කරන හුදකලා වූ ඔහු පිරිවරාගෙන මහා විනාශයකට පමුණුවති. එහි උපමාව මෙයයි: ධඞ්කසෙනාව කොසියං, යම්සේ මේ කපුටු රැළ නොකල්හි නික්මෙන සහ උත්සාහ කරන මේ බකමූණාට හොටවලින් ඇන මහා විනාශයකට පමුණුවත්ද, එසේය. එබැවින් තිරිසන් සතුන් ආදිකොට ඇති කිසිවෙකු විසින් නොකල්හි තමන්ගේ වාසස්ථානයෙන් නොනික්මිය යුතුය; උත්සාහ ද නොකළ යුතුය.
දෙවන ගාථාවෙහි, ධීරො යනු නුවණ ඇත්තාය. විධී යනු පැරණි පඬිවරුන් විසින් පිහිටුවන ලද සම්ප්රදායන්ය. විධානං යනු කොටසක් හෝ විධිවිධාන සැලැස්වීමක් හෝ වේ. විවරානුගූ යනු අනුන්ගේ සිදුරක් (දුර්වල තැනක්) බලමින් එය දැනගන්නා තැනැත්තාය. සබ්බාමිත්තෙ යනු සියලු සතුරන්ය. වසීකත්වා යනු තමන්ගේ වසඟයට ගෙන යන්නයි. කොසියොව යනු මේ මෝඩ බකමූණා මෙන් නොව (සම්ප්රදාය දන්නා) නුවණ ඇති වෙනත් බකමූණෙකු මෙනි. මෙහි අදහස මෙයයි: යම්කිසි පණ්ඩිතයෙක් ‘මේ කාලයෙහි නික්මිය යුතුය, වීර්ය කළ යුතුය; මේ කාලයෙහි නොනික්මිය යුතුය, වීර්ය නොකළ යුතුය’යි පැරණි පඬිවරුන් විසින් තබා ඇති ප්රවේණි සංඛ්යාත විධි හෙවත් නියමයන් හෝ කොට්ඨාස සංඛ්යාත විධානයන් හෝ ඒ විධාන පිළිබඳ නියම කිරීමක් හෝ ඒ අනුව පැවතීමක් දනියිද, හෙතෙම විධිවිධාන දන්නා අයෙකි. හෙතෙම තම සතුරන්ගේ (ආරක්ෂාවේ) හිඩැස් දැනගෙන, යම්සේ නුවණැති බකමූණෙකු රාත්රිය නමැති තමාට අයත් කාලයෙහි නික්ම උත්සාහ කොට, ඒ ඒ තැන නිදා සිටින කපුටන්ගේ හිස් සිඳිමින් ඒ සියලු සතුරන් වසඟයට ගෙන සුඛී සියා හෙවත් සුවපත් වේද, එසේම නුවණැත්තා ද නියම කාලයෙහි නික්ම උත්සාහ කොට තමාගේ සතුරන් වසඟකොට සැප ඇත්තෙක්, දුක් නැත්තෙක් වන්නේය. රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ වචනය අසා (ගමන අත්හැර) ආපසු හැරුණේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන්ය. නුවණ ඇති ඇමතියා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
කෝසිය ජාතක වර්ණනාව සයවැනියි.
“සූරො සූරෙන සංගම්ම” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එකල ජේතවනාරාමයේ සිට ගව්වක් හා අඩ යොදුනක් (ගව් තුනක්) පමණ ඈතින් එක් නියම්ගමක් විය. එහි බොහෝ සලාක බත් (පැවරූ දානය) සහ පක්ෂයකට වරක් දෙන පක්ඛික බත් ද ඇත. එහි ප්රශ්න අසන එක්තරා කොර මිනිසෙක් වාසය කරයි. ඔහු සලාක බත් හෝ පක්ඛික බත් පිළිගැනීමට පැමිණි නවක භික්ෂූන්ගෙන්ද සාමණේර හිමිවරුන්ගෙන්ද “කවුරු කත්ද? කවුරු බොත්ද? කවුරු අනුභව කරත්ද?” යනාදී වශයෙන් ප්රශ්න අසා, ඊට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වූ අයව ලජ්ජාවට පත් කළේය. ඒ භික්ෂු සාමණේර හිමිවරු ඔහුට ඇති බිය නිසා සලාක බත් හෝ පක්ඛික බත් ලබා ගැනීමට ඒ ගමට නොයති. ඉක්බිති එක් දිනක් එක් භික්ෂුවක් සලාක බෙදන ස්ථානයට ගොස් “ස්වාමීනි, අසවල් ගමෙහි සලාක බත් හෝ පක්ඛික බත් හෝ ඇද්දැයි?” විමසා සිටියේය. “ඇවැත්නි, ඇත. එහෙත් එහි එක් කොර මිනිසෙක් සිටියි. ඔහු ප්රශ්න අසයි. උත්තර දීමට නොහැකි වූ අයට ආක්රෝෂ පරිභව කරයි. ඒ නිසා ඔහුට බියෙන් කිසිවෙකු එහි යන්නට කැමති නැතැයි” කී කල්හි, “ස්වාමීනි, එහි දානය මට ලබා දෙන්න. මම ඔහු දමනය කොට එතැන් පටන් ඔබ වහන්සේලා දුටු විට පලා යන කෙනෙකු බවට පත් කරන්නෙමියි” කීය. භික්ෂූහු “යහපතැයි” පිළිගෙන උන්වහන්සේට එහි සලාක බත පැවරූහ.
ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ එහි වැඩමවා ගම් දොරටුවේදී සිවුරු පොරවා ගත්හ. උන්වහන්සේ දැක ප්රශ්න අසන කොර මිනිසා නපුරු බැටළුවෙකු මෙන් වේගයෙන් ළඟට අවුත්, “ශ්රමණයන් වහන්ස, මගේ ප්රශ්නයට පිළිතුරු දෙන්නැ”යි කීවේය. “උපාසකයෙනි, ගමෙහි පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර කැඳ ලබාගෙන ආසන ශාලාවට එන තෙක් මට ඉඩ දෙන්නැ”යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. ඔහු කැඳ ලබාගෙන ආසන ශාලාවට පැමිණි භික්ෂුවට නැවතත් එසේම කීවේය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේද ඔහුට “මට කැඳ වළඳන තෙක් ඉඩ දෙන්න, ආසන ශාලාව අමදින තෙක් ඉඩ දෙන්න, සලාක බත ලබාගෙන එනතෙක් ඉඩ දෙන්නැ”යි පවසා, සලාක බත ගෙනවුත් අනුභව කොට, ඔහු ලවාම පාත්රය ගෙන්වාගෙන, “එව, නුඹේ ප්රශ්නවලට උත්තර දෙන්නෙමියි” පවසා ගමින් බැහැරට කැඳවාගෙන ගොස්, සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවා, ඔහුගේ අතින් පාත්රය ගෙන පසෙක තැබූහ. එහිදීද ඔහු ඒ භික්ෂුවට “ශ්රමණය, මගේ ප්රශ්නයට උත්තර කියන්නැ”යි කීවේය. ඉක්බිති උන්වහන්සේ “නුඹට ප්රශ්නයට පිළිතුරු කියන්නෙමි”යි කියා එක පහරින්ම ඔහු බිම හෙළා, ඇට කුඩු කරමින් තලන්නාක් මෙන් පහර දී, කටෙහි අසූචි දමා, “මෙතැන් පටන් මේ ගමට වඩින කිසිම භික්ෂුවකගෙන් ප්රශ්න ඇසුවොත් (නුඹට කරන දේ) බලාගන්නෙමි”යි තර්ජනය කොට පිටව ගියහ. ඔහු එතැන් පටන් භික්ෂූන් දුටු විටම පලා යයි. පසු කලෙක ඒ භික්ෂුවගේ ක්රියාව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉක්බිති එක් දිනක් දම්සභාවේදී “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව වනාහි ප්රශ්න අසා භික්ෂූන් පීඩාවට පත් කළ කොර මිනිසාගේ කටෙහි අසූචි දමා ගියේය”යි කථාවක් ඇති විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව මෙහි දැන් සිටියාහුදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව ඔහුට අසූචිවලින් හිරිහැර කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් හිරිහැර කළේය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස අංග මගධ වැසියෝ එකිනෙකාගේ රටවලට යන්නාහු එක් දිනක් දෙරටේ සීමාවෙහි පිහිටි විලක් අසල නවාතැන් ගෙන, සුරා පානය කොට, මස් මාළු අනුභව කොට, උදෙන්ම කරත්ත යොදාගෙන පිටත්ව ගියහ. ඔවුන් ගිය පසු එක් අසූචි කන පණුවෙක් (ගොම ගුලෙක්) අසූචි ගඳට අවුත්, මගීන් විසින් සුරාපානය කළ ස්ථානයේ ඉවත දමන ලද සුරාව දැක පිපාසිතව එය පානය කොට, මත් වී අසූචි ගොඩක් මතට නැංගේය. තෙත අසූචි ගොඩ මත නැඟි විට එය බරට මඳක් එබී ගියේය. එවිට “පොළොවට මා දරා සිටීමට නොහැකිය”යි ඔහු කෑගැසුවේය. ඒ අවස්ථාවේදී මද වෑහෙන ඇතෙක් ඒ ප්රදේශයට පැමිණ, අසූචි ගඳ දැනී පිළිකුල් කරමින් ආපසු හැරුණේය. පණුවා එය දැක “මොහු මා දැක බියෙන් පලා යන්නේය. එබැවින් මොහු සමඟ යුද්ධ කරන්නට වටින්නේය”යි සිතා ඇතාට අභියෝග කරමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
හස්ති රාජයා සහ අහංකාර ගූ කුරුමිණියා
“සූරො සූරෙන සංගම්ම - වික්කන්තෙන පහාරිනා,
එහි නාග නිවත්තස්සු - කින්නු භීතො පලායසි,
පස්සන්තු අංග මගධා -
මම තුය්හඤ්ච වික්කමං”
(අර්ථය):
“ශූරතාවයෙන් යුක්ත වූ, වික්රම ස්වභාව ඇති, පහර දෙන්නා වූ පුරුෂයෙකු
සමග තවත් ශූර පුරුෂයෙකු (වන මා) එක් තැනකට පැමිණි කල්හි, (ඔවුනොවුන් සටන් නොකොට යාම සුදුසු නැත). එබැවින්
ඇත්රජුනි! මෙහි එන්න. නවතින්න. කුමට බිය වී පලායන්නෙහිද? මගේද නුඹේද වික්රමය අංග-මගධ දෙරට වැසියෝම බලා
ගනිත්වා!”
එහි අර්ථය මෙසේය: නුඹ සූරො (ශූර වූයේ), සූරෙන සද්ධිං (ශූර වූ මා සමග එක්ව), වික්කන්තෙන (වීර්යයෙන් හා වික්රමයෙන් යුත්), පහාරිනා (පහර දීමට සමත් බැවින්), කුමක් නිසා යුද්ධ නොකරම යන්නෙහිද? එක් පහරක් හෝ දිය යුතු නොවේද? ඒ නිසා එහි නාග නිවත්තස්සු (ඇතුනි! එන්න, නවතින්න), මෙපමණකින්ම මරණ බියෙන් තැති ගත්තෙක් වී කින්නු භීතො පලායසි (කුමක් හෙයින් බියෙන් පලා යන්නෙහිද?), පස්සන්තු අංගමගධා මම තුය්හඤ්ච වික්කමං (මේ සීමාව අතර කොට වසන අංග මගධ දෙරටේම වැසියෝ අප දෙදෙනාගේම පරාක්රමය බලත්වා!)
ඒ ඇතා කන් දී පණුවාගේ වචන අසා, නැවතී, ඌ ළඟට ගොස් ඌට අවමන් කරමින් දෙවන ගාථාව කීවේය.
“න තං පාදා වධිස්සාමි - න දන්තෙහි න සොණ්ඩියා,
මීළ්හෙන තං වධිස්සාමි - පූති හඤ්ඤතු
පූතිනා”
(අර්ථය):
“නුඹ මාගේ පාදයෙන් නොමරමි. දළවලින්ද නොමරමි. සොඬිනුත් නොමරමි. අසූචියෙන්ම තාව මරමි.
අසූචියෙන් අසූචියම නසනු ලැබේවා!”
එහි අර්ථය නම්: නුඹ පා ආදියෙන් නොමරමි. නුඹට සුදුසු වූ අසූචිවලින්ම නුඹ මරන්නෙමි යනුයි.
මෙසේ කියා “කුණු අසූචි පණුවා අසූචියෙන්ම මරනු ලැබේවා”යි පවසා, පණුවා මත විශාල වසුරු පිඩක් හෙළා, මුත්රා විසුරුවා, ඌ එතැනම මරණයට පත් කොට, කුංචනාද පවත්වමින් කැලයටම පිවිසියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එදා අසූචි පණුවා වූයේ මේ කොර මිනිසාය. ඇතා වූයේ ඒ භික්ෂුවයි. ඒ සිද්ධිය ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් දැක ඒ වන ලැහැබෙහි විසූ දෙවියා වනාහි මම ම වූවෙමි”යි වදාළ සේක.
හත්වන ගූථපාණ ජාතක වර්ණනාවයි.
‘තයො ගිරිං’ යනාදී වූ මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයේ ‘කාමනීත’ නම් බමුණා අරබයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථා වස්තුවත්, අතීත කථා වස්තුවත් දොළොස්වන නිපාතයේ එන කාම ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 467) මතු සඳහන් වන්නේය. අතීතයේ ඒ රාජපුත්රයන් දෙදෙනා අතුරෙන් වැඩිමහලු පුතා අවුත් බරණැස් නුවර රජ විය. බාල පුත්රයා යුවරජ විය. ඔවුන් අතුරෙන් රජතුමා වස්තුකාම ක්ලේශ කාමයන්හි තෘප්තියට පත් නොවූයේ ධනයට ලොල් විය. එකල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ ශක්ර දේවේන්ද්රව ඉපදී දඹදිව දෙස බලන්නේ, ඒ රජතුමා දෙපරිදි වූ කාමයන්හිම අතෘප්තිමත් බව දැන, “මේ රජුට නිග්රහ කොට ලජ්ජාවට පමුණුවන්නෙමි” යි සිතා බමුණු මානවක වේශයෙන් අවුත් රජතුමා බැහැදුටුවේය. රජතුමා ද “මානවකය! කුමක් සඳහා ආවේදැ” යි ඇසූ කල්හි, “මහරජතුමනි! මම ඛේම භූමි වූ, ආහාර සුලබ වූ, බොහෝ ඇත්, අස්, රිය සහ පාබල සේනා ඇති, රන් රුවන් අලංකාරයෙන් පිරුණු නගර තුනක් දුටුවෙමි. සුළු බලයකින් ඒ නගර අල්ලාගත හැකිය. ඒවා ඔබ වහන්සේට ගෙන දීම සඳහා මම පැමිණියෙමි” යි කීය. “කවදා යමුද මානවකය?” යි ඇසූ කල්හි, “මහරජතුමනි! හෙට යමු” යි කීය. “එසේනම් යව. උදෙන්ම එන්නැ” යි රජු කීවේය. “යහපත මහරජතුමනි! වහා බලසෙනඟ සූදානම් කරව” යි කියා ශක්රයා සිය භවනටම ගියේය.
රජතුමා පසුදා බෙර හසුරුවා සේනාව සූදානම් කරවා, ඇමතිවරුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය: “ඊයේ එක් බමුණු තරුණයෙක් උතුරු පඤ්චාල නුවර, ඉන්දපත්ත නුවර සහ කේකක යන මේ නගර තුනෙහි රාජ්යය ගෙන දෙන්නෙමි යි කීවේය. ඒ තරුණයා සමඟ ගොස් නගර තුනෙහි රාජ්යය ගන්නෙමු. වහාම ඔහුව කැඳවන්න.” ඇමතිවරු “දේවයන් වහන්ස! ඔහුට වාසය සඳහා කොතැනක නිවසක් ලබා දුන්නේදැ” යි ඇසූහ. “මා විසින් ඔහුට වාසයට ගෙයක් නොදෙන ලදී” යයි රජු කීය. “ආහාර සඳහා වියදම් දුන්නේදැ” යි ඇසූ විට, “එයද නොදෙන ලදී” යයි කීය. “එසේනම් ඔහුව කොතැනක සිටීදැයි සොයන්නෙමුදැ” යි ඇසූහ. “නුවර වීථිවල බලා සොයව්” යයි රජු කීවේය. ඔවුහු සොයමින් නොදැක, “නුදුටුවෙමු මහරජතුමනි” යි කීහ. ඔහු නොදකින රජතුමාට “මෙසේ මහත් වූ සම්පත්තියකින් පිරිහුණෙමි” යි මහත් ශෝකයක් උපන්නේය. හදවත උණුසුම් විය. හදවතෙහි ලේ කුපිත විය. ලේ අතීසාරය ඇති විය. වෛද්යවරුන්ට ඊට පිළියම් කිරීමට නොහැකි වූහ.
ඉන් දින තුන හතරකට පසු ශක්ර දෙවිඳු ආවර්ජනා කරමින් සිටියදී ඔහුගේ ඒ රෝගය දැන, “ඔහුට බෙහෙත් කරන්නෙමි” යි සිතා බමුණු වෙසින් අවුත් දොරටුවෙහි සිට, වෛද්ය බමුණෙක් නුඹ වහන්සේට බෙහෙත් කිරීමට ආවේයයි දන්වා යැවීය. රජතුමා ඒ අසා “ලොකු ලොකු රාජ වෛද්යවරුන්ට පවා මට බෙහෙත් කළ නොහැකි විය. ඔහුට මග වියදම් දී පිටත් කරවන්න” යි කීවේය. ශක්රයා ඒ අසා “මට සංග්රහ හෝ මග වියදම්වලින් ප්රයෝජනයක් නැත. වෙදකමට ලැබෙන ලාභයවත් නොගන්නෙමි. ඔහුට පිළියම් කරන්නෙමි. රජතුමා මට පෙන්වනු මැනවැ” යි කීවේය. රජතුමා ඒ අසා “එසේනම් එව” යි කීවේය. ශක්රයා පිවිස ජය පතා එකත්පසෙක සිටියේය. රජතුමා, “නුඹ මට බෙහෙත් කරන්නෙහිදැ” යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි හෙතෙම කීය. “එසේනම් පිළියම් කරව” යි රජු කීය. “යහපති මහරජතුමනි! ආබාධයේ ලක්ෂණ මට කියනු මැනව. කුමන කරුණක් නිසා රෝගය හටගත්තේද? කන ලද බොන ලද යමකින් උපන්නේද? නැතිනම් දුටු දෙයකින් හෝ ඇසූ දෙයකින්දැ” යි ඇසීය. “දරුව! මගේ රෝගය යම්කිසිවක් ඇසීමෙන් උපන්නකි” යි රජු කීය. “ඒ ඇසූ දෙය කුමක්දැ” යි හෙතෙම ඇසීය. “දරුව! එක් තරුණයෙක් අවුත් මට නගර තුනක රාජ්යයන් රැගෙන දෙන්නෙමි යි කීවේය. මම ඔහුට නැවතීමට තැනක් හෝ කෑම වියදම් හෝ නොදුන්නෙමි. ඒ නිසා ඔහු මා කෙරෙහි කිපී අන් රජ කෙනෙකු සමීපයට ගියේ වන්නට ඇත. ඉක්බිති ‘මෙසේ මහත් සම්පත්තියකින් පිරිහුණෙමි’ යි සිතන මට මෙම රෝගය උපන්නේය. ඉදින් ඒ කාම සිතුවිල්ල නිසා උපන් මගේ රෝගයට පිළියම් කරන්නට හැකිවෙහි නම් කරව” යි ඒ කාරණය ප්රකාශ කරමින් පළමු වන ගාථාව කීවේය.
[රෝගාතුර වූ රජු සහ වෛද්ය වෙසින් සිටින ශක්ර දේවේන්ද්රයා]
“බමුණානෙනි! මම පංචාලය ද, කුරු රට ද, කේකක නම් රට ද යන මේ රාජ්ය තුනත්, ඒ අතර ඇති (දුර්ග වූ) පර්වත තුනත් පතමි. බරණැස් රාජ්යයට වඩා වැඩි යමක් පතමි. එබැවින් කාමයෙන් පීඩාවට පත්ව සිටින මට පිළියම් කළ මැනව, බමුණ.”
එහි තයො ගිරිං යනු ගිරි තුනයි. නැතහොත් “තයො ගිරි” යන්නම පාඨයයි. “සුදස්සනස්ස ගිරිනො, ද්වාරඤ්හෙතං පකාසති” (සුදර්ශන ගිරියේ ද්වාරයයි ප්රකාශ කරයි) යන තැන සුදර්ශන දිව්ය නගරය යුද කොට ගැනීම දුෂ්කර නිසාත් සෙලවීමට අපහසු නිසාත් ‘සුදර්ශන ගිරිය’ යයි යම්සේ කියන ලද්දේ ද, මෙහිදී ද නගර තුන ‘තයො ගිරි’ (ගිරි තුන) නමින් අදහස් කරන ලදී. එබැවින් “නගර තුන ද ඒ නගර අතර රටවල් තුන ද කැමති වෙමි” යනු මෙහි අර්ථයයි. පඤ්චාලා කුරුයො කෙකකෙ ච යනු ඒ රටවල්වල නම්ය. එයින් ‘පඤ්චාලා’ යනු උත්තර පඤ්චාල දේශයයි; එහි කපිල නම් නගරයකි. ‘කුරුයො’ යනු කුරු රටයි; එහි ඉන්දපත්ත නම් නගරයකි. ‘කේකකෙ’ යනු ප්රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදූ ද්විතීයා විභක්ති වචනයයි; එයින් කේකක රට දක්වයි, එහි කේකක රාජධානියම නගරයයි. තතුත්තරිං යනු මම මෙයින් ලබන ලද බරණැස් රාජ්යයට වඩා මත්තෙහි වූ (වැඩි වූ) රාජ්යයන් තුනක් කාමයාමි හෙවත් කැමති වෙමි. තිකිච්ඡ මං බ්රාහ්මණ කාමනීතං යනු “බමුණ! මෙසේ මේ වස්තු කාමයෙන් ද ක්ලේශ කාමයෙන් ද (පීඩාවට) පමුණුවන ලද, නසන ලද මට හැකි නම් පිළියම් කරව” යන්නයි.
ඉක්බිති ඔහුට ශක්රයා, “මහරජ! නුඹව මුල් බෙහෙත්, ඖෂධ ආදියෙන් සුව කළ නොහැකිය. ඥානය නමැති බෙහෙතින්ම පිළියම් කළ යුතුය” යි කියා දෙවන ගාථාව පැවසීය.
“කළු සර්පයන් විසින් දෂ්ට කරන ලද්දහුට සමහරෙක් පිළියම් කෙරෙති. පඬිවරු අමනුෂ්යයන් විසින් මඩනා ලද්දහුට පිළියම් කෙරෙති. එහෙත් කාමයෙන් හානියට පමුණුවන ලද්දහුට කිසිවෙක් පිළියම් නොකරති. කුසල් නොකොට අකුසල්හි පිහිටියා වූ ඔහුට කවර නම් පිළියමක් ද?”
එහි කණ්හාහිදට්ඨස්ස කරොන්ති හෙකෙ යනු ඇතැම් වෛද්යවරු ඝෝර විෂ ඇති කළු සර්පයකු විසින් දෂ්ට කරන ලද තැනැත්තාට මන්ත්රවලින් මෙන්ම ඖෂධවලින් ද පිළියම් කරති. අමනුස්සපවිට්ඨස්ස කරොන්ති පණ්ඩිතා යනු භූත වෛද්ය අනිත් පඬිවරු, භූත යක්ෂ ආදී අමනුෂ්යයන් ආවේශ වූ, ඔවුන් විසින් හිංසාවට පත් කළ, මැඩගන්නා ලද තැනැත්තාට බලිකර්ම, පිරිත් ආරක්ෂා සහ ඖෂධ යෙදීම ආදියෙන් පිළියම් කරති. න කාමනීතස්ස කරොති කොචි යනු කාමයන්ගෙන් හානියට පමුණුවන ලද, කාමයටම වශී වූ පුද්ගලයාට පණ්ඩිතයන් හැර අන් කිසිවෙක් පිළියම් නොකරයි. කළත් කරන්නට සමත් කෙනෙක් නම් නැත. ඊට හේතු කවරේද යත්; ඔක්කන්තසුක්කස්ස හි කා තිකිච්ඡා යනු, ශුක්ල (සුදු) ධර්මයෙන් හෙවත් කුශල ධර්ම සීමාවෙන් ඉවත්ව, අකුශල ධර්මයෙහි පිහිටියා වූ පුද්ගලයාට මන්ත්ර ඖෂධ ආදියෙන් කවර නම් පිළියමක් කළ හැකි ද? (එවැනි බාලයකුට) ඖෂධවලින් පිළියම් කළ නොහැක්කේය.
මෙසේ මහසත් තෙමේ ඔහුට මේ කාරණය දක්වා තවදුරටත් මෙසේ කීවේය: “මහරජතුමනි! ඉදින් නුඹ ඒ රාජ්ය තුන ලබන්නේ නම්, මේ නගර සතරේම රාජ්යය කරමින් එකවරම සාටක යුගල සතරක් අඳින්නෙහි ද? රන් බඳුන් සතරක ආහාර අනුභව කරන්නෙහි ද? සිරි යහන් සතරක නිදන්නෙහි ද? මහරජතුමනි! තෘෂ්ණාවට වසඟ වූවෙකු වීම නොවටී. මේ සියලු විපත්වලට මුල තෘෂ්ණාවයි. යමෙක් තෘෂ්ණාව වැඩි දියුණු කරයි ද, එය ඒ පුද්ගලයා අට මහා නිරයට ද, සොළොස් ඔසුපත් නිරයවලට ද, නොයෙක් ආකාර ප්රභේද ඇති සෙසු අපායවලට ද හෙළයි.” මෙසේ නරකාදී බියෙන් රජතුමා බිය ගන්වා මහා සත්ත්වයන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කළ සේක. රජතුමා ද ඔහුගේ ධර්මය අසා පහවූ ශෝක ඇත්තේ වී එකෙණෙහිම නිරෝගී භාවයට පැමිණියේය. ශක්රයා ද ඔහුට අවවාද දී සීලයෙහි පිහිටුවා දෙව්ලොවටම ගියේය. ඒ රජතුමා ද එතැන් පටන් දානාදී පින් කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මිය පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ දැන් මේ කාමනීත බමුණා ය. ශක්ර දෙවියන් වූයේ මම ය” යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ කාමනීත ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“ගජග්ගමෙඝෙහි” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පලා ගිය පිරිවැජියෙකු (පලායිත පරිබ්බාජක) අරබයා වදාළ සේක. ඔහු වාද කිරීම සඳහා මුළු දඹදිව පුරා ඇවිද කිසිම ප්රතිවාදියෙකු නොලැබ පිළිවෙලින් සැවැත් නුවරට ගොස් “මා හා වාද කිරීමට සමත් කෙනෙකු ඇද්දැයි?” මිනිසුන්ගෙන් විමසුවේය. මිනිස්සු, “ඔබ වැනි දහසක් දෙනා සමඟ වුවද වාද කරන්නට සමත් වූ, දෙපා ඇත්තවුන්ට අග්ර වූ, මහා ගෞතම නම් ධර්මයට අධිපති වූ, පරවාද මඩින්නා වූ සර්වඥයන් වහන්සේ වැඩසිටිති. මුළු දඹදිව උපන්නා වූ කිසිදු ප්රතිවාදියෙකුට ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේ අභිබවා යන්නට නොහැකිය. වෙරළට පැමිණ රළ බිඳෙන්නාක් මෙන් සියලු වාද උන්වහන්සේගේ පාමුලට පැමිණ සුණු විසුණු වෙති” යි බුදුගුණ කීවාහුය. පිරිවැජියා “දැන් උන්වහන්සේ කොහිදැ?” යි විචාරා, “දෙව්රම් වෙහෙරේ” යැයි අසා, “දැන් උන්වහන්සේ හා වාද කරමි” යි සිතා මහජනයා පිරිවරාගෙන දෙව්රම් වෙහෙරට ගියේය. ජේත රාජ කුමාරයා විසින් නව කෝටියක් ධනය වියදම් කොට කරවන ලද ජේතවනාරාම දොරකොටුව දැක, “මේ ශ්රමණ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ වාසය කරන ප්රාසාදය දැ?” යි විචාරා, “මේ දොරටුව ළඟ කොටුව යැයි” අසා, “දොරකොටුව මෙසේ නම් වාසය කරන ගෙය කෙසේ විය හැකි වන්නේ දැ?” යි විමසීය. ගන්ධ කුටිය ප්රමාණ කළ නොහැකි යැයි කී කල්හි, “මෙබඳු වූ ශ්රමණයන් වහන්සේ කෙනෙකු සමඟ කවරෙක් වාද කරත් ද?” යි සිතා එතැනින්ම පලා ගියේය. මිනිස්සු ඝෝෂා කරන්නෝ වී ජේතවනාරාමයට පිවිසි විට බුදුරජාණන් වහන්සේ “උපාසකවරුනි! අකාලේ ආවේ ඇයි දැ?” යි විමසූ සේක. ඔවුහු ඒ ප්රවෘත්තිය සැළකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “උපාසකවරුනි! මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් මගේ වාසස්ථානයෙහි දොරකොටුව දැක පලා ගියේය” යි වදාරා ඔවුන් විසින් ඉල්ලන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස ගන්ධාර රටෙහි තක්සලා නුවරෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රාජ්යය කළ සේක. බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජ තෙමේ රජකම් කරවීය. ඔහු “තක්සලා නුවර ගන්නෙමි” යි මහත් බලසේනාවක් සමඟ ගොස් නගරයට නුදුරෙහි සිට, “මේ ක්රමයට ඇතුන් යවව්, අශ්වයන් මේ විදියට යවව්, රථ මෙසේ යවව්, පාබල හමුදාව මෙසේ යවව්, මෙසේ දුවගොස් ආයුධවලින් පහර දෙව්. මේ අයුරින් ඝන වැසි වලාවක් මෙන් ඊතල වර්ෂාවක් වස්සවව්” යැයි කියමින් සේනාවට අණ දෙමින් මෙම ගාථා දෙක වදාළේය.
“උතුම් ඇතුන් නමැති වලාකුළින් ද, උතුම් අශ්වයන් නමැති මල්මාලාවන්ගෙන් ද, ඊතල වැසි වස්සවන රථ නමැති රළ පෙළින් ද, කඩු මිටි ගෙන වේගයෙන් හැසිරෙන දැඩි පහර දෙන යෝධයන්ගෙන් ද තක්සලා නුවර හාත්පසින් වට කරන ලදී.”
“නොයෙක් ආකාරයෙන් මහා නාද කරමින් ඇතුන් සමඟ දුවව්, පනිව්. අද මහත් වූ ඝෝෂාවක් පවතීවා! ගර්ජනා කරන මේඝයකින් නික්මෙන විදුලියක් මෙන් දුවමින් වහා නුවර වට කරව්.”
යනුවෙන් මෙම ගාථා දෙක වදාළේය.
එහි පදරුත් විස්තරය මෙසේය:
මෙසේ ඒ රජතුමා ගර්ජනා කොට සේනාවට විධාන කොට නුවර දොරටුව සමීපයට ගොස් දොරකොටුව දැක, “මේ රජතුමා වසන ගෙය දැ?” යි විමසා, “මේ නුවර දොරකොටුව” යයි කී කල්හි, “නුවර දොරකොටුව මෙසේ නම්, රජුගේ මාලිගාව කෙබඳු වන්නේ දැ?” යි ඇසීය. එය වෛජයන්ත ප්රාසාදය වැනි යයි අසා, “මෙබඳු යසස් ඇති රජු සමඟ යුද කරන්නට මට නොහැකි වනු ඇතැ” යි සිතා දොරකොටුව දුටු පමණින්ම නැවතී බරණැසටම පලා ගියේය.
බ්රහ්මදත්ත රජු සත්වන දොරටුවේ විශාලත්වය දැක මවිත වී බලා සිටීම.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජු වූයේ මේ පලාගිය පිරිවැජියා ය. තක්සලා නුවර රජු වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
නව වැනි වූ පලායිත ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“ධජමං පරිමිතං” (ධජ අපමණ ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි පලාගිය එක් පිරිවැජියෙකු අරබයා වදාළ සේක. මේ කථා වස්තුවෙහි ඒ පිරිවැජියා දෙව්රමට පිවිසියේය. ඒ අවස්ථාවෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ මහජනයා පිරිවරාගෙන, අලංකාර කරන ලද ධර්මාසනයෙහි වැඩසිටිමින්, මනෝශිලා තලාවක් මත සිංහනාද කරන සිංහ පොව්වෙකු මෙන් ධර්ම දේශනා කරන සේක. එම පරිබ්රාජකයා දසබලධාරීන් වහන්සේගේ බ්රහ්මයෙකුගේ ශරීරයට සමාන වූ රූප ශ්රීයක් ද, පුන්සඳ මඬලක ශෝභාවෙන් යුත් මුහුණ ද, රන් පටක් හා සමාන වූ නළල් තලය ද දැක, “කවරෙක් නම් මෙබඳු උත්තම පුරුෂයෙකු දිනන්නට සමත් වන්නේ ද?” යැයි සිතා, නැවතී පිරිස අතරට රිංගා පලා ගියේය. මහජනයා ඔහු ලුහුබැඳ ගොස් නවත්වාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ පුවත සැලකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ඒ පිරිවැජියා දැන් පමණක් නොව පෙරත් මාගේ රන්වන් මුහුණ දැක පලා ගියේ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ බරණැස් නුවර රාජ්යය කළහ. තක්සලා නුවර එක් ගන්ධාර දේශවාසි රජ කෙනෙක් විය. ඔහු “බරණැස් රාජ්යය අත්පත් කරගනිමි” යි සිතා සිව් රඟ සෙනඟ පිරිවරා අවුත්, නුවර වටලා, නුවර දොරටුව ළඟ සිටියේ තමන්ගේ බල වාහන දෙස බලා, “මෙතෙක් බල වාහන (පරදවා) දිනන්නට කවරෙකුට හැකි වන්නේ ද?” යැයි තමන්ගේ සේනාව වර්ණනා කොට පළමු ගාථාව පැවසී ය.
“ධජමපරිමිතං අනන්තපාරං, දුප්පසහං ධඞ්කෙහි සාගරංව;
ගිරිමිව අනිලෙන දුප්පසය්හො, දුප්පසහො අහමජ්ජ තාදිසෙනා”ති.
යන පළමු ගාථාව කීවේය.
“රථවල නගන ලද ධ්වජ අපමණ ය. මාගේ සේනාව කෙළවරක් නැත්තේ ය. මහමුහුද ඉක්මවා යාමට අසමත් කපුටාට මෙන් සතුරන් විසින් මෙය මැඩලිය නොහැක්කේ ය. පර්වත සෙලවීමට අසමත් සුළඟට මෙන් මාගේ සේනාව නුඹ විසිනුත් විනාශ කළ නොහැක්කේ ය. මම අද ඔබ වැනි අය විසින් මැඩලිය නොහැක්කෙක් වෙමි.”
එහි “ධජමපරිමිතං” යනු පළමුව මාගේ රථවල ඇති මොණර පිලෙන් කළ ධජ ආදියෙහි තබා ඔසවන ලද මේ කොඩි අප්රමාණ ය; බොහෝ ය; සිය ගණනක් ඇත. “අනන්තපාරං” යනු මාගේ ඇතුන් මෙපමණ ය, අසුන් මෙපමණ ය, රථ මෙපමණ ය, පාබල සේනාව මෙපමණ යැයි ගණනින් සීමා කළ නොහැකි බැවින් බල වාහන ද අනන්ත ය. “දුප්පසහං” යනු සතුරන් විසින් ඉවසා සිටීමට හෝ මැඩපවත්වන්නට නොහැකි ය. කෙසේ ද යත්? “ධඞ්කෙහි සාගරංව” යනු බොහෝ කපුටන් විසින් මුහුදේ වේගය යටපත් කිරීම් වශයෙන් හෝ මුහුදෙන් එතෙරට යෑමෙන් හෝ මැඩපවත්වන්නට අපහසු වන්නාක් මෙනි. මෙසේ ‘දුප්පසහ’ නම් වෙයි. “ගිරිමිව අනිලෙන දුප්පසය්හො” යනු සුළඟින් සෙළවිය නොහැකි හෙයින් පර්වතයක් යම් සේ මැඩලිය නොහැකි ද, එසේම මගේ මේ බලකාය අනිත් බලකායකින් මැඩලිය නොහැකි ය. “දුප්පසහො අහමජ්ජ තාදිසෙන” යනු මේ බලයෙන් යුක්ත වූ මම අද ඔබ වැන්නකු විසින් මැඩලිය නොහැකි ය. මෙය අට්ටාලයෙහි සිටි බෝසතුන් අරබයා කියයි.
ඉක්බිති බරණැස් රජු පුන්සඳ මඬල මෙන් සශ්රීක වූ තමන්ගේ මුහුණ පෙන්වා, “බාලය! නන් දොඩවන්න එපා. දැන් ඔබගේ බල සෙනඟ හා වාහන ද මත් වූ උතුම් ඇතෙකු බට වනයක් පොඩි කරන්නාක් මෙන් විනාශ කරන්නෙමි” යි තැති ගන්වා දෙවන ගාථාව වදාළේ ය.
බරණැස් රජුගේ සශ්රීක මුහුණ දැක ගන්ධාර රජු විමතියට පත්වීම.
“මා බාලියං විලපි න හිස්ස තාදිසං, විඩය්හසෙ න හි ලභසෙ නිසෙධකං;
ආසජ්ජසි ගජමිව එකචාරිනං, යො තං පදා නළමිව
පොථයිස්සතී”ති.
යන දෙවන ගාථාව කීවේය.
“නුඹේ මෝඩකම් ප්රකාශ නොකරන්න. නුඹ වැනි පුරුෂයෝ රාජ්යය ලබා ගැනීමට සමර්ථයෝ නොවෙති. හුදෙක් නුඹ ක්ලේශ දාහයෙන් දවනු ලැබෙන්නෙහිය; මා වළකන්නට නුසුදුස්සෙහිය. තනිව හැසිරෙන ඇත් රජකු සමීපයට මෙන් නුඹ පැමිණෙන්නෙහිය. පාදයෙන් පොඩි කළ උණ වනයක් මෙන් හෙතෙම තා මැඩ සුණු විසුණු කෙරේ.”
එහි “මා බාලියං විලපි” යනු තමාගේ බාල බව (මෝඩකම) ප්රකාශ නොකරන්න. “න හිස්ස තාදිසං” යනු එබඳු කෙනෙක් නො වන්නේ ය. මෙයම හෝ පාඨය වෙයි. “මගේ බල වාහන අනන්ත ය” යි මෙලෙස තර්ක කරමින් රාජ්යය ගන්නට සමත් වූ එබඳු කෙනෙක් නම් නොවන්නේ ය; (එවැන්නෙක්) නැත යන අර්ථයයි. “විඩය්හසෙ” යනු ඔබ වනාහි තනිකරම රාග, දෝස, මෝහ, මාන යන කෙලෙස් දාහයෙන් දවනු ලබන්නෙහි ම ය. “න හි ලභසෙ නිසෙධකං” යනු මා වැන්නෙකු මැඩපවත්වා වළක්වන්නට සමත් අයෙකු ඔබ මෙතෙක් නොලබයි. අද ඔබ පැමිණි මඟින් ම පලා යවන්නෙමි. “ආසජ්ජසි” යනු සමීපයට එන්නෙහිය. “ගජමිව එකචාරිනං” යනු තනිව හැසිරෙන, මදයෙන් යුක්ත වූ උතුම් ඇතෙකු මෙන් ය. “යො තං පදා නළමිව පොථයිස්සති” යනු මදයෙන් යුක්ත (මත් වූ) යම් ඇතෙක් යම් සේ පාදයෙන් උණ ගස් පොඩි කර දමයි ද, හොඳින් කුඩු කර දමයි ද එසේ ඒ ගන්ධාර රජ පෙළන්නේ ය. ඔබ ඔහු (බරණැස් රජ) ළඟට එන්නෙහි යැයි තමා අරබයා කීවේ ය.
මෙසේ තර්ජනය කරන්නා වූ මොහුගේ කථාව අසා ගන්ධාර දේශයේ රජතුමා ඉහළ බලන්නේ, රන් පටක් හා සමාන වූ මහ නළල දැක, තමන් අල්ලා ගනු ඇතැයි බියට පත්ව, නැවතී පලා යන්නේ සිය නගරයට ම ගියේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ගන්ධාර රජ වූයේ මේ පලා ගිය පිරිවැජියා විය. බරණැස් රජ වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
දසවන දුතියපලායිත ජාතක වර්ණනාව යි.
අටවැනි කාසාව වර්ගය නිමියේ ය.
එහි උද්දානය (මාතෘකා ගාථාව) මෙසේය:
කාසාව ජාතකය, චූළනන්දිය ජාතකය, පුටභත්ත ජාතකය ද, කුම්භිල ජාතකය ද, ඛන්තිවණ්ණ ජාතකය ද, කෝසිය ජාතකය ද, ගූථපාණ ජාතකය ද, කාමනීත ජාතකය ද, පලායිත ජාතක දෙක ද (යන මේවායි).
“යථාපි කීතා” (මිල දී ගත් දේ යම් සේ ද) යනාදී වශයෙන් ඇරඹෙන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි (පාලියෙහි දැක්වෙන පරිදි ජේතවනාරාමයෙහි) වැඩ වාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. දම්සභාවෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි! දේවදත්ත තෙම ගුරුවරයා ප්රතික්ෂේප කොට තථාගතයන් වහන්සේට විරුද්ධ වී, සතුරු වී මහත් විනාශයට පැමිණියේ ය”යි කථාවක් ඉපදවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මෙහි දැන් කවර නම් කථාවකින් යුක්ත ව සිටියාහු දැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන්” යැයි කී කල්හි, “මහණෙනි! දේවදත්ත තෙම ගුරුවරයා ප්රතික්ෂේප කොට මට විරුද්ධ වී මහා විනාශයකට පත් වූයේ දැන් පමණක් නො වේ. පෙරත් විනාශයට පත් වූයේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ ඇතුන් පුහුණු කරන කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පත් ව හස්ති ශිල්පයෙහි නිමාවට පැමිණි සේක. ඉක්බිති එක් කාසි රට ගම්වැසි මාණවකයෙක් අවුත් ඔහු සමීපයෙහි ශිල්ප ඉගෙන ගත්තේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේලා නම් ශිල්ප උගන්වන්නාහු ගුරුමුෂ්ටි තබා නො ගනිති. තමන් දන්නා පරිදි ඉතිරි නො කොට ශිල්පයෙහි හික්මවති. ඒ නිසා ඒ මාණවකයා බෝසතාණන් වහන්සේගේ ශිල්පය ඉතිරි නැති ව ඉගෙන, බෝසතාණන් වහන්සේට, “ගුරුතුමනි! මම රජතුමාට උපස්ථාන කිරීමට (රාජකාරියට බැඳීමට) කැමැත්තෙමි”යි කීවේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “දරුව! යහපතැ”යි කියා ගොස් රජතුමාට, “මහරජතුමනි! මගේ අතවැසියා ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට කැමැත්තේ ය”යි දැන්වූහ. “යහපති! උපස්ථාන කරවා”යි රජු කීවේ ය. “එසේ නම් මොහුට වැටුපක් නියම කරනු මැනවි”යි කීහ. “තොපගේ අතවැසියා නුඹට සමාන වැටුප් නො ලබයි. තොප සියයක් ලබන විට ඔහු පනහක් ලබයි. දෙකක් ලබන කල්හි එකක් ලබති”යි රජු කීවේ ය. බෝසතාණෝ ගෙට ගොස් ඒ පුවත අතවැසියාට සැළ කළහ. අතවැසියා, “ගුරුතුමනි! මම නුඹ වහන්සේ හා සමාන ව ශිල්ප දනිමි. ඉදින් සම වැටුප් ලබන්නේ නම් උපස්ථාන කරන්නෙමි. එසේ නො වේ නම් උපස්ථාන නො කරන්නෙමි”යි කීවේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ පුවත රජතුමාට දැනුම් දුන්හ. රජතුමා, “ඉදින් ඔහු තොප හා සමාන ශිල්ප දන්නේ නම්, තොප හා සමාන ව ශිල්ප දක්වන්නට හැකි නම් සමාන ව වැටුප් ලබන්නේ ය”යි කීවේ ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ පුවත ඔහුට දන්වා, ඔහු විසින් “යහපති, (ශිල්ප) දක්වන්නෙමු”යි කී කල්හි ඒ බව රජතුමාට දැනුම් දුන්හ. රජතුමා, “එසේ නම් හෙට ශිල්ප දක්වව්”යි කීවේ ය. “යහපති, දක්වන්නෙමු. නගරයෙහි බෙර ගස්සවනු මැනවි”යි කීවේ ය. රජතුමා, “හෙට ගුරුතුමා හා අතවැසියා යන දෙදෙනා හස්ති ශිල්ප දක්වති. හෙට රජ මිදුලට රැස් වී දකිනු කැමති අය බලත්වා”යි බෙර හැසිරෙව්වේ ය.
ගුරුතුමා, “මගේ අතවැසියා උපාය කෞශල්යය (උපක්රම දක්ෂතාවක් ගැන) නො දනිතී”යි සිතා, එක් ඇතෙකු ගෙන එක රැයකින් ම විලෝම (ප්රතිවිරුද්ධ) ලෙස පුහුණු කරවී ය. හෙතෙම ඇතාට:
දෙවන දවසේ ඒ ඇතා පිට නැගී රජ මිදුලට ගියේ ය. අතවැසියා ද එක් මනාප ඇතෙකු පිට නැංගේ ය. මහජනයා රැස් වූහ. දෙදෙනා ම සමාන ශිල්ප දැක්වූහ. නැවත බෝසතාණන් වහන්සේ තමන්ගේ ඇතු ලවා විලෝම ලෙස කරවූහ. ඇතා:
බෝධිසත්වයන් සහ අතවැසියා රාජාංගණයේදී හස්ති ශිල්ප දක්වන අයුරු
මහජනයා, “එම්බා දුෂ්ට අතවැසිය! නුඹ ගුරුවරයා සමග එකට කරහි ද (තරඟ කරහි ද)? තමන්ගේ තරම නො දනිහි ද? ගුරුවරයා හා සමාන ව දන්නේ යැයි හැඟීම් ඇත්තෙහි ද?” කියා ගල්කැට සහ දඬු මුගුරුවලින් පහර දී ඔහු එහි දී ම මරණයට පත් කළහ.
බෝසතාණන් වහන්සේ ඇතු පිටින් බැස රජු වෙත එළඹ, “මහරජතුමනි! ශිල්පය නම් තමන්ගේ සැප පිණිස ගනිති. (නමුත්) ඇතැමෙකුට ගන්නා ලද ශිල්පය වැරදි ලෙස සකස් කළ පාවහන් මෙන් විනාශයක් ම ගෙන දෙන්නේ ය”යි කියා මේ ගාථා දෙක වදාළහ:
“යථාපි කීතා පුරිසස්සුපාහනා - සුඛස්ස අත්ථාය දුඛං උදබ්බහෙ,
ඝම්මාභිතත්තා තලසා පපීළිතා - තස්සෙව පාදෙ පුරිසස්ස
ඛාදරෙ.
එවමෙව යො දුක්කුලීනො අනරියො - තම්හාක විජ්ජඤ්ච සුතඤ්ච මාදිය,
තමෙව සො තත්ථ සුතෙන ඛාදති - අනරියො වුච්චති
පානදූපමො”ති.
යනුවෙන් මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක.
පුරුෂයෙකුට පහසුව පිණිස මිල දී ගන්නා ලද (නමුත් වැරදි ලෙස නිමවා ඇති) පාවහන් යම් සේ ඔහු දුකට ඇද දමයි ද (දුක් ගෙන දේ ද), එසේ ම ග්රීෂ්මයෙන් තැවුණා වූ ද පාද ස්පර්ශයෙන් පීඩිත වූ ද ඒ පාවහන්, ඒ පුරුෂයාගේ ම පාදයන් කා වණ කරන්නේ ය.
(අව්වෙන් රත් වී ඇවිදින විට පයට තැලී ගිය නරක සෙරෙප්පුව මිනිසාගේ ම පාදය තුවාල කරයි.)
එමෙන් ම යම්කිසි හීන කුලයක උපන්නා වූ අනාර්ය පුද්ගලයා ආචාර්යවරයාගෙන් විද්යාව හා ශ්රැතය ද උගනියි. හෙතෙම එහි දී උගත් දෙයින් ම (ඒ ශිල්පය වැරදි ලෙස යොදා ගැනීමෙන්) තමා ම විනාශයට පත් කර ගනී. (එබඳු) අනාර්ය පුරුෂයා පාවහනක් බඳු යැයි කියනු ලැබේ.
එහි උදබ්බහෙ යනු ඇද දමන්නේ ය (ඇති කරන්නේ ය). ඝම්මාභිතත්තා තලසා පපීලිතා යනු ග්රීෂ්මයෙන් තැවුනා වූ ද පාදයෙන් තැලීමට පීඩාවට පත් වූ ද යන්නයි. තස්සෙව යනු යමෙකු විසින් සැපය පිණිස මිලයට ගෙන පයෙහි පැළඳ ගන්නා ලද, නොමනාව නිම කළ ඒ පාවහන් ඔහුගේ ම (පාදයන්) යන්නයි. ඛාදරෙ යනු (පාදයෙහි) වණයක් ඇති කරයි; (සීරිම් තුවාල වීම් ආදියෙන්) පාද කා දමයි.
දුක්කුලීනො යනු පහත් කුලයෙහි උපන්, කුලපුත්රයෙකු නො වූ යන්නයි. අනරියො යනු (පාපයට) ලජ්ජා බිය නැති අසත්පුරුෂයා ය. තම්හාක විජ්ජඤ්ච සුතඤ්ච ආදියා යන මෙහි ඒ ඒ දෙය සිතයි යන අර්ථයෙන් “තංමාකො” යනුවෙන් කිව යුතු දෙය “තම්හාකො” වී ඇත. ඒ ඒ ශිල්පය පුරුදු කරයි, නැවත නැවත සිහිකරයි යන අර්ථයයි. ආචාර්යවරයාට මෙය නමකි. එහෙයින් “තම්හාකා” නම් වේ. ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිස හ්රස්ව (කෙටි) කරන ලදි. විජ්ජං යනු දහඅටක් වූ විද්යා ස්ථාන අතුරින් යම් කිසිවකි. සුතං යනු (ඉගෙන) ගෙන යන්නයි. තමෙව සො තත්ථ සුතෙන ඛාදති යන මෙහි ‘තමෙව’ යනු ‘තමා ම’ ය. ‘සො’ යනු යම් කුලහීනයෙක්, අනාර්යයෙක් ගුරුවරයාගෙන් විද්යාව ද ශ්රැතය (ඇසීම) ද ගනී (උගනී) ද, හෙතෙම එහි දී එම ඇසීමෙන් තමා ම කා දමයි. ගුරුවරයා සමීපයෙන් අසා ගත් දෙයින් හෙතෙම තමා ම විනාශයට පත් වේ යන අර්ථයයි. අටුවාවෙහි තෙනෙව සො තත්ථ සුතෙන ඛාදති යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. හෙතෙම එහි දී එම ඇසීමෙන් තමා ම කා දමයි යනු මෙහි අර්ථයයි. අනරියො වුච්චති පානදූපමො මෙසේ අනාර්ය පුද්ගලයා නරක පාවහනකට උපමා කරයි. නොමනා ලෙස කරන ලද පාවහනකට උපමා ඇත්තේ යැයි කියනු ලැබේ. වැරදි ලෙස සකස් කළ පාවහන් පුරුෂයා කයි ද (විනාශ කරයි ද) එසේ ම මේ පුද්ගලයා (උගත්) ශ්රැතය හේතුවෙන් තමා විසින් ම තමා ව විනාශ කර ගනී. පාවහනෙන් තුවාල වූ යන අර්ථයෙන් ‘පාන දූ’ නම් වේ. පාවහනෙන් තුවාල වූ පාදයට නමකි. ඒ නිසා යම් පුද්ගලයෙක් උගත් දෙය කරණ කොට ගෙන තමා ම විනාශ වේ ද, හෙතෙම ඒ ශ්රැතයෙන් කන ලද බැවින්, පාවහනෙන් තුවාල වූ පාදයට සමාන යැයි අනාර්යයා හඳුන්වනු ලැබේ. රජතුමා සතුටු ව බෝසතුන්ට මහත් වූ සම්පත් දුන්නේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල අතවැසියා වූයේ දේවදත්ත ය. හස්ති ආචාර්යවරයා වනාහි මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
පළමුවන උපාහන ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“එකචින්තිතොව අයමත්ථො” (මේ කාරණය හුදකලාව සිතන ලද්දක්) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා කුමාරිකාවක් අරබයා වදාළ සේක. ඇය සැවැත්නුවර එක් සිටු දියණියකි. ඇය තමන්ගේ නිවසේදී ගොන් රජෙකුට (වෘෂභ රාජයෙකුට) සත්කාර කරනු දැක කිරිමවගෙන්, “මෑණියනි, මේ ආකාරයට සත්කාර ලබන මොහු කවරෙක්දැයි” විමසුවාය. “දේවියනි, මේ වෘෂභ රාජයෙකි” යයි ඇය කීවාය. නැවත එක් දිනක් ඇය ප්රාසාදයෙහි සිට වීදිය දෙස බලන විට එක් කුදු මිනිසෙකු දැක, “ගොනුන් අතර ශ්රේෂ්ඨයාගේ පිටෙහි මොල්ලියක් ඇත. මිනිසුන් අතර ශ්රේෂ්ඨයාගේද මොල්ලියක් තිබිය යුතුය. එනිසා මොහු මිනිසුන් අතර පුරුෂ වෘෂභයෙක් (උතුම් පුරුෂයෙක්) වන්නේය. මා ඔහුගේ බිරිඳ (පාද පරිචාරිකාව) වීම සුදුසුය”යි සිතුවාය. ඇය දාසියක යවා, “සිටුදුව නුඹ සමග යනු කැමතිය. අසවල් ස්ථානයට ගොස් සිටින්න” යැයි ඔහුට දන්වා, වටිනා බඩු රැගෙන අන් අය හඳුනා නොගන්නා වෙස් ගෙන ප්රාසාදයෙන් බැස ඔහු සමග පලා ගියාය. පසුකලෙක ඒ ක්රියාව නගරයෙහිද භික්ෂූන් අතරද ප්රකට විය. දම්සභාවේ රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි! අසවල් සිටුදුව කුදු මිනිසෙකු සමග පලා ගියාය” යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියෙහිදැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි! මැය කුදෙකුට කැමති වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් එසේ කැමති වූයේය” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක්තරා නියම්ගමක සිටු කුලයෙහි උපත ලැබූහ. වැඩිවියට පත් එතුමා ගිහිගෙයි වසමින් දූපුතුන් ලබමින් සිටින අතර, තම පුතාට බරණැස් සිටුතුමාගේ දියණිය විවාහ කර දීම පිණිස තෝරාගෙන දිනයක් නියම කරගත්තේය. එහෙත් සිටුදුව තමන්ගේ නිවසේ ගොනෙකුට කරන සත්කාර සම්මාන දැක, “මේ කවරෙක්දැයි” කිරිමවකගෙන් විමසා, “ගොනෙක් (වෘෂභයෙක්)” යයි අසා, වීදියෙහි යන්නා වූ එක් කුදු මිනිසෙකු දැක, “මොහු ශ්රේෂ්ඨ පුරුෂයෙකු වන්නේය”යි සිතා වටිනා බඩු රැගෙන ඔහු සමග පලා ගියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේද සිටුදුව තම නිවසට කැඳවාගෙන එන්නෙමියි සිතා මහ පිරිවරින් බරණැස් නුවරට යමින් සිටියදී ඒ මාර්ගයටම පිවිසි සේක. ඒ දෙදෙනා මුළු රැයක්ම මාර්ගයෙහි ගමන් කළහ. ඉක්බිති අරුණෝදය වන විට මුළු රැයක්ම සීතලෙන් පීඩා විඳි කුදාගේ සිරුරෙහි වාතය කිපුනේය. මහත් වේදනාවක් ඇති විය. ඔහු මාර්ගයෙන් ඉවත්ව වේදනාවෙන් යුක්තව වීණා දණ්ඩක් මෙන් හැකිලී වැතිරුණේය. සිටුදුවද ඔහුගේ දෙපා මුල සිටියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කුදාගේ පාමුල සිටින සිටුදුව දැක හඳුනාගෙන, ඇය වෙත ගොස් සිටුදුව සමග කථා කරමින් පළමු ගාථාව වදාළහ:
බෝධිසත්ත්වයෝ රෝගාතුර වූ කුදා සහ සිටු දියණිය මුණගැසුණු අවස්ථාව.
“මේ කුදා සමග පලාගිය මැනවැයි යන මේ කාරණය හුදකලාව සිතන ලද්දකි. (මේ කුදා නුවණ අඩු බැවින්) බාලයෙකි; (ස්වශක්තියෙන් යන්නට අපොහොසත් බැවින්) නායකත්වයක් දිය නොහැක්කෙකි (අපරිණායකය). පින්වතිය, කොර වූ අත් පා ඇති, (ශරීරයෙන්) වාමන වූ කුදා හා එක්ව යාමට ඔබ සුදුසු නොවෙයි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: එකචින්තිතොයමත්ථො: නැගණිය! ඔබ යමක් සිතා මේ කුදා සමග පලාගියාද, ඒ අදහස ඔබ විසින් තනිවම සිතන ලද්දක් වන්නේය. බාලො අපරිණායකො: මේ කුදා බාලයෙකි. නුවණ නැති බැවින් මහල්ලෙක් වුවද බාලයෙකි. ඔසවාගෙන යන්නා වූ අනෙකෙකු නැති කල්හි තනිව යන්නට අසමත් බැවින් ‘අපරිණායක’ වේ. න හි ඛුජ්ජෙන වාමෙන, භොති සඞ්ගන්තුමරහසී: පින්වතිය, මහා කුලයෙහි උපන්, මනා රූ ඇති, දැකුම්කලු වූ ඔබ, ශරීර ස්වභාවයෙන් මිටි වූ (වාමන) මේ කුදා සමග යන්නට සුදුසු නොවෙයි.
එවිට ඔහුගේ ඒ වචනය අසා සිටුදුව දෙවන ගාථාව මෙසේ කීවාය:
“මම පුරුෂ වෘෂභයෙකැයි සිතමින් මේ කුදාට කැමති වූයෙමි. (එහෙත්) ඒ මොහු, තත් සිඳුණු වීණාවක් මෙන්ද, වීණා දණ්ඩක් මෙන්ද හැකිලී නිදයි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “ආර්යයන් වහන්ස! මම එක් ගොනෙකු දැක, ‘ගවයන් අතර වැඩිහිටි ගවයාගේ පිටෙහි මොල්ලියක් ඇත. මොහුටත් එවැනි මොල්ලියක් ඇත. එනිසා මොහුද උතුම් පුරුෂයෙකු විය යුතුය’යි සිතා, මේ කුදා ‘පුරුෂ වෘෂභයෙකැයි’ සලකා මොහුට කැමති වූයෙමි. ඒ මොහු දැන් තත් සිඳුණු ද්රෝණියක් සහිත වීණා දණ්ඩක් මෙන් මෙසේ වකුටු වී නිදයි.”
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇය නොහඳුනන වෙස් ගෙන නික්ම ගොස් සිටි බව දැන, ඇය නහවා, අලංකාර කරවා, රථයකට නංවාගෙන නැවත ගෙදරටම රැගෙන ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සිටුදියණිය වූයේ මැයයි. බරණැස් සිටුතුමා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
දෙවන වූ වීණාථූණ ජාතක වර්ණනාව යි.
“කාමං යහිං ඉච්ඡසි තෙන ගච්ඡ” (කැමති තැනක යව) යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි, සසුන ගැන කලකිරුණු එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ භික්ෂුව දම්සභාවට කැඳවාගෙන එන ලදී. “මහණ, ඔබ සසුන ගැන කලකිරී සිටින බව සැබෑදැ?” යි ශාස්තෲන් වහන්සේ විමසූ සේක. හෙතෙම “එසේය, ස්වාමීනි” යි පිළිතුරු දුන්නේ ය. “කුමක් නිසා කලකිරුණෙහිදැ?” යි ඇසූ විට “කාම ගුණ (පස්කම් සැප) නිසාය” යි කීවේ ය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණ, මේ කාම ගුණයෝ නම් විකණ්ණක හෙවත් මස් කටු සහිත ඊතල වැනිය. වරක් හදවතෙහි පිහිටීමට අවස්ථාවක් ලද විට, විකණ්ණක හීයෙන් විදින ලද කිඹුලකු මරණයට පත් කරවන්නාක් මෙන් පුද්ගලයා මරණයට පමුණුවයි,” යනුවෙන් වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බෝධිසත්ත්වයෝ බරණැස් නුවර දැහැමින් රාජ්යය කරන සමයෙහි, එක් දිනක් උයනට ගොස් පොකුණ අසලට පැමිණියහ. නැටුම් ගැයුම්හි දක්ෂ වූවෝ එහි නැටුම් ගැයුම් පැවැත්වූහ. පොකුණේ සිටි මාළුවෝ සහ ඉබ්බෝ ගී හඬට ඇති ආශාව නිසා රැස්ව රජු දෙසට පැමිණියහ. රජතුමා තල් කඳක් පමණ විශාල මත්ස්ය සමූහයක් දැක, “මේ මාළුවෝ කුමක් නිසා මා සමඟ හැසිරෙන්නාහුදැ?” යි ඇමතියන්ගෙන් විචාළේ ය. ඇමතියෝ, “දේවයන් වහන්ස, මොවුහු ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කරති” යි කීහ. රජතුමා “මොවුන් මට උපස්ථාන කරති” යි සතුටු වී මත්ස්යයන්ට දිනපතා නිත්ය බත් දීමට නියම කළේ ය. දිනපතා සහල් අමුණක බත් පිසයි. බත් දෙන වේලාවට ඇතැම් මාළුවෝ එති, සමහරු නොඑති. උයන ලද බත් අපතේ යයි. සේවකයෝ රජතුමාට ඒ බව දැන්වූහ. එවිට රජතුමා, “මෙතැන් පටන් බත් දෙන වේලාවට බෙරයක් ගස්වා, බෙර හඬ අසා මසුන් රැස්වූ විට බත් දෙන්න” යයි නියෝග කළේ ය. එතැන් පටන් බත් සපයන්නා බෙරයක් ගස්වා රැස්වූ මසුන්ට බත් දෙයි. ඔවුහු ද බෙර සංඥාව අසා එක්රැස් වී බත් අනුභව කරති.
ඔවුන් මෙසේ රැස්ව බත් කන අතරතුර එක් කිඹුලෙක් පැමිණ මාළුන් කන්නට විය. බත් සපයන්නා ඒ බව රජතුමාට දැන්වී ය. රජතුමා ඒ අසා, “කිඹුලා මසුන් කන අවස්ථාවේ දී ඌට විකණ්ණක ඊතලයකින් (මස් කටු සහිත හීයකින්) විදින්නැ” යි නියෝග කළේ ය. ඔහු “යහපතැ” යි කියා ගොස්, ඔරුවක සිට මසුන් කෑමට ආ කිඹුලාට ඊතලයෙන් පහර දුන්නේ ය. එය කිඹුලාගේ පිට පසාරු කරගෙන ගියේ ය. ඌ වේදනාවට පත්ව ඒ ඊතලය සහිතව ම පලා ගියේ ය. බත් සපයන්නා කිඹුලාට හී පහර වැදුණු බව දැන, ඌ අමතමින් පළමු ගාථාව කීවේ ය.
අමාත්යයා ඔරුවක නැඟී කිඹුලාට උල් ආයුධයකින් පහර දෙන අයුරු
“කිඹුල, නුඹට කැමති තැනක යන්නට පුළුවන,
නුඹේ මර්මස්ථානයට ම විකණ්ණක හීයෙන් පහර වැදී ඇත.
රසවත් වූ බතට ලොල්
වී, මසුන් පසුපස හඹා ආ නුඹ,
දැන් මරණයට පත් වූයෙහි ය.”
එහි කාමං යනු ඒකාන්තයෙන් ම ය. යහිං ඉච්ඡසි තෙන ගච්ඡ යනු යම් තැනකට කැමති නම් එතැනට යන්න. මම්මම්හි යනු මර්මස්ථානයෙහි ය. විකණ්ණකෙන යනු (මස් කටු සහිත) විකණ්ණක ඊතලයෙනි. හතොසි භත්තෙන... යනු නුඹ බෙර හඬ සංඥාවෙන් බත් දෙනු ලබන කල්හි, ඊට ලොල් වී කෑම පිණිස මසුන් ලුහුබඳින අතරතුර, ඒ රසවත් බත නිසා නැසුනෙහිය; නුඹ ගිය තැනක දී වුව ද නුඹට ජීවිතයක් නැත යන අර්ථයි. හෙතෙම තමාගේ වාසස්ථානයට ගොස් ජීවිතක්ෂයට පත්විය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ කරුණ ගෙනහැර දක්වා, (බුද්ධත්වයට පත්ව) දෙවන ගාථාව ද වදාළ සේක.
“යමෙක් ලෝකාමිසයට (පස්කම් සැපට) ගිජු වී,
තමාගේ සිතට වසඟව කටයුතු කරයි ද, හෙතෙම පීඩාවට පත් වෙයි.
මසුන්
ලුහුබැඳ ගිය කිඹුලා මෙන්,
හෙතෙම නෑ මිතුරන් මැද වැනසී යයි.”
එහි ලොකාමිසං යනු පස්කම් සැපයයි. ලෝක සත්ත්වයා ඒවා ඉෂ්ට වශයෙන්, ප්රිය වශයෙන්, මනාප වශයෙන් ගන්නා බැවින් ඊට ‘ලෝකාමිස’ යයි කියනු ලැබේ. ඔපතන්තො යනු කෙලෙස් වශයෙන් ඒ ලෝකාමිසයට ඇදී යන්නා වූ ය. චිත්තවසානුවත්තී යනු (කෙලෙස්) සිතට වසඟව ක්රියා කරන පුද්ගලයා ය; විහඤ්ඤති යනු වෙහෙසට පත්වෙයි. සො හඤ්ඤති යනු එබඳු වූ පුද්ගලයා නෑයන් සහ මිතුරන් මැද දී, විකණ්ණක ඊතලයෙන් විදිනු ලැබූ, මසුන් පසුපස ගිය කිඹුලා මෙන් පස්කම් සැප මනාප යැයි ගෙන මහත් විනාශයට පත්වෙයි; දුකට පත්වෙයි.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේ ය. “එකල කිඹුලා නම් දේවදත්ත ය. මත්ස්යයෝ නම් බුදු පිරිස ය. බරණැස් රජව උපන්නේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
තෙවන විකණ්ණක ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ සිටියදී එක්තරා කුමාරිකාවක් අරබයා “ත්වමෙව දානිමකර” යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම දේශනාව වදාළ සේක. සැවැත් නුවර අගසව් දෙනමට උපස්ථාන කරන කුලයක ඉතා රූමත් දියණියක් සිටියාය. ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු සමාන ජාති ඇති කුලයකට සරණාවා දෙන ලදී. ඇයගේ සැමියා ඇය ගැන කිසිදු තැකීමක් නොකර වෙනත් ස්ත්රීන් කෙරෙහි සිත අලවා හැසිරුණේය. ඔහු තමාට ආදරයක් නොමැති බවත් තමා ගණන් නොගන්නා බවත් වටහා ගත් ඇය, අගසව් දෙනමට ආරාධනා කොට දානය පිරිනමා බණ අසා සෝවාන් ඵලයට පත් වූවාය. එතැන් පටන් මාර්ග ඵල සුවයෙන් කල් ගෙවූ ඇය, “සැමියා මට කැමති නැත. ගිහි ගෙයි විසීමෙන් මට ඇති ඵලය කුමක්ද? මම පැවිදි වෙමි”යි සිතා මව්පියන්ට දන්වා පැවිදි වී රහත් බවට පත් වූවාය. ඇයගේ මෙම ක්රියාව භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම් සභා මණ්ඩපයේ රැස්ව, “ඇවැත්නි, අසවල් කුලයේ දියණිය තමාගේ යහපත සොයන්නී (අත්ථගවෙසිකා), සැමියාගේ අකමැත්ත දැන, අගසව් දෙනමගෙන් බණ අසා සෝවාන් වී, මව්පියන්ගෙන් අවසර ගෙන පැවිදිව රහත් වූවාය. ඇවැත්නි, ඒ කුමරිය සැබවින්ම යහපත සොයන්නියකි” යි කතා කරමින් සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කතාවකින් යුතුව සිටියහුදැ”යි විමසා, එම කාරණය දැනගත් පසු, “මහණෙනි, ඒ කුල දියණිය තමාගේ යහපත සොයන්නියක් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් ඇය යහපත සොයන්නියක්ව සිටියාය” යි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සෘෂි ප්රව්රජ්ජාවෙන් පැවිදිව, අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන හිමාලය ප්රදේශයේ වාසය කළහ. එකල බරණැස් රජතුමා තමාගේ පුත් වූ බ්රහ්මදත්ත කුමාරයාගේ පිරිවර සම්පත්තිය දැක, මොහු මට විරුද්ධ වේ යැයි සැක ඉපිද පුතාව රටින් පිටුවහල් කළේය. ඔහු ‘අසිතාභූ’ නම් තම දේවිය ද කැටුව හිමාල වනයට පිවිස මස්, මාළු හා ඵලාපල අනුභව කරමින් පන්සලක වාසය කළේය. එහිදී ඔහු එක්තරා කින්නරියක දැක ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිතින් යුතුව, “මැය මගේ බිරිඳ කරගන්නෙමි”යි සිතා අසිතාභූ දේවිය ගැන නොසලකා කින්නරිය පසුපස ගියේය. අසිතාභූ දේවිය ඔහු කින්නරිය ලුහුබඳිනු දැක, “මොහු මා ගැන නොසලකා කින්නරියක් පසුපස යයි. මොහුගෙන් මට ඇති ඵලය කුමක්ද?” යි කලකිරුණු සිත් ඇතිව බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ, තමන්ට කසිණ භාවනාව කියා දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියාය. ඇය කසිණ භාවනාව වඩා අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන, බෝධිසත්වයන් වහන්සේට වැඳ අවුත් තමන්ගේ පන්සල් දොරටුවෙහි සිටියාය. බ්රහ්මදත්ත කුමාරයා ද කින්නරිය පසුපස ඇවිද ඇය ගිය මගක්වත් සොයාගත නොහැකිව, බලාපොරොත්තු සුන්ව පන්සල දෙසට ආවේය. අසිතාභූ දේවිය ඔහු එනු දැක අහසට පැන නැගී මැණික් පැහැති අහස් තලයේ සිට, “ආර්ය පුත්රය, ඔබ නිසා මම මේ ධ්යාන සැපය ලද්දෙමි” යි පවසා මෙම ගාථාව කීවාය:
“හිමියනි, ඔබ මා ගැන යම් කාමාශාවක් දැරුවේ ද, එය පහව ගියේ ඔබ විසින්ම දැන් කළ මේ ක්රියාව නිසාමය. කියතකින් කැපූ ඇත් දළක් නැවත එක් කළ නොහැකි සේ, ඒ ආශාව නැවත හට නොගන්නා ලෙස සිඳී ගියේය.”
මෙසේ පළමු ගාථාව වදාළාය.
එහි ත්වමෙව දානිමකර යනු, “ආර්ය පුත්රය, මා හැර දමා කින්නරිය පසුපස ලුහුබඳින ඔබමයි දැන් මෙය (මා තුළ ඔබ ගැන තිබූ බැඳීම සිඳීම) සිදු කළේ.” යං කාමො බ්යගමා තයී යනු, “ඔබ ගැන මා තුළ යම් කාමාශාවක් වී නම්, එය (ධ්යාන) විෂ්කම්භන ප්රහාණයෙන් දුරු වී ගියේය; යමක් දුරු වීම හේතුවෙන් මම මෙම විශේෂත්වයට පත් වූයෙමි” යි දක්වයි. සොයං අප්පටිසන්ධිකො යනු, “ඒ කාමය දැන් නැවත නූපදින තත්ත්වයට පත් විය (අප්පටිසන්ධික විය); නැවත සන්ධි කළ නොහැකි විය.” ඛරඡින්නංව රෙනුකන්ති යනු, මෙහි ‘ඛර’ යනු කියතයි; ‘රේනුක’ යනු ඇත් දළයි. “යම් සේ කියතෙන් කපන ලද ඇත් දළයක් නැවත එක්කළ නොහැකි වේ ද, නැවත පෙර පරිදි නොඇලේ ද, එසේම නැවත ඔබ සමග මගේ සිතේ එක්වීමක් නම් නැතැයි” පවසා, ඔහු බලා සිටියදීම අහසට නැගී වෙනත් තැනකට ගියාය.
ධ්යානලාභී වූ අභිතාප බිසව රජු අතහැර අහසට පැන නැගීම.
ඇය ගිය පසු ඔහු වැළපෙමින් දෙවන ගාථාව කීවේය:
“සීමාව ඉක්මවූ ආශාව (අත්රිච්ඡාව) නිසා ද, දැඩි ලෝභය නිසා ද, එම දැඩි ලෝභයෙන් උපන් මදය නිසා ද, මම අසිතාභූ දේවියගෙන් පිරිහුණාක් මෙන් මාගේ යහපතින් ද (අර්ථයෙන් ද) පිරිහෙමි.”
මෙසේ දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි අත්රිච්ඡං අතිලොභෙන යනු, ‘අත්රිච්ඡා’ යනු “මේ මේ දේට ඇති කැමැත්ත” යැයි කියන ලද සීමා රහිත තණ්හාවයි; ‘අතිලෝභ’ යනු සීමාව ඉක්මවා පවතින ලෝභයයි. අතිලොභමදෙන ච යනු, පුරුෂ මදය ඉපදීම හේතුවෙන් අතිලෝභ මදය හටගත්තේය. මේ කියන ලද්දේ මෙයයි: “අසීමිත ආශාවට වසඟ වූ පුද්ගලයා, දැඩි ලෝභය සහ දැඩි ලෝභය නිසා ඇති වූ මදය හේතුවෙන්, මා අසිතාභූ නම් රජ දියණියගෙන් පිරිහුණා සේම, මෙසේ තමාගේ යහපතින් (අර්ථයෙන්) පිරිහෙයි.”
මෙසේ ඔහු එම ගාථාව කියා වැලපී, වනයෙහි තනිවම වාසය කොට, පියාගේ ඇවෑමෙන් ගොස් රාජ්යය භාර ගත්තේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල රජ පුතු සහ රජ දියණිය වූයේ දැන් මේ යුවළයි. එදා තාපසව සිටියේ මම ම වෙමි.”
හතරවන වූ අසිතාභූ ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“සුඛා ඝරා වච්ඡනඛ” (වච්ඡනඛ, ගිහිගෙවල් සැපවත්ය) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි රෝජ මල්ලයන් අරබයා වදාළ සේක. ඔහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ගිහි කල මිතුරෙකි. එක් දිනක් ඔහු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට තම නිවසට වැඩම කරන ලෙස පණිවිඩයක් යැවූ අතර, තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විමසා එහි වැඩි සේක. ඔහු තෙරුන් වහන්සේට විවිධ අග්ර රස ආහාරපානවලින් සංග්රහ කොට, එකත්පසෙක හිඳ තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, ගිහි සැපතින් සහ පංච කාම ගුණයන්ගෙන් පවරා ආරාධනා කරන්නේ, “ස්වාමීනි, ආනන්ද හිමියනි! මාගේ නිවසෙහි සවිඤ්ඤාණක සහ අවිඤ්ඤාණක වස්තු (සතුන්, දාසයන් සහ රන් රිදී ආදිය) බොහෝ ඇත. මේවා මැදින් දෙකට බෙදා ඔබ වහන්සේට දෙමි. එනු මැනවි! අපි දෙදෙනාම ගිහිගෙයි වසමු” යැයි කීය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට කාමයන්හි ඇති දෝෂයන් පවසා ආසනයෙන් නැගිට විහාරයට වැඩම කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ආනන්දයෙනි, රෝජ මල්ලයන් දුටුවේදැ?”යි විමසූ සේක. එවිට, “එසේය ස්වාමීනි” යි පැවසූ කල්හි, “ඔබ ඔහුට කුමක් කීවෙහිදැ?”යි වදාළ සේක. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, “ස්වාමීනි, රෝජ මට ගිහිගෙයි විසීමට ආරාධනා කළේය. එවිට මම ඔහුට ගෘහවාසයෙහි සහ පංච කාම සම්පත්තියෙහි ආදීනව පැවසුවෙමි” යි කීහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ආනන්දයෙනි, රෝජ මල්ලයන් පැවිද්දන්ට ගෘහවාසයට ආරාධනා කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ආරාධනා කළේය” යැයි වදාරා, ආනන්ද තෙරුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි එම අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි, බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා නියම්ගමක බමුණු කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදිව, හිමාලය වනයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කොට, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස (ආහාර රස විඳීම පිණිස) බරණැස් නුවරට පැමිණ රජ උයනෙහි ලැගුම් ගෙන, පසු දින බරණැස් නුවරට පිඬු සිඟා වැඩියහ. ඉක්බිති බරණැස් සිටුතුමා උන්වහන්සේගේ යහපත් හැසිරීම් (ඉරියව්) කෙරෙහි පැහැදී, තම නිවසට වැඩමවාගෙන ගොස් දානය වළඳවා, උයනෙහිම වාසය කරන ලෙසට පොරොන්දු කරවාගෙන, උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් උයනෙහිම වාසය කරවීය. ඔවුහු ඔවුනොවුන් කෙරෙහි හටගත් ස්නේහ ඇත්තෝ වූහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් බරණැස් සිටුතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ ආදරය හා විශ්වාසය හේතුවෙන් මෙසේ සිතීය: “පැවිද්ද නම් දුකකි. මාගේ මිතුරුවන ‘වච්ඡනඛ’ පිරිවැජියා උපැවිදි කරවා (ගිහියකු කරවා), මා සතු සියලු වස්තුව දෙකට බෙදා ඔහුට ද දී, අප දෙදෙනාම සමගියෙන් වාසය කරන්නෙමු.” ඔහු එක් දිනක් දානය වළඳා අවසානයේ බෝසතුන් සමඟ මිහිරි පිළිසඳරක යෙදී, “ස්වාමීනි වච්ඡනඛ, පැවිද්ද දුකකි. ගිහිගෙයි වාසය සැපයකි. එබැවින් එනු මැනවි. අප දෙදෙනා සමගියෙන් කාම සම්පත් භුක්ති විඳිමින් වසමු” යැයි පවසා පළමු වන ගාථාව පැවසීය.
සිටුවරයා විසින් වච්ඡනක තාපසයන්ට ගිහි සැප විඳීමට ආරාධනා කිරීම.
“වච්ඡනඛයෙනි, රන් රුවන් සහිත වූ ද, රසවත් ආහාර පාන සහිත වූ ද ගිහිගෙවල් සැපවත් ය. යම් තැනක (ගිහිගෙයි) කා බී, උකටලී නොවී සුවසේ නිදන්නෙහි ද (එබඳු ගිහිගෙවල් සැපවත් ය).”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
“වච්ඡනඛ තවුසාණෙනි, මිහිරි ආහාර අනුභව කොට, මිහිරි බීම වර්ග පානය කොට, යම් සිරි යහනක නොකලකිරී සුවසේ නිදන්නෙහිය. එබැවින් රන් රුවන් ඇති, බොජුන් ඇති ගිහිගෙය සැපයයි ගුණ කීවේය.”
එහි, ‘සහිරඤ්ඤා’ යනු සත්රුවන්වලින් යුක්ත වූ යන අර්ථයි. ‘සභොජනා’ යනු බොහෝ කෑ යුතු හා අනුභව කළ යුතු ආහාර ඇති බවයි. ‘යත්ථ භුත්වා පිවිත්වා ච’ යනු රන් රුවන් සහිත, බොජුන් සහිත ගෙවල්වල නොයෙක් රසයෙන් යුත් බොජුන් වළඳා නොයෙක් පානයන් පානය කොට යන්නයි. ‘සයෙය්යාථ අනුස්සුකො’ යනු අලංකාර කරන ලද යම් සිරි යහනක් මත නොකලකිරී නිදන්නෙහි නම්, ඒ ගෘහවාසය අතිශයින්ම සැපයකි.
එකල්හි සිටුතුමාගේ කථාව අසා බෝසතාණන් වහන්සේ, “මහා සිටුතුමනි, ඔබ අනවබෝධය (මෝඩකම) නිසා කාමයෙහි ගිජු වී, ගිහිගෙයි ගුණත් පැවිද්දෙහි දොස් පැවසුවෙහිය. දැන් මම ඔබට ගිහිගෙයි ඇති දෝෂයන් කියන්නෙමි, එය අසන්න” යැයි පවසා දෙවන ගාථාව දේශනා කළේය.
“උත්සාහවත් නොවන්නාට ගෙවල් නැත (ගිහිගෙය සරු නොවේ); බොරු නොකියන්නාට ගෙවල් නැත; දඬු මුගුරු නොගත්තා වූ ද, අනුන්ට හිංසා පීඩා නොකරන්නා වූ ද තැනැත්තාට ගෙවල් නැත. මෙලෙස දෝෂ සහිත වූ, පවත්වාගෙන යාමට දුෂ්කර වූ ගිහිගෙයි කවරෙක් නම් වසයිද?”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළේය.
“උත්සාහවත් නොවන්නාට ගෙවල් (දියුණුවක්) නැත. බොරු නොකියන්නාට ගෘහ ජීවිතයක් නැත. දඬුවම් කිරීමට දඬු නොගත්තා වූ ද, අන් අයට දඬුවම් නොකරන්නා වූ ද තැනැත්තාට ගෙවල් නැත. මෙසේ සිදුරු (දෝෂ) ඇත්තා වූ, ඉතා අමාරුවෙන් පවත්වාගත යුත්තා වූ ගිහිගෙට කවරෙක් නම් පැමිණේද? (නුවණැත්තෝ නොපැමිණෙති).”
මෙසේ මහා සත්ත්වයන් වහන්සේ ගිහිගෙයි වාසය කිරීමෙහි දොස් පැවසු අතර, (සිටුතුමාගේ අදහස වෙනස් කොට) උයනටම වැඩියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කතාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් සිටුවරයා වූයේ මේ රෝජ මල්ල ය. වච්ඡනඛ පිරිවැජියා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
පස්වන වච්ඡනඛ ජාතක වර්ණනාවයි.
‘භද්දකො වතයං පක්ඛී’ යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක් වංචාකාරී කුහක භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ තමන් වෙත පමුණුවා පෙන්වන ලද ඒ භික්ෂුව දැක, “මහණෙනි, මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් කුහක පුද්ගලයෙකි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජතුමා රාජ්ය කරන කල්හි, අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හිමාල ප්රදේශයේ එක් විලක මත්ස්යයෙකු වී විශාල පිරිවරක් සහිතව වාසය කළහ. එකල එක් කොකෙක් “මසුන් කන්නෙමි”යි සිතා විල අසල තැනක හිස පහත් කරගෙන, පියාපත් විදහාගෙන, දුබල ලීලාවෙන් මසුන් දෙස බලමින්, ඔවුන්ගේ ප්රමාදයක් බලාපොරොත්තුව සිටියේය. ඒ මොහොතේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මත්ස්ය සමූහයා පිරිවරා ගොදුරු සොයමින් ඒ ස්ථානයට පැමිණියහ. මත්ස්ය සමූහයා ඒ කොකා දැක පළමු වන ගාථාව පැවසූහ.
“හෙළැඹුල් මල් පෙති බඳු පියාපත් ඇති මේ පක්ෂියා ඉතා යහපත් ය. සන්සුන් පියාපත් ඇතිව, (මසුන් දෙස බලමින්) ඉතා දුබල අයෙකු මෙන් ධ්යාන වඩන්නාක් මෙන් සිටියි.”
එහි ‘මන්දමන්දොව ඣායති’ යනු, ඉතා දුබලයෙකු මෙන් වී කිසිවක් නොදත්තෙකු මෙන් තනිවම ධ්යාන වැඩීමයි (භාවනා කිරීමයි).
ඉක්බිති බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ කොකා දෙස බලා දෙවන ගාථාව වදාළහ.
බක තපස් රකින කොකා දෙස බලා සිටින බෝධිසත්ව මත්ස්ය රාජයා
“(තොපි) මොහුගේ සිල්වත් බවක් නොදන්නෙහු ය. නොදැන මොහුට ප්රශංසා කරන්නෙහු ය. මේ පක්ෂියා අපව රැක බලා ගන්නේ නැත. මොහු පියාපත් නොසොල්වා සිටින්නේ, (අල්ලා ගන්නේ කුමන මාලුවාදැයි සිතන) නිසා ය.”
එහි ‘අනඤ්ඤාය’ යනු නොදැන ය. ‘අම්හෙ දිජො න පාලෙති’ යනු මේ පක්ෂියා අපව නොරකියි, පාලනය නොකරයි; “මොවුන් අතුරෙන් කවර මත්ස්යයෙකු ආහාරයට ගන්නෙම්දැයි” විමසා බලයි. ‘තෙන පක්ඛී න ඵන්දති’ යනු ඒ නිසා මේ පක්ෂියා නොසෙල්වෙයි, කම්පා නොවෙයි. මෙසේ කී කල්හි මත්ස්ය සමූහයා ජලය කළඹා කොකා පලවා හැරියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල කොකා වූයේ මේ කපටි භික්ෂුවයි. මත්ස්ය රජතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
හයවන බක ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“කෝ නු ඛෝ භගවා හේතු” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ සාකේත නුවර ඇසුරු කොටගෙන වැඩවාසය කරන සමයේ සාකේත බමුණා අරබයා වදාළ සේක. මෙහි අතීත කථාවත්, වර්තමාන කථාවත් පහත ඒකක නිපාතයෙහි (ජාතක අට්ඨකථා 1.1 සාකේත ජාතක වර්ණනාව) සඳහන් කර ඇති ආකාරයම වේ. තථාගතයන් වහන්සේ විහාරයට වැඩම කළ අවස්ථාවේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ස්වාමීනි! මේ ස්නේහය නම් කෙසේ පිහිටන්නේද?” යි විමසූ අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
“භාග්යවතුන් වහන්ස! මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙකු දුටු පමණින් හදවත නිවී යයි; සිත ද පැහැදේ. මීට හේතු කවරේද?”
යනු එම පළමු ගාථාවයි.
එහි අර්ථය නම්: මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයන් දුටු පමණින්ම හදවත අතිශයින් නිවී යයි; මනාව සුවඳ කවන ලද සිසිල් ජලය කළ දහසකින් නාවන ලද්දක් මෙන් සිසිල් වෙයි. එහෙත් ඇතැමෙකු දැකීමෙන් එසේ නොනිවෙයි. ඇතැමෙකු දුටු පමණින්ම සිත පැහැදෙයි; මොළොක් වෙයි; ප්රේමය වශයෙන් ඇලෙයි. සමහරෙක් දැකීමෙන් එසේ නොඇලෙයි. මෙයට හේතු කවරේද යන්නයි.
ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ප්රේමය ඇතිවීමට හේතු කාරණා දක්වමින් මෙම දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
“පෙර භවයෙහි එක්ව විසීමෙන් හෝ, මේ භවයෙහි කරන ලද හිතවත්කම් නිසා හෝ; දියත් මඩත් නිසා දියේ උපුල් හටගන්නාක් මෙන්, මේ ආකාරයට ඒ ප්රේමය හටගනී.”
යනු එම දෙවන ගාථාවයි.
එහි අර්ථය මෙසේය: මහණෙනි! මේ ප්රේමය නම් කරුණු දෙකක් මුල් කරගෙන උපදියි. පෙර ආත්මයේදී යමෙක් යමෙකු සමඟ එක්තැනක විසූයේ නම්, එනම්:
ඔහුට ‘පුබ්බෙව සන්නිවාසෙන’ (පෙර භවයෙහි එක්ව විසීමෙන්) යනුවෙන් දැක්වූ පරිදි භවයෙන් භවයට ලුහුබඳිමින් හෙතෙම එම ස්නේහය අත් නොහරියි. මේ ආත්මභාවයේදී කරන දෙයින් හෙවත් ‘පච්චුප්පන්න හිතෙන වා එවං තං ජායතෙ පෙමං’ (මේ ජීවිතයේදී ඇතිකරගත් හිතවත්කමින් හෝ මෙසේ ඒ ප්රේමය උපදී) යනුවෙන් දැක්වූ පරිදි වර්තමාන උපකාරයෙන්ද ප්රේමය උපදී. මේ කරුණු දෙකෙන් ඒ ප්රේමය උපදියි. ඒ කෙසේද යත්? ‘උප්පලංව යථොදකෙ’ යන්නයි. මෙහි ‘වා’ යන්නෙහි දීර්ඝ ස්වරය ‘ව’ ලෙස කෙටි කොට යොදන ලදී. මෙය ‘සමුච්චය’ හෙවත් එක් කිරීමේ අර්ථයෙන් කියන ලද්දකි. එනිසා උපුල් ද, ජලයෙහි හටගන්නා සෙසු මල් ද, යම්සේ ජලයෙහි හටගන්නේ ජලයත් මඩත් යන කරුණු දෙක නිසා ද; එසේම ඉහත කී කාරණා දෙක නිසා ප්රේමය හටගනියි. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.
සර්වඥයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට නෙළුම් මල උපමා කොට ධර්මය දේශනා කරන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූරණය කළ සේක. “එකල බමුණා සහ බැමිණිය වූයේ මේ (සාකේත) යුවළමය. පුත්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
සාකේත ජාතක වර්ණනාව හත්වැනියි.
“ඉඞ්ඝ එකපදං තාත” යනාදී මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක් කුටුම්බිකයෙකු අරභයා වදාළ සේක. මොහු සැවැත් නුවර වැසි කුටුම්බිකයෙකි. දිනක් ඔහුගේ පුත්රයා ඔහුගේ උකුලෙහි හිඳගෙන ‘අර්ථයට (දියුණුවට) දොරටුව’ නම් වූ ප්රශ්නයක් විචාළේය. හෙතෙම “මේ ප්රශ්නය බුදුරජාණන් වහන්සේට විෂය වන්නකි. එයට වෙනත් අයෙකුට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වන්නේය”යි සිතා, පුතු රැගෙන ජේතවනයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, මගේ මේ දරුවා උකුලෙහි හිඳගෙන ‘අර්ථයට දොරටුව’ නම් වූ ප්රශ්නයක් ඇසුවේය. මම එය නොදන්නා බැවින් මෙහි පැමිණියෙමි. ස්වාමීනි, මේ ප්රශ්නය විසඳා වදාරන සේක්වා”යි ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ “උපාසක, මේ දරුවා අර්ථ ගවේෂකයෙක් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් අර්ථ ගවේෂකයෙක් වී පණ්ඩිතයන්ගෙන් මේ ප්රශ්නය විචාළේය. පැරණි පණ්ඩිතයෝ ද මොහුට කරුණු පැහැදිලි කළහ. එහෙත් භවය සැඟවුණු බැවින් (පෙර භවය අමතක වීමෙන්) සිහිපත් නොකරයි” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ සිටු කුලයෙහි උපන්හ. වැඩිවියට පැමිණ පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුර ලැබූහ. ඉක්බිති ඔහුගේ ළදරු පුත් කුමරා උකුලෙහි හිඳගෙන, “පියාණෙනි, මට නොයෙක් අර්ථ ඇති එක් පදයක් ආශ්රිත වූ එක් කාරණයක් කියන්නැ”යි විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“පියාණෙනි, යම් පදයකින් අපි අර්ථය (දියුණුව) සාදා ගන්නෙමු ද, එබඳු වූ නොයෙක් අර්ථ ඇති පද ඇසුරු කළ යම්කිසි එක් පදයක් මට කියනු මැනවි.”
එහි ඉඞ්ඝ යනු ආයාචනා (ඉල්ලීම්) අර්ථයෙහි හෝ චෝදනා අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාත පදයකි. එකපදං යනු එක් කාරණයක් ඇති පදයක් හෝ එක් කරුණක් සංග්රහ කළ අකුරු ඇති පදයකි. අනෙකත්ථපදස්සිතං යනු නොයෙක් අර්ථ ඇති කරුණු අඩංගු පද ඇසුරු කොට ඇති බවයි. කිඤ්චි සඞ්ගාහිකං බ්රෑසි යනු බොහෝ අර්ථ එක්රැස් කළ යම්කිසි එක් පදයක් කියනු මැනවි (බ්රෑහි); මෙය ම පාඨයයි. යෙනත්ථෙ සාධයෙමසෙ යනු නොයෙක් අර්ථ ඇසුරු කරන ලද යම්කිසි එක් පදයකින් අපි තමන්ගේ දියුණුව සාදා ගන්නෙමු ද, ඒ පදය මට කියනු මැනවි යයි (ප්රශ්නය) ඇසීය.
ඉක්බිති ඔහුගේ පියා කරුණු පහදා දෙමින් දෙවන ගාථාව කීවේය.
“දරුව, නොයෙක් අර්ථ ඇසුරු කරන ලද ඒ එක් පදය නම් ‘වීර්යය’ යි. සීලයෙන් හා ඉවසීමෙන් යුක්ත වූ එය, මිතුරන් සැපවත් කිරීමටත්, සතුරන් දුකට පත් කිරීමටත් සමත් වේ.”
එහි දක්ඛෙය්යෙකපදං යන්නෙහි පද බෙදීම ‘දක්ඛෙය්යං එකපදං’ යනුයි. දක්ඛෙය්ය යනු ලාභ උපදවන, දක්ෂ වූ, කුසල වූ පුද්ගලයාගේ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ‘වීර්යය’ යි. අනෙකත්ථපදස්සිතං යනු මෙසේ කියන ලද ආකාර ඇති වීර්යය නොයෙක් අර්ථ පද ඇසුරු කර ඇති බවයි. කවර අර්ථවලින් ද යත්? සීලාදී අර්ථවලිනි. එනිසාම “තඤ්ච සීලෙන සඤ්ඤුත්තං” (එය ද සීලයෙන් යුක්තය) යනාදිය කීහ. එහි අර්ථය නම්: ඒ වීර්යය ද ආචාර සීලයෙන් යුක්ත වූ, අධිවාසන ඛන්තියෙන් (ඉවසීමෙන්) යුක්ත වූයේ මිතුරන් සුවපත් කිරීමටත්, සතුරන් දුකට පත් කිරීමටත් (යටත් කිරීමටත්) පොහොසත් ය; සමත් ය. ලාභ උපදවන ඥානයෙන් යුත්, දක්ෂ බවෙන් යුත්, කුසල වීර්යයෙන් යුත්, ආචාර සීලයෙන් හා ඉවසීමෙන් සම්පන්න වූ කවර නම් තැනැත්තෙක් මිතුරන් සුවපත් කිරීමට ද, සතුරන් දුකට පත් කිරීමට ද අසමත් වේ ද? (හෙතෙම සමත් වේ ම ය.)
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ පුත්රයාගේ ප්රශ්නය විසඳූහ. හෙතෙම ද පියා කී නියායෙන් ම තමාගේ අර්ථය සාදාගෙන කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරලොව ගියේය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තම පුතණුවන් උකුලෙහි තබාගෙන ධර්මය කියා දෙන අයුරු.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි පියා ද පුතා ද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. “එකල්හි පුත්රයා වූයේ මොහු ම ය. බරණැස් සිටුවරයා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ ඒකපද ජාතක වර්ණනාවයි.
“ආසීවිසම්පි මං සන්තං” (විෂ දළ ඇති මා කෙමනෙහි කටට පිවිසි කල්හි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ අජාසත් රජතුමා අරබයා දේශනා කළ සේක. කොසොල් රජුගේ පියා වූ මහා කොසොල් රජතුමා, බිම්බිසාර රජතුමාට දියණිය සරණ පාවා දෙමින් තමන්ගේ දියණියගේ ස්නාන චූර්ණ මූලයක් (නෑම සඳහා දෙන වියදමක්) ලෙස කාසි ග්රාමය ලබා දුන්නේය. අජාසත් රජතුමා විසින් පියා මරා දැමූ කල්හි රජතුමාට ආදරයෙන් සිටි ඈ (මව) නොබෝ දිනකින්ම ශෝකයෙන් කලුරිය කළාය. අජාසත් රජතුමා මව කලුරිය කළ පසුවත් ඒ ගම භුක්ති විඳියි. කොසොල් රජතුමා “පීතෘඝාතක සොරාට මගේ කුලයට අයත් ගම නොදෙන්නෙමි” යි ඔහු සමඟ යුද්ධ කරයි. ඇතැම් දිනක මාමාට ජය වෙයි. ඇතැම් දිනක බෑණාට ජය වෙයි. යම් දවසක අජාසත් දිනයි ද එකල්හි රථයෙහි කොඩි ඔසවා මහත් යසසින් නගරයට පිවිසෙයි. යම් දවසක පැරදෙයි ද එකල්හි දොම්නසට පත්ව කිසිවෙකුටත් නොදන්වා ම පිවිසෙයි. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි දී “ඇවැත්නි! අජාසත් රජතුමා මාමා පරදවා සතුටු වෙයි. තමා පැරදුන විට දොම්නසට පත් වෙති” යි කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, මා එන්නට ප්රථම මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහු ද?” යි විචාරා, “මෙ නම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි! මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් දිනා සතුටු වෙයි. පැරදුන විට දොම්නසට පත් වූයේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ නිල් මැඩි (ගෙම්බා) යෝනියෙහි උපන්හ. එකල්හි මිනිස්සු ගංගා, දිය කඳුරු ආදී තැන්වල මසුන් අල්ලා ගැනීමට කෙමන් (මාළු උගුල්) ඇටවූහ. එක් කෙමනකට බොහෝ මත්ස්යයෝ ඇතුළු වූහ. ඉක්බිති එක් දිය නයෙක් මසුන් කනු රිසියෙන් ඒ කෙමනට ඇතුළු විය. එවිට බොහෝ මත්ස්යයෝ එක්වී ඌ සපා කමින් එකම ලේ විලක් කළහ. සර්පයා පිළිසරණක් නොදකිමින් මරණ බියෙන් තැති ගෙන කෙමන් කටින් පිටතට පැමිණ, වේදනාවෙන් යුතුව දිය කෙළවර වැතිර සිටියේය. නිල් මැඩියා ද ඒ අවස්ථාවෙහි උඩට පැන කෙමන රඳවා තිබූ ඉහළ කණුවෙහි වැතිර සිටියේය. සර්පයා තමන්ට විනිශ්චය කරන තැනක් නොලබන්නේ එහි වැතිර සිටින මැඩියා දැක, “යහලු නිල් මණ්ඩුකය! මේ මාළුන්ගේ ක්රියාව නුඹට රුචි ද?” යි විමසමින් පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
මසුන්ගේ ප්රහාරයට ලක්වූ දිය නයා සහ එය බලා සිටින බෝධිසත්ව නීල මණ්ඩුකයා
“විෂ දළ ඇති මා කෙමනෙහි කටට පිවිසි කල්හි, මේ මත්ස්යයන් මා සපා කමින් සිටියි. නිල් මැඩි දෙන මව කොට ඇති පින්වත, තොපට එය රුචි වේ ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි, ආසි විසං මමං සන්තං යනු විෂ ඇති මා (පැමිණි විෂ ඇති මා) යන්නයි. රුච්චතෙ හරිතා මාතා යං මං ඛාදන්ති මච්ඡකා යනු “නිල් මැඩි පුතුනි, මේ කරුණ ඔබට රුචි වේ ද?” යනුවෙන් කියයි.
ඉක්බිති ඔහුට පිළිතුරු දෙන නිල් මැඩියා, “එසේය යහළුව, එය මට රුචි වෙයි. ඒ මක්නිසාද යත්? ඉදින් නුඹ ද නුඹේ ප්රදේශයට මසුන් පැමිණි විට ඔවුන් කන්නෙහිය. මත්ස්යයෝ ද තමන්ගේ ප්රදේශයට නුඹ පැමිණි විට නුඹව කති. තම තමන්ගේ සීමාවෙහි හෙවත් තම ගොදුරු බිමෙහි දුබලයෙක් නම් නැතැ”යි කියා දෙවන ගාථාව ද ප්රකාශ කළේය.
“යමෙකුට යම් තාක් කල් බලය හෝ සමෘද්ධිය පවතී ද, ඒ තාක් ඒ පුරුෂයා අනුන්ව ගසා කන්නේය. යම් කලෙක අනෙක් අය බලවත්ව ඔහුට පහර දෙත් ද, එකල පෙර පහර දුන් ඔහු ම පහර කෑමට ලක් වේ.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි විලුම්පතෙව පුරිසො යාවස්ස උපකප්පති යනු පුරුෂයාගේ අධිපතිකම පවතින තාක්, ක්රියාත්මක වන තාක් ඔහු අනිකෙකුට පහර දෙයි. යාව සො උපකප්පති යනු ද පාඨයකි; අනුන්ට පහර දීමට හැකියාව ඇති තාක් කල් පහර දෙයි යන අර්ථයයි. යදා චඤ්ඤො විලුම්පන්ති යනු යම් කලෙක අන් අය අධිපති වී පහර දෙත් ද, සො විලුත්තො විලුම්පති යනු පහර ලත් ඔහු අනුන්ට ද පහර දෙයි (නැවත පහර කෑමට ලක් වෙයි). විලුම්පතෙ යනු ද පාඨයකි. මෙහි අර්ථය ද එයම යි. විලුම්පනං යනුවෙන් ද කියති; එහෙත් එහි අර්ථය නොගැලපෙයි. මෙසේ පහර දෙන්නා නැවත පහර කෑමට ලක් වෙයි. බෝසතාණන් වහන්සේ මේ නඩුව විසඳූ කල්හි දිය නයාගේ දුබල බව දැන ගත්, “මේ අපගේ සතුරා යැයි” සිතූ මත්ස්ය සමූහයා කෙමන කටින් පිටතට පැමිණ දිය නයා එහිම මරණයට පත් කොට ගියාහුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා නිමවා වදාළ සේක. “එකල දිය නයා වූයේ වර්තමාන අජාසත් රජ ය. නිල් මැඩියා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
නව වැනි වූ හරිතමණ්ඩූක ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“සබ්බො ජනො” (සියලු ජනයා) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. දේවදත්ත තෙරුන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳගෙන, නව මසක් ගිය තැන ජේතවන ද්වාර කොෂ්ඨකය (දොරටුව) අභියස දී පොළොවෙහි ගිලුණු විට, ජේතවනවාසීහු ද සියලු රටවැසියෝ ද “බුදුරජාණන් වහන්සේට කටුවක් වැනි වූ දේවදත්ත තෙරුන් පොළොවෙහි ගිලුණේ ය. දැන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සතුරන් නැසූ සේක” යයි සතුටු වූහ. ඔවුන්ගේ කථාව අසා පරම්පරා ඝෝෂාවෙන් (කටින් කට යාමෙන්) මුළු දඹදිව වාසී යක්ෂ, භූත, දේව සමූහයා ද අතිශයින් සතුටු වූහ. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවෙහි දී, “ඇවැත්නි! දේවදත්ත තෙරුන් පොළොවෙහි ගිලුණු කල්හි, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේට විරුද්ධ වූ දේවදත්තයා පොළොවට ගිලුණේ ය’ යි මහජනයා සතුටු වූහ” යයි කථාවක් ඉපදවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! කවර කථාවකින් යුක්ත ව දැන් මෙහි හුන්නාහු ද?” යි විචාරා, “මෙම කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි! දේවදත්ත මළ කල්හි මහජනයා සතුටු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙර ද ඔහු මළ විට සතුටු වූහ, සිනාසුණහ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර මහා පිංගල නම් රජතුමා අදැහැමින් හා විෂම ලෙස රාජ්යය කරවීය. ඡන්දාදිය (කැමැත්ත ආදිය) හේතුවෙන් පව්කම් කරමින්, දඩ මුදල් හා බදු අය කරගැනීම් ආදියෙන් උක් යන්ත්රයෙහි ලූ උක් දඬු මෙන් ජනයා පෙළුවේ ය. හෙතෙම කර්කශ ය, රළු ය, සාහසික ය. අනුන් කෙරෙහි දයානුකම්පා මාත්රයක්වත් ඔහු තුළ නැත. රජ ගෙදර ස්ත්රීන්ට ද, දූ පුතුන්ට ද, ඇමති, බමුණු, ගෘහපති ආදීන්ට ද අප්රිය ය; අමනාප ය. ඇසට වැටුණු දූවිල්ලක් මෙන් ද, බත් පිඩේ හමු වූ ගල් කැටයක් මෙන් ද, විලුඹ සිදුරු කර ඇනුණු කටුවක් මෙන් ද විය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ මහා පිංගල රජුගේ පුත්රයා වී උපන්හ. මහා පිංගල දිගු කලක් රාජ්යය කොට කළුරිය කළේ ය. ඔහු කළුරිය කළ කල්හි සියලු බරණැස් වැසියෝ තුටු පහටු ව, මහත් සේ සිනාසී, දර කරත්ත දහසකින් මහා පිංගල රජු දවා, කළ දහස් ගණනකින් සෑය නිවා, බෝසතාණන් වහන්සේ රාජ්යයෙහි අභිෂේක කොට, “අපට දැහැමි රජෙක් ලැබුණේ ය” යි සතුටු ව නගරයෙහි උත්සව බෙර හසුරුවා, ධජ පතාක ඔසවා නගරය අලංකාර කොට, දොරක් දොරක් පාසා මණ්ඩප කරවා, විළඳ හා මල් විසුරුවා සරසන ලද බිම් ඇති ඒ අලංකෘත මණ්ඩපවල හිඳ කමින් බොමින් සතුටු වූහ.
බෝසතාණන් වහන්සේ ද අලංකාර කළ මහා තලයෙහි (මාළිගා මතු මහලෙහි), ඔසවන ලද සුදු කුඩ ඇති උතුම් වූ පර්යංකය මැද මහත් වූ යස පිරිවර මැද හිඳගත් සේක. ඇමති, බමුණු, ගෘහපති, රටවැසි, දොරටුපාල ආදීහු ද රජතුමා පිරිවරාගෙන සිටියාහු ය. ඉක්බිති එක් දොරටුපාලයෙක් නුදුරෙහි සිට සුසුම් ලමින් හඬන්නට විය. බෝසතාණන් වහන්සේ එය දැක, “යහළු දොරටුපාලකය! මාගේ පියා කළුරිය කළ කල්හි සියල්ලෝ ම තුටු පහටු වී උත්සව පවත්වමින්, ක්රීඩා කරමින් හැසිරෙති. නුඹ වනාහි හඬමින් සිටියි. කිමෙක් ද, මාගේ පියා නුඹට ප්රිය වී ද? මනාප වී ද?” යි විමසමින් පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
සතුටු වන පිරිස මැද හඬන දොරටුපාලයා සහ බෝධිසත්ත්ව රජු
“පිංගල රජු විසින් සියලු ජනයා පෙළන ලදහ. ඔහු මළ කල්හි රටවැසියෝ සතුටු වෙති. එහෙත්, පියුම් රා (දුඹුරු) ඇස් ඇති දොරටුපාලය! ඔහු තට ප්රිය වී ද? කවර හෙයින් නුඹ හඬන්නෙහි ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
එහි හිංසිතො යනු නොයෙක් ආකාර දඬුවම් කිරීම්, බදු අයකිරීම් ආදියෙන් පෙළන ලද බවයි. පිඞ්ගලෙන යනු දුඹුරු පැහැ ඇස් ඇති රජු විසිනි. ඔහුගේ ඇස් දෙක ම පලුදු වී, බළල් ඇස් මෙන් දුඹුරු පැහැයෙන් යුක්ත විය. ඒ නිසා ම ඔහුට “පිංගල” යයි නම් කළාහු ය. පච්චයා වෙදයන්ති යනු (ඔහුගේ මරණය නිසා) සතුට විඳිති. අකණ්හනෙත්තො යනු (කළු නොවන) දුඹුරු පැහැ ඇස් ඇත්තා ය. කස්මා නු ත්වං යනු කුමන කාරණයක් නිසා ඔබ හඬන්නෙහි ද යන්නයි. අටුවාවෙහි කස්මා තුවං යන පාඨය ද ඇත.
හෙතෙම රජුගේ වචනය අසා, “මහාරාජයෙනි, මම ‘මහා පිංගල මළේ ය’ යි ශෝකයෙන් නො හඬමි. මගේ හිසට (දැන්) සැපයක් ඇති විය. මන්ද යත්, පිංගල රජතුමා ප්රාසාදයෙන් බසින විටත්, නගින විටත් කම්මල්කරුවෙකු මිටියෙන් පහර දෙන්නාක් මෙන් මගේ හිසට ටොකු අට බැගින් අනියි. ඔහු පරලොව ගොසිනුත් මගේ හිසට පහර දෙන්නාක් මෙන් නිරය පාලකයන්ගේත් යම රජුගේත් හිසට ටොකු අනිනු ඇත. එවිට ඔවුන් ‘මේ තැනැත්තා අපට අතිශයින් කරදර කරයි’ කියා නැවත මෙහි ම රැගෙන විත් මුදා හරිනු ඇත. එවිට ඔහු නැවතත් පැමිණ මගේ හිසට ටොකු අනින්නේ ය යන බියෙන් මම හඬමි” යි මෙම අර්ථය ප්රකාශ කරමින් දෙවන ගාථාව කීවේ ය.
“දුඹුරු ඇස් ඇති රජ මට ප්රිය නො වී ය. ඔහුගේ ආපසු පැමිණීමට මම බිය වෙමි. මෙලොවින් ගිය හෙතෙම යම රජුට හිංසා කරන්නේ ය. ඒ හිංසාවට පත් යම රජු ඔහු ව යළි මෙහි ගෙනෙන්නේ ය.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ, “ඒ රජතුමා දර කරත්ත දහසකින් දවන ලද්දේ ය. දිය කළ සිය ගණනකින් (සෑය) තෙමන ලද්දේ ය. ඔහුගේ ඒ ආදාහන භූමිය ද හාත්පසින් හාරා දමන ලද්දේ ය. ස්වභාවයෙන් ම පරලොව ගිය, අන් තැනක උපන් අය නැවත ඒ සිරුරෙන් ම නො එති. ඔබ බිය නො වන්න” යි ඔහු අස්වසමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
“පිංගල රජු දර කරත්ත දහසකින් දවන ලද්දේ ය. වතුර කළ සියයකින් තෙමන ලද්දේ ය. ඒ බිම ද හාත්පසින් හාරා දමන ලද්දේ ය. එබැවින් බිය නො වන්න. ඔහු පෙරළා නො එන්නේ ය.”
යනුවෙන් ගාථාව වදාළ සේක.
එතැන් පටන් දොරටුපාලයා සැනසීමක් ලැබුවේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ දැහැමෙන් රජකම් කරවා දානාදී පින්කම් කොට කර්මානුරූප ව පරලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල මහා පිංගල රජු වූයේ දැන් දේවදත්ත ය. පුත්රයා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
දස වැනි වූ මහා පිංගල ජාතක වර්ණනාව යි.
නවවැනි වූ උපාහන වර්ගය නිමියේ ය.
එහි වර්ග සූචිය මෙසේය:
“සිඞ්ගාලො මානත්ථද්ධො” (හිවලා මානයෙන් දරදඬු වී) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරද්දී දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. දේවදත්ත තෙරුන් අජාසත් රජු පහදවාගෙන උපදවා ගත් ලාභ සත්කාර දිගු කලක් පවත්වාගෙන යාමට අසමත් විය. නාලාගිරි ඇතු මෙහෙයවූ අවස්ථාවේ සිදු වූ ප්රාතිහාර්යය ජනයා දුටු තැන් පටන් ඔහුගේ ඒ ලාභ සත්කාර අතුරුදහන් විය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි! දේවදත්ත තෙරුන්ට ලාභ සත්කාර උපදවාගෙන ඒවා දිගු කලක් පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි වී යැ”යි කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර මෙහි කිනම් කතාවකින් යුතුව සිටියාහු දැ?”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන් යැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි! දේවදත්ත තමන්ට උපන්නා වූ ලාභ සත්කාර අතුරුදහන් කර ගත්තේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් එසේ අතුරුදහන් කර ගත්තේ යැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී, ත්රිවේදයෙහි ද අටළොස් ශිල්පයන්හි ද පරතෙරට ගිය බෝධිසත්ත්වයෝ රජුගේ පුරෝහිත බමුණා වූහ. ඔහු “පඨවීජය මන්ත්රය” (පොළව ජයගැනීමේ මන්ත්රයක්) දනී. පඨවීජය මන්ත්රය යනු “ආවර්ජන මන්ත්රය” යැයි කියනු ලැබේ. ඉක්බිති එක් දිනක් බෝධිසත්ත්වයෝ “ඒ මන්ත්රය සජ්ඣායනා කරන්නෙමි”යි එක්තරා එළිමහන් තැනක ඇති ගල් තලාවක් මත හිඳගෙන සජ්ඣායනා කළහ. ඒ මන්ත්රය වනාහි විධි අනුගමනය නොකළ අන් කෙනෙකුට ඇසිය නොහැකි ය. එනිසා ඔහු එවැනි තැනක සජ්ඣායනා කරයි. ඉක්බිති ඔහු සජ්ඣායනා කරන වේලාවෙහි එක් බෙනයක හුන් හිවලෙක් ඒ මන්ත්රය අසාගෙන සිටීමෙන්ම ප්රගුණ කළේ ය. ඒ හිවලා වනාහි ඊට පෙර ආත්මභාවයේදී පඨවීජය මන්ත්රය පුහුණු කළ බමුණෙක් විය. බෝධිසත්ත්වයෝ සජ්ඣායනා කොට නැගිට, “ඒකාන්තයෙන් මේ මන්ත්රය මට ප්රගුණ යැ”යි කීහ. හිවලා බෙනයෙන් එළියට පැමිණ, “එම්බා බමුණ! මේ මන්ත්රය ඔබට වඩා මට ප්රගුණ යැ”යි කියා පලා ගියේ ය. බෝධිසත්ත්වයෝ “මේ හිවලා මහත් අකුසලයක් කරන්නේ යැ”යි සිතා “ගනිවු! ගනිවු!” යැයි කියමින් ටික දුරක් ලුහුබැන්දේ ය. හිවලා පලා ගොස් කැලයට පිවිසියේ ය.
ඒ හිවලා ගොස් එක් හිවලියකගේ ඇඟ ටිකක් හැපුවේ ය. “ස්වාමීනි! ඇයි දැ?”යි ඈ ඇසූ කල්හි, “ඔබ මා ගැන දන්නෙහි ද? නොදන්නෙහි දැ?”යි ඇසී ය. ඈ, “එසේය, දනිමි”යි කියා පිළිගත්තා ය. හිවලා පඨවීජය මන්ත්රය මතුරා නොයෙක් සිය ගණන් හිවලුන්ට අණ කොට, සියලුම:
ආදී සිවුපාවුන් තමන් සමීපයට ළං කර ගත්තේ ය. එසේ රැස් කරවා “සබ්බදාඨ” නම් රජ වී එක් හිවලියක අගමෙහෙසිය කර ගත්තේ ය. ඇතුන් දෙදෙනෙකුගේ පිටෙහි සිංහයෙක් සිටී. සිංහයාගේ පිටෙහි සබ්බදාඨ නම් හිවල් රජ, හිවල් අගමෙහෙසිය සමඟ හිඳියි. ඔහුට මහත් පිරිවර සම්පතක් විය. හිවලා මහත් සම්පතින් මත් වී මානය උපදවාගෙන, “බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගන්නෙමි”යි සිතා සියලු සිවුපාවුන් පිරිවරාගෙන බරණැස් නුවරට නුදුරු තැනකට පැමිණියේ ය. සිවුපාවුන්ගේ පිරිස් ප්රමාණය දොළොස් යොදුනක් දුරට පැතිරුණි. හිවලා නුදුරෙහි සිටියේ ම, “මට රාජ්යය දෙව! නැතිනම් යුද්ධ හෝ කරව!”යි රජුට පණිවිඩ යැවී ය. බරණැස් නුවරවාසීහු බියෙන් තැතිගෙන නගරයෙහි දොරටු වසාගෙන සිටියහ.
සබ්බදාඨක කැනහිලා ඇතුන් මත සිටි සිංහයා පිට නැගී නුවර වටලා සිටි අයුරු
බෝධිසත්ත්වයෝ රජු වෙත එළඹ, “මහරජතුමනි, බිය නොවන්න. සබ්බදාඨ හිවලා සමඟ යුද්ධ කිරීම මට භාර ය. මා හැර ඔහු සමඟ යුද්ධ කිරීමට සමත් වෙනත් කෙනෙක් නම් නැතැ”යි කියා රජු ද නගරවාසීන් ද සනසා, “කුමක් කොට සබ්බදාඨ මේ රාජ්යය අල්ලා ගන්නේ දැයි පළමු කොට ඔහුගෙන් විචාරන්නෙමි”යි සිතා දොරටු අට්ටාලයට නැග, “මිත්ර සබ්බදාඨ! කුමක් කොට මේ රාජ්යය ගන්නෙහි දැ?”යි විචාළේ ය. “සිංහනාද කරවා මහජනයා ශබ්දයෙන් තැති ගන්වා ගන්නෙමි”යි ඔහු කීවේ ය. බෝධිසත්ත්වයෝ ‘කළ යුත්තක් ඇතැ’යි දැන අට්ටාලයෙන් බැස, දොළොස් යොදුන් පමණ වූ බරණැස නුවරවැසි සියලු දෙනාම කන් සිදුරු උඳු පිටිවලින් තවරා ගන්නැයි බෙර හැසිරවී ය. මහජනයා බෙර අණ අසා යටත් පිරිසෙයින් බළලුන් දක්වා ම සියලු සතුන්ගේ ද, තමන්ගේ ද කන් සිදුරු අනුන්ගේ ශබ්දයක් අසන්නට නොහැකි වන සේ උඳු පිටිවලින් තවරා ගත්හ.
ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයෝ නැවත අට්ටාලයට නැග, “සබ්බදාඨ!” යැයි ඇමතූහ. “ඇයි බමුණානෙනි?” “මේ රාජ්යය කුමක් කොට ගන්නෙහි ද?” “සිංහනාද පවත්වා මිනිසුන් තැති ගන්වා මරණයට පමුණුවා ගන්නෙමි”යි කීවේ ය. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ, “නුඹට සිංහනාදයක් කරවා ගන්නට නොහැකි වනු ඇත. උසස් සිවුපා කුලයෙහි උපන්, ඉතා රතු අත්පා ඇති කේසර සිංහරාජයෝ නුඹ වැනි ජරා හිවලකුගේ අණ නොපිළිපදින්නෝ ය”යි කීහ. හිවලා මානයෙන් දැඩි වී, “අන් සිංහයෝ සිටිත්වා! මා නැග සිටින සිංහයා ලවා ම නාද කරවන්නෙමි”යි කීවේ ය. “එසේ නම් නාද කරව! ඉදින් හැකිනම්!” යැයි බෝධිසත්ත්වයෝ අභියෝග කළහ. හිවලා තමා නැග සිටින සිංහයාට “නාද කරව”යි පයින් සංඥාවක් දුන්නේ ය. සිංහයා ඇත් කුඹෙහි මුව තබා තුන් වරක් කිසිවකුට නැවතිය නොහැකි බිහිසුණු සිංහනාද කළේ ය. ඇත්තු සන්ත්රාසයට පත්වී හිවලා බිම දමා ඌගේ හිස පයිනුත් පාගා සුනු විසුණු කළහ. සබ්බදාඨ එතැනම මරණයට පත් විය. ඒ ඇත්තු ද සිංහනාදය අසා මරණ බියෙන් තැතිගෙන එකිනෙකා ඇනගෙන එතැනම මරණයට පත් වූහ. සිංහයන් හැර සෙසු මුව, ඌරු ආදීන් ද, හාවුන්, බළලුන් කෙළවර කොට ඇති සියලු සිවුපාවෝ ද එතැනම මරණයට පත් වූහ. සිංහයෝ පලා ගොස් වනයට පිවිසියහ. දොළොස් යොදුනක් මඟ දිගට මස් ගොඩවල් විය. බෝධිසත්ත්වයෝ අට්ටාලයෙන් බැස නගරයෙහි දොරටු විවර කරවා, “සියල්ලෝම තමන්ගේ කන්වල උඳු පිටි ඉවත් කොට මස් කැමති අයට මස් ගෙන යන්නැ”යි නුවර බෙර හැසිරවූහ. මිනිස්සු අමු මස් කා ඉතිරිය වියලවා ‘වල්ලූර’ (වියළි මස්) කළාහු ය. ඒ කාලයෙහි පටන් වියළි මස් සෑදීම ඇති වී යැයි කියති.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, මේ අභිසම්බුද්ධ ගාථා වදාරා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක:
“මහ පිරිවර නිසා මානයෙන් උද්දාම වූ හිවලා, තව තවත් පිරිවර කැමති වූයේ මහත් සම්පත්තියට පැමිණියේ ය. දළ ඇති සියලු සිවුපා සතුන්ට රජ විය.”
“ඒ වාගේම මිනිසුන් අතුරේ යමෙක් පිරිවර ඇත්තේ වේ ද, ඔහු දළ ඇති සිවුපාවුන්ට රජ වූ හිවලා සේ (අන්යන් අතර) ශ්රේෂ්ඨ වේ.”
යන අභිසම්බුද්ධ ගාථා වදාරා ජාතක කථාව ගලපා නිමවා වදාළ සේක.
එහි, මානත්ථද්ධො යනු පිරිවර නිසා උපන් මානයෙන් දැඩි වූ තැනැත්තා ය. පරිවාරෙන අත්ථිකො යනු තවදුරටත් පිරිවරෙන් ප්රයෝජන ඇත්තෙක් වී ය. මහතිං භූමිං යනු මහත් වූ සම්පතයි. රාජාසි සබ්බදාඨිනං යනු දළ ඇති සියල්ලන්ගේ රජ විය. සො හි තත්ථ මහා හොති යනු ඒ පිරිවර ඇති පුරුෂයා ඔවුන් විසින් පිරිවැරූ කල්හි ‘මහා’ (ශ්රේෂ්ඨ) නම් වෙයි. සිඞ්ගාලො විය දාඨිනං යනු දළ ඇති සතුන්ට හිවලා ‘මහා’ වූවා සේ ‘මහා’ වෙයි. ඉන්පසු (උඩඟුකම නිසා) ඒ හිවලා මෙන් මිනිසා ද ප්රමාදයට පත්ව ඒ පිරිවර නිසා ම විනාශයට පැමිණෙයි.
“එකල හිවලා වූයේ දේවදත්ත ය. රජතුමා වූයේ සැරියුත් ය. පුරෝහිත බමුණා වනාහි මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
පළමුවැනි සබ්බදාඨ ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“බාලො වතායං සුනඛො” (මේ සුනඛයා ඒකාන්තයෙන්ම මෝඩය) යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, අම්බල කොට්ඨක නම් ආසන ශාලාව අසල බත් කමින් සිටි බල්ලෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ බලුපැටියා උපන් කාලයේ සිට ආසන ශාලාවට පැන් ගෙනයන්නෝ ඌව ගෙනවිත් එහි පෝෂණය කළහ. පසුව ඌ එහි බත් කමින් මහත් ශරීර ඇත්තෙකු විය. ඉක්බිති එක් දිනක් එක්තරා ගම්වැසි පුරුෂයෙක් ඒ ස්ථානයට පැමිණ, සුනඛයා දැක, පැන් ගෙන එන්නන්ට උතුරු සළුවක් හා කහවණුවක් දී, හම්පටියකින් බැඳ ඌ රැගෙන ගියේය. ඌව ගෙන යද්දී හෙතෙම නොබිරුවේය; දෙන දෙන දේ කමින් ඔහු පසුපසම ගියේය. එවිට ඒ පුරුෂයා “මේ බල්ලා දැන් මට ආදරය කරයි” යැයි සිතා හම්පටිය මුදාහළේය. හම්පටිය මුදාහළ මොහොතෙහිම ඒ සුනඛයා එක පිම්මේ ආසන ශාලාවටම දිව ගියේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ දැක, ඌ කළ දේ වටහාගෙන සවස් කාලයේ දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි! ආසන ශාලාවෙහි සිටි බල්ලා බැම්මෙන් මිදීමට දක්ෂයෙක් වී, මුදාහළ මොහොතෙහිම නැවත පැමිණියේය” යැයි කථාවක් ඉපදවූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි පැමිණ “මහණෙනි! දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැයි” විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි! ඒ සුනඛයා බන්ධනයෙන් මිදීමට දක්ෂ වූයේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් දක්ෂයෙක් විය” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රට එක්තරා මහා සම්පත් ඇති කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව ගෘහවාසය කළහ. එකල බරණැස් නුවර එක්තරා මිනිසෙකුට බල්ලෙක් සිටියේය. ඒ සුනඛයා බත්පිඩු ලබමින් මහත් සිරුර ඇත්තෙකු විය. ඉක්බිති එක් ගම්වැසියෙක් බරණැසට පැමිණ ඒ සුනඛයා දැක, අයිතිකරුට උතුරු සළුවක් හා කහවණුවක් දී බල්ලා ලබාගෙන, හම්පටියකින් ඌ බැඳගෙන, පටි කෙළවර අල්ලාගෙන යන්නේ, වනාන්තරයට ඇතුල්වන තැනදී එක් ශාලාවකට පිවිස, සුනඛයා බැඳ ලෑල්ලක වැතිරී නිදා ගත්තේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා වනාන්තරයට යමින් සිටියදී හම්පටින් බැඳ සිටි ඒ බල්ලා දැක පළමු වන ගාථාව කීහ.
“වරපට (හම්පටිය) නොකන මේ සුනඛයා ඒකාන්තයෙන්ම මෝඩයෙකි. (එය කා දමා) බැම්මෙන් මිදුනේ නම්, බත් කා සතුටින් (තම) ගෙදරට යන්නේය.”
[බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වනාන්තරයේ බැඳ දමා සිටින සුනඛයාගෙන් කරුණු විමසන අයුරු]
එහි පමුඤ්චෙය්ය යනු මුදා හරින්නේය (ගැලවෙන්නේය) යන්නයි. මෙයම පාඨයයි. අසිතො ච ඝරං වජෙ යනු ආහාර අනුභව කොට තෘප්තියට පත්ව, හොඳින් හිත ඇතිව තමන්ගේ වාසස්ථානයට යන්නේය යන්නයි.
එය අසා සුනඛයා දෙවන ගාථාව කීවේය:
“තොප කියන දේ මා විසින් දැඩිව සිතට ගන්නා ලදී. මගේ සිතෙහිද ඒ අදහස ඇත. මා විසින් මගේ ද ඔබේද අදහස හදවතෙහි තැන්පත් කරන ලදී. පලා යන්නට නිසි කල් උදාවන තුරු මම බලා සිටිමි. මේ ජනතාව නින්දට යන තුරු සිටිමි.”
එහි අට්ඨිතං මෙ මනස්මිං මෙ යනු තෙපි කියන දෙය මා විසින් දැඩි ලෙස සිතට ගන්නා ලද්දේමය; මගේ සිතෙහි ද ඒ අදහසම ඇත්තේය. අථො මෙ හදයෙ කතං යනු ඉක්බිති මාගේද තොපගේද වචනය හදවතෙහි තැන්පත් කරන ලද්දේමය. කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමී යනු සුදුසු කාලය උදාවනතුරු බලා සිටිමි. යාව පස්සුපතූ ජනො යනු මේ මහජනයා නින්දට වැටෙන තුරු මම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටිමි. එසේ නොමැතිව (දැන්ම ගියොත්) “මේ බල්ලා පලායති”යි ඝෝෂාවක් උපදිනු ඇත. එබැවින් රාත්රී භාගයෙහි සියලුදෙනාම නිදිගත් කල්හි හම්පටිය කා පලා යන්නෙමියි කීහ. ඌ මෙසේ කියා මහජනයා නිදිගත් කල්හි හම්පටිය කා, (ආහාරයෙන්) සතුප්පතියට පත්ව, පලා ගොස් තම ස්වාමියාගේ නිවසටම ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සුනඛයා වූයේ දැන් මේ සුනඛයාමය. නුවණ ඇති පුරුෂයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
සුනඛ ජාතක වර්ණනාව දෙවැන්නයි.
“සත්තතන්තිං සුමධුරං” යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එකල භික්ෂූහු දේවදත්ත තෙරුන්ට, “ඇවැත්නි දේවදත්ත, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔබගේ ආචාර්යවරයා ය. ඔබ උන්වහන්සේ නිසා ත්රිපිටකය ඉගෙන ගත්තෙහි ය; ධ්යාන හතර උපදවා ගත්තෙහි ය. ආචාර්යවරයාට සතුරකු වීම නම් සුදුසු නොවේ” යැයි කීහ. එවිට දේවදත්ත, “ඇවැත්නි, ශ්රමණ ගෞතමයන් මට ආචාර්යවරයකු වන්නේ කෙසේ ද? මා විසින් මගේ ම උත්සාහයෙන් ත්රිපිටකය ඉගෙන ගන්නා ලදී; ධ්යාන සතර උපදවා ගන්නා ලදී” යැයි කියමින් ආචාර්යවරයා ප්රතික්ෂේප කළේ ය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ ගැන දම්සභාවේ දී කථාවක් ඇති කර ගනිමින්, “ඇවැත්නි, දේවදත්ත තෙරුන් ආචාර්යවරයා ප්රතික්ෂේප කොට බුදුරජාණන් වහන්සේට සතුරු වී මහා විනාශයට පත් විය” යැයි කීහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, දැන් මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහු ද?” යි විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන්” යැයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දේවදත්ත ආචාර්යවරයා ප්රතික්ෂේප කොට මට සතුරු වී විනාශයට පත් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් එසේ විනාශයට පත් වූයේ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගාන්ධර්ව කුලයෙහි උපන් සේක. ඔහුට ‘ගුත්තිල කුමාරයා’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් ව ගාන්ධර්ව ශිල්පයෙහි කෙළවරට ම පැමිණ ‘ගුත්තිල ගාන්ධර්වයා’ නමින් මුළු දඹදිව අග්ර ගාන්ධර්වයා විය. ඔහු විවාහයක් කර නොගෙන අන්ධ මවුපියන් පෝෂණය කරයි. එකල බරණැස් නුවර වැසි වෙළෙන්දෝ වෙළෙඳාම පිණිස උදේනි නුවරට ගොස්, එහි උත්සවයක් ප්රකාශ කළ කල්හි, සම්මාදම් කොට බොහෝ මල්, සුවඳ, විලවුන් ද, කන බොන දෑ ද රැගෙන ක්රීඩා කරන ස්ථානයට රැස් ව, “මුදල් දී එක් ගාන්ධර්වයකු කැඳවාගෙන එන්න” යැයි කීවාහු ය. ඒ කාලයෙහි උදේනි නුවර ‘මූසිල’ නම් ජ්යෙෂ්ඨ ගාන්ධර්වයෙක් විය. ඔවුහු ඔහු කැඳවාගෙන ගොස් තමන් වෙනුවෙන් වීණා වාදනය කරවූහ.
මූසිල වීණා වාදකයා වීණාව උත්තම මූර්ඡනාවෙන් (ඉහළ ශ්රැතියෙන්) සකසා වාදනය කළේ ය. ගුත්තිල ගාන්ධර්වයාගේ වීණා වාදනයෙහි හුරුපුරුදුකම ඇති ඒ වෙළෙඳුන්ට මූසිලයාගේ වාදනය බටපතුරක් පහුරුගානවා වැනි යැයි වැටහුණේ ය. ඔවුන්ගෙන් කිසිවෙක් සතුටට පත් ආකාරයක් නොදැක්වී ය. මූසිල තෙමේ ඔවුන් සතුටු වූ බවක් නොදක්වන කල්හි, “මම ඉතා රළු කොට (හඬ නංවා) වාදනය කරමි” යි සිතා මධ්යම මූර්ඡනාවෙන් (මැද ශ්රැතියෙන්) සකසා වාදනය කළේ ය. ඔවුහු එවිට ද මධ්යස්ථ ව සිටියහ. ඉක්බිති මූසිල, “මොවුන් කිසිවක් නොදනිතියි” සිතා තමන් ද නොදන්නා කෙනෙකු මෙන් වීණා තත් ලිහිල් කොට වාදනය කළේ ය. ඔවුහු එවිට ද කිසිවක් නොකීහ. ඉක්බිති මූසිල ඔවුන් අමතා, “එම්බා වෙළෙන්දනි! මා වීණා වාදනය කරන විට කුමක් නිසා තොප සතුටු නොවන්නහු ද?” යි ඇසී ය. “ඔබ වීණා වාදනය කළෙහි ද? මොහු වීණාව සකස් කරගනිතියි අපි සිතුවෙමු” යි ඔවුහු කීහ. “නුඹලා මට වඩා උතුම් ආචාර්යවරයකු ගැන දනිව් ද? නැතිනම් නොදන්නාකමින් සතුටු නොවව් ද?” යි හෙතෙම ඇසී ය. වෙළෙන්දෝ, “බරණැස් නුවර ගුත්තිල ගාන්ධර්වයාගේ වීණා හඬ අසා ඇති අයට නම් ඔබේ වීණා හඬ ස්ත්රීන් දරුවන් නළවන හඬ වැනි ය” යි කීහ. “එසේ නම්, තොප විසින් දුන් මුදල ආපසු බාරගනිව්; මට ඒවායින් ප්රයෝජනයක් නැත. එහෙත් බරණැසට යන විට මාත් රැගෙන යන්න” යැයි හෙතෙම ඉල්ලා සිටියේ ය. ඒ වෙළෙන්දෝ “යහපතැ”යි පිළිගෙන ආපසු යන ගමන් ඔහු ද රැගෙන බරණැසට ගොස්, “මෙය ගුත්තිල පඬිතුමා වාසය කරන ස්ථානය යි” ඔහුට පෙන්වා දී තම තමන්ගේ නිවෙස් බලා ගියහ.
මූසිල තෙමේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ නිවසට පිවිස, එහි එල්ලා තිබුණු බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ජාති වීණාව දැක එය රැගෙන වාදනය කළේ ය. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මවුපියන් අන්ධ බැවින් ඔහු නොදැක, “මීයන් වීණාව කතියි” සිතා “සූ සූ” යයි හඬ නැගූහ. ඒ අවස්ථාවේ දී මූසිල වීණාව තබා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මවුපියන්ට වැඳ, “කොහි සිට ආවෙහි ද?” යි ඇසූ කල, “ආචාර්යවරයා ළඟ ශිල්ප ඉගෙනීම පිණිස උදේනි නුවර සිට ආවෙමි” යි කීවේ ය. මවුපියන් “යහපතැ”යි කී කල්හි “ගුරුතුමා කොහි ද?” යි විමසා, “දරුව, ඔහු බැහැරට ගියේ ය; අද එන්නේ ය” යි කී බහ අසා එහි ම හිඳගෙන සිටියේ ය. පැමිණියා වූ බෝධිසත්ත්වයන් දැක උන්වහන්සේ සමග පිළිසඳර කථා කොට තමන් ආ කාරණය දැන්වී ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අංග ලක්ෂණ විද්යාව දන්නෙකි. උන්වහන්සේ ඔහුගේ අසත්පුරුෂ බව දැන, “දරුව! යව, ඔබට ඉගැන්විය හැකි ශිල්ප නැත” යැයි ප්රතික්ෂේප කළහ. හෙතෙම බෝධිසත්ත්වයන්ගේ මවුපියන්ගේ පා අල්ලා වැඳ, උපකාර කරමින් ඔවුන් සතුටු කොට, “මට ශිල්ප ලබා දෙවන්න” යැයි ඉල්ලී ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මවුපියන් නැවත නැවතත් කියද්දී ඔවුන්ගේ වචනය ඉක්මවා යාමට නොහැකි ව ශිල්ප ඉගැන්වූහ. ඔහු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමග ම රජ මාලිගයට යයි. රජතුමා ඔහු දැක, “ආචාර්යයෙනි! මොහු කවරෙක් ද?” යි විචාළේ ය. “මහරජතුමනි, ඒ මගේ අතවැසියෙකි” යි කීහ. හෙතෙම ක්රමයෙන් රජතුමාගේ විශ්වාසවන්තයෙක් විය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගුරු මුෂ්ටි නොතබා තමන් දන්නා ක්රමයට ම සියලු ශිල්ප උගන්වා, “දරුව! ඔබේ ශිල්ප ඉගෙනීම අවසන් ය” යි කීහ.
ඔහු මෙසේ සිතුවේ ය: “මට ශිල්ප ප්රගුණ ය; මේ බරණැස් නගරය මුළු දඹදිවට ම අග නගරය යි; ඇදුරුතුමා ද මහලු ය. මා විසින් මෙහි ම විසීම වටී.” ඔහු ගුරුවරයාට, “ආචාර්යයෙනි! මම රජතුමාට සේවය කරන්නෙමි” යි කීවේ ය. ගුරුතුමා, “හොඳයි දරුව! රජතුමාට කියන්නෙමි” යි කියා රජු වෙත ගොස්, “අපගේ අතවැසියා දේවයන් වහන්සේට සේවය කරන්නට කැමති ය; ඔහුට දිය යුතු වැටුපක් දැනගනු මැනවැ”යි දැන්වී ය. රජතුමා, “ඔබට ලැබෙන දෙයින් අඩක් ඔහුට ලැබෙන්නේ ය” යි කී කල්හි ඒ බව මූසිලයාට දැන්වූහ. මූසිල තෙමේ, “මම නුඹවහන්සේට සමානව වැටුප් ලබන්නේ නම් සේවය කරන්නෙමි; එසේ නොලැබෙන්නේ නම් සේවය නොකරන්නෙමි” යි කීවේ ය. “කුමක් නිසා ද?” යි ඇසූ කල, “මම නුඹවහන්සේ දන්නා ශිල්ප සියල්ල නොදනිම් ද?” යි කීය. “එසේ ය, දන්නෙහි ය” යි කීහ. “මෙසේ ඇති කල්හි කුමක් නිසා මට අඩක් දෙන්නේ ද?” බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ බව රජුට සැල කළ සේක. එවිට රජතුමා, “ඉදින් මෙසේ ඔබට සමාන ව ශිල්ප දැක්වීමට ඔහුට හැකි නම් සමාන ව වැටුප් ලබන්නේ ය” යි කීවේ ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජුගේ කීම ඔහුට දන්වා සිටි විට ඔහු විසින්, “යහපති, ශිල්ප දක්වමි” යි කී කල්හි, රජුට ඒ පුවත දන්වා, “හොඳයි ශිල්ප දක්වන්න; කවර දිනක තරගය සිදු වේ ද?” යි විමසූ විට, “මහරජතුමනි, මෙයින් සත්වන දවසේ සිදු වේ වා” යි කී ය.
රජතුමා මූසිල කැඳවා, “නුඹ ගුරුවරයා සමග වාද කිරීමට සැරසෙන්නෙහි ය යනු සත්යයක් ද?” යි විමසා, “දේවයන් වහන්ස, ඇත්ත ය” යි කී කල්හි, “ගුරුවරයා සමග වාද කිරීම නම් නො වටී; එසේ නොකරව” යි වළක්වද්දී ම, “මහරජ, කම් නැත; මගේ ගුරුවරයා සමග සත්වැනි දා තරගය සිදු වේවා! කවරෙකු දක්ෂ ද යන්න දැනගන්නෙමු” යි කීවේ ය. රජතුමා “යහපතැ”යි පිළිගෙන, “මෙයින් සත්වන දින ආචාර්ය ගුත්තිල ද අතවැසි මූසිල ද රාජ මාලිගා දොරටුව අභියස දී ඔවුනොවුන් තරග කොට වීණා ශිල්ප දක්වන්නෝ ය; නගරවාසීහු රැස් ව ශිල්ප බලත්වා” යි අණ බෙර හැසිරවී ය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මේ මූසිල ලාබාල තරුණයෙකි; මම මහලු ය, පිරිහුණු ශක්තිය ඇත්තෙක්මි. මහල්ලාගේ ක්රියාව නිසි පරිදි සිදු නොවේ. අතවැසියා පැරදුණත් මට විශේෂයක් නැත. අතවැසියාට ජයග්රහණය ලැබුණහොත් පත් විය හැකි ලැජ්ජාවට වඩා වනයට ගොස් මරණයට පත් වීම උතුම් ය.” ඔහු කැලයට පිවිස මරබියෙන් ආපසු හැරෙයි; ලැජ්ජාවට බියෙන් නැවත වනයට යයි. මෙසේ යන එන ඔහුට දින හයක් ඉක්ම ගියේ ය. ඔහු ගමන් කළ මඟ තණකොළ මැරී අඩිපාරක් ඇති විය. ඒ මොහොතෙහි ශක්රයාගේ ආසනය උණුසුම් වන ආකාරයක් දැක්වී ය. ශක්රයා විමසා බලන්නේ, ඒ කාරණය දැන, “ගුත්තිල ගාන්ධර්වයා අතවැසියාට බියෙන් වනයෙහි මහ දුකක් අනුභව කරයි; මා විසින් මොහුට පිහිට වීම සුදුසු ය” යි සිතා, වේගයෙන් අවුත් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ ඉදිරියෙහි සිට, “ආචාර්යයෙනි, කුමක් හෙයින් වනයට පිවිසියෙහි ද?” යි විචාරා, “නුඹ කවරෙක් ද?” යි කී කල්හි “මම ශක්රයා වෙමි” යි කීවේ ය. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, “දෙව්රජතුමනි! මම ගෝලයාගෙන් පරාජය වේ යැයි බියෙන් කැලයට පිවිසියෙමි” යි කියා පළමු වන ගාථාව පැවසී ය.
“සත් තතක් ඇති, ඉතා මිහිරි, රමණීය වූ වීණා ගායනය ඔහුට ඉගැන්වීමි. ඒ අතවැසියා (වාදය සඳහා) මා රඟමඬලට කැඳවයි. කෝසිය ගෝත්රයෙහි වූ සක් දෙවිඳුනි, මට පිහිටක් වුව මැනවි.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීහ.
එහි අර්ථය නම්: දෙව්රජතුමනි, මම මූසිල නම් අතවැසියකුට සත් තතක් ඇති, ඉතා මිහිරි, රමණීය වූ වීණා ශිල්පය තමන් දන්නා ක්රමයට පුහුණු කරවීමි. ඔහු දැන් මා රඟමඬලට කැඳවයි. කෝසිය ගෝත්රයේ උපන් ශක්රයාණෙනි! ඒ මට පිහිටක් වුව මැනවි.
ශක්රයා ඔහුගේ වචනය අසා, “බිය නොවන්න! මම නුඹේ ආරක්ෂකයා වෙමි; රැකවලා වෙමි” යි කියා දෙවැනි ගාථාව පැවසී ය.
“මිතුර! මම තොපට පිහිට වෙමි. මම ගුරුවරුන් පුදන්නෙක්මි. ඒ ශිෂ්යයා නුඹව නොදිනන්නේ ය. ඇදුරු වූ නුඹ ම ශිෂ්යයා දිනන්නෙහිය.”
තව ද නුඹ වීණාව වාදනය කරමින් එක් තතක් සිඳ හයකින් වාදනය කරන්න. නුඹේ වීණාවෙහි ප්රකෘති (නියම) ශබ්දය ඇති වන්නේ ය. මූසිලයා ද තත් සිඳියි. එවිට ඔහුගේ වීණාවේ ශබ්දය නොවන්නේ ය. ඒ අවස්ථාවෙහි හෙතෙම පරාජයට පත් වන්නේ ය. එවිට ඔහු පැරදුණු බව දැන දෙවනුව, තුන්වෙනුව, සතරවෙනුව, පස්වෙනුව, හයවෙනුව සහ සත්වෙනුව ද තත් සිඳ දමා තනි වීණා දණ්ඩ ම වාදනය කරන්න. සිඳුණු තත් කොනින් හඬ නික්ම දොළොස් යොදුන් මුළු බරණැස් නුවර වසාගෙන පවතිනු ඇත.
මෙසේ කියා ශක්රයා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට ගුලි (පාසක ඝටිකා) තුනක් දී මෙසේ කීවේ ය: “වීණා හඬින් මුළු නුවර ම වැසී ගිය විට මින් එක් ගුලියක් අහසට විසි කරව. එවිට ඔබ ඉදිරියේ අප්සරාවන් තුන්සියයක් බැස නටන්නාහ. ඔවුන් නටන කාලයෙහි දෙවන ගුලියත් උඩ දමන්න. එවිට තවත් තුන්සියයක් දෙවඟනෝ බැස නුඹේ වීණා දණ්ඩ අසල නටන්නාහ. අනතුරුව තුන්වන ගුලියත් විසි කරව. එවිට තවත් දෙවඟනන් තුන්සියයක් බැස රඟමඬලෙහි නටන්නාහ. මම ද ඔවුන් සමීපයට එන්නෙමි. යන්න, බිය නොවන්න.” බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පෙරවරුවෙහි නිවසට ගියහ. නගරවාසීහු රජ මාලිගාවේ දොරටුව අසල මණ්ඩපයක් කරවා එහි රජතුමාට ආසනයක් පැනවූහ. රජතුමා ප්රාසාදයෙන් බැස සරසන ලද මණ්ඩපයෙහි පර්යංක ආසනයෙහි හිඳ ගත්තේ ය. දසදහසක් සැරසුණු ස්ත්රීහු ද, ඇමති, බමුණු, ගෘහපති ආදීහු ද රජතුමා පිරිවරා සිටියහ. සියලු නගරවාසීහු ද රැස්වූහ. රජ මිදුලෙහි (සෙනඟ අධික බැවින්) වළලු පිට වළලු ද මැහි පිට මැහි ද බැන්දාහු ය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද නා පිරිසිදු වී, සුවඳ ගල්වාගෙන, නොයෙක් රසයෙන් යුත් බොජුන් අනුභව කොට, වීණාව ගෙන්වාගෙන තමන්ට පනවන ලද ආසනයෙහි වාඩි වූහ. ශක්රයා නො පෙනෙන සිරුරු ඇති ව අවුත් අහසෙහි සිටියේ ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පමණක් ශක්රයා දකිති. මූසිලයා ද අවුත් තමන්ගේ ආසනයෙහි හිඳ ගත්තේ ය. මහජනයා පිරිවැරූහ. ආරම්භයේ දී ම දෙදෙනා ම සම සම ව වීණා වාදනය කළහ. මහජනයා දෙදෙනාගේ ම වාදනයෙන් සතුටු ව වාර දහස් ගණනක් මහා ප්රීති ඝෝෂා පැවැත්වූහ. ශක්රයා අහසෙහි සිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට පමණක් ඇසෙන සේ “එක් තතක් සිඳ දමන්න” යැයි කීවේ ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ භමර තත (ප්රධාන තත) සිඳ දැමූහ. තත සිඳුණේ නමුදු කැඩී ඉතිරි වූ තත් කෙළවරෙන් හඬ පිට වේ ම ය; දිව්ය සංගීත වාදනයක් පවතින්නාක් මෙනි. මූසිලයා ද තතක් කැඩුවේ ය; එයින් හඬ නො නික්මුණි. ගුත්තිල ඇදුරුතුමා දෙවන තත ද... හත්වන තත ද සිඳ දැමී ය. වීණා දණ්ඩ පමණක් වාදනය කරන ගුත්තිල ඇදුරාගේ වීණා ශබ්දය නුවර වසාගෙන පැතිර ගියේ ය. වාර දහස් ගණනක් අත් පොළසන් ද මහා ප්රීති ඝෝෂා ද පැවැත්විණි. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එක් ගුලියක් අහසට විසි කළහ; දිව්ය අප්සරාවෝ තුන්සියයක් බැස නැටූහ. මෙසේ දෙවන, තුන්වන ගුලි ද අහසට දැමූ කල අප්සරාවන් තවත් හයසියයක් බැස කියන ලද විදියට ම නැටූහ.
ගුත්තිල ඇදුරාණන් තත් සිඳි වීණාව වයද්දී දෙවඟනන් නැටූ අසිරිමත් දසුන
ඒ අවස්ථාවෙහි රජතුමා මහජනයාට ඉඟියක් කළේ ය. මහජනයා නැගිට, “නුඹ ගුරුවරයා සමග විරුද්ධ වී සම ව වාදනය කරමි යි උත්සාහ කළෙහි ද? තමන්ගේ තරම නො දන්නෙහි ද?” යි මූසිලයාට තර්ජනය කොට, අතට හසු වූ ගල් මුල් ආදියෙන් දමා ගසා පොඩිකර, ජීවිතක්ෂයට පමුණුවා, පාවලින් ඇදගෙන ගොස් කසල ගොඩට දැමූහ. රජතුමා සතුටු සිත් ඇත්තේ මහ වැස්සක් වසින්නාක් මෙන් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට බොහෝ ධනය දුන්නේ ය. එසේ ම නගරවාසීහු ද පුදසත්කාර කළහ. ශක්රයා ද ගුත්තිල පඬිතුමා සමග පිළිසඳර කථා කොට, “පඬිතුමනි! මම නුඹට ආජානේය අශ්වයන් දහසක් යෙදූ රථයක් ගෙන්වාගෙන පසුව මාතලී එවන්නෙමි; නුඹ අසුන් දහසකින් යුත් උතුම් වෛජයන්ත රථයට නැගී දෙව්ලොවට එන්න” යැයි කියා නික්ම ගියේ ය.
ඉන්පසු ශක්රයා දෙව්ලොව ගොස් පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි හිඳින විට, “දෙව්රජතුමනි! කොහි ගියෙහි දැ?” යි දෙව්දූවරු විචාළහ. සක්දෙවිඳු ඔවුන්ට ඒ කරුණු විස්තර වශයෙන් කියා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ සීලය, ගුණ ආදිය වර්ණනා කළේ ය. දෙව්දූවරු, “මහරජතුමනි! අපිත් ඇදුරුතුමා දකිනු කැමැත්තෙමු; ඔහුව මෙහි ගෙන්වනු මැනවැ”යි කීහ. ශක්රයා මාතලී අමතා, “දරුව! දිව්ය අප්සරාවෝ ගුත්තිල ගාන්ධර්වයා දකිනු කැමැත්තාහ; යව, ඔහුව වෛජයන්ත රථයෙහි හිඳුවාගෙන එන්න” යැයි කී ය. ඔහු “යහපතැ”යි කියා ගොස් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රැගෙන ආවේ ය. ශක්රයා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමග සතුටු වී, “ගුරුතුමනි! දිව්ය කන්යාවෝ ඔබේ වීණා වාදනය අසනු කැමැත්තාහ” යි කීවේ ය. “මහරජ! ගාන්ධර්වයෝ වන අපි ශිල්පය නිසා ජීවත් වෙමු; මුදල් ලබන්නාහු නම් වාදනය කරන්නෙමු” යි කීහ. “වාදනය කරව; මම තොපට මුදල් දෙන්නෙමි” යි රජ කී ය. “මට වෙනත් මුදලකින් ඵලක් නැත; මේ දෙව්දූවරු තමන් කළ යහපත් කර්ම (පින්කම්) පවසන්නේ නම්, ඒ කුලියට මම වාදනය කරන්නෙමි” යි කීහ. ඉක්බිති දේවදූවරු, “අප විසින් කරන ලද යහපත් ක්රියා පසුව ඔබතුමාට කියන්නෙමු; ගුරුතුමනි, වීණා වාදනය කරව” යි කීහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සතියක් ම දෙවියන්ට වීණා වාදනය කළ සේක. එය දිව්ය වීණා වාදනයන් අභිබවා පැවතුණේ ය. සත්වැනි දිනයෙහි මුල පටන් දේව දූවරුගේ පින්කම් විචාළහ. එක් තැනැත්තියක් කාශ්යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ දී එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට වටිනා වස්ත්රයක් පූජා කොට, ඒ පිනෙන් ශක්රයාගේ පාද පරිචාරිකාව වී, අප්සරාවන් දහසක් පිරිවරා ගත් උතුම් දිව්ය කන්යාවක් වී උපන්නා ය. “නුඹ පෙර ආත්මයේ කුමන පින්කමක් කොට (මෙහි) උපන්නා ද?” යි ඇගෙන් විචාළහ. ඔහුගේ ප්රශ්න කරන ආකාරය ද, ඇයගේ විසඳන ආකාරය ද විමාන වස්තුවෙහි ආ පරිදි ම ය. එහි මෙසේ සඳහන් වේ:
“දෙව්දුව! ඔබ යහපත් වූ රූ සිරින් සියලු දිශාවන් බබුළුවමින් ඕසධී තරුව මෙන් සිටින්නෙහිය.”
“ඔබට මෙබඳු පැහැයක් ලැබුණේ කුමකින් ද? කිනම් පිනකින් මෙහි දී ඔබේ සැපත සම්පූර්ණ වී ද? සිතට ප්රිය වූ යම් සම්පතක් වේ නම් ඒවා ඔබට පහළ වන්නේ කෙසේ ද?”
“මහානුභාව සම්පන්න දෙව්දුවනි! මම ඔබෙන් විමසමි. මිනිස් ලොව දී කවර පිනක් කළෙහි ද? කවර පිනකින් මෙබඳු දිලිසෙන ආනුභාව ඇති වී ද? ඔබේ ශරීර පැහැය සියලු දිසා බබුළුවයි.”
“මිනිසුන් අතර යම් ස්ත්රියක් උතුම් වස්ත්ර දානය කරන්නී ද, ඕ තොමෝ (අනෙක්) ස්ත්රීන් අතර උතුම් වෙයි. මෙසේ මනාප වූ ප්රිය වස්තු දෙන ඇය දෙව්ලොවට පැමිණ දිව්ය සැප ලබන්නී ය.”
“ඒ මගේ විමානය බලන්න. මම කැමති රූපයක් මවා ගත හැකි අප්සරාවක් වෙමි. මම අප්සරාවන් දහසකට උතුම් වෙමි. පිනේ විපාකය බලන්න.”
“ඒ පිනෙන් මගේ සිරුරෙහි පැහැය එබඳු වෙයි. ඒ පිනෙන් මාගේ මෙහි සම්පත්තිය සම්පූර්ණ වෙයි. මට යම් සම්පත්තියක් ප්රියමනාප වේ නම් ඒවා (සිතු පැතූ විගස) පහළ වන්නේ ය.”
“එයින් මම මෙසේ දිලිසෙන පුණ්ය ආනුභාව ඇත්තියක වෙමි. මාගේ ශරීර ප්රභාව සියලු දිසා බබුළුවයි.” (විමාන වත්ථු 329-331, 333-336)
මෙසේ ගුත්තිල විමාන වස්තුවෙහි සඳහන් වූ තිස්හයක් පමණ වූ සියලු ම දිව්ය අප්සරාවෝ යම් යම් කර්මයක් කොට එහි උපන්නාහු ද, ඒ සියලු දෙනාගෙන් ම බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කරුණු විචාළ සේක. ඒ දෙවඟනෝ ද ඔහුට තම තමන් කළ කුසල් ගාථාවලින් ම කීවාහු ය. ඒ අසා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, “ඒකාන්තයෙන් මට ලාභයකි; ඒකාන්තයෙන් මා විසින් මනාව ලබන ලද්දකි. මම මෙහි පැමිණ ස්වල්ප මාත්ර කුසල කර්මයකින් ලබන ලද දිව්ය සම්පත් ගැන ඇසුවෙමි. මෙතැන් පටන් මිනිස් ලොවට ගොස් දානාදී පින්කම් ම කරන්නෙමි” යි කියා මේ උදානය පළ කළහ:
“අද මට යහපත් පැමිණීමකි; යහපත් පහන් වීමකි; යහපත් නැගිටීමකි. මම යම් හෙයකින් කැමති රූප මවා ගන්නා සුළු වූ, මේ දේවතාවියන් දුටුවෙම් ද (එය මගේ භාග්යයකි).”
“මම මොවුන්ගෙන් ධර්මය අසා බොහෝ පින් කරන්නෙමි. දානයෙන් ද, සමචර්යාවෙන් ද (ධර්ම චර්යාවෙන් ද), සංයමයෙන් ද, ඉන්ද්රිය දමනයෙන් ද පින් කොට, යම් තැනකට ගොස් ශෝක නො වෙත් ද, මම (නිවනට) යන්නෙමි.” (විමාන වත්ථු 617-618)
ඉක්බිති සක්දෙව්රජ සත් දිනක් ගිය විට මාතලී රියදුරාට අණ කොට පඬිතුමා රථයේ හිඳුවා බරණැස් නුවරට ම යැවී ය. ගුත්තිල පඬිතුමා බරණැස් නුවරට ගොස් දෙව්ලොව දී තමන් දුටු කරුණු මිනිසුන්ට කීවේ ය. එතැන් පටන් මිනිස්සු මහත් උත්සාහයෙන් පින්කම් කිරීමට ඉටා ගත්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල මූසිලයා නම් දේවදත්ත ය; ශක්රයා නම් අනුරුද්ධ ය; රජතුමා නම් ආනන්ද ය; ගුත්තිල ගාන්ධර්වයා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
ගුත්තිල ජාතක කථා වර්ණනාව (තුන්වැනි ජාතකයයි).
“යං පස්සති න තං ඉච්ඡති” (දකින දෙයට කැමති නැත) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පලා යන සුලු (වාදයෙන් පැරදී පලා යන) එක්තරා පරිබ්රාජකයෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහු වනාහි මුළු දඹදිව පුරා ප්රතිවාදියෙකු නොලබා සැවැත්නුවරට පැමිණ, “මා සමඟ වාද කරන්නට සමත් කවුදැයි” විමසා, “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ යයි” අසා, මහජනයා පිරිවරාගෙන ජේතවනාරාමයට ගොස් සිව් පිරිස් මැද ධර්මදේශනා කරන භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්රශ්නයක් විචාළේය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ ප්රශ්නය විසඳා, “එක නම් කුමක්ද?” යන ප්රශ්නය විචාළ සේක. ඔහු ඊට පිළිතුරු කියන්නට අසමත් ව නැගිට පලා ගියේය. එහි සිටි පිරිස, “ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ විසින් එක පදයෙන්ම පරිබ්රාජකයා නිග්රහයට පත් කරන ලදී” යයි කීවාහුය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකවරුනි! මම ඔහු එක පදයකින් නිග්රහයට පත් කළේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් එසේ නිග්රහ කළෙමි” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රට බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, කම්සැප අත්හැර තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව දීර්ඝ කාලයක් හිමාල වනයෙහි වාසය කළ සේක. හෙතෙම හිමාල පර්වතයෙන් බැස එක් නියම්ගමක් ඇසුරු කොට ගඟේ නැම්මක පිහිටි පන්සලක වාසය කළේය. ඉක්බිති එක් පරිබ්රාජකයෙක් මුළු දඹදිවම ප්රතිවාදියෙකු නොලැබ ඒ නියම්ගමට පැමිණ, “මා සමඟ වාද කරන්නට සමත් කිසිවෙක් ඇත්දැයි” විමසා, “ඇතැයි” බෝසතාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය අසා, මහජනයා විසින් පිරිවරන ලද්දේ බෝසතුන් වසන තැනට ගොස් පිළිසඳර කථා කොට වාඩිවිය. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, “වන සුවඳ මුසු වූ ගඟෙහි පැන් බොන්නෙහිදැයි” ඔහුගෙන් විචාළහ. පරිබ්රාජකයා වාදයට බසිමින්;
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පරිබ්රාජකයාට පැන් පිළිගන්වන අයුරු
යනුවෙන් ඇසීය. බෝසතාණෝ, “පරිබ්රාජකය! තොප ඔය කියන ජලයත්, වැලිත්, මෙගොඩත්, එගොඩත් හැර ගංගාවක් ලැබෙන්නේ කොහෙන්දැයි” ප්රශ්න කළහ. පරිබ්රාජකයා ඊට පිළිතුරු නොවැටහුණේ නැගිට පලා ගියේය. ඔහු පලාගිය කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ එහි සිටි පිරිසට දම් දෙසමින් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
“යමෙක් දකින දෙයට (ඇසට පෙනෙන ජලයට) කැමති නැත. නොදකින දෙයට (නොපෙනෙන ගඟකට) කැමතිය. (එනිසා හෙතෙම ජලය නැති ගඟක් සොයමින්) බොහෝ කල් ඇවිදින්නේ යයි මම සිතමි. ඔහු යමක් කැමති වේ නම් එය කිසිදා නොලබන්නේය.”
“හෙතෙම ලද දෙයින් සතුටු නොවේ. පතන ලද දෙය ලැබූ විට එය හෙළාදකියි. ආසාව අනන්ත වූ අරමුණු ඇත්තේය. එබැවින් පහ කළ ආසා ඇති (වීතිච්ඡ) උතුමන්ට නමස්කාර කරමු.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි, “යං පස්සති” යනු ජලය ආදී යමක් දකියි ද, එය ‘ගඟක් ය’යි පිළිගැනීමට අකැමති වෙයි. “යඤ්ච න පස්සති” යනු යමෙක් ජලය ආදියෙන් තොර ගංගාවක් නොදකී ද, එයට කැමති වෙයි. “මඤ්ඤාමි චිරං චරිස්සති” යනු මම මෙසේ සිතමි: ‘මේ පරිබ්රාජකයා මෙබඳු (ජලය ආදිය නැති) ගංගාවක් සොයමින් බොහෝ කලක් හැසිරෙන්නේය.’ ජලය ආදියෙන් තොර ගඟක් සොයන්නාක් මෙන් රූපාදියෙන් තොර ආත්මයක් සොයමින් සසරෙහිම බොහෝ කලක් හැසිරෙන්නේය. “න හි තං ලච්ඡති” යනු බොහෝ කාලයක් හැසිරෙමින් මෙබඳු ගංගාවක් හෝ ආත්මයක් හෝ කැමති වන්නේ නම් එය කිසි දිනෙක නොලබන්නේය. “යං ලභති” යනු යම් ජලයක් හෝ රූපාදියක් හෝ ලබයි නම් එයින් සතුටු නොවෙයි. “යං පත්ථෙති ලද්ධං හීළෙති” යනු මෙසේ ලැබුණු දෙයින් සතුටු නොවෙමින්, පතන පතන සම්පත් ලැබ “මෙයින් ඇති ඵලය කුමක්දැ”යි එය පිළිකුල් කරයි; අවමන් කරයි. “ඉච්ඡා හි අනන්තගොචරා” යනු ලද ලද දේ පිළිකුල් කොට අනෙක් අනෙක් අරමුණු කැමති වීමෙන් මේ ‘ඉච්ඡා’ නම් වූ තෘෂ්ණාව අනන්ත අරමුණු ඇති එකක් වේ. “විගතිච්ඡාන නමො කරොමසෙ” යනු එබැවින් යම් බුද්ධාදී උතුමන් වහන්සේලා පහ වූ ආසා ඇත්තාහු ද, ඔවුන්ට අපි නමස්කාර කරමු යනුයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල පරිබ්රාජකයාම මෙකලත් පරිබ්රාජකයාම විය. තාපසයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව්වැනි වූ විගතිච්ඡ ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“කාලොඝසති භූතානි” (කාලය විසින් සත්වයන් භක්ෂණය කරනු ලැබේ) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ උක්කට්ඨා නුවර සුභග වනයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි මූලපරියාය සූත්රාන්තය අරබයා වදාළ සේක. එකල්හි ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගියා වූ බමුණෝ පන්සියයක් බුදු සසුනෙහි පැවිදිව ත්රිපිටකය ඉගෙනගෙන මානයෙන් මත් වූහ. “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේද තුන්පිටකය දනිති. අපිද ඒවා දනිමු. මෙසේ ඇතිකල්හි අපට වඩා උන්වහන්සේගේ ඇති වෙනස කුමක්ද?” යි සිතා ඔවුහු බුද්ධෝපස්ථානයට නොගියහ. ඔවුහු “(අපි) බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වෙමු” යි සිතා හැසිරෙන්නට වූහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් වහන්සේ වෙත පැමිණ හුන් කල්හි, කරුණු අටකින් සරසා මූලපරියාය සූත්රාන්තය වදාළ සේක. ඔවුහු එම සූත්රයෙහි කිසිවක් දැන නොගත්හ. එවිට ඔවුන්ට “අපි අප හා සමාන පඬිවරුන් නැතැයි මානය ඇතිකර ගත්තෙමු. නමුත් දැන් අපි කිසිදෙයක් නොදනිමු. බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන පඬිවරයෙක් නම් නැත. අනේ! බුදුගුණයක මහිමය!” යි සිතිණි. ඔවුහු එතැන් පටන් නිහතමානී වී, උදුරා දැමූ දළ ඇති සර්පයන් මෙන් දමනය වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ උක්කට්ඨා නුවර කැමති තාක් කල් වැඩසිට විශාලා මහනුවරට වැඩමවා, ගෝතමක චේතියෙහිදී ගෝතමක සූත්රය වදාළ සේක. ඒ අවස්ථාවේ දහසක් ලෝකධාතූන් කම්පා විය. ඒ දේශනාව අසා ඒ භික්ෂූහු රහත් වූහ. මූලපරියාය සූත්රාන්ත දේශනාව අවසානයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ උක්කට්ඨා නුවර වැඩවාසය කරද්දීම භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි කථාවක් ඉපිදවූහ. “ඇවැත්නි! ආශ්චර්යයකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධ බලය! බමුණු කුලයෙන් පැවිදි වූ, මානයෙන් මත් වූ ඒ භික්ෂූහු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද මූලපරියාය සූත්ර දේශනාවෙන් නිහතමානී බවට පත්කරන ලදහ” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැ?” යි විචාරා, “මෙන්න මේ කථාවෙන් යැ” යි කී කල්හි, “මහණෙනි! දැන් පමණක් නොව පෙරත් මම මෙසේ මොවුන් මානයෙන් හිස උදුම්මාගෙන හැසිරෙන කල්හි නිහතමානින් කළෙමි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පත්ව ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගොස් දිසාපාමොක් ඇදුරු වී පන්සියයක් මානවකයන්ට මන්ත්ර ශාස්ත්රය ඉගැන්වූ සේක. ඒ අතවැසි පන්සියයද ශිල්ප ඉගෙන අවසන් කොට, “යම් පමණක් අප ශිල්ප දනිමුද, ගුරුවරයාද දන්නේ එපමණක්මය. දැනීමේ විශේෂයක් නැතැ” යි සිතා මානයෙන් උඩඟු වී ගුරුවරයා සමීපයට නොයත්; වත් පිළිවෙත් නොකරත්. ඔවුන් එක් දවසක් ඇදුරුතුමා ඩෙබර ගසක් මුල සිටින විට එතුමාට නින්දා කරනු කැමතිව ඩෙබර ගසට නියෙන් තට්ටුකොට “මේ ගස නිස්සාර යැ” යි කීවාහුය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තමන්ට නින්දා කරන බව දැන, “අතවැසියනි! තොපගෙන් එක් ප්රශ්නයක් අසන්නෙමි” යි කී සේක. ඔවුහු තුටුපහටුව “කියනු මැනවි, පිළිතුරු කියන්නෙමු” යි කීවෝය. එවිට ඇදුරුතුමා පළමු වන ගාථාව ගයමින් ප්රශ්නය ඇසූහ.
උඩඟු සිසුන් දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයාට වක්රව සරදම් කිරීම
“කාලය තමා හා සමග හැම සතුන්ම ගිල දමයි.
යමෙක් කාලය ගිල දැමුවේ නම් (කාලය ඉක්මවා ගියේ නම්),
හෙතෙම සත්වයන්
පචනය කරන්නිය (තෘෂ්ණාව) දවා අළු කළේය.”
යන පළමු ගාථාව කීය.
(එහි සරල අදහස නම්) කාලය තමා හා සමග සියලු සතුන්ම කා දමයි. කාලය කාදැමූ (රහතන් වහන්සේ) තෘෂ්ණාව දවා අළු කළේය.
එහි කාලො යනු පෙරවරු කාලය, පස්වරු කාලය ආදියයි. භූතානි යනු සත්ත්වයන්ට නමකි. කාලය සත්ත්වයන්ගේ සම්, මස් ආදිය උදුර උදුරා නොකයි; එහෙත් සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂය, වර්ණය හා බලය ගෙවා දමමින්, තරුණකම මඩිමින්, නිරෝගි බව නැති කරමින් කාදමයි (විනාශ කරයි) යනුවෙන් කියන ලදී. මෙසේ කාදමමින් කිසිවක් ඉතිරි නොකරයි; සබ්බානෙව (සියල්ලම) කයි. සත්ත්වයන් පමණක්ම නොවෙයි, සහත්තනා (තමාවත්) කයි; එනම් පෙරවරු කාලය පස්වරු කාලයට නොපැමිණෙයි (ගෙවී යයි). පස්වරු කාලය ආදියෙහිද ඒ ක්රමයමයි. යො ච කාලඝසො භූතො යනු රහතන් වහන්සේට නමකි. උන්වහන්සේ ආර්ය මාර්ගයෙන් මතු උපදින (ප්රතිසන්ධි) කාලය ගෙවා දමා, කා දමා සිටින බැවින් “කාලඝසො භූතො” යයි කියනු ලැබේ. ස භූතපචනිං පචී යනු සත්ත්වයන් අපායවලදී (එහි ගින්නෙන්) දවන යම් මේ තණ්හාවක් වේද, රහතන් වහන්සේ ඒ තෘෂ්ණාව ඤාණ නමැති ගින්නෙන් පිසූහ; දැවූහ; අළුකළහ. එහෙයින් “භූතපචනි” (සත්වයන් දවන්නිය) නම් වූ තණ්හාව ‘පචී’ (පිසුවේය/දැවීය) යයි කියන ලදී. ‘පජනිං’ යනුද පාඨයකි; එහි අර්ථය ‘උපදවන්නිය’ යන්නයි.
මේ ප්රශ්නය අසා මානවකයන් අතුරෙන් එක් අයෙක්වත් එය තේරුම් ගැනීමට සමත් නොවීය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ කීහ. “නුඹලා මේ ප්රශ්නය ත්රිවේදයෙහි ඇතැයි නොසලකන්න. ‘මා දන්නා සියල්ල අපිත් දනිමු’ යි සිතමින් නුඹලා මා ඩෙබර ගසකට සමාන කරව්ද? නුඹලා නොදන්නා බොහෝ දේ මා දන්නා බව තොපි නොදන්නෙහුද? යව්, සත්දිනක් කල් දෙමි. එපමණ කාලයකින් මේ ප්රශ්නය සිතවු.” ඔවුන් බෝධිසත්ත්වයන්ට වැඳ තම තමන් වාසය කරන ස්ථානවලට ගොස් සත් දවසක් කල්පනා කළත් ප්රශ්නයේ අගක් මුලක් නොදුටුවාහුය. ඔවුහු සත්වන දින ඇදුරුතුමා වෙත ගොස් වැඳ හිඳගත්හ. “කිමෙක්ද ශිෂ්යයිනි, ප්රශ්නයට පිළිතුර දැනගත්තාහුදැ?” යි ඇසූ විට, ඔවුහු නොදන්නා බව කීවාහුය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට ගරහමින් දෙවන ගාථාවද වදාළ සේක.
“ලොම් සහිත වූ ද, මහත් වූ ද, මිනිස් හිස් බොහෝ ගණනක් ගෙල මත දරා සිටිති. (එහෙත්) මෙහි කන් ඇත්තේ (නුවණ ඇත්තේ) යම් කිසිවෙක් පමණි.”
යන දෙවන ගාථාව කීය.
(එහි සරල අදහස නම්) බොහෝ කෙස් ඇති, විශාල වූ මිනිස් හිස්, ගෙල මත බොහෝ ඇත. ඔවුන්ගෙන් කන් ඇත්තෙකි (නුවණ ඇත්තෙකි) යමෙක් වෙයි නම් ඒ ඉතා ස්වල්ප දෙනෙකි.
එහි අර්ථය නම්, මිනිස් හිස් බොහෝ ගණනක් පෙනෙන්නට ඇත. බොහෝ කෙස් ඇති විශාල වූ ඒ සියලු හිස් ඇත්තේ ගෙල මතය; තල්ගෙඩියක් මෙන් අතින් ගෙන නැත. මේ කරුණුවලින් ඔවුන්ගේ වෙනසක් නැත. ‘මෙහි කෙනෙක් කන් ඇත්තෙකි’ යයි තමා ගැන සඳහන් කරමින් කීහ. කණ්ණවා (කන් ඇත්තා) යනු ප්රඥාවන්තයාය. කිසිවකුට ශරීරයේ කන් සිදුරක් නැත්තේ නොවේ (සියල්ලන්ට කන් සිදුරක් ඇත). “මෙසේ, මෝඩ වූ තොපට ඇත්තේ මස්වලින් සෑදුණු කන් සිදුර පමණි; ප්රඥාව නමැති කන නැත” යනුවෙන් ඒ තරුණයන්ට ගරහා ප්රශ්නය විසඳූහ. ඔවුහු එය අසා, “අහෝ! ගුරුතුමා නම් නුවණින් ඉතා ශ්රේෂ්ඨය” යි සිතා, සමාව ගෙන, මානය අතහැර බෝසතුන්ට උපස්ථාන කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල පන්සියයක් මානවකයන් වූයේ මේ භික්ෂූහුය. ඇදුරුතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
පස්වන මූලපරියාය ජාතක වර්ණනාවයි.
‘හන්ත්වා ඡෙත්වා වධිත්වා ච’ යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර ඇසුරු කොට කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ සීහ සේනාධිපති අරබයා වදාළ සේක. හෙතෙම බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගොස්, ආරාධනා කොට, දෙවන දිනයේ මස් සහිත දානයක් පූජා කළේය. නිගණ්ඨයෝ ඒ අසා කිපී, නොසතුටු සිත් ඇතිව, තථාගතයන් වහන්සේට හිරිහැර කරනු කැමතිව, “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තමන් උදෙසා සකස් කළ බව දැන දැන මස් අනුභව කරති” යි ආක්රෝෂ පරිභව කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි, “ඇවැත්නි! නිගණ්ඨනාථ පුත්රයා ‘ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තමන් උදෙසා සකස් කළ බව දැන දැන මස් වළඳති’ යි කියමින් දොස් පවරමින් පිරිස සමඟ ඇවිදියි” යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. ඒ අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, නිගණ්ඨනාථ පුත්රයා මා උදෙසා කළ මස් කෑමෙන් මට ගැරහුවේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් ගැරහුවේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බ්රාහ්මණ කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදිව, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස හිමාල වනයේ සිට බරණැස් නුවරට පැමිණ, දෙවන දවසේ නගරයට පිඬු පිණිස පිවිසියහ. ඉක්බිති එක් කෙළෙඹි පුත්රයෙක් “තාපසයා වෙහෙසට පත් කරමි” යි සිතා, නිවසට කැඳවාගෙන විත් පනවන ලද අසුනක හිඳුවා, මස් මාංශ සහිත බොජුන් වළඳවා, භෝජන කෘත්යය අවසානයේ එක් පසෙක හිඳගෙන, “මේ මස් නුඹවහන්සේ උදෙසාම සතුන් මරා සකස් කරන ලද්දකි. මේ අකුසලය මට පමණක් නොවේවා! නුඹවහන්සේටත් වේවා!” යි පවසා පළමු ගාථාව පැවසීය.
කෙළෙඹි පුත්රයා බෝධිසත්වයන්ට මස් සහිත දානය දී සරදම් කළ අයුරු
“දුසිල් පුද්ගලයා පහර දී, ක්ලාන්ත කරවා, මරා දන් දෙයි ද, එබඳු දන් වළඳන තැනැත්තා පාපයෙන් තැවරෙයි.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීය.
එහි අර්ථය මෙසේය: හන්ත්වා යනු ගසා පහර දීමයි. ඡෙත්වා යනු (තැලීමෙන්) ක්ලාන්ත කිරීමයි. වධිත්වා යනු ජීවිතක්ෂයට පත් කිරීමයි (මැරීමයි). දෙති දානං අසඤ්ඤතො යනු සංයමයක් නැති දුසිල් පුද්ගලයා මෙසේ කොට දන් දීමයි. එදිසං භත්තං භුඤ්ජමානො ස පාපෙන උපලිප්පති යනු තමා උදෙසා පිළියෙල කළ බව දැන දැන මෙබඳු (මස් සහිත) බත් අනුභව කරන ඒ ශ්රමණයා ද පාපයෙන් තැවරෙයි හෙවත් පාපයට එක් වෙයි.
ඒ අසා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දෙවන ගාථාව දේශනා කළ සේක.
“දුසිල්වූ තැනැත්තා තම අඹුදරුවන් පවා මරා දන් දෙයි ද, එය වළඳන නුවණැති තැනැත්තා පාපයෙන් නොතැවරෙයි.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
එහි භුඤ්ජමානොපි සප්පඤ්ඤො යන්නෙහි අදහස මෙයයි: අන් සතෙකුගේ මස් කීම කවරේද, අඹුදරුවන් මරා හෝ දුසිල් පුද්ගලයා විසින් දෙනු ලබන දානය, ඉවසීම හා මෛත්රිය ආදී ගුණධර්මයන්ගෙන් යුත් නුවණැති පුද්ගලයා වැළඳුවත් ඔහු පාපයෙන් නොතැවරෙන්නේය. මෙසේ ඔහුට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දහම් දෙසා ආසනයෙන් නැගිට වැඩම කළ සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඒ කෙළෙඹි පුත්රයා වූයේ නිගණ්ඨනාථ පුත්රයා ය. තාපසයා වූයේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
හයවන වූ බාලොවාද ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“අද්ධා පාදඤ්ජලී සබ්බෙ” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන විහාරයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි ලාළුදායි තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් අග්රශ්රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම ප්රශ්නයක් විනිශ්චය කරන සේක (ධර්ම සාකච්ඡා කරති). ධර්ම ප්රශ්න විනිශ්චය කරන අයුරු අසමින් සිටි භික්ෂූහු තෙරුන් වහන්සේලාට ප්රශංසා කළහ. පිරිස අතර හිඳගෙන සිටි ලාළුදායි තෙර “මේ දෙදෙනා වහන්සේ අප හා සමානයි, මොවුන් කුමක් දනිත්දැයි” සිතා තොල් පෙරළුවේය. එය දැක අගසව් දෙනම හුනස්නෙන් නැගිට වැඩියහ. පිරිස විසිරී ගියේය. දම්සභාවෙහිදී භික්ෂූහු කතාබහක් ඇති කරමින්, “ඇවැත්නි! ලාළුදායි තෙර අගසව් දෙනමට නිගරු කොට තොල් පෙරළුවේය” යැයි කීහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ අසා, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ලාළුදායි තොල් පෙරළීම හැර ඊට වැඩි යමක් නොදත්තේ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ රජුගේ අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරන ඇමතියා විය. රජතුමාට බොළඳ වූ, මඳ උත්සාහ ඇති (අලස) ‘පාදඤ්ජලී’ නම් පුතෙක් විය. පසුකලෙක පියරජතුමා කළුරිය කළේය. ඇමතිවරු රජුගේ අවමඟුල් කටයුතු නිමවා “කවරෙකු රාජාභිෂේක කරවන්නෙම්දැයි” සාකච්ඡා කරමින්, “රාජකුමාර පාදඤ්ජලී රජ කරවමු” යි කීවාහුය. බෝසතාණන් වහන්සේ වනාහි “මේ කුමාරයා බොළඳය, මඳ උත්සාහ ඇත්තේය. එනිසා ඔහු පරීක්ෂා කර බලා පසුව අභිෂේක කරන්නෙමු” යි කීහ. ඇමතිවරු විනිශ්චයක් සූදානම් කොට කුමාරයා ළඟ හිඳුවා නඩුවක් විනිශ්චය කරමින් එය නිසි ලෙස (සාධාරණව) විනිශ්චය නොකළහ. ඔවුහු වැරදිකරු නිවැරදිකරු කොට (අයිතිකරුවා අයිතිකරුවා නොවන බවට පත් කොට), “කුමාරය, කෙසේද? අපි නඩුව මනාව විසඳුවෙමු දැයි” විචාළහ. කුමාරයා තොල් පෙරළුවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ “කුමාරයා ඒකාන්තයෙන්ම පණ්ඩිතයෙකැයි සිතමි. වැරදි විනිශ්චයක් දුන් බව ඔහු විසින් දැනගන්නට ඇතැයි” සිතමින් මෙම පළමු ගාථාව කීහ.
පාදාංජලී කුමාරයා රාජ සභාවේදී පරීක්ෂණයට ලක්වූ අයුරු
“පාදඤ්ජලී කුමාර තෙමේ ඒකාන්තයෙන් ම අප හැමට වඩා ප්රඥාවෙන් බබළයි; එසේ හෙයින් හෙතෙම තොල් පෙරළයි. ඒකාන්තයෙන් ම මොහු මත්තෙහි (වෙනත් යමක්) දකියි.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළහ.
එහි අර්ථය මෙසේය: ඒකාන්තයෙන් පාදඤ්ජලී කුමාරයා අප හැමට වඩා ප්රඥාවෙන් බබළයි. එසේ හෙයින් හෙතෙම තොල් පෙරළයි. ඒකාන්තයෙන් ම හෙතෙම ඊට වඩා වෙනත් කරුණක් දකින බව පෙනේ.
ඔවුහු තවත් දවසක විනිශ්චයක් සූදානම් කොට වෙනත් නඩුවක් නිවැරදිව විනිශ්චය කර, “දේවයිනි, කෙසේද? නඩුව මනාව විසඳන ලද දැයි” විචාළාහුය. කුමාරයා නැවතද එසේම තොල් පෙරළුවේය. ඉක්බිති ඔහුගේ අඳබාල බව (මෝඩකම) දැන බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවන ගාථාව පැවසූහ.
“මේ පාදඤ්ජලී කුමාරයා ධර්මය හෝ අධර්මය නොදනී; අර්ථය හෝ අනර්ථය ද නොදනී. තොල් පෙරළීම හැර මොහු අන් කිසිවක් නොදනී.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව දේශනා කළහ.
ඇමතිවරු පාදඤ්ජලී කුමාරයාගේ බොළඳ බව දැන බෝසතාණන් වහන්සේව රාජ්යයෙහි අභිෂේක කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල පාදඤ්ජලී කුමාරයා වූයේ මේ ලාළුදායී ය. නුවණ ඇති ඇමතියා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
සත්වන පාදඤ්ජලී ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“සබ්බෙහි කිංසුකො දිට්ඨො” (සියල්ලන් විසින් කිංසුකයා දක්නා ලදී) යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි ‘කිංසුකෝපම’ සූත්ර දේශනාව අරබයා වදාළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා සිව් නමක් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත එළඹ කමටහන් (භාවනා අරමුණු) ඉල්ලා සිටියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔවුන්ට කමටහන් දුන් සේක. උන්වහන්සේලා කමටහන් ලබාගෙන තම තමන්ගේ රෑ දාවල් වසන තැන්වලට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේලා අතුරෙන් එක් නමක් ෂඩ් ඵස්සායතන (ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස යන ආයතන හය) විමසා බලා රහත් බවට පත්වූහ. එක් භික්ෂුවක් පඤ්චස්කන්ධය ද, එක් භික්ෂුවක් සතර මහා භූතයන් ද, එක් භික්ෂුවක් අටළොස් ධාතු (ධාතු 18) ද විමසා බලා රහත් වූහ. උන්වහන්සේලා තම තමන් වහන්සේලා ලැබූ ඤාණ විශේෂයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට දන්වා සිටියාහුය. එහිදී එක් භික්ෂුවකට “මේ කමටහන්වල විවිධත්වයක් ඇත. එහෙත් නිවන එකකි. එසේනම් (විවිධ අරමුණු ඔස්සේ ගිය) සියලු දෙනාම රහත් බවට පත්වූයේ කෙසේද?” යනුවෙන් සැක සහිත අදහසක් ඇතිවිය. ඒ භික්ෂුව බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ඒ බව විමසීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණ! එරබදු ගස දුටු සහෝදරයන් සතරදෙනාට වූ දෙය හා මෙය වෙනස් වන්නේ කෙසේද?” යැයි විමසා වදාළ සේක. එවිට “ස්වාමීනි! ඒ කාරණය අපට වදාරණු මැනව” යි ඒ භික්ෂූන් විසින් ඉල්ලා සිටි කල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජ රජය කරවීය. ඔහුට පුත්රයෝ සතරදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු එක්දිනක් රථාචාරියා කැඳවා, “යහලුව! අපි කිංසුක (කෑල/එරබදු) ගස් දකිනු කැමැත්තෙමු. එරබදු ගසක් අපට පෙන්වන්නැ” යි කීවාහුය. රථාචාරියා “යහපති, පෙන්වන්නෙමි” යි කියා හතර දෙනාටම එකවර නොපෙන්වා, පළමුව දෙටු පුත්රයා රථයෙහි හිඳුවාගෙන වනයට ගෙන ගොස්, “මේ එරබදු ගසක් ය” යි දලු හටගැනීමට ආසන්න, කොළ නැති කණුවක් ලෙස පෙනෙන කාලයෙහි එරබදු ගස පෙන්වීය. අනෙකාට දලු බහුලව ඇති කාලයෙහි ද, අනෙකාට මල් පිපුණු කාලයෙහි ද, අනෙකාට ගෙඩි හටගත් කාලයෙහි ද එම එරබදු ගස පෙන්වීය. පසුකලෙක සහෝදරයෝ සතරදෙනාම එකට හිඳ “එරබදු ගස නම් කෙබඳු දෙයක්ද?” යැයි කථාවක් උපදවා ගත්හ. එවිට:
ඔවුහු ඔවුනොවුන්ගේ කථාවෙන් සතුටු නොවී පියා සමීපයට ගොස්, “දේවයන් වහන්ස! එරබදු ගස කෙබඳුද?” යැයි විචාරා, “තොප විසින් කුමක් කියන ලදදැ” යි රජු ඇසූ කල්හි තම තමන් කී ආකාරය රජතුමාට කීවාහුය. රජතුමා, “නුඹලා හතරදෙනාම එරබදු ගස දැක ඇත. එහෙත් ඔබලා විසින් ‘මේ කාලයෙහි එරබදු ගස කෙසේද? මේ කාලයෙහි කෙසේද?’ යැයි කාලය බෙදා වෙන්කර රියැදුරුගෙන් නොවිමසන ලදි. ඒ නිසා තොපට සැක උපන්නේය” යි කියා මෙම පළමු ගාථාව වදාළේය.
රාජ කුමාරවරු සතර දෙනා තමන් දුටු කෑළ ගසේ ස්වභාවය පිය රජුට විස්තර කරන අයුරු
“තොප සියලු දෙනා විසින්ම කිංසුක (එරබදු) ගස දක්නා ලදී. එසේ තිබියදීත් මෙහිලා කුමක් සැක කරව්ද? රථාචාරියාගෙන් එරබදු ගස පවතින සියලු අවස්ථාවන් (කාලයන්) ගැන තොප විසින් නොවිමසන ලද්දේමය.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි න හි සබ්බෙසු ඨානෙසු, සාරථී පරිපුච්ඡිතො යන්නෙහි අර්ථය නම්: තොප සියලු දෙනා විසින්ම කිංසුක ගස දැක ඇත. එසේ තිබියදී තොප මේ ගැන සැක කරන්නේ මන්ද? ‘සියලු කාලයන්හි කිංසුක ගස මෙබඳු වේදැයි’ තොප විසින් ගසෙහි සියලු අවස්ථාවන් පිළිබඳව රථාචාරියාගෙන් නොවිමසන ලදී. තොපට සැක උපන්නේ එබැවිනි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කරුණ දක්වා, “මහණ! ඒ සොහොයුරන් සතරදෙනා ගසෙහි අවස්ථාවන් බෙදා වෙන් කොට නොවිමසූ බැවින් කිංසුක ගස පිළිබඳව සැක උපදවා ගත්හ. එලෙසින්ම නුඹ ද මේ ධර්මයෙහි සැක උපදවා ගත්තෙහිය” යි වදාරා, අභිසම්බුද්ධ වූ සේක් දෙවන ගාථාව ද වදාළ සේක.
“මෙසේ සියලු විදසුන් නුවණින් යම් කෙනෙකුන් විසින් ස්පර්ශයතනාදී ධර්මයෝ (ප්රභේද වශයෙන්) නොදක්නා ලද්දාහු ද, ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම කිංසුක ගස පිළිබඳව සැක කළ සොයුරන් සේ ධර්මයන්හි සැක කරති.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
එහි අර්ථය මෙයයි: යම්සේ ඒ සහෝදරයෝ සියලු තන්හි (අවස්ථාවන්හි) කිංසුක ගස නොදුටු බැවින් සැක කළාහු ද, එපරිද්ෙන්ම සියලු විදසුන් නුවණින් (විපස්සනා ඤාණ) යම් කෙනෙකු විසින් සියලු ෂඩ් ඵස්සායතන, ස්කන්ධ, භූත, ධාතු වශයෙන් වූ ධර්මයන් ප්රභේද වශයෙන් නොදන්නා ලද්දාහු ද, සෝවාන් මාර්ගය ලබා නොගත් බැවින් ප්රතිවේධ නොකරන ලද්දාහු ද, ඔවුහු ඒ ඵස්සායතනාදී ධර්මයන් කෙරෙහි සැක කරති. ඒ, එකම කිංසුක ගස ගැන සැක කළ සහෝදරයන් හතරදෙනා මෙනි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජව උපන්නේ මම ම වෙමි” යි තමන් වහන්සේ දක්වා වදාළ සේක.
අටවැනි වූ කිංසුකෝපම ජාතක වර්ණනාවයි.
“එකපුත්තකො භවිස්සසි” (නුඹ මගේ එකම පුත්රයා වන්නෙහිය) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා මහ තෙරනමක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේ එක් දරුවෙකු පැවිදි කරවාගෙන, ඔහුට පීඩා කරමින් වාසය කළහ. සාමණේර තෙම ඒ පීඩාව ඉවසාගත නොහැකිව උපැවිදි විය (සිවුරු හැරියේය). තෙරුන් වහන්සේ ඔහු වෙත ගොස්, “කුමාරය, නුඹේ සිවුර නුඹටම අයිති වනු ඇත. පාත්රයද නුඹටම අයිති වනු ඇත. මා සතු පාත්රා සිවුරු ද නුඹටම හිමි වනු ඇත. එන්න, පැවිදි වන්න” යැයි පවසා ඔහු පොළඹවා ගත්හ. ඒ දරුවා “මම පැවිදි නොවන්නෙමි” යි කී නමුත්, නැවත නැවතත් කියද්දී යළි පැවිදි විය. ඉන්පසු ඔහු පැවිදි වූ දිනයේ සිට නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ සාමණේර නමට හිරිහැර කළහ. හෙතෙම ඒ පීඩාව නොඉවසමින් නැවතත් උපැවිදි විය. නැවත වරක් ඒ භික්ෂුව පැමිණ පැවිදි වන ලෙස නොයෙක් වර ඉල්ලා සිටියදී, “ඔබ මාව ඉවසන්නේ නැත. මා නැතිව ජීවත් වන්නට ද ඔබට නොහැකිය. එසේ වුව ද, ‘මම (නැවත) පැවිදි නොවන්නෙමි’” යි කියා (පලා ගොස්) පැවිදි නොවීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවේදී, “ඇවැත්නි! ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් හදවතක් ඇති ඒ දරුවා මහ තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස දැනගෙන පැවිදි නොවීය” යැයි කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩම කර, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර මෙහි කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියාහුදැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන් යුක්තව සිටියෙමු” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ඔහු යහපත් හදවතක් ඇත්තෙකු වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් සුහද වූයේය. එක් වරක් මොහුගේ දොස් දැක නැවත මොහු වෙත නොපැමිණියේය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගොවි කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව ධාන්ය විකිණීමෙන් ජීවිකාව ගෙන ගියහ. එක්තරා අහිකුණ්ඨිකයෙක් එක් වඳුරෙකු පුහුණු කරවාගෙන, ඌ ලවා බෙහෙත් ගෙන්වාගෙන, ඌ ලවා නාගයින් නටවමින් ජීවිකාව ගෙන ගියේය. හෙතෙම බරණැස් නුවර සැණකෙළි පවත්වන බව අසා, එහි ක්රීඩා කරනු කැමැත්තෙන්, “මූ ගැන සැලකිලිමත් වන්න” යැයි පවසා ඒ වඳුරා ධාන්ය වෙළෙන්දාට භාර දී, සැණකෙළියෙහි සෙල්ලම් කොට, සත්වන දින වෙළෙන්දා ළඟට ගොස් “වඳුරා කොහිදැයි” විමසීය. වඳුරා ස්වාමියාගේ හඬ ඇසූ විගසම ධාන්ය වෙළෙඳසලෙන් වේගයෙන් එළියට පැමිණියේය. ඉක්බිති ඔහු වඳුරා අල්ලාගෙන උණ පතුරකින් පිටට ගසා, රැගෙන ගොස් උයනකට පැමිණ, එක් පසෙක බැඳ නිදන්නට විය. වඳුරා ඔහු නිදන බව දැන, තමන්ගේ බැම්ම මුදාගෙන පලා ගොස් අඹ ගසකට නැග, අඹ ගෙඩියක් කා (එහි) ඇටය අහිකුණ්ඨිකයාගේ ඇඟ මත හෙළුවේය. ඔහු පිබිදී උඩ බලන විට වඳුරා දැක, “මිහිරි වචනයෙන් මූ රවටා ගසින් බස්සාගෙන අල්ලාගන්නෙමි” යි සිතා ඌ පොළඹවමින් මෙම පළමු ගාථාව පැවසීය.
“සාලක, නුඹ මගේ එකම පුත්රයා වන්නෙහිය. අපේ කුලයේ අධිපතියා වන්නේ ද නුඹයි. එබැවින් වෘක්ෂයෙන් බසින්න. එන්න, දැන් අපි ගෙදර යමු.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
අහිගුණ්ඨිකයා අඹ ගස මුල සිට වඳුරාට ආයාචනා කරන අයුරු
එහි අර්ථය නම්; නුඹ මාගේ එකම පුත්රයා වන්නෙහිය. මාගේ කුලයෙහි සම්පත්වලට අධිපතියා ද වන්නෙහිය. එබැවින් ඔය ගසින් බසින්න. එන්න, අපගේ ගෙදර යමු. ‘සාලක’ යනු ඌට නමින් ආමන්ත්රණය කර පැවසූ ආකාරයයි.
එය අසා වඳුරා දෙවන ගාථාව පැවසීය:
“නුඹ මාව හිතවත් මිතුරෙකු යැයි සිතන්නෙහි ද? (එසේ නම්) කුමක් හෙයින් මට උණ පතුරෙන් ගැසුවෙහි ද? අපි මේ ඉදුණු අඹ වනයෙහි සතුටින් කල් ගෙවන්නෙමු. නුඹ රිසි සේ ගෙදර යන්න.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: නනු මං සුහදයොති මඤ්ඤසි යනු, “නුඹ මා ගැන හදවතින්ම අනුකම්පා කරන්නේද? මොහු මිතුරෙකැයි සිතන්නෙහිද?” (යන අදහසයි). යඤ්ච මං හනසි වෙළුයට්ඨියා යනු, “යම් හෙයකින් නුඹ මට මෙසේ අවමන් කරන්නෙහි ද, උණ පතුරෙන් තලන්නෙහි ද, ඒ නිසා මම නොඑමි” යි දැක්වීමයි. ඉක්බිති වඳුරා ඔහුට, “අපි මේ පක්කම්බවනෙ රමාමසෙ, ගච්ඡ ත්වං ඝරකං යථාසුඛං (ඉදුණු අඹ වනයෙහි සතුටු වෙමු. නුඹ කැමති පරිදි ගෙදර යන්න)” යැයි පවසා, ඉහළට පැන කැලයට පිවිසියේය. අහිකුණ්ඨිකයා ද අසතුටු සිත් ඇත්තේ තමන්ගේ ගෙදර ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල වඳුරා නම් මේ සාමණේරයා විය. අහිකුණ්ඨිකයා වූයේ (දැන් මේ) මහ තෙරනමයි. ධාන්ය වෙළෙන්දා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
නව වැනි වූ සාලක ජාතක වර්ණනාවයි.
‘අයං ඉසී උපසමසඤ්ඤමෙ රතො’ (රාගාදී කෙලෙස් සංසිඳවීමෙහි ඇලුණු මේ ඉසිවරයා) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි, (ඇති ගුණ නැති, නැති ගුණ ඇති කොට දක්වන) එක් කුහක භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුවගේ කුහක ස්වභාවය භික්ෂූන් අතර ප්රකට විය. භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි කථාවක් උපදවා ගත්හ: “ඇවැත්නි! අසවල් භික්ෂුව, සංසාරයෙන් නික්ම යාමට හේතුවන බුදුසසුනෙහි පැවිදිව කුහක ප්රතිපදාවක් පුරයි.” බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි පැමිණ, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියේදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි! මේ භික්ෂුව දැන් පමණක් කුහකයෙක් වූයේ නොවේ. පෙරත් ගින්නක් හේතුවෙන් වඳුරෙක් වී සිටියදීත් කුහකකම් කළේයැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රටෙහි බ්රාහ්මණ කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත් වූහ. (ඔහුගේ) පුතා දුව පැන ඇවිදින වයසේදී බැමිණිය මළ බැවින්, පුතා වඩාගෙන හිමාල වනයට පිවිස සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව, ඒ පුතු ද තාපස කුමාරයෙකු කොට පන්සලෙහි වාසය කළේය. වැසි කාලයෙහි නොකඩවා එකදිගට වැසි වසින කල්හි එක් වඳුරෙක් සීතලෙන් පීඩිතව, දත් කමින් වෙවුලමින් හැසිරෙයි. බෝසතාණන් වහන්සේ විශාල දර කඳන් ගෙනැවිත් ගිනි දල්වා ඇඳෙහි වැතිරුණහ. ඔහුගේ පුතා ද පා පිරිමදිමින් හුන්නේය. ඒ වඳුරා මියගිය එක් තාපසයෙකුට අයත් වල්කල (ගස් පොතු) හැඳ පොරවාගෙන, අඳුන් දිවිසමක් ඒකාංශ කොට, කාජය (කද) සහ පැන් කෙණ්ඩිය ද ගෙන තාපස වේශයෙන් අවුත්, පන්සල් දොරටුව ළඟ ගින්දර තැපීම උදෙසා කුහකකම් කොට සිටියේය. තාපස කුමාරයා ඌ දැක, “පියාණෙනි! සීතලෙන් පීඩා විඳින එක් තාපස කෙනෙක් වෙවුලමින් සිටී. ඔහු මෙහි කැඳවන්න. ගිනි තපා ශීතල දුරු කර ගනීවා”යි පියාගෙන් ඉල්ලමින් පළමු වන ගාථාව කීවේය.
තාපස වේශයක් ගත් වඳුරා පන්සල අසල සිටින අයුරු
“රාගාදී කෙලෙස් සන්සිඳීමෙහි හා සීල සංවරයෙහි ඇලුනු මේ තාපසයා, සීතල නිසා හටගත් බියෙන් පීඩිතව සිටී; එබැවින් මොහු ගෙට පිවිසේවා! (ගිනි තපා) සීතලත් කායික පීඩාවත් මුළුමනින්ම දුරු කෙරේවා!”
එහි උපසමසංයමෙ රතො යනු රාගාදී කෙලෙස් සංසිඳවීමෙහි ද, සීල සංවරයෙහි ද ඇලුනු බවයි. ස තිට්ඨති යනු හෙතෙම සිටියි. සිසිරභයෙන යනු සුළඟ හා වැස්ස නිසා හටගත් සීතලට ඇති බියෙනි. අට්ටිතො යනු පීඩාවට පත් වූයේය. පවිසතුමං යනු මොහු (මේ පන්සලට) පිවිසේවා. කෙවලං යනු සියල්ලම, කිසිවක් ඉතිරි නොකොට යන්නයි.
බෝසතාණන් වහන්සේ පුතාගේ වචනය අසා නැගිට බලන කල, ඌ වඳුරෙකු බව දැන දෙවන ගාථාව කීහ.
“මේ කෙලෙස් සංසිඳීමෙහි ඇලුණු තාපසයෙක් නොවේ; මොහු වෘක්ෂ ශාඛා ගෝචර කොට ඇති (ගස් අතු මත යැපෙන) වඳුරෙකි. හෙතෙම ගිය ගිය තැන මළ මුත්රා කිරීම ආදියෙන් දූෂණය කරන්නෙකි; (ගැටෙන බැවින්) කිපෙන්නෙකි; (ලාමක බැවින්) නීචයෙකි. ඉදින් මොහු ඇතුළට පිවිසියේ වී නම්, මේ පන්සල ද දූෂණය කරන්නේය.”
එහි දුමවරසාඛගොචරො යනු උතුම් ගස්වල අතු ගොදුරු (ආහාර/වාසස්ථාන) කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. සො දූසකො රොසකො චාපි ජම්මො යනු ඒ මොහු (වඳුරා) ගිය ගිය තැන දූෂණය (අපවිත්ර) කරන හෙයින් දූෂකයෙකි; (එකිනෙකා හා) ගැටෙන බැවින් රොසකයෙකි; ලාමක ස්වභාවයෙන් යුත් බැවින් ජම්ම (නීච) යෙකි. සචෙ වජෙ යනු ඉදින් මොහු මේ පන්සලට පිවිසෙන්නේ නම්, මළ මුත්රා කිරීමෙන් ද, ගිනි තැබීමෙන් ද යන සියල්ලෙන් (පන්සල) දූෂණය කරන්නේය යනුයි.
මෙසේ කියා බෝසතාණන් වහන්සේ ගිනි පෙනෙල්ලක් ගෙන ඌ තැති ගන්වා පලවා හැරියහ. ඌ උඩ පැන වනයට වැදී පලා ගියේ, නැවත ඒ ස්ථානයට නොපැමිණියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන, තාපස කුමාරයාට ද කසිණ භාවනාව පුරුදු කරන හැටි කියා දුන්හ. ඔහු ද අභිඥා හා සමාපත්තීන් උපදවා ගත්තේය. ඒ (පිය පුතු) දෙදෙනාම නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තාහු, (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් කපටිකම් කරන්නෙකැ”යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ඇතැමෙක් සෝවාන් වූහ; ඇතැමෙක් සකෘදාගාමී වූහ; ඇතැමෙක් අනාගාමී වූහ; (ඇතැමෙක් රහත් වූහ). “එකල වඳුරා නම් මේ කුහක භික්ෂුව විය. පුතා රාහුල විය. පියා නම් මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
දසවැනි වූ කපි ජාතක වර්ණනාව යි.
දසවැනි සිඟාල වර්ගය නිමියේය.
එහි (ජාතක) පිළිවෙල මෙසේය:
අනතුරුව වර්ග (පරිච්ඡේද) නාමාවලිය මෙසේය:
යන වර්ග දසය දුක නිපාතයෙහි වෙත්.
දුක නිපාත වර්ණනාව නිමියේය.
“සංකප්පරාගධොතෙන” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි, ශාසනය කෙරෙහි කලකිරුණු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. සැවැත්නුවර වැසි එක් කුලපුත්රයෙක් ශාසනයට දිවි පුදා පැවිදි වී, එක් දිනක් සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිරෙන විට මනාව සැරසුණු ස්ත්රියක දැක කාමරාගය උපදවාගෙන, ශාසනයෙහි ඇලීමක් නොමැතිව හැසිරුණේය. ආචාර්ය උපාධ්යායන් වහන්සේලා ඇතුළු භික්ෂූහු මොහු දැක ශාසනයෙහි නොඇලීමට කරුණු විමසා, ඔහුගේ සිවුරු හැර යාමේ කැමැත්ත දැන, “ඇවැත්නි! බුදුරජාණන් වහන්සේ රාගාදී කෙලෙස්වලින් පෙළෙන්නන්ගේ කෙලෙස් දුරු කරවා, චතුරාර්ය සත්ය දේශනා කොට සෝවාන් ඵලාදිය ලබා දෙන සේක. එන්න! ඔබව ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන යන්නෙමු”යි ඔහු රැගෙන ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි! කුමක් නිසා අකමැති භික්ෂුවක බලෙන් රැගෙන ආවාහුදැ?”යි වදාළ කල්හි ඔවුහු ඒ කරුණ සැල කළහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ කලකිරුණේ සැබෑදැ?”යි විමසා, “එසේය ස්වාමීනි”යි කී කල්හි, “කුමන කරුණක් නිසාදැ?”යි විචාළ සේක. හෙතෙම ඒ කරුණ පැවසීය. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ! මේ ස්ත්රීහු නම් පෙර ධ්යාන බලයෙන් යටපත් කළ කෙලෙස් ඇති පිරිසිදු සත්ත්වයන්ට පවා කෙලෙස් උපදවා ඇත. ඔබ වැනි හිස් පුද්ගලයකු කුමක් නිසා නොකෙලසන්නෝද? පිරිසිදු සත්ත්වයෝද කෙලෙසෙන්නෝය. උතුම් යසසින් යුක්ත පුද්ගලයන් පවා අපකීර්තියට පමුණුවත්. අපිරිසිදු පුද්ගලයන් ගැන කියනුම කවරේද? මහමෙර පවා කම්පා කරවන සුළඟ පැරණි කොළයක් නොසොලවන්නේද? මේ ක්ලේශය බෝමැඩ වැඩහිඳ අභිසම්බෝධියට පත්වන කෙනෙකුද කැළඹීය. ඔබ වැනි කෙනෙකු නොකළඹන්නේදැ?”යි වදාරා ඒ භික්ෂූන් විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අසූකෝටියක් ධනය ඇති මහාසාර බ්රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන බරණැස් නුවරට ආපසු පැමිණියහ. විවාහ වී මව්පියන්ගේ ඇවෑමෙන් ඔවුන්ගේ අවමංගල කටයුතු නිමවා, රන් මසු ආදිය පරීක්ෂා කරමින්, “මේ ධනය පෙනෙන්නට තිබේ. එහෙත් ධනය රැස්කළ අය දක්නට නැතැ”යි සිතමින් සංවේගයට පත් වූහ. සිරුරෙන් දහදිය වැගිරුණි. ඔහු ගෘහවාසයෙහි බොහෝ කලක් වසමින් මහ දන් දී, කම්සුව අතහැර, කඳුළු පිරුණු ඇස් ඇති නෑදෑ පිරිස අතහැර හිමාල වනයට පිවිස, සිත්කළු පෙදෙසක පන්සලක් තනාගෙන පැවිදි විය. එහි පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් වනමුල් පලාපල ආදියෙන් යැපෙමින් නොබෝ කලකින්ම අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන ධ්යාන සුවයෙන් බොහෝ කලක් වාසය කොට මෙසේ සිතුවේය: “මිනිස් වාසයට ගොස් ලුණු ඇඹුල් සේවනය කරන්නෙමි. මෙසේ මගේ ශරීරයද ශක්තිමත් වන්නේය. වන්දනා චාරිකාවෙහි යෙදීමද සිදුවන්නේය. යමෙක් මා වැනි සිල්වතෙකුට දානය දෙත්ද, වැඳුම් පිදුම් කරත්ද, ඔවුහු ස්වර්ගයට යන්නෝය.”
හෙතෙම හිමාලයෙන් බැස පිළිවෙලින් චාරිකාවේ හැසිරෙමින් බරණැස් නුවරට පැමිණ, හිරු බැස යන වේලාවේ විසීමට තැනක් සොයමින් රජ උයන දැක, “මෙය විවේක සුවයට සුදුසුය. මෙහි වෙසෙන්නෙමි”යි සිතා උයනට පිවිසියේය. එක්තරා ගසක් මුල හිඳ ධ්යාන සුවයෙන් රාත්රිය ගතකොට, පසු දින සිරුරු කිස නිමවා, පෙරවරු කාලයේ ජටා, අඳුන් දිවිසම් හා වැහැරි සිවුරු දරාගෙන, පාත්රය ගෙන, සන්සුන් ඉඳුරන් හා ශාන්ත සිතින් යුක්තව, මනා ඉරියව් පවත්වමින් වියගසක දුර පමණක් බලමින් ගමන් කළේය. සියලු අයුරින් සම්පූර්ණ වූ තමන්ගේ රූප ශෝභාවෙන් ලෝකයාගේ නෙත් සිත් ඇද ගනිමින් නුවරට පිවිස, පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් රජවාසල දොරටුවට පැමිණියේය. උඩුමහල් තලයේ සක්මන් කරන රජතුමා වා කවුළු අතරින් බෝසතාණන් වහන්සේ දැක, ඉරියව් පැවැත්මෙහි පැහැදී, “ඉදින් ලෝකයෙහි ශාන්ත ධර්මයක් ඇත්නම් මොහු තුළ එය තිබිය හැකියැ”යි සිතා, “යන්න, ඒ තාපසයා කැඳවාගෙන එන්නැ”යි එක් ඇමතියකුට අණ කළේය. ඔහු ගොස් වැඳ පාත්රය ඉල්ලාගෙන, “ස්වාමීනි! රජතුමා නුඹවහන්සේ කැඳවතියි” කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “මහා පින්වත! රජතුමා අප ගැන නොදනියි” (අපව හඳුනන්නේ නැතැයි) කීහ. “එසේනම් ස්වාමීනි! මම ගොස් එනතුරු මෙහිම සිටිනු මැනවැ”යි කියා ඇමතියා ගොස් රජතුමාට ඒ බව දැන්වීය. රජතුමා, “අපට අනෙක් කුලුපග තාපසයෙක් නැත. යව, උන්වහන්සේ කැඳවාගෙන එව”යි කියා තමාත් කවුළුවෙන් අත් දිගුකොට වඳිමින්, “ස්වාමීනි! මෙහි වඩිනු මැනවැ”යි ආරාධනා කළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඇමතියා අතට පාත්රය දී මාළිගයේ ඉහළ මාලයට වැඩම කළ සේක.
ඉක්බිති රජතුමා එතුමාට වැඳ රාජාසනයෙහි හිඳුවා, තමන් සඳහා පිළියෙල කළ කැඳ, කැවිලි, බත් ආදියෙන් වළඳවා, දන් වළඳා නිම කළ උන්වහන්සේගෙන් ප්රශ්නයක් ඇසීය. ප්රශ්නය විසඳීම ගැන ඉතාමත් පැහැදී වැඳ, “ස්වාමීනි! නුඹවහන්සේ කොතැනක වසත්ද? කොහි සිට ආවෙහුදැ?”යි විචාරා, “මහරජ, අපි හිමාල වැසියෝ වෙමු. හිමවතින් ආවෙමු”යි කී කල්හි, නැවත “කුමන කරුණක් නිසාදැ?”යි විචාළේය. “මහරජ, වැසි කාලය බැවින් එක තැනක ස්ථිර වාසස්ථානයක් ලැබීම වටී ය”යි කී කල්හි, “එසේ නම් ස්වාමීනි! රජ උයනෙහි වාසය කරනු මැනවි. නුඹවහන්සේට සිව්පසයෙන් අපහසුවක් නොවනු ඇත. මම ද ස්වර්ගයට යාමට හේතුවන පින් රැස්කර ගන්නෙමි”යි ප්රතිඥා ගෙන, උදේ ආහාරය ගත් බෝසතාණන් වහන්සේ සමග උයනට ගොස් පන්සලක් කරවා, සක්මනක් තනවා, රාත්රී ස්ථාන දිවා ස්ථාන ආදී සෙසු පහසුකම් ද සපයා, පැවිදි පිරිකර පිළියෙල කොට, “ස්වාමීනි, සැපසේ වාසය කරනු මැනවැ”යි කියා උයන්පල්ලාට භාර කළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ එතැන් පටන් දොළොස් අවුරුද්දක් එහිම වාසය කළ සේක.
ඉක්බිති එක්දිනක් රජුගේ පසල් දනව්වක කැළඹීමක් ඇතිවිය. රජතුමා එය සංසිඳවීම පිණිස යනු කැමතිව දේවිය අමතා, “සොඳුරිය, මම හෝ නුඹ හෝ නුවර රැඳී සිටීම වටී ය”යි කීවේය. “දේවයිනි! කුමක් නිසා එසේ කියන්නේද?”යි ඇසූ විට, “සොඳුරිය! සිල්වත් තවුසා නිසාය”යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස! මම ඒ සඳහා පමා නොවන්නෙමි. අපගේ ආර්යයන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීම මට බාරයි. ඔබවහන්සේ සැක නැතිව යනු මැනවි”යි ඇය කීවාය. රජතුමා නික්ම ගියේය. දේවියද බෝසතාණන් වහන්සේට එසේම සකසා උපස්ථාන කළාය. බෝසතාණන් වහන්සේත් රජු ගිය දිනවල පටන් නියමිත වේලාවට අවුත් තමන් කැමති වේලාවට රජ ගෙදරට ගොස් දන් වළඳති.
එක් දිනක් බෝසතාණන් වහන්සේ පැමිණීම බොහෝ පමා වූ කල, දේවිය කන බොන සියලු දෑ පිළියෙල කර තබා, නා කියා සරසා, කුඩා ඇඳක් පනවාගෙන බෝසතාණන් වහන්සේගේ පැමිණීම බලා සිටිමින්, සිනිඳු සළුවක් ලිහිල්කොට හැඳ නිදාගත්තාය. බෝසතාණන් වහන්සේද වේලාව සලකා පාත්රය රැගෙන අහසින් අවුත් මහා වා කවුළු දොරටුව ළඟට පැමිණි සේක. උන්වහන්සේගේ වැහැරි සිවුරේ ශබ්දය අසා වහා නැගිටින දේවියගේ කහපාට සිනිඳු සළුව ගැලවී වැටුණේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ විසභාග අරමුණ (ස්ත්රී රුව) ඉන්ද්රිය සංවරය බිඳ සුබ වශයෙන් බැලූහ. එවිට ධ්යාන බලයෙන් යටපත් වී තිබුණු කෙලෙස්, කරඬුවක දමා සිටි සර්පයෙකු පෙණය පුප්පාගෙන නැගී සිටින්නාක් මෙන් මතු විය. කිරි ගසකට වෑයෙන් කොටන ලද කෙණෙහිම කිරි වෑහෙන්නාක් මෙන් රාගය ඉපදුණි. රාගය ඉපදීමත් සමඟම ධ්යානාංග පිරිහී ගිය අතර ඉන්ද්රියයන් අපිරිසිදු විය. පියාපත් සිඳින ලද කපුටෙකු මෙන් ඔහු අසරණ විය. හෙතෙම පෙර පරිදි වාඩි වී දන් වළඳන්නටද අසමත් විය. හිඳ ගන්නා ලෙස කීවත් හිඳ නොගත්තේය. ඉක්බිති දේවිය කන බොන සියලු දෑ ඔහුගේ පාත්රයටම දැම්මාය. මීට පෙර දන් වළඳා සී මැදුරු කවුළුවෙන් නික්මී අහසින්ම යන්නා සේ එදින යන්නට නොහැකි විය. දානය රැගෙන මහ තරප්පු පෙළින් බැස පයින්ම උයනට ගියේය. දේවියද තමා කෙරෙහි බැඳුනු සිතක් ඔහුට ඇති වූ බව දැනගත්තාය. තාපසයා උයනට ගොස් දානය නොවළඳාම ඇඳ යට තබා, “දේවියගේ අත්පාවල සෝභාව මෙබඳුය, ඉඟ කෙළවර කොට ඇති පෙදෙස මෙබඳුය, කලවයෙහි හැඩරුව මෙසේය” යනාදී වශයෙන් දොඩවමින් දින හතක් වැතිර සිටියේය. බත් කුණු විය. නිලමැස්සෝ ගැවසී ගත්හ.
ඉක්බිති රජතුමා පසල් දනව්ව සංසිඳුවා ආපසු පැමිණියේ, සරසා පිළියෙල කරන ලද නගරය පැදකුණු කොට රජ මාලිගයට නොගොසින්ම “බෝසතාණන් වහන්සේ බැහැදකින්නෙමි”යි උයනට ගියේය. එහි කැලිකසල පිරුණු අසපුව දැක “උන්වහන්සේ යන්නට ඇතැ”යි සිතා පන්සලේ දොර විවරකොට ඇතුළට පිවිසියේය. එහි වැතිර සිටි තවුසා දැක කිසියම් අසනීපයකින් මෙසේ වන්නට ඇතැයි සිතා, කුණු වූ බත් ඉවත දම්මවා පන්සල පිරිසිදු කරවා, “ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේට ඇති අපහසුතාව කුමක්දැ?”යි විචාළේය. “මහරජතුමනි! මම විදින ලද්දෙක් වෙමි”යි ඔහු කීය. රජතුමා, “මට විදින්නට අවස්ථාවක් නොලබන මගේ සතුරන් විසින්, ‘අපි රජතුමාගේ ප්රියවන්තයා දුර්වල කරන්නෙමු’යි සිතා අවුත් මොහුට විදින්නට ඇතැ”යි සිතීය. එසේ සිතා සිරුර පෙරළා බලමින් විදින ලද තැනක් සොයමින් විද්ද සලකුණක් නොදැක, “ස්වාමීනි, කොතැනකට විදින ලද්දේදැ?”යි ඇසීය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “මහරජතුමනි! අනිකෙකු මට විද්දේ නැත. මම වනාහි තමා විසින්ම තම හදවතට විදගත්තෙමි”යි කියා ආසනයෙන් නැගිට හිඳගෙන, මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
“කාම විතර්ක නමැති ජලයෙන් සෝදන ලද, විතර්කය නමැති ගලෙහි මුවහත් තැබූ, හී වඩුවෙකු විසින් නොකළා වූ ද, (ගුණධර්මවලින්) අලංකාර නොකළා වූ ද (හෙවත් අවලක්ෂණ වූ ද);
“දුන්නෙහි ලණුව කන්පෙත්ත දක්වා ඇද මුදා නොහළා වූ ද, මොණර පිහාටු ආදිය නොගැසූ, මුළු සිරුරම දවාලන (රාගය නමැති) ඊතලයෙන් මාගේ හදවත විදින ලදී.”
“(විදින ලද) තුවාලයක් මම නොදකිමි. යම් තැනකින් ලේ ගැලීමක් වේ නම් එය ද නොදකිමි. (මා විසින්ම) නුවණින් තොරව සිත වැඩීම නිසා, මම ස්වයංක්රීයවම මේ දුක ළඟා කර ගත්තෙමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: සඞ්කප්පරාගධොතෙන යනු කාම විතර්ක හා යෙදුණු රාගය නමැති ජලයෙන් සෝදන ලද බවයි. විතක්කනිසිතෙන ච යනු එම රාගය නැමති ජලයෙන් (තෙමා) විතර්කය නැමති ගලෙහි මුවහත් කළ බවයි. නාලඞ්කතෙන භද්රෙන යනු අලංකාර නොකරන ලද, එබැවින්ම අවලස්සන වූ (බීභත්ස වූ) බවයි. උසුකාරාකතෙන ච යනු හී වඩුවෙකු විසින්ද නොකරන ලද බවයි. න කණ්ණායතමුත්තෙන යනු (දුනු දිය) දකුණු කන් පෙත්ත තෙක් ඇද මුදා නොහළ බවයි. නාපි මොරූපසෙවිනා යනු මොණර පියාපත්, ගිජුලිහිණි පියාපත් ආදියෙන් කටයුතු නොකළ (පිහාටු නොගැසූ) බවයි. තෙනම්හි හදයෙ විද්ධො යනු ඒ (රාගය නමැති) ඊතලයෙන් මාගේ හදවත විදින ලද්දේය. සබ්බඞ්ගපරිදාහිනා යනු මුළු සිරුරම දවාලීමට සමත් බවයි. “මහරජතුමනි! ඒ කෙලෙස් නැමති ඊතලයෙන් හදවත විදින ලද මොහොතේ පටන් ගින්නෙන් දිලිසෙන්නාක් මෙන් මගේ මුළු ඇඟ දැවෙන්නේය”යි මෙයින් දක්වයි.
ආවෙධඤ්ච න පස්සාමි යනු විදින ලද තැන තුවාලයක් නොදකිමි යන්නයි. යතො රුහිරමස්සවෙ යනු යම් තැනකින් ලේ ගලන්නේ නම්, එබඳු තැනක් ද නොදකිමි යන අර්ථයයි. යාව අයොනිසො චිත්තං යන මෙහි ‘යාව’ යනු ‘දැඩි’ යන අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි; අතිශයින් දැඩිකොට නුනුවණින් සිත වඩන ලදැයි යන අර්ථයි. සයං මෙ දුක්ඛමාභතං යනු තමා විසින්ම, එනම් මා විසින්ම තමන්ගේ දුක ළඟා කරගන්නා ලදි.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මේ ගාථා තුනෙන් රජතුමාට දහම් දෙසා, රජතුමා පන්සලින් බැහැරට යවා, කසිණ පරිකර්ම කොට නැතිවූ ධ්යානය යළි උපදවා ගත්හ. ඉන්පසු පන්සලෙන් නික්මී අහසෙහි සිටිමින් රජතුමාට අවවාද දී, “මහරජතුමනි! මම හිමාලයටම යන්නෙමි”යි කීහ. රජතුමා “ස්වාමීනි! නොයායුතුයි” කියද්දීම, “මහරජ, මෙහි වසන මා හට මෙබඳු විපතක් සිදුවිය. එම නිසා දැන් මෙහි වසන්නට නොහැකිය”යි පවසා, රජතුමා නවතින්න යැයි ඉල්ලා සිටියදීම අහසට නැගී හිමාල වනයට ගොස් දිවි ඇති තෙක් එහි සිට බඹලොව උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්ය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ කලකිරුණු භික්ෂුව රහත් විය. සමහරෙක් සෝවාන් වූහ. සමහරෙක් සකදාගාමී වූහ. සමහරෙක් අනාගාමී වූහ. තවත් සමහරෙක් රහත් වූහ. “එකල රජතුමා වූයේ ආනන්දය. තාපසයා වනාහි මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
පළමුවන සංකප්පරාග ජාතක වර්ණනාවයි.
“අජ්ජාපි මෙ තං මනසි” (අදත් ඒ දේ මාගේ සිතේ ඇත) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් එක්තරා කිපෙනසුලු භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. එක්තරා භික්ෂුවක් කෝපය බහුලව සිටියේය. හෙතෙම සිත් තැවුල් බහුල වූයේ, ස්වල්ප මාත්රයක් කී පමණින් කිපෙයි, ගැටෙයි. කෝපය ද ද්වේශය ද නොසතුට ද පළකරයි. එක් දවසක් දම්සභාවෙහිදී භික්ෂූහු “ඇවැත්නි! අසවල් භික්ෂුව කිපෙනසුලුය, බලවත් සිත් තැවුල් ඇත්තේය, උදුනට දැමූ ලුණු මෙන් ‘තට තට’ යන ශබ්ද ඇතිව පිපිරෙමින් හැසිරෙයි. ක්රෝධ නොකරන මෙබඳු බුද්ධ ශාසනයක පැවිදිව කෝපය මාත්රයක්වත් මැඩපවත්වා ගැනීමට නොහැකි වී” යැයි කථාවක් මතුකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ කතාව අසා එක් භික්ෂුවක් යවා ඒ (කෝප වන) භික්ෂුව ගෙන්වාගෙන, “සැබෑද මහණ? ඔබ ක්රෝධ කරන්නේදැයි” විචාරා, “සැබෑය, ස්වාමීනි” යැයි කී කල්හි, “මහණෙනි! මේ භික්ෂුව ක්රෝධයෙන් යුක්ත වූයේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් ක්රෝධයෙන් යුක්ත වූයේ යැයි” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි ඔහුගේ පුත් බ්රහ්මදත්ත කුමාරයා නම් විය. පුරාණ රජවරු තමන්ගේ පුතුන් “මෙසේ මොවුන්ගේ මානය හා දර්පය නසන ලද්දේ වී, සීතල හා උෂ්ණය ඉවසන සුලු, ලෝක චාරිත්ර දන්නා අය වන්නෝ ය” යි සිතා, තමන්ගේ නුවර දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා සිටිද්දීම ශිල්ප ඉගෙනීම පිණිස දුරු රටකට යවති. එබැවින් ඒ රජතුමා ද සොළොස් වයස් ගතවූ පුත්රයා කැඳවා, තනි පටක් ඇති වහන් සඟලක් ද, කොළ කුඩයක් ද, කහවණු දහසක් ද දී, “දරුව! තක්සලා නුවරට ගොස් ශිල්ප ඉගෙන ගනු” යයි කියා යැවීය. කුමරා “යහපතැ” යි කියා මව්පියන් වැඳ නික්මී, පිළිවෙලින් තක්සලා නුවරට පැමිණ, ඇදුරුතුමාගේ නිවස විචාරා, (එහි යන විට) ඇදුරුතුමා මානවකයන්ට ශිල්ප උගන්වා අවසන් වී නැගිට ගෙදර දොරටුව ළඟ සක්මන් කරමින් සිටිනු දැක, ගුරුතුමා සිටින තැන දී ම පාවහන් ගළවා, කුඩය ඉවත් කොට, ගුරුතුමාට වැඳ සිටියේය. ඇදුරුතුමා කුමාරයාගේ විඩාවට පත් ස්වභාවය දැන ආගන්තුක සත්කාර කරවීය. කුමාරයා ආහාර අනුභව කොට මදක් විවේක ගෙන ගුරුතුමා වෙත එළඹ වැඳ සිටියේය. “දරුව! කොහි සිට ආවෙහිදැ” යි ඇසූ විට, “බරණැස සිට යැ” යි කීය. “කාගේ පුතෙක්දැ” යි ඇසූ විට, “බරණැස් රජුගේ පුතා යැ” යි කීය. “කුමක් සඳහා ආවෙහිදැ” යි ඇසූ විට, “ශිල්ප ඉගෙනීම පිණිස යැ” යි කීවේය. “නුඹ ගුරු පඬුරු ගෙනෙන ලද ද? නැතිනම් ධර්ම අන්තේවාසිකයෙකු (ගුරුවරයාට වත්පිළිවෙත් කරමින් ඉගෙනගන්නා ශිෂ්යයෙක්) වීමට කැමතිදැ” යි ඇසීය. හෙතෙම “මා විසින් ගුරු පඬුරු ගෙනෙන ලදැ” යි කියා, ගුරුතුමාගේ පාමුල දහසක් බැඳි මල්ල තබා වැන්දේය.
ධර්ම අන්තේවාසිකයෝ (වත්පිළිවෙත් කරමින් ඉගෙන ගන්නා අය) දිවා කාලයෙහි ගුරුතුමාගේ වැඩපල කොට රාත්රී කාලයේ ඉගෙන ගනිත්. ගුරු පඬුරු දුන් අය ගෙදර දෙටු පුත්රයන් මෙන් වී ශිල්ප ඉගෙනීම පමණක් කරති. එබැවින් ඒ ගුරුතුමා ද සැහැල්ලු සුබ නැකතකින් කුමරාට ශිල්ප ඉගැන්වීම ඇරඹීය. කුමාරයා ශිල්ප උගනිමින් එක් දිනක් ගුරුතුමා සමඟ නෑමට ගියේය. එකල්හි එක් මහලු ස්ත්රියක් තල සෝදා සුදු කොට අතුරා රකිමින් සිටියාය. කුමාරයා සුදු තල දැක කනු කැමැත්තේ වී, එක් තල මිටක් ගෙන කෑවේය. මහලු ස්ත්රිය “මේ ආසාව වැඩි කෙනෙකැ” යි සිතා කිසිවක් නොකියා නිහඬ වූවාය. ඔහු දෙවන දවසේ ද ඒ වේලාවේ එසේම කළේය; ස්ත්රිය ඔහුට (එදාත්) කිසිවක් නොකීවාය. ඔහු තුන්වන දිනයෙහි ද එසේම කළේය. එදා මහලු ස්ත්රිය “දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා තමන්ගේ අතවැස්සන් ලවා මා සතු දේ පැහැර ගන්වන්නේ යැ” යි දෙඅත් ඔසවා හඬා වැටුණාය. ඇදුරුතුමා නැවතී “කිමෙක්ද මෑණියනි?” යි විචාළේය. “ස්වාමීනි! ඔබ වහන්සේගේ අතවැසියා මා විසින් සකස් කළ සුදු තලවලින් අද එක් මිටක් කෑවේය; ඊයේ එක් මිටක් කෑවේය; පෙරේදා එක් මිටක් කෑවේය. මෙසේ කමින් මොහු මා සතු තල සියල්ල නසන්නේ යැ” යි කීවාය. “මෑණියනි! නොහඬන්න. මම නුඹට මුදල් දෙවන්නෙමි” යි (ගුරුතුමා) කීය. “ස්වාමීනි! මට මුදල්වලින් වැඩක් නැත. යම් සේ වනාහි මේ කුමාරයා නැවත මෙසේ නොකරයි ද, එසේ මොහු හික්මවන්නැ” යි කීවාය. ඇදුරුතුමා “එසේ නම් බලන්න මෑණියනි” යි මානවකයන් දෙදෙනෙකු ලවා ඒ කුමාරයා දෙඅතින් අල්ලවාගෙන, උණ පතුරක් ගෙන “නැවත මෙවැනි දේ නොකරව” යි කියා තුන් වරක් පිටට පහර දුන්නේය. කුමාරයා ගුරුතුමා කෙරෙහි කිපී, ඇස් රතු කරගෙන, දෙපාවල සිට හිස් මුදුන දක්වා බැලුවේය. ඔහු කිපී එසේ බැලූ බව ඇදුරුතුමා දැනගත්තේය. කුමාරයා ශිල්ප නිමවා, “යම් කලක මම රජ වෙම් ද, එදාට මොහු මරවන්නෙමි” යි ගුරුතුමා කළ දඬුවම හිතෙහි තබාගෙන (වෛර බැඳ), යන අවස්ථාවෙහි ගුරුතුමාට වැඳ, “ආචාර්යයෙනි, යම් දිනක මම බරණැස් නුවර රජකමට පත් වෙම් ද, එකල ඔබ වහන්සේ කැඳවාගෙන යාමට කෙනෙකු එවන්නෙමි. එකල්හි ඔබ වහන්සේ එනු මැනවැ” යි කියා සෙනෙහසින් යුතු කෙනෙකු මෙන් ප්රතිඥා ගෙන ගියේය.
හෙතෙම බරණැසට පැමිණ මව්පියන් වැඳ ශිල්ප දැක්වීය. රජතුමා “මම ජීවත්ව සිටියදීම මාගේ පුතු දකින ලදිමි; ජීවත්ව සිටියදීම මොහුගේ රාජ්යශ්රීය බලන්නෙමි” යි පුතු රාජ්යයෙහි පිහිටුවීය. හෙතෙම රජ සැප විඳිමින්ම, ගුරුවරයා විසින් කළ දෝෂය (පහරදීම) සිහි කර, උපන් කෝපයෙන් “මොහු මරවන්නෙමි” යි සිතා කැඳවාගෙන ඒමට ඇදුරුතුමා වෙත දූතයෙකු යැවීය. ගුරුතුමා “තරුණ කාලයේ දී මොහුට කරුණු අවබෝධ කරවන්නට නොහැකි වන්නේ යැ” යි නොගොස්, ඒ රජුගේ මධ්යම වයස් කාලයේ දී “දැන් මොහුට කරුණු අවබෝධ කරවන්නට හැකි වන්නෙමි” යි සිතා ගොස්, රජගෙදර දොරටුවෙහි සිට “තක්සලා නුවර ඇදුරුතුමා පැමිණියේ යැ” යි දන්වා යැවීය. රජතුමා සතුටුව බමුණා (ඇදුරුතුමා) කැඳවා, ඔහු තමන් සමීපයට පැමිණි බව දුටු විටම කෝපය උපදවා, ඇස් රතු කරගෙන, ඇමතියන් අමතා, “එම්බල! අදත් මගේ ඇදුරුතුමා විසින් පහර දුන් තැන රිදෙයි. ඇදුරුතුමා නළලින් මරණය රැගෙන ‘මැරෙන්නෙමි’ යි ආවේය. අද මොහුට දිවි නැතැ” යි කියා පළමු ගාථා දෙක කීවේය:
“එම්බල බ්රාහ්මණ කායික බාහුවෙන් මා අල්ලාගෙන එදා ඔබ තල මිටක් නිසා මට යම් ඒ ලාටු පහරක් ගැසුවෙහි ද, අදත් ඒ කාරණය මාගේ සිතේ පවතී.”
“බ්රාහ්මණය, ඔබ මෙහි පැමිණියේ යම් හෙයකින් ද (ඒ ඔබව මරා දමන හෙයිනි), එනිසා ඔබ ජීවිතය කෙරෙහි ඇලීමක් නැත්තේ යයි (සිතමි). යම් හෙයකින් ඔබ එදා මාගේ අත් දෙකෙන් අල්ලාගෙන තෙවරක් (වේවැල්) පහර දුන්නෙහිය.”
එහි යං මං බාහාය මං යනු පද දෙකෙහිම ද්විතීයා විභක්ති වචනයයි. (එහි අර්ථය නම්) අල්ලවාගෙන තැලීමේ අපේක්ෂාවෙන්, ඔබ යම් බඳු වූ මට තල මිටක කාරණයකින් තැලුවෙහි ද? තලන්නේ ද මාගේ දෙඅත් අල්ලවාගෙන තැලුවේය. ඒ තැලීම අදත් මාගේ සිතේ තිබේ; යනු එහි අර්ථයයි. නනු ජීවිතෙ න රමසී යනු ‘නුඹ තම ජීවිතය කෙරෙහි ඇලීමක් නැත්තෙහිය’ යි හඟිමි. යෙනාසි බ්රාහ්මණාගතො යනු ‘බමුණ, යම් හෙයකින් මෙහි මගේ සමීපයට ආවෙහි ද, එහෙයිනි’. යං මං බාහා ගහෙත්වාන යනු ‘යම් බඳු වූ මගේ දෑත් අල්ලාගෙන’ යන අර්ථයි. තික්ඛත්තුං අනුතාළයී යනු ‘තුන් වරක් උණ පතුරෙන් තැලුවෙහිය. දැන් අද ඒ දඬුවමෙහි විපාකය විඳුව’ යි මරණයෙන් තර්ජනය කරමින් මෙසේ කීය.
රජු එසේ මරණ තර්ජන කරමින් කියනු අසා ඇදුරුතුමා තෙවන ගාථාව කීවේය:
“යම් ආර්ය පුද්ගලයෙක් (නොමනා වැඩ) කරන අනාර්ය තැනැත්තාට දඬුවම් දී, ඒ දඬුවමින් ඔහු (පාපයෙන්) වළක්වයි ද, ඒ දඬුවම (ඔහු) හික්මවනු පිණිසය; එය වෛර පිණිස නොවේ යැයි පණ්ඩිතයෝ දනිති.”
එහි අරියො යනු සුන්දර යන්නට පර්යාය වචනයකි. ඒ ආර්යයා වනාහි සතර ආකාරයකි. එනම්: ආචාර අරිය (හැසිරීමෙන් ආර්ය වූ), දස්සන අරිය (දර්ශනීයත්වයෙන් ආර්ය වූ), ලිංග අරිය (වේශයෙන් ආර්ය වූ) හා පටිවේධ අරිය (අවබෝධයෙන් ආර්ය වූ) යනුවෙනි. එහි, සුන්දර පැවැත්මෙහි සිටින මිනිසෙක් හෝ වේවා, තිරිසනෙක් හෝ වේවා ඔහු ‘ආචාර අරිය’ නම් වේ. මේ බව මෙසේ ද කියන ලදි:
“වක්කංග පක්ෂිය! යම් හෙයකින් ඔබ වැඩිහිටියන් පුදහි ද, එහෙයින් ඔබ ආර්ය වතක් පුරන්නෙහිය. ඔබේ ඒ සැමියා (මේ දැලෙන්) මුදවමි. දෙදෙනාම කැමති පරිදි සැපසේ යන්න.”
රූපයෙන් ද, ඉරියව් පැවැත්මෙන් ද, සිතේ සතුට ඇති කරන ගතියෙන් ද, මනා පෙනුමෙන් ද යුක්ත වූයේ ‘දස්සන අරිය’ නම් වේ. මේ බව මෙසේ ද කියන ලදි:
“පැහැදුණු ඇස් ඇති ඔබ ආර්ය පෙනුමක් ඇත්තෙහිය. ඔබ උසස් කුලයකින් පැවිදි වූවෙකැයි සලකමි. නුවණ ඇති ඔබ ධනය හා භෝග අත්හැර කෙසේ නම් ගිහි ගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවෙහි ද?”
ඇඳීම්, පෙරවීම් වශයෙන් පැවිදි වේශය (ලිංගය) ගෙන ශ්රමණයෙකු සමාන වී හැසිරෙන දුස්සීලයා වුව ද ‘ලිංග අරිය’ නම් වේ. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදි:
“යමෙක් යහපත් වෘත ඇතියවුන්ගේ වෙස් ගෙන (එය) ආවරණයක් කර ගනියි ද, පිරිස් මැදට පනින සුලු වූයේ ද, නොමනා පිළිවෙතින් කුල දූෂණය කරන්නේ ද, කාය වාග් මනස් සංවරය නැත්තේ ද, කළ පව් සැඟවීම් සංඛ්යාත මායා ඇත්තේ ද, සීල සංයමයෙන් තොර වූයේ ද, හිස් වදන් ඇත්තේ ද, ව්යාජයෙන් (ප්රතිරූපකයක් ලෙස) හැසිරෙන්නේ ද, හෙතෙම මාර්ග දූෂකයා වේ.”
බුදුවරයන් වහන්සේලා වනාහි ‘(පටිවේධ) අරිය’ නම් වෙති. එහෙයින් “බුදු, පසේබුදු, බුද්ධ ශ්රාවකයන් වහන්සේලා ආර්යයෝ යයි කියනු ලැබෙත්” යනුවෙන් කියන ලදි. ඒ ආර්යයන් සතර දෙනා අතුරින් මේ ජාතක කථාවෙහි දී ‘ආචාර ආර්යය’ අදහස් කරනු ලැබේ.
එහි අනරියං යනු දුසිල්, පහත් කරුණු ය. කුබ්බානං යනු ද එම අර්ථයම ඇති පදයයි; එනම් අනාර්ය, පහත්, ලාමක, පස්පව්වලට අයත් ක්රියා කරන පුද්ගලයාය. යො යනු ක්ෂත්රිය ආදීන් අතුරෙන් යම් කිසිවෙක්. දණ්ඩෙන යනු දඬු ආදී පහරදීමට ගන්නා යම් කිසිවකින්, “නැවත මෙබන්දක් නොකරව” යි කියමින් පහර දෙමින්. නිසෙධති යනු වරදින් වළක්වයි. සාසනං තං න තං වෙරං යනු “මහරජතුමනි! ඒ නොකළ යුතු දේ කරන දූ පුතුන්ට හෝ අතවැස්සන්ට (ශිෂ්යයන්ට) හෝ මෙසේ පහර දී වැළැක්වීම නම් මේ ලෝකයෙහි අවවාදයකි (ශාසනයකි); වෛර කිරීමක් නොවේ. ඉති නං පණ්ඩිතා විදූ යනු මෙසේ මෙය නුවණ ඇති අය දනිත්. ඒ නිසා මහරජතුමනි! නුඹ ද මෙසේ දැනගන්න. මෙබඳු තැනක වෛර කිරීම නුසුදුසුයි. ඉතින් මහරජතුමනි! මා විසින් ඔබ මෙසේ හික්මවනු නොලැබුවේ නම්, කල් යත්ම කැවුම් කොකිස් ආදිය ද පලාපල ආදිය ද සොරකම් කරමින් පටන් ගෙන, සොරකම්වල දැඩිව ඇලී, පිළිවෙලින් ගෙවල් බිඳීම්, මංපැහැරීම්, ගම් පැහැරීම් ආදිය කොට, ‘රාජ අපරාධකාරී සොරෙකැ’ යි කියා හොර බඩු සමඟම අල්ලාගෙන රජතුමා ඉදිරියට පැමිණවූ විට ‘යව්, මොහුට වරදට සුදුසු දඬුවම් පමුණවව්’ යයි රජු අණ කළ විට ඔබ දඬුවම් ලැබීමේ බියට පත්වන්නට ඉඩ තිබුණි. එසේ වී නම් ඔබ වහන්සේට මෙබඳු සම්පතක් කොයින් ලැබෙන්නේ ද? මේ සම්පත් නුඹ විසින් ලබන ලද්දේ මා නිසා නොවේ ද?” මෙසේ ඇදුරුතුමා රජතුමාට කරුණු අවබෝධ කරවීය. පිරිවරා සිටි ඇමතිවරු පවා ඇදුරුතුමාගේ කථාව අසා “දේවයන් වහන්ස! මේ සියලු ඉසුරු නුඹ වහන්සේගේ ගුරුතුමාටම අයිතියැ” යි කීවාහුය.
ඒ අවස්ථාවේ රජතුමා ගුරුතුමාගේ ගුණ සලකා, “ඇදුරුතුමනි, මේ සියලු සම්පත් ඔබට දෙමි; රාජ්යය පිළිගන්න” යැයි කීවේය. ගුරුතුමා “මහරජතුමනි! මට රාජ්යයෙන් අර්ථයක් නැතැ” යි එය ප්රතික්ෂේප කළේය. රජතුමා (මිනිසුන්) තක්සලාවට යවා ඇදුරුතුමාගේ අඹුදරුවන් ගෙන්වාගෙන, මහත් සම්පත් දී, ඔහු ව තම පුරෝහිත බමුණා කොට පිය තනතුරෙහි තබා, ඔහුගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි (එම) කිපෙනසුලු භික්ෂුව අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. බොහෝ දෙනා සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී ඵලවලට පත් වූහ. “එකල රජතුමා නම් දැන් මේ ක්රෝධ බහුල භික්ෂුව විය. ඇදුරුතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
දෙවන වූ තිලමුට්ඨි ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“මමන්නපාණං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ආළවි නුවර අග්ගාළව චෛත්ය ස්ථානයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි කුටිකාර ශික්ෂාපදය අරබයා වදාළ සේක. ආළවි නුවර වාසී භික්ෂූහු ඉල්ලීම් බහුලව, විජ්ඤප්ති බහුලව කුටි කරවමින් “පුරුෂයකු දෙන්න, අත්වැඩ දෙන්න” ආදිය කියමින් වාසය කළහ. ඉල්ලීමෙන් පීඩාවට පත්වූ මිනිස්සු භික්ෂූන් දැක බියපත් වූහ, තැති ගත්හ, පලාගියහ. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්යප තෙරුන් වහන්සේ ආළවි නුවරට එළඹ පිඬු පිණිස වැඩි සේක. මිනිස්සු තෙරුන් වහන්සේද දැක එසේම පිළිපැද්දාහුය. උන්වහන්සේ දන් වළඳා හවස්වරුවෙහි භික්ෂූන් අමතා “ඇවැත්නි, පෙර නම් ආළවි නුවර පිණ්ඩපාතය සුලබයි. දැන් පිණ්ඩපාතය දුලබ වූයේ ඇයි දැයි” විචාරා, ඒ කාරණය අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ ආළවි නුවරට වැඩමවා අග්ගාළව චෛත්යස්ථානයේ වැඩවාසය කරද්දී භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙම කරුණ දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කරුණෙහිලා භික්ෂු සංඝයා රැස්කරවා ආළවි නුවර වැසි භික්ෂූන්ගෙන් “සැබෑද මහණෙනි, නුඹලා ඉල්ලීම් බහුලව කුටි කරව්දැයි” විමසූහ. “සැබෑව ස්වාමීනි”යි කී කල්හි ඒ භික්ෂූන්ට ගරහා “මහණෙනි, මේ ඉල්ලීම නම් සත්රුවන් පිරි නාග භවනෙහි වසන නාගයන්ට පවා අමනාප දෙයකි. මිනිසුන් ගැන කියනුම කවරේද? යම් කෙනෙකුගෙන් එක් කහවණුවක් උපයාගන්නා අයට ගලකින් මස් උපුටාගන්නා කාලයක් මෙන් වේ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර පෑ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ මහත් සම්පත් ඇති බමුණු කුලයක උපන් සේක. ඔහු දුවපැන ඇවිදින කාලයේ තවත් පින් ඇති සත්ත්වයෙක් ඔහුගේ මවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඒ දෙදෙනාම වැඩිවියට පත්ව මව්පියන්ගේ අභාවයෙන් සංවේගයට පත් සිත් ඇතිව සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව ගංතෙර පන්සලක් සාදාගෙන විසූහ. ඔවුන්ගෙන් වැඩිමහල් තවුසාගේ පන්සල ගඟ ඉහළ විය. බාලයාගේ පන්සල ගඟ පහළ විය. ඉක්බිති එක් දිනක් මණිකණ්ඨ නම් නා රජු නාග භවනයෙන් නික්මී තරුණ මිනිස් වෙසින් ගංතෙර හැසිරෙන්නේ කණිටු සහෝදරයාගේ අසපුවට ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේය. ඔවුහු ඔවුනොවුන් සතුටු සාමීචි කතාකොට හිතවත් වූහ. වෙන්ව විසීමට නොහැකි වූහ. මණිකණ්ඨ නා රජු නිතර නිතර කණිටු තවුසා සමීපයට අවුත් කථාබස් කරමින් සිට යන්නට සූදානම් වු අවස්ථාවේ තවුසාට ඇති ස්නේහයෙන් මිනිස් සිරුර අතහැර දරණ වැලින් තාපසයා වෙළාගනිමින් වැළඳගෙන, තාපසයාගේ හිස මත මහත් වූ පෙණය තබාගෙන ටික වේලාවක් හිඳ, ස්නේහය සංසිඳුවා තාපසයාගේ සිරුරෙන් දරණවැල මුදාහැර, තාපසයාට වැඳ සිය භවනටම යයි. තාපසයා නාගයාට බියෙන් කෘෂ වූයේ, රළු වූයේ, දුර්වර්ණ වූයේ, සුදුමැලි වී පඬුවන් පැහැ ඇතිවූයේ, නහර ඉල්පුණු සිරුර ඇතිවූයේ විය.
ඔහු දිනක් සහෝදරයා සමීපයට ගියේය. එවිට වැඩිහිටි සහෝදරයා “සොයුර, ඔබ මෙසේ කෘෂ වී, රළු වී, දුර්වර්ණ වී, පඬුවන් පැහැ ඇතිවී, නහර ඉල්පී ගියේ කුමක් නිසාදැ”යි විචාළේය. කණිටු තවුසා ඔහුට ඒ පුවත කියා සිටි විට, “සොයුර! කිම ඔබ ඒ නාගරාජයාගේ පැමිණීම කැමතිද, අකමැතිදැ”යි විචාළ විට “අකමැතිය”යි කීවේය. “ඒ නාගරාජයා නුඹ ළඟට එන්නේ කුමන පළඳනාවක් පැළඳගෙනදැ”යි විමසූ කල්හි “මැණිකක්” යැයි කීවේය. “එසේනම් නුඹ ඒ නා රජු නුඹ සමීපයට පැමිණ හිඳගන්නට කලින්ම ‘මට මැණික දෙන්නැ’යි ඉල්ලව. එවිට ඒ නාගයා නුඹව දරණවැලින් වෙළා නොගෙනම යන්නේය. දෙවන දවසේ අසපු දොරටුව ළඟ සිට ඌ එද්දීම ඉල්ලන්න. තුන්වන දවසේ ගංතෙර සිට දියෙන් මතුවන විටම එය ඉල්ලන්න. මෙසේ කළ විට නාගයා නුඹ සමීපයට නැවත නොඑන්නේය” යයි කීවේය.
තාපසයා “යහපතැ”යි පිළිගෙන තමන්ගේ අසපුවට ගොස්, පසු දින නා රජු පැමිණ සිටි විටම “තොපගේ ඔය පළඳනා මැණික මට දෙව”යි ඉල්ලීය. නා රජ හිඳ නොගෙනම පලාගියේය. ඉක්බිති දෙවන දවසේ අසපු දොරටුවෙහි සිට ඌ එද්දීම, “ඊයේත් මට මැණික් රත්නය නොදුන්නේය. අදවත් ලැබුණොත් හොඳය”යි කීවේය. නාගයා අසපුවට නොපිවිසම පලා ගියේය. තුන්වන දවසේ ඌ දියෙන් මතුවෙද්දීම “අද මම ඉල්ලන තුන්වන දවසයි. ඉල්ලන්නා හට මේ මැණික් රත්නය දැන්වත් දෙව”යි කීවේය. නා රජු දියෙහි සිටම තාපසයා ප්රතික්ෂේප කරමින් මේ ගාථා දෙක වදාළේය:
“මේ මාණික්ය රත්නය හේතුවෙන් මට උදාර වූ බොහෝ ආහාරපාන පහළ වේ. එබැවින් තොපට එය නොදෙමි. ඔබ පමණ ඉක්මවා ඉල්ලන්නෙහිය. එසේ හෙයින් තොපගේ අසපුවටද යළි නොඑන්නෙමි.
තෙල් ගලෙහි ගා මුවහත් කළ කඩුවක් ගත් තරුණයෙකු මෙන්, මේ මැණික් ගල ඉල්ලමින් තොපි මා තැති ගැන්වූහ. ඔබ අධිකව ඉල්ලන්නෙහිය. තොපට එය නොදෙමි. තොපගේ අසපුවටද යළි නොඑන්නෙමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
මෙසේ කියා ඒ නා රජ දියෙහි ගිලී තමන්ගේ නාග භවනටම ගොස් නැවත නොපැමිණියේය. ඉක්බිති ඒ තාපසයා ඒ දැකුම්කලු නා රජු නොදැකීමෙන් වඩාත් කෘෂ විය, රූක්ෂ විය, දුර්වර්ණ විය, පඬුවන් පැහැ විය, ඉල්පුනු නහර ඇත්තේ විය. ඉක්බිති දෙටු තවුසා “කණිටු තවුසාගේ තොරතුරු දැනගන්නෙමි”යි ඔහු සමීපයට අවුත්, බොහෝ සෙයින් පාණ්ඩුරෝගී වූ ඔහු දැක, “පින්වත, නුඹ කුමක් නිසා වඩාත්ම පාණ්ඩු රෝගියෙක් වූයෙහිදැ”යි විමසුවේය. “ඒ දැකුම්කලු නා රජු නොදැකීමෙන් ය”යි කී කල්හි, “මේ තාපසයා නා රජුගෙන් තොරව විසීමට නොහැකිය”යි සලකා තුන්වන ගාථාව වදාළේය:
“යමෙකුට යමක් ප්රිය යැයි දන්නේ ද, එය නොඉල්ලන්නේය. අධිකව ඉල්ලීමෙන් ද්වේෂය ඇතිවේ. බමුණා විසින් මැණික අයදින ලද නා රජු, එතැන් පටන් නොදැක්මටම ගියේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය:
ඔහුට මෙසේ කියා “මෙතැන් පටන් ශෝක නොකරන්නැ”යි අස්වසා දෙටු සොයුරා තමන්ගේ අසපුවටම ගියේය. ඉක්බිති පසුකලෙක ඒ සහෝදරයෝ දෙදෙනාම අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවා බ්රහ්ම ලෝකයේ උපන්නාහුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි! මෙසේ සත්රුවන් වලින් පිරුණු නා ලොව වසන නාගයන්ට පවා ඉල්ලීම ප්රියමනාප නොවේ. මිනිසුන් ගැන කියනුම කවරේදැ”යි මේ දම් දෙසුම ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල කණිටු තවුසා නම් ආනන්දය. දෙටු තවුසා නම් මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ මණිකණ්ඨ ජාතක වර්ණනාවයි.
“භුත්වා තිණපරිඝාසං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ අරබයා වදාළ සේක. එක් සමයෙක්හි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වස් වැස චාරිකාවෙහි හැසිර ආපසු වැඩිය කල්හි, මිනිස්සු “ආගන්තුක සත්කාර කරන්නෙමු” යි බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහා සඟනට දන් දෙති. විහාරයේ එක්තරා ධර්ම ඝෝෂක (බත් උදෙසන) භික්ෂුවක් තැබූහ. හෙතෙම යම් යම් අය අවුත් යම් යම් ප්රමාණයක භික්ෂු පිරිසක් කැමති වෙත් ද (ඉල්ලත් ද), ඒ ඒ අයට භික්ෂූන් තෝරා ලබාදෙයි.
ඉක්බිති එක්තරා දුප්පත් මහලු ස්ත්රියක් එක් නමකට පමණක් දානය සකස් කොට, ඒ ඒ මිනිසුන්ට භික්ෂූන් තෝරා ලබා දුන් කල්හි, දවල් වී ධර්ම ඝෝෂක භික්ෂුව වෙතට ගොස් “මට එක භික්ෂුවක් දෙන්නැ” යි කියා ඉල්ලුවා ය. “මා විසින් සියලු භික්ෂූහු තෝරා දෙන ලදහ. සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ පමණක් විහාරයේ සිටිති. ඔබතුමිය උන්වහන්සේට දානය දෙව” යි හෙතෙම කීවේ ය. ඈ “යහපති” යි සතුටු සිත් ඇත්තී ජේතවනාරාමයේ දොරටුවෙහි සිට, තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළ අවස්ථාවේ වැඳ, අතින් පාත්රය ගෙන ගෙට වැඩමවා වඩා හිඳවූවා ය. “එක් මහලු තැනැත්තියක විසින් දම්සෙනෙවි සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ නිවසෙහි වඩා හිඳවූ සේකැ” යි බොහෝ සැදැහැති කුලකයෝ ඇසූහ. ඔවුන් අතර පසේනදී කොසොල් මහරජතුමා ඒ පුවත අසා, “මගේ ආර්යයන් වහන්සේට වළඳවන විට මේ සළුව ඇඳගෙන, මේ කහවණු වියදම් කොට තෙරුන් වහන්සේට වළඳවන්නැ” යි පවසා ඒ ස්ත්රියට සළුවක් ද, කහවණු දහසක් ද සමඟ දන් පිසින බඳුන් ද යැවී ය. රජතුමා මෙන් ම අනේපිඬු සිටුතුමා ද, සුළු අනේපිඬු සිටුතුමා ද, විශාඛා මහෝපාසිකාව ද අවශ්ය දෑ යැවූහ. සෙසු කුලවල අය ද කහවණු සියය, දෙසීය ආදී වශයෙන් තම තමන්ට හැකි පමණින් කහවණු යැවූහ. මෙසේ එක් දිනකින් ම ඒ මහලු ස්ත්රිය කහවණු ලක්ෂයක් පමණ ලැබුවා ය. තෙරුන් වහන්සේ ඇය විසින් දෙන ලද කැඳ පමණක් වළඳා, ඇය විසින් සකස් කළ කැවිලි වර්ග ද පිසූ දානය ද (පිළිකුල් නොකොට) වළඳා, අනුමෝදනා පවත්වා, ඒ මහලු තැනැත්තිය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා විහාරයට ම වැඩි සේක.
දම්සභාවෙහි දී භික්ෂූන් වහන්සේලා තෙරුන් වහන්සේ පිළිබඳ ව, “ඇවැත්නි! දම්සෙනෙවි සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ මහලු ගෘහපතිනිය දුගී භාවයෙන් මුදා ගත් සේක; පිහිටක් වූ සේක. ඇය විසින් පිළිගන්වනු ලැබූ ආහාරපාන පිළිකුල් නොකොට වැළඳූ සේක” යනුවෙන් ගුණ කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහු දැ?” යි විචාරා, “මෙ නම් කථාවෙන් ය” යි කී කල්හි, “මහණෙනි! සැරියුත් තෙමේ මේ මහලු ස්ත්රියට පිහිට වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. ඇය විසින් දෙන ලද ආහාර පිළිකුල් නොකර වැළඳුවේ ද දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් වැළඳුවේ ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ උත්තරාපථයෙහි අශ්ව වෙළෙඳ කුලයෙහි උපන් සේක. උත්තරාපථ ජනපදවාසී පන්සියයක් අශ්ව වෙළෙන්දෝ බරණැසට අසුන් ගෙනවුත් විකුණති. තවත් අශ්ව වෙළෙන්දෙක් ද පන්සියයක් අසුන් ගෙනවුත් බරණැසට යන මගට පිළිපන්නේ ය. අතරමග බරණැසට නුදුරෙහි එක් නියම්ගමක් ඇත. එහි පෙර මහා සම්පත් තිබූ සිටුවරයෙක් සිටියේ ය. ඔහුට විශාල නිවසක් විය. ඒ කුලය පිළිවෙළින් පරිහානියට ගියේ ය. එක් මහලු තැනැත්තියක් පමණක් ඉතිරි වූවා ය. ඈ ඒ මාලිගාවේ වාසය කරයි. ඉක්බිති ඒ අශ්ව වෙළෙන්දා ඒ නියම්ගමට පැමිණ “කුලිය දෙන්නෙමි” යි කියා ඒ ගෙයි නවාතැන් ගෙන අසුන් එකත්පසෙක නතර කරවී ය. එදින ම ඔහුගේ එක් ආජානීය වෙළඹකට පැටවෙකු ලැබුණේ ය. ඔහු දෙතුන් දවසක් වාසය කොට, අශ්වයන්ට බල කවා, “රජු දකින්නෙමි” යි අසුන් රැගෙන පිටත් විය. ඉක්බිති මහලු තැනැත්තිය ඔහුට “ගෙවල් කුලිය දෙන්නැ” යි කී කල්හි, “හොඳයි, අම්මේ දෙමි” යි කියා, “දරුව! මට කුලිය දෙන විට මේ අස් පැටවාගේ වටිනාකම කුලියෙන් අඩු කරගෙන (අස් පැටවා) දෙව” යි කීවා ය. වෙළෙන්දා එසේ කොට ගියේ ය. ඒ තැනැත්තිය ඒ අස් පැටවා කෙරෙහි පුත් සෙනෙහස උපදවාගෙන බත් ද, කැඳ ද, ඉතිරි වන බත් දන්කුඩ ද, (අන් සතුන් කා) ඉතිරි වන ඉඳුල් තණකොළ ද දී ඌ පෝෂණය කළා ය.
ඉක්බිති පසු කාලෙක බෝසතාණන් වහන්සේ අසුන් පන්සියයක් රැගෙන එමින් ඒ ගෙයි නවාතැන් ගත්හ. (බත්) කුඩු කන්නා වූ ඒ සෛන්ධව පැටියා සිටි තැන ගඳ ආඝ්රාණය කොට එක අශ්වයෙකුටවත් ගෙදරට ඇතුල් වීමට නොහැකි විය. බෝසතාණන් වහන්සේ මහලු තැනැත්තියගෙන් “මෑණියනි! මේ ගෙයි අශ්වයෙකු සිටිත් දැ?” යි ඇසූහ. “දරුව! අනෙක් අශ්වයෙක් නම් නැත. මම වනාහි පුත් තනතුරෙහි තබා එක් අස් පොව්වෙක් පෝෂණය කරමි. ඌ මෙහි ඇත” යි ඈ කීවා ය. “මෑණියනි! ඌ දැන් කොහි ද?” “දරුව! ඌ කෑමට ගියේ ය.” “මෑණියනි! කොයි වේලාවෙහි එන්නේ ද?” “දරුව! සවස එන්නේ ය” යි කීවා ය. බෝසතාණන් වහන්සේ උගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තු වෙමින් අසුන් පිටත රඳවාගෙන ම හුන්හ. සෛන්ධව පෝතකයා ද ඇවිද කල් ඇති ව ආවේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ (හාල්) කුඩු ආදිය කුසෙහි ඇති සෛන්ධව පෝතකයා දැක, දේහ ලක්ෂණ සලකා බලා, “මේ සෛන්ධවයා ඉතා අනර්ඝ ය. මැහැල්ලියට මුදල් දී ගෙනයාමට වටී” යයි සිතූහ. සෛන්ධවයා ද ගෙට පිවිස තමන් වසන තැන ම සිටියේ ය. ඒ අවස්ථාවෙහි ඒ (අනෙක්) අශ්වයන්ට ද ගෙට පිවිසෙන්නට හැකි විය.
බෝසතාණන් වහන්සේ දෙතුන් දිනක් වාසය කොට අසුන් කවා පොවා යන්නේ, “මෑණියනි, මේ අශ්ව පෝතකයා මුදල් ගෙන මට දෙව” යි කීහ. “දරුව! කුමක් කියහි ද? දරුවන් විකුණන අයත් ඇද්දැ?” යි කීවා ය. “අම්මේ, නුඹ මේ අස් පොව්වාට කුමක් පොවා පෝෂණය කරන්නෙහි ද?” “බත් කැඳ ද, දන්කුඩ ද, ඉඳුල් තණකොළ ද කවා කුඩු කැඳ ද පොවා පෝෂණය කරමි, දරුව” යි කීවා ය. “මෑණියනි! මම මූ ලබාගෙන රස බොජුන් අනුභව කරවන්නෙමි. සිටින ස්ථානයේ රෙදි වියනක් බැඳ ඇතිරිල්ලක් මත තබන්නෙමි” යි කීහ. “දරුව, එසේ ඇති කල්හි මගේ පුතා සැප අනුභව කෙරේවා! ඌ රැගෙන යව” යි කීවා ය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ අස්පොව්වාගේ කකුල් හතරට ද, වලිගයට ද, කටට ද එකකට දහස බැගින් කහවණු හයදහසක් බැඳි පියල්ල තබා, මහලු ස්ත්රියට අලුත් වස්ත්රයක් අන්දවා සරසා සෛන්ධව පෝතකයා ඉදිරියේ තැබූහ. අශ්ව පෝතකයා ඇස් හැර මව දෙස බලා කඳුළු හෙළුවේ ය. මහලු තැනැත්තිය ද උගේ පිට පිරිමැද, “මම මා විසින් පෝෂණය සඳහා ලැබිය යුතු මුදල ලැබුවෙමි. දරුව! නුඹ යව” යි කීවා ය. එකල්හි ඌ වෙළෙන්දා සමග ගියේ ය.
බෝසතාණන් වහන්සේ දෙවන දවසේ අශ්ව පෝතකයාට රස බොජුන් සකසා, “පළමුව මූ විමසන්නෙමි; මූ තමාගේ බලය දන්නේ ද නැතිනම් නොදන්නේ දැ” යි සිතා, ඔරුවකට කුඩු කැඳ දමා දෙවූහ. අශ්ව පෝතකයා ද “මම මේ බොජුන් අනුභව නොකරන්නෙමි” යි ඒ කැඳ බොන්නට නොකැමති විය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඌ විමසීම් වශයෙන් පළමු ගාථාව කීහ.
“භුත්වා තිණපරිඝාසං, භුත්වා ආචාමකුණ්ඩකං;
එතං තෙ භොජනං ආසි, කස්මා දානි න භුඤ්ජසී”ති.
“අශ්වය, ගවයන් කා ඉතිරි වූ තණ ද, කැඳ බත් ද කා වැඩුණ හෙයින් මෙය තට භෝජනය විය. දැන් එය කුමක් හෙයින් නොකන්නෙහි ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
එහි, භුත්වා තිණපරිඝාසං යනු නුඹ පෙර මහලු ස්ත්රිය විසින් දෙන ලද ඒ ඒ සතුන් විසින් කා ඉතිරි වූ ‘තිණ පරිඝාස’ නම් වූ ඉතිරි වූ තණ අනුභව කොට වැඩුණෙහිය. භුත්වා ආචාමකුණ්ඩකං යනු මෙහි කැඳ බත් ‘ආචාම’ යයි කියනු ලැබේ. කුණ්ඩකං යනු සහල් කුඩු ආදී වූ කුණ්ඩකමය. මෙය අනුභව කොට වැඩුනේ ය යන්න දක්වයි. එතං තෙ යනු මේවා පෙර ඔබේ ආහාරය විය. කස්මා දානි න භුඤ්ජසී යනු මා විසිනුදු තට එය ම දෙන ලදි. නුඹ මෙය කුමක් නිසා දැන් අනුභව නොකරන්නෙහි ද?
ඒ අසා සෛන්ධව පෝතකයා අනිත් ගාථා දෙක කීවේ ය:
“යත්ථ පොසං න ජානන්ති, ජාතියා විනයෙන වා;
බහු තත්ථ මහාබ්රහ්මෙ, අපි ආචාමකුණ්ඩකං.
“බ්රාහ්මණය! යම් තැනක බොහෝ දෙනා උපතින් උසස් බව හා ආචාර ශීලයෙන් යුතු බව නොදනිත් ද, එහි දී කැඳ වතුර ද කුඩු ද (මම) පරිභෝග කරමි.
“ත්වඤ්ච ඛො මං පජානාසි, යාදිසායං හයුත්තමො;
ජානන්තො ජානමාගම්ම, න තෙ භක්ඛාමි කුණ්ඩක”න්ති.
“ඔබ වනාහි මා ශ්රේෂ්ඨ අශ්වයෙකු යැයි හොඳින් දන්නෙහිය. (මාගේ අගය) දන්නෙකු වන ඔබ වෙත පැමිණ, (තමාගේ තත්වය) දන්නෙක් වන මම ඔබේ කුඩු නොකමි.”
යනුවෙන් අනිත් ගාථා දෙක කීවේ ය.
එහි, යත්ථ යනු යම් තැනක ය. පොසං යනු සත්වයා ය. ජාතියා විනයෙන වා යනු ‘උසස් කුලයක උපන්නේ ද නැද්ද, යහපත් පැවැත්මෙන් යුක්ත ද නැද්දැ’ යි මෙසේ නොදනිත්. මහාබ්රහ්මෙ යනු ගරු ඇමතීමෙන් අමතමින් කීවකි. යාදිසායං යනු ‘යම්බඳු වූ මම’. තමන් සඳහා කියයි. ජානන්තො ජානමාගම්ම යනු මම තමන්ගේ බලය දන්නේ වෙමි; (එය) දන්නා වූ ම ඔබ වෙතට පැමිණ, නුඹ සමීපයේ කුඩු කැඳ නොබුදින්නෙමි. හයදහසක් දී ඔබ මා ලබා ගත්තේ කුඩු කැඳ අනුභව කරවනු කැමැත්තෙන් නොවේ.
ඒ අසා බෝසතාණන් වහන්සේ “නුඹ විමසීම පිණිස එය මා විසින් කරන ලදි. කිපෙන්න එපා” යනුවෙන් අස්වසා, යහපත් ආහාර අනුභව කරවා, රජ මිදුලට ගොස් එක් පසෙක අශ්වයන් පන්සියය නවතා, එක් පසෙක විසිතුරු තිරවලින් වට කොට, යට බුමුතුරුණු අතුරා, උඩට රෙදි වියන් බැඳ සෛන්ධව පෝතකයා නතර කළේ ය.
රජතුමා අවුත් අසුන් දෙස බලමින් “මේ අශ්වයා කුමක් නිසා වෙන ම තැබුවේ දැ?” යි විමසී ය. “මහාරාජ, මේ සෛන්ධව අශ්වයෙකි. මොහු (අනෙක්) අසුන් අය බද්දෙන් මුදාහරින්නේ ය” යි කී විට, රජු “පින්වත! මේ සෛන්ධවයා ශෝභන දැ?” යි විචාළේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ “එසේ ය, මහරජතුමනි” යි කියා “එසේ නම් මූගේ වේගය බලමි” යි (රජු) කී කල්හි, ඒ අශ්වයා සරසා පිටට නැග “බලව මහරජතුමනි” කියා මිනිසුන් ඉවත් කරවා රජ මිදුලෙහි අශ්වයා දිවවී ය. මුළු රජ මිදුල අතරක් නැති ව අශ්ව පේළියකින් වට කළාක් මෙන් විය. නැවත බෝසතාණන් වහන්සේ “මහරජතුමනි, සින්ධව පැටියාගේ වේගය බලන්නැ” යි කියා අශ්වයා මුදා හැරියේ ය. එක් පුරුෂයෙක්වත් ඌ නුදුටුවේ ය. නැවත රතු රෙදි පටක් බඩෙහි ඔතා මුදා හළේ ය. (එවිට) රතු රෙදි පට ම පමණක් දුටුවාහු ය. ඉක්බිති අශ්වයා ඇතුල් නුවර එක් උයන් පොකුණක දිය මතුපිට මුදා හැරී ය. එහි දිය මතුපිට දුවන ඔහුගේ කුර අගවත් නොතෙමුණේ ය. නැවත වාරයක් නෙළුම් කොළ මත දිවවූයේ, එක් කොළයක්වත් ජලයෙහි නොගිලුනේ ය. මෙසේ අශ්වයාගේ ජව සම්පත්තිය දක්වා අසුපිටින් බැස, අත්පොඩි ගසා අල්ල ඉදිරිපත් කළේ ය. අශ්වයා පැමිණ පා හතර එකතු කොට අල්ලෙහි සිටියේ ය. ඉක්බිති මහබෝසතාණන් වහන්සේ රජතුමාට, “මහරජතුමනි, මේ අශ්ව පෝතකයා සියලු ආකාරයෙන් වේගය දක්වද්දී මුහුදු කෙළවර වුව ද (දුවන්නට ඉඩ) ප්රමාණවත් නොවේ” යයි කීහ. රජතුමා සතුටු වී මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට රාජ්යයෙන් අඩක් දුන්නේ ය. සෛන්ධව පෝතකයා ද අභිෂේක කොට මංගල අශ්වයා කළේ ය.
ඒ අශ්වයා රජුට ප්රියමනාප විය. ඔහුගේ සත්කාර ද බොහෝ විය. ඒ අශ්වයා වසන තැන ද සරසා පිළියෙල කරන ලද රජුගේ වාසභවනය මෙන් විය. සුවඳ සතර වර්ගයෙන් බිම ආලේප කළහ. සුවඳ මල් දම් එල්ලූහ. උඩට රන් තරු ඔබ්බවන ලද රෙදි වියනක් විය. වටේට විසිතුරු තිරවලින් වට කරන ලද්දේ විය. නිතර සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වෙයි. ඌ මලපහ කරන තැනටත් රන් හැළියක් තැබූහ. නිතර ම රජෙකුට සුදුසු භෝජනය ම අනුභව කළේ ය. මේ අශ්වයා පැමිණි කාලයේ පටන් මුළු දඹදිව ම රාජ්යය රජු අතට පත් වූවාක් මෙන් විය. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පිං කොට දෙව්ලොව උපන්නේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්ය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව ගළපා නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාවගේ කෙළවර බොහෝ අය සෝවාන්, සකදාගාමි, අනාගාමී, අරහත් බවට පත් වූහ. “එකල මේ මහලු ස්ත්රිය ම මෙදා ද මහලු ස්ත්රිය වූවා ය. සෛන්ධව අසු වූයේ සැරියුත් ය. රජ වූයේ ආනන්ද ය. අශ්ව වෙළෙන්දා වනාහි මම ම වූවෙමි” යි වදාළ සේක.
කුණ්ඩකකුච්ඡි සින්ධව ජාතක වර්ණනාව සිව්වැනි යි.
“යාව සො මත්තමඤ්ඤාසී” (ඒ විහඟා බතෙහි පමණ දත් තාක් කල්...) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන විහාරයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි බොහෝ සෙයින් ආහාර අනුභව කොට අජීර්ණයෙන් මියගිය එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව මෙසේ අපවත් වූ කල්හි දම් සභාවෙහි රැස් වූ භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි! අසවල් නම් භික්ෂුව තමන්ගේ කුසෙහි ප්රමාණය නොදැන බොහෝ කොට වළඳා, එය දිරවා ගැනීමට නොහැකිව අපවත් වූයේය” යයි ඔහුගේ අගුණ කතා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර මෙහි කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියාහුදැයි” විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන් යයි” කී කල්හි, “මහණෙනි! මොහු දැන් පමණක් නොවෙයි, පෙරත් පමණ ඉක්මවා ආහාර ගැනීමේ හේතුවෙන්ම මළේය” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාල වන ප්රදේශයෙහි ගිරා යෝනියෙහි ඉපදී, මුහුදට යාබද හිමාලය පැත්තක වසන නොයෙක් දහස් ගණන් ගිරවුන්ගේ රජා වූහ. ඒ ගිරවාට එක් පුතෙක් සිටියේය. ඌ බලවත් වූ විට බෝසතාණන් වහන්සේගේ ඇස් පෙනීම දුර්වල විය. ගිරවුන්ගේ වේගය ශීඝ්ර වෙයි; එබැවින් උන් මහලු කාලයේදී පළමුවෙන්ම ඇස් පෙනීම දුර්වල වෙයි. බෝසත් ගිරවාගේ පුතා මව්පියන් කූඩුවක රඳවා ගොදුරු ගෙනවුත් පෝෂණය කළේය. ඒ ගිරවා එක් දවසක් ගොදුරු බිමට ගොස් පර්වතය මුදුනෙහි සිට මුහුද දෙස බලන්නේ එක් දිවයිනක් දුටුවේය. එහි වනාහි රන්වන් පැහැති මිහිරි ගෙඩි ඇති අඹ උයනක් ඇත. ගිරවා දෙවන දවසේ කෑම වේලාවෙහි උඩට ඉගිලී ඒ අඹ උයනට බැස, අඹ රස බී අඹ ගෙඩියක් ගෙන ගොස් මව්පියන්ට දුන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ එය කමින් රසය හැඳින, “දරුව! මේ අඹය, අසවල් දිවයිනේ අඹ ගෙඩියක් නේදැයි” ඇසූ විට, “එසේය පියාණෙනි!” යයි කී කල්හි, “දරුව, මේ දූපතට යන්නා වූ ගිරවුන් දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් නොවෙති; ඒ නිසා නුඹ නැවත ඒ දූපතට නොයන්නැයි” කීවේය. ගිරා පෝතකයා පියාගේ වචනය නොපිළිගෙන එහිම ගියේය.
දිනක් බොහෝ අඹ රස බී මව්පියන්ට අඹ ගෙඩියක් රැගෙන මුහුද උඩින් එන්නේ, අධික ලෙස ආහාර ගත් නිසා ක්ලාන්ත වූ සිරුර ඇත්තේ, නිදි බරින් මඩනා ලද්දේ, නිදිබරිතව ආවේය. තුඩින් ගත් අඹ ගෙඩිය වැටුණේය. ගිරවා පිළිවෙලින් එන මාර්ගය හැර පහතට වැටෙමින් වතුර මතුපිටින් එන්නේ දියට වැටුණේය. ඉක්බිති එක් මත්ස්යයෙක් ඌ ඩැහැගෙන කෑවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඌ එන වේලාවට නොඑන විට “මුහුදට වැටී මළේ යයි” දැන ගත්තේය. ඉක්බිති ඔහුගේ මව්පියෝද ආහාර නොලබමින් වියළී ගොස් මළාහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව -
“ඒ විහඟා (කුරුල්ලා) යම් තාක් කල් ආහාරයෙහි ප්රමාණය දැන සිටියේද, ඒ තාක් කල් හෙතෙම දීර්ඝ ආයුෂ ලැබුවේය; මව්පියන්ද පෝෂණය කළේය.”
“යම් කලෙක පටන් හෙතෙම (පමණ ඉක්මවා) බොහෝ වූ ආහාර අනුභව කළේද, එකල පටන් භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා වූ ඒ විහඟා එහිම (මුහුදෙහිම) ගිලුණේය.”
“එහෙයින් ආහාරයෙහි පමණ දැනීම මැනවි. ආහාරයෙහි ගිජු නොවීම යහපති. භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නෝ විපතෙහි ගිලෙති; පමණ දන්නෝ නොගිලෙති.”
එහි යාව සො යනු ඒ විහඟා යම්තාක් කල් ආහාරයෙහි පමණ දැන සිටියේද යන්නයි. තාව අද්ධානමාපාදී යනු එතෙක් කලක් ජීවත් විය, ආයුෂ වින්දේය යන්නයි. මාතරඤ්ච යනු මෙය දේශනා ශීර්ෂ පාඨයයි; මව්පියන්ද අපොසයි හෙවත් පෝෂණය කළේය යන අර්ථයි. යතො ච ඛො යනු යම් කාලයක පටන් ද යන්නයි. භොජනං අජ්ඣවාහරී යනු අඹ රස අනුභව කළේද යන්නයි. තතො යනු ඒ කාලයේ පටන්ය. තත්ථෙව සංසීදී යනු ඒ මුහුදෙහිම ගිලා බැස්සේය, යට ගියේය, මසුන්ගේ ආහාරයක් බවට පත් විය යන්නයි.
තස්මා මත්තඤ්ඤුතා සාධු යනු යම් හෙයකින් ආහාරයේ පමණ නොදත් ගිරවා මුහුදෙහි ගිලී මළේද, එබැවින් භොජනස්මිං අගිද්ධතා නම් වූ භෝජනයෙහි පමණ දැනීම හෙවත් ප්රමාණය දැන සිටීම යහපත්ය යන අර්ථයි. නැතහොත් නුවණින් ප්රත්යවේක්ෂා කොට ආහාරය අනුභව කළ යුතුය. එනම් “ක්රීඩා පිණිස නොවේ, මදය පිණිස නොවේ... (පෙ)... පහසු විහරණය පිණිසයි” යන්න ද මෙහි අර්ථයයි.
“තෙත් ආහාර හා වියළි ආහාර අනුභව කරන්නා වූ භික්ෂුව පමණ ඉක්මවා ආහාර ගෙන කුස පුරවා නොගන්නේය; ඌන උදර ඇත්තේ (කුසෙන් කොටසක් හිස්ව තබාගෙන), මිතාහාර ඇත්තේ, සිහියෙන් යුක්තව හැසිරෙන්නේය.”
“බත් පිඬු හතරක් හෝ පහක් ඉතිරිව තිබියදී අනුභවය නවත්වා පැන් බොන්නේය. එය කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුත් (පහිතත්ත) භික්ෂුවගේ පහසු විහරණය සඳහා ප්රමාණවත්ය.” (ථෙරගාථා 982-983)
“යම් මිනිසෙක් නිතර සිහි ඇත්තේ වේද, ලද බොජුනෙහි පමණ දන්නේ වේද, ඒ මිනිසාට (ආහාරජ) වේදනාවෝ තුනී වෙති (අඩු වෙති). ඔහු සෙමින් දිරවයි; ආයුෂ පාලනය කරයි (රැක ගනී).” (සංයුක්ත නිකාය 1.124)
මෙසේ වර්ණනා කරන ලද ආහාරයේ පමණ දැනීමද යහපත්ය.
“කාන්තාරයේදී (අතරමං වූවන්) පුත්ර මාංසය අනුභව කරන්නාක් මෙන්ද, රථයේ අක්ෂයට (කෙලවරට) තෙල් දැමීමක් මෙන්ද, (ශරීරාලේපය පිණිස) වණයක් සුව කරගැනීමට බෙහෙත් ආලේප කරන්නාක් මෙන්ද, මුළා නොවී (ආශාවෙන් තොරව) යැපීම පිණිස පමණක් ආහාර අනුභව කරන්නේය.” (විසුද්ධි මාර්ගය 1.19)
මෙසේ වර්ණනා කරන ලද (භෝජනයෙහි) ගිජු නොවීම යහපති. පාළියෙහි අගිද්ධිමා යයි ලියා ඇත, එහෙත් ඊට වඩා මෙම අට්ඨකථා පාඨය වඩාත් යහපත්ය (නිවැරදිය). අමත්තඤ්ඤූ හි සීදන්ති යනු භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නෝ රස තෘෂ්ණාව මුල් කොටගෙන පව්කම් කොට සතර අපායෙහි ගිලෙති. මත්තඤ්ඤූ ච න සීදරෙ යනු යම් කෙනෙක් භෝජනයෙහි පමණ දනිත්ද, ඔවුහු මෙලොව වශයෙන් හෝ පරලොව වශයෙන් විපතෙහි නොගිලෙති.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි බොහෝ දෙනා සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී හා අරහත් ඵලවලට පැමිණියහ. “එකල භෝජනයෙහි පමණ නොදත් ගිරා පුත්රයා වූයේ මේ භික්ෂුවය. ගිරා රජු වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වන සුක ජාතක වර්ණනාවයි.
“ජරූදපානං ඛණමානා” (දිරා ගිය ළිඳක් හාරමින්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි සැවැත් නුවර වැසි වෙළෙන්දන් පිරිසක් අරබයා වදාළ සේක. ඔවුන් සැවැත් නුවරින් බඩු ගෙන ගැල් පුරවා වෙළෙඳාම් පිණිස පිටත් වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කොට මහදන් දී, තිසරණ සහිත සීලයෙහි පිහිටා ශාස්තෲන් වහන්සේට වැඳ, “ස්වාමීනි, අපි වෙළෙඳාම් පිණිස දුර පළාතකට යන්නෙමු. බඩු විකුණා සාර්ථක වී, සැපසේ ආපසු පැමිණ නැවත ඔබවහන්සේව වඳින්නෙමු” යැයි පවසා ගමන ඇරඹූහ. ඔවුහු කාන්තාර මාර්ගයෙහි පැරණි ළිඳක් දැක, “මේ ළිඳෙහි ජලය නැත. අපි ද පිපාසිතයෝ වෙමු. එබැවින් ළිඳ හාරමු” යැයි කියා ළිඳ හාරන්නට වූහ. ඔවුහු පිළිවෙළින් බොහෝ යකඩ ආදිය ද... වෛදූර්යය මැණික් ද ලැබූහ. එම ලැබූ දෙයින් සතුටට පත් ඔවුහු, ඒ රත්නවලින් ගැල් පුරවාගෙන නිරුපද්රිතව සැවැත් නුවරට ආපසු පැමිණියහ. ඔවුහු ගෙන ආ ධනය තැන්පත් කොට, “අපගේ ගමන සාර්ථක විය. දැන් දන් දෙමු” යැයි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කොට දන් දී, වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, තමන්ට ධනය ලැබුණු ආකාරය බුදුරජාණන් වහන්සේට සැල කළහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකවරුනි, නුඹලා ඒ ධනයෙන් සතුටුව පමණ දැන කටයුතු කළ බැවින් ධනය ද ජීවිතය ද ලැබුවාහු ය. පැරණි අය වනාහි ලද දෙයින් සතුටු නොවී, පමණ නොදැන, නුවණැත්තන්ගේ වචනයට ඇහුම්කන් නොදී මරණයට පත් වූහ” යැයි වදාරා, ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි, බෝසතාණන් වහන්සේ බරණැස් නුවර වෙළෙඳ කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව වෙළෙඳ කණ්ඩායමක නායකයා (සාත්තුනායක) වූහ. එතුමා බරණැස් නුවරින් බඩු ගෙන ගැල් පුරවා බොහෝ වෙළෙන්දන් සමඟ ඒ කාන්තාරයට ම පිවිස, පෙර කී ළිඳ ම දුටුවේ ය. එහි දී ඒ වෙළෙන්දෝ “පැන් බොන්නෙමු” යැයි සිතා ඒ ළිඳ හාරමින් පිළිවෙළින් බොහෝ යකඩ ආදිය ලැබූහ. බොහෝ රත්නයන් ලැබුණ ද එයින් සතුටට පත් නොවූ ඔවුහු, “මෙහි මීටත් වඩා වටිනා දේ තිබිය හැක” යැයි සිතා පමණ ඉක්මවා ඒ ළිඳ හෑරූහ. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ කීහ: “පින්වත් වෙළෙන්දනි, මේ ලෝභය වනාහී විනාශයට මුලකි. අප විසින් බොහෝ ධනය ලබන ලදී. එපමණකින් සතුටු වන්න. වැඩිපුර ළිඳ හාරන්නට එපා.” බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් වළක්වනු ලැබුව ද ඔවුහු දිගට ම හෑරූහ. ඒ ළිඳ වනාහි නාගයන් විසින් අරක් ගන්නා ලද්දකි. ඒ ළිඳ යට වසන නා රජු, තමන්ගේ විමානය බිඳෙද්දී සහ මැටි කැට ද පස් ද වැටෙද්දී කිපී, බෝසතාණන් වහන්සේ හැර අන් සියල්ලන් ම නාසයෙන් පිට කළ විෂ වාතයෙන් පහර දී මරණයට පත් කළේ ය. ඉන්පසු නාග භවනයෙන් නික්ම, ගැල් යොදා, ඒවා සත්රුවනින් පුරවා, බෝසතාණන් වහන්සේව සැප පහසු යානාවක හිඳුවා, නාග මානවකයන් ලවා ගැල් පදවමින් බෝසතාණන් වහන්සේව බරණැස් නුවරට පමුණුවා, නිවසට ඇරලවා, ධනය තැන්පත් කරවා තමන්ගේ නාග භවනයට ම ගියේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ ධනය වියදම් කොට මුළු දඹදිව මහ දන් පවත්වා, සිල් සමාදන් වී, පෙහෙවස් රැක, දිවි කෙළවර දෙව්ලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බෝධියට පැමිණි සේක් පහත ගාථාවන් වදාළ සේක:
“ජලය අවශ්ය වූ වෙළෙන්දෝ දිරා ගිය ළිඳක් හාරද්දී;
“ඔවුහු (ලද දෙයින්) සතුටු නොවී, තව තවත් (එම ළිඳ) හෑරූහ. එකල එහි විසූ ඝෝර වූ, තේජස් ඇති ආශිවිෂයා (නා රජු) තමාගේ තේජසින් (විෂෙන්) ඔවුන් විනාශ කළේය.
“එබැවින් (අවශ්ය පමණට) හාරන්න; එහෙත් පමණ ඉක්මවා නොහාරන්න. පමණ ඉක්මවා හෑරීම පාපයකි (විනාශකාරී වේ). (පමණට) හෑරූ අය ධනය ලැබූ අතර, පමණ ඉක්මවා හෑරූ අය විනාශයට පත් වූහ.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල නා රජු වූයේ දැන් මේ සැරියුත් තෙරුන් ය. එකල වෙළෙඳ නායකයා වී උපන්නේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
හයවන ජරූදපාන ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“නායං ඝරානං කුසලො” (මොහු ගෙවල් තැනීමෙහි දක්ෂයෙක් නොවේ) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි ප්රඥාව පසැසීමක් අරබයා වදාළ සේක. දම්සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ප්රඥාව පසසමින් වැඩ සිටියහ. “ඇවැත්නි, තථාගතයන් වහන්සේ මහා ප්රඥා ඇති සේක; පෘථුල ප්රඥා ඇති සේක; හාස ප්රඥා (සතුටු කරවන නුවණ) ඇති සේක; ජවන ප්රඥා (වේගවත් නුවණ) ඇති සේක; තීක්ෂණ ප්රඥා ඇති සේක; නිර්වේධික ප්රඥා (විසිර යන නුවණ) ඇති සේක; දෙවියන් සහිත ලෝකයා ප්රඥාවෙන් ඉක්මවා සිටි සේක” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහුද?” යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙනි” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් තථාගතයන් වහන්සේ ප්රඥාවෙන් යුක්ත වූහ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර ජනසන්ධ නම් රජ කෙනෙක් රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඒ කුමරුගේ මුහුණ මනාව ඔප දමන ලද රන් කැඩපතක් මෙන් ඉතා පිරිසිදු විය; අතිශයින් සෝභාවත් විය. එනිසා නම් තබන දිනයේදී ඔහුට ‘ආදාසමුඛ කුමාරයා’ (කැඩපත් මුහුණැති කුමරු) යනුවෙන් නම් තැබූහ. ඒ කුමාරයාට සත් වසක් ඇතුළතදීම පිය රජතුමා තුන් වේදය ද, ලෝකයේ කළ යුතු හා නොකළ යුතු සියලු දෑ ද උගන්වා, කුමරුට සත් අවුරුදු කාලයේදී අභාවප්රාප්ත විය. ඇමතිවරු මහත් සත්කාරයෙන් රජතුමාගේ ආදාහන කෘත්යය සිදුකොට, මළවුන් වෙනුවෙන් දන් දී, සත්වෙනි දින රාජාංගණයට රැස්ව, “කුමාරයා ඉතා ලාබාලය, රාජ්යයෙහි අභිෂේක කිරීමට නොහැකිය. විමසා බලා ඔහු අභිෂේක කරන්නෙමු” යයි කතිකා කොට, එක් දිනක් නුවර සරසවා විනිශ්චය ශාලාව සකසා පර්යංක ආසනයක් පනවා කුමාරයා වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, විනිශ්චය ශාලාවට යාම වටී” යයි කීහ. කුමාරයා “යහපතැ”යි කියා මහත් පිරිවරින් ගොස් පර්යංක ආසනයෙහි වාඩි විය.
ඔහු අසුන් ගත් කල්හි අමාත්යවරු, දෙපයින් ඇවිදින එක් වඳුරෙකු වාස්තු විද්යා ආචාර්යවරයෙකුගේ වෙස් ගන්වා විනිශ්චය ශාලාවට කැඳවාගෙන විත්, “දේවයන් වහන්ස, මේ පුරුෂයා පියමහ රජතුමාගේ කාලයේ සිටි දක්ෂ වාස්තු විද්යා (භූමි ශාස්ත්රය දන්නා) ආචාර්යවරයාය. මොහු පොළව අභ්යන්තරයේ රියන් හතක් යට ඇති ගුණ දොස් දකියි. මොහු විසින් තෝරා දෙන ස්ථානය රාජ කුලයේ නිවාස සෑදීමට සුදුසු ස්ථානය වෙයි. දේවයන් වහන්ස, මොහුට සංග්රහ කොට තනතුරක පිහිටුවනු මැනව”යි කීහ. කුමාරයා ඌ දෙස යටිනුත් උඩිනුත් බලා, “මොහු මිනිසෙක් නොවේ, මොහු වඳුරෙකි” යයි දැන, “වඳුරෝ නම් කළ කළ දේ විනාශ කිරීමට දනිති; නමුත් නොකළ දෙයක් කිරීමට හෝ විමසීමට හෝ නොදනිති” යයි සිතා ඇමතියන්ට පළමු ගාථාව වදාළේය.
“මොහු ගෙවල් පිළිබඳ දක්ෂයෙක් නොවේ; මේ රැළි වැටුණු මුහුණක් ඇත්තා (වඳුරා) චපල අයෙකි. යම් දෙයක් කළේ ද ඒ කළ දේ දූෂණය කරයි; මේ (වඳුරු) කුලය මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේය.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: නායං ඝරානං කුසලො යනු මොහු ගෙවල් පිළිබඳ දක්ෂයෙක් නොවේ, ගෙවල් ගැන විමසීමට හෝ ඒවා සාදන්නට දක්ෂයෙක් නොවේ. ලොලො යනු කෑදර/චපල ජාතිකයෙකි. වලීමුඛො යනු මුහුණේ රැළි ඇති බැවින් ‘වලීමුඛ’ නම් වේ. එවං ධම්මමිදං කුලං යනු මේ වඳුරු කුලය නම් කළ කළ දේ දූෂණය කරන, විනාශ කරන ස්වභාවයෙන් යුක්තය යන්නයි.
එවිට ඇමතිවරු “දේවයන් වහන්ස, මෙය සැබෑවකි”යි පවසා, ඌ ඉවත් කරවා දිනක් දෙකක් ගිය තැන නැවත ඌම අලංකාර කරවා විනිශ්චය ශාලාවට ගෙනැවිත්, “දේවයන් වහන්ස, මොහු පියමහ රජතුමාගේ කාලයේ සිටි විනිශ්චයකාර ඇමතියාය. මොහුට විනිශ්චය සූත්ර මැනවින් පුරුදුය. මොහුට සංග්රහ කොට විනිශ්චය කටයුතු කරවීම වටී” යයි කීහ. කුමාරයා ඔහු දෙස බලා, “විසිතුරු නුවණක් ඇති මිනිසෙකුගේ ලෝම මෙබඳු නොවේ. මොහු සිතක් නැති වඳුරෙකි. විනිශ්චය කටයුතු කිරීමට මොහුට නොහැකි වනු ඇත” යයි දැන දෙවන ගාථාව වදාළේය.
“විචිත්ර වූ සිතක් ඇත්තෙකුගේ ලෝම මෙබඳු නොවේ; මොහු අනුන් සනසන සත්ත්වයෙක් (මිනිසෙක්) නොවේ. ජනසන්ධ රජු විසින් මට (මේ බව) කියා ඇත; මොහු කිසිවක් නොදනී.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: නයිදං චිත්තවතො ලොමං යනු මොහුගේ ශරීරයෙහි යම් මේ රළු ලෝම ඇද්ද, විමසන නුවණින් යෙදුණු සිත් ඇත්තෙකුට මෙබඳු ලෝම නැත. ප්රකෘති සිතක් මිස (විශේෂ) සිතක් නැති (අචිත්තක) තිරිසන් සතෙකු නැත (එහෙත් මොහුට විනිශ්චය බුද්ධියක් නැත). නායං අස්සාසිකො යනු මොහු පිහිටක් වී හෝ අනුශාසනාවක් දී අන් අය සැනසීමට අසමත් බැවින් ‘අස්සාසික’ (සනසන්නෙකු) නොවේ. මිගො යනු වඳුරාට නමකි. සිට්ඨං මෙ ජනසන්ධෙන යනු මගේ පියා වූ ජනසන්ධ රජු විසින් මට මේ බව කියා ඇත; එනම් “වඳුරා නම් කාරණාකාරණ (හොඳ නරක) නොදනී” යයි මෙසේ අනුශාසනා කර ඇත. නායං කිඤ්චි විජානති යනු එබැවින් මේ වඳුරා කිසිවක් නොදනියි යනුවෙන් මෙහි නිගමනයට එළැඹිය යුතුය. පාළියෙහි වනාහි “නායං කිඤ්චි න දූසයෙ” (මොහු නොදූෂණය කරන කිසිවක් නැත) යනුවෙන් ද ලියා ඇතත්, එය අටුවාවෙහි නැත.
ඇමතිවරු මේ ගාථාව ද අසා, “දේවයන් වහන්ස, එසේ වනු ඇතැ”යි කියා ඌ ඉවත් කරවා, නැවතත් එක් දිනක් එම වඳුරාම අලංකාර කොට විනිශ්චය ශාලාවට ගෙනැවිත්, “දේවයන් වහන්ස, මේ පුරුෂයා පියමහ රජතුමාගේ කාලයේදී මව්පියන්ට උපස්ථාන කළ අයෙකි; කුල දෙටුවන් පුදන කටයුතු කළ අයෙකි. මොහුට සංග්රහ කිරීම වටී” යයි කීහ. කුමාරයා ඌ දෙස බලා, “වඳුරෝ නම් චලනය වන සිත් ඇත්තෝය (චලචිත්ත); මෙබඳු (උතුම්) ක්රියා කිරීමට සමත් නොවෙති” යයි සිතා තුන්වන ගාථාව වදාළේය.
“එබඳු වූ (වඳුරු) සත්ත්වයා මව හෝ පියා හෝ තමාගේ සහෝදරයා හෝ සහෝදරිය හෝ පෝෂණය නොකරයි. දසරථ රජු විසින් මට මේ බව කියන ලදී.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව වදාළේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: භාතරං භගිනිං සකං යනු තමන්ගේ සහෝදරයා හෝ සහෝදරියයි. පාළියෙහි සකං (තමාගේ) යනුවෙන් ඇති තැන සහෝදර සහෝදරියන් අර්ථවත් වන අතර, සඛං (මිතුරා) යයි ඇති තැන මිතුරා අර්ථවත් වන බව විමසා ඇත. භරෙය්ය යනු පෝෂණය කරන්නේය. තාදිසො පොසො යනු මොහු යම් ආකාරයකින් පෙනේද, ඒ ආකාර වූ වඳුරු ජාතික සත්ත්වයා (මව්පියන්) පෝෂණය නොකරයි. සිට්ඨං දසරථෙන මෙ යනු මගේ පියා විසින් මට මෙසේ අනුශාසනා කරන ලදී යන්නයි. ඔහුගේ පියා ජනතාව සතර සංග්රහ වස්තූන්ගෙන් ගලපන බැවින් (සන්ධි කරන බැවින්) ජනසන්ධ නම් වෙයි; රථ දහයකින් කළ යුතු දේ තමන්ගේ එකම රථයෙන් කරන බැවින් දසරථ නම් වෙයි. ඔහුගේ සමීපයෙන් මෙබඳු අවවාදයක් අසා ඇති බැවින් මෙසේ කීවේය.
ඇමතිවරු “දේවයන් වහන්ස, මෙය සැබෑවකැ”යි පිළිගෙන වඳුරා ඉවත් කොට, “කුමාරයා පණ්ඩිතය, රාජ්යය කිරීමට සමත්ය” යයි බෝසතාණන් වහන්සේ රාජ්යයෙහි අභිෂේක කරවා, “මේ ආදාසමුඛ රජුගේ අණයි” කියා නගරයෙහි බෙර හැසිරවූහ. එතැන් පටන් බෝසතාණන් වහන්සේ දැහැමෙන් රාජ්යය කළහ. එතුමාගේ පණ්ඩිත භාවය (කීර්තිය) සකල ජම්බුද්වීපය පුරා පැතිර ගියේය.
එතුමාගේ පණ්ඩිත භාවය දැක්වීම පිණිස මේ කරුණු දහහතර ගෙනහැර දක්වන ලදී.
“ගොනා ය, පුත්රයා ය, අශ්වයා ය, නළකරුවා (බාස්) ය, ගම්මුලාදෑනියා ය, ගණිකාව ය, තරුණිය ය, සර්පයා ය, මුවා ය, වටුවා ය, දෙවියා ය, නාගයා ය, තාපසයන් ය, බ්රාහ්මණ මාණවකයා ය” (යන මේ දසහතර දෙනා පිළිබඳ නඩු විනිශ්චයන්ය).
මෙහි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: බෝසතාණන් වහන්සේ රාජ්යයෙහි අභිෂේක ලැබූ කල්හි ජනසන්ධ රජුගේ පාදමූලිකව සිටි (සේවකයෙකු වූ) ‘ගාමණීචණ්ඩ’ නම් තැනැත්තා මෙසේ සිතුවේය: “මේ රාජ්යය (නව රජු) සමාන වයස් ඇත්තවුන් සමඟ බබළයි. මම වනාහි මහල්ලෙකි. ළදරු කුමාරයාට උපස්ථාන කිරීමට මට නොහැකිය. ජනපදයට ගොස් ගොවිතැන් කොට ජීවත් වන්නෙමි.” හෙතෙම නගරයෙන් යොදුන් තුනක් පමණ ගොස් එක් ගමක වාසය කළේය. ගොවිතැන් කිරීමට ඔහුට ගවයන් ද නොවීය. හෙතෙම වැසි වැටුණු කල්හි එක් යහළුවෙකුගෙන් ගොනුන් දෙදෙනෙකු ඉල්ලාගෙන දවස පුරාම සීසා, තණ කවා ගොනුන් අයිතිකරුට බාරදීම සඳහා ඔහුගේ ගෙදරට ගියේය. ඒ අවස්ථාවේ ගව හිමියා බිරිඳ සමඟ ගෙයි මැද වාඩි වී බත් කමින් සිටියේය. ගොනුන් ද පුරුද්දට අනුව ගෙට (ගාලට) පිවිසියහ. ඔවුන් ඇතුළු වන විට ගව හිමියා බත් පිඟාන එසවීය (කෑම නතර කළේය); බිරිඳ බත් පිඟාන ඉවත් කළාය. ගාමණීචණ්ඩ “මොවුන් මට බත් කෑමට ඇරයුම් කරති”යි සිතා ගොනුන් (විධිමත් ලෙස) බාර නොදී පිටව ගියේය. රාත්රියෙහි සොරු අවුත් ගාල කඩා ඒ ගොනුන් පැහැරගෙන ගියහ. ගව හිමියා උදෙන්ම ගාලට ගොස් ගොනුන් නොදැක, සොරුන් විසින් ගෙන ගිය බව දැන දැනම, “ගාමණීචණ්ඩගේ බෙල්ල හිර කරමි (අලාභය ගනිමි)”යි සිතා ඔහු වෙත ගොස්, “එම්බල, මාගේ ගොනුන් දෙව”යි කීවේය. “ගොනුන් ගෙට පිවිසියාහු නොවේ ද?” “නුඹ මට බාර දුන්නෙහි ද?” “නැත, බාර නොදුනිමි.” “එසේ නම් මේ නුඹේ රාජදූතයායි, එව” යයි කීවේය. ඒ ජනපදයන්හි යම්කිසි බොරැල්ලක් හෝ වලං කැබැල්ලක් හෝ ඔසවා “මේ නුඹේ රාජදූතයාය, එව” යයි කී කල්හි යමෙක් නොයයි ද, ඔහු රජ අණ කැඩුවා වෙයි. එහෙයින් ඔහු “රාජදූතයා” යයි ඇසූ පමණින්ම (රජු වෙත යාමට) පිටත් විය.
ඔහු සමඟ රජගෙදරට යන්නා වූ ගාමණී, මිතුරෙකු වසන එක් ගමකට පැමිණ, “පින්වත, මට ඉතා බඩගිනියි. ගමට ගොස් කෑම කා එනතුරු මෙහිම රැඳෙන්න” යයි (ණයහිමියාට) කියා මිත්රයාගේ ගෙට පිවිසියේය. මිත්රයා ගෙදර නොවීය. ඔහුගේ බිරිඳ ගාමණී දැක, “හිමියනි, පිසූ බත් නැත. මොහොතක් ඉවසන්න. දැන්ම උයා දෙන්නෙමි” යයි කියා ඉණිමඟ දිගේ වේගයෙන් සහල් කොටුවට නගින විට (පය ලිස්සා) බිමට වැටුණාය. ඒ ඇසිල්ලෙහිම ඇගේ සත් මස් දරු ගැබ ගිලිහී වැටුණි. ඒ මොහොතේම ඇගේ සැමියා පැමිණ එය දැක, “නුඹ මගේ බිරිඳට පහර දී ගැබ හෙළුවෙහිය. මේ නුඹේ රාජදූතයායි, එව” යයි ඔහු අල්ලාගෙන පිටත් විය. එතැන් පටන් මිනිසුන් දෙදෙනෙක් ගාමණී මැදිකොට ගෙන යති.
ඉක්බිති එක් ගම් දොරකදී එක් අස් ගොව්වෙකුට (දිව යන) අශ්වයෙකු නවත්වා ගැනීමට නොහැකි විය. අශ්වයා ඔවුන් අසලින් දිව යයි. අස් ගොව්වා ගාමණීචණ්ඩ දැක, “මාමා ගාමණීචණ්ඩ, ඔය අශ්වයාට යමකින් පහර දී නවත්වා දෙන්න” යයි කීවේය. හෙතෙම එක් ගලක් ගෙන ගැසුවේය. ගල අශ්වයාගේ පාදයේ වැදී එරඬු දණ්ඩක් මෙන් (පාදය) බිඳී ගියේය. එවිට අස් ගොව්වා, “නුඹ මගේ අශ්වයාගේ කකුල කැඩුවෙහිය. මේ නුඹේ රාජදූතයා” යයි කියා ඔහු අල්ලා ගත්තේය.
මිනිසුන් තිදෙනා විසින් ගෙන යනු ලබන ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “මොවුන් මා රජුට ඉදිරිපත් කරනු ඇත. මම ගවයන්ගේ අලාභය හෝ ගෙවීමට නොහැක්කෙමි. ගැබ හෙළීමේ දඬුවම ගැන කියනුම කවරේ ද? අශ්වයාගේ වටිනාකම කොහෙන් සොයම් ද? මට මරණය ම යහපත්ය.” හෙතෙම යද්දී අතරමග වනයෙහි පාර අසලම එක් පසෙක ප්රපාතයක් ඇති පර්වතයක් දුටුවේය. එහි සෙවණැල්ලෙහි පිය පුතු දෙදෙනෙක් වූ නළකරුවෝ (කූඩ වියන්නෝ) පැදුරු වියමින් සිටියහ. ගාමණීචණ්ඩ, “පින්වතුනි, මම ශරීර කිස කිරීමට (වැසිකිළි යාමට) කැමැත්තෙමි. මා එනතුරු ටිකක් මෙහිම රැඳෙන්න” යයි කියා පර්වතයට නැග ප්රපාතය ඇති පැත්තෙන් පහළට පැන්නේය. හෙතෙම පැන නළකාර පියාගේ පිට මතට වැටුණේය. නළකාර පියා එක පහරින්ම මරණයට පත් විය. (නමුත්) ගාමණී නැගිට සිටියේය. නළකාර පුත්රයා, “නුඹ මාගේ පියා මැරූ සොරාය. මේ නුඹේ රාජදූතයා” යයි කියා ඔහු අතින් අල්ලාගෙන පඳුරෙන් එළියට බැස්සේය. (අන් අය) “මේ කුමක් දැ”යි ඇසූ විට, “මොහු මගේ පියා මැරූ මිනීමරුවා ය”යි කීවේය. එතැන් පටන් මිනිසුන් හතර දෙනෙක් ගාමණී මැදි කරගෙන ගෙන යති.
ඉක්බිති ඊළඟ ගම් දොරකදී එක් ගම්මුලාදෑනියෙක් ගාමණීචණ්ඩ දැක, “මාමා ගාමණීචණ්ඩ, කොහි යන්නෙහි දැ”යි අසා, “රජු දැකීමට යමි”යි කී කල්හි, “නුඹ ඒකාන්තයෙන්ම රජු දකින්නෙහිය. මම රජුට පණිවිඩයක් දීමට කැමැත්තෙමි. එය ගෙන යන්නෙහි ද?” යයි ඇසීය. “එසේය, ගෙන යන්නෙමි.” “මම ස්වභාවයෙන්ම රූප සම්පන්න වූ, ධනවත් වූ, යසස් ඇති, නිරෝගී කෙනෙක්මි. නමුත් දැන් මම දිළිඳු වී සිටිමි; පාණ්ඩු රෝගී වී සිටිමි. ඊට හේතුව කුමක් දැයි රජුගෙන් විමසන්න. රජතුමා පණ්ඩිත යයි කියති; එතුමා නුඹට කියනු ඇත. එතුමාගේ පිළිතුර නැවත පැමිණ මට කියනු මැනව”යි කීවේය. හෙතෙම “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තේය.
ඉන්පසු ඉදිරියෙහි වූ එක්තරා ගම් දොරකදී එක් ගණිකාවක් ඔහු දැක, “මාමා ගාමණීචණ්ඩ, කොහි යන්නෙහි දැ”යි අසා, “රජු දැකීමට” යයි කී විට, “රජු පණ්ඩිත යයි කියති. මගේ පණිවිඩය ද රැගෙන යන්න” යයි කියා මෙසේ කීවාය: “පෙර මම බොහෝ මිල මුදල් ඉපැයුවෙමි. නමුත් දැන් බුලත් විටක් තරම් දෙයක්වත් නොලබමි. මා වෙත එන කිසිවෙක් නැත. ඊට හේතුව කුමක් දැයි රජුගෙන් අසා, නැවත අවුත් මට කියනු මැනව.”
තවද ඊට ඉදිරියෙන් වූ එක්තරා ගම් දොරකදී තරුණ ස්ත්රියක් ඔහු දැක පෙර සේම විමසා, “මම සැමියාගේ නිවසේ විසීමට ද නොහැක්කෙමි; කුල ගෙදර (මහ ගෙදර) විසීමට ද නොහැක්කෙමි. ඊට හේතුව කුමක් දැයි රජුගෙන් විමසා, නැවත අවුත් මට කියනු මැනව”යි කීවාය.
ඉන්පසු අතරමග මහ පාර අසල එක් තුඹසක වසන සර්පයෙක් ඔහු දැක, “ගාමණීචණ්ඩ, කොහි යන්නෙහි දැ”යි විමසා, “රජු දැකීමට” යයි කී විට, “රජු පණ්ඩිත යයි කියති; මගේ පණිවිඩය ද ගෙන යන්න” යයි කියා මෙසේ කීවේය: “මම ගොදුරු සොයා යන වේලාවට බඩගින්නේ දැවෙමින්, මැලවුණු සිරුර ඇතිව (කෙට්ටුව) තුඹසෙන් පිටවෙන විට, ශරීරයෙන් බිල (සිදුර) තද කරමින්, ඇඟ ඇතිල්ලෙමින් ඉතා අපහසුවෙන් පිටවෙමි. නමුත් ගොදුරු කා කුස පුරවාගෙන මහත් වූ සිරුර ඇතිව ආපසු ඇතුළු වන විට බිලෙහි පැතිවල නොගැටී ඉතා පහසුවෙන් ඇතුළු වෙමි. ඊට හේතුව කුමක් දැයි රජුගෙන් විමසා මට කියනු මැනව.”
ඉන්පසු තවදුරටත් ඉදිරියට යද්දී මුවෙක් ඔහු දැක පෙර පරිදිම විමසා, “මම වෙනත් තැනක තණකොළ කෑමට නොහැකිව, එකම ගසක් මුල පමණක් තණකොළ කෑමට හැකි වෙමි. ඊට හේතුව කවරේදැයි රජතුමාගෙන් විමසන්නැ”යි කීවේය.
ඉන්පසුව තවත් ඉදිරියේදී එක් තිත් වටුවෙක් ඔහු දැක පෙර පරිදිම විමසා, “එක් තුඹසක් පාමුල හිඳ හඬලන විට මම මිහිරිම නාද කළ හැකි වෙමි. සෙසු තැන්වලදී හිඳ නාද කිරීමට නොහැක්කෙමි. ඊට හේතුව කුමක්දැයි රජතුමාගෙන් විමසන්නැ”යි කීවේය.
ඉන්පසුව ඉදිරියේදී එක් රුක් දෙවියෙක් ඔහු දැක, “චණ්ඩ, කොහි යන්නෙහිදැ”යි විමසා, “රජු සමීපයට” යයි කී කල්හි, “රජතුමා නුවණ ඇත්තෙක්ලු. මම පෙර සත්කාර සම්මාන ලැබුවෙමි. නමුත් දැන් අඩුම තරමේ දලු මිටක්වත් නොලබමි. ඊට හේතුව කවරේදැයි රජතුමාගෙන් විමසන්නැ”යි කීවේය.
තවත් ඉදිරියෙහිදී එක් නාග රාජයෙක් ඔහු දැක පෙර පරිදිම විමසා, “රජතුමා නුවණ ඇත්තෙක්ලු. පෙර මෙම විලෙහි ජලය මැණික් පැහැයෙන් යුතුව ඉතා පිරිසිදුව පැවතුණි. නමුත් දැන් ජලජ ශාක හා සෙවලින් වැසී බොර වී ඇත. ඊට හේතුව කවරේදැයි රජතුමාගෙන් විමසන්නැ”යි කීවේය.
ඉක්බිති තවදුරටත් ඉදිරියේදී නගරයට ආසන්න එක් අසපුවක වසන තාපසවරුන් පිරිසක් ඔහු දැක පෙර පරිදිම විමසා, “රජතුමා නුවණ ඇත්තෙක්ලු. පෙර මෙම ආරාමයෙහි පලතුරු ඉතා මිහිරි විය. දැන් ඒවායේ ඕජසක් නැත; කසට රසයෙන් යුක්තය. ඊට හේතුව කවරේදැයි රජතුමාගෙන් විමසන්නැ”යි කීවාහුය.
තවත් ඉදිරියට යද්දී නුවර දොරටුව සමීපයේ එක් ශාලාවක සිටි බමුණු තරුණයෝ ඔහු දැක, “පින්වත් චණ්ඩ! කොහි යන්නෙහිදැ”යි අසා, “රජු සමීපයට” යැයි කී කල්හි, “එසේ නම් අපගේ පණිවිඩයත් රැගෙන යන්න. පෙර අප පාඩම් කරන දේ හොඳින් මතකයේ රැඳුණි. නමුත් දැන් සිදුරු වූ කළයකට දැමූ ජලය මෙන් මතකයේ නොරැඳෙයි; අපැහැදිලිය, අඳුරු වී යයි. ඊට හේතුව කවරේදැයි රජතුමාගෙන් විමසන්නැ”යි කීවාහුය.
ගාමණී චණ්ඩ මෙම පණිවිඩ දාහතර රැගෙන රජු සමීපයට ගියේය. රජතුමා විනිශ්චය මණ්ඩපයේ අසුන්ගෙන සිටියේය. ගව හිමියා ගාමණී චණ්ඩව රැගෙන රජු වෙත එළඹියේය. රජතුමා ගාමණී චණ්ඩව දුටු වහාම හඳුනාගෙන, “මොහු අපගේ පියාගේ උපස්ථායකයාය; අපව වඩාගෙන රැකබලා ගත්තේය. මෙතෙක් කල් කොහි වාසය කළේදැ”යි සිතා, “එම්බා ගාමණී චණ්ඩ, මෙපමණ කලක් කොහි විසුවේද? බොහෝ කලක සිට දක්නට නොසිටියෙහිය. කුමන කරුණක් සඳහා පැමිණියෙහිදැ”යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස! අපගේ මහරජතුමා ස්වර්ගස්ථ වූ තැන් පටන් ජනපදයට ගොස් ගොවිතැන් කොට ජීවත් වුණෙමි. ඒ අතරතුර මෙම පුරුෂයා ගව නඩුවක් හේතුවෙන් රාජ දූතයෙකු පෙන්වා ඔබවහන්සේ සමීපයට මා ඇදගෙන ආවේය”යි ඔහු කීය. “බලෙන් ඇදගෙන නොආවේ නම් නුඹ මෙහි නොවඩින්නේය. ඔහු නුඹව ඇදගෙන ඒමම මැනවි; දැන් නුඹව දකින්නට ලැබුණි. ඒ පුරුෂයා කොහිදැ”යි රජු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස! මේ සිටින්නේ” යැයි කීය. “එම්බා පුරුෂය! ඇත්තද, ඔබ අපගේ චණ්ඩට දූතයෙකු පෙන්වූවෙහිදැ”යි රජු ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස.” “කුමක් නිසාද?” “ස්වාමීනි! මොහු මගේ ගොනුන් දෙදෙනා ආපසු නොදෙයි.” “ඇත්තද චණ්ඩ?” “එසේනම් දේවයන් වහන්ස! මගේ කථාවත් අසනු මැනවැ”යි පවසා චණ්ඩ මුළු පුවතම කීවේය. ඒ අසා රජතුමා ගව හිමියාගෙන්, “එම්බා පුරුෂය, නුඹේ ගොනුන් ගෙට පිවිසෙනු නුඹ දුටුවාදැ”යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස! නොදුටුවෙමි.” “එම්බා පුරුෂය, මා ‘ආදාසමුඛ’ නම් රජු බව නුඹ අසා නැද්ද? ඇත්තම කියව”යි රජු කීය. “දේවයන් වහන්ස! දුටුවෙමි”යි ඔහු පිළිගත්තේය. “චණ්ඩය! ගොනුන් නිසි ලෙස භාර නොදුන් බැවින් ගොනුන්ගේ වටිනාකම ගෙවන්න. නමුත් මේ පුරුෂයා ගොනුන් දැකත් නොදුටුවෙමියි දැන දැන බොරුවක් කීවේය. එබැවින් නුඹම දඬුවම් ක්රියාත්මක කරන්නා වී, මේ පුරුෂයාගේත් ඔහුගේ බිරිඳගේත් ඇස් උපුටා දමා, තා ගොන් මිල වෙනුවෙන් කහවණු විසිහතරක් දෙව”යි රජු නියම කළේය. මෙසේ කී කල්හි ගොන් හිමියාව පිටතට ගෙන ගියහ. ගොන් හිමියා “ඇස් අන්ධ වූ පසු කහවණුවලින් ඇති ඵලය කුමක්දැ”යි සිතා ගාමණී චණ්ඩගේ පාමුල වැටී, “ස්වාමීනි චණ්ඩ! ගොනුන් වෙනුවෙන් ලැබෙන කහවණුද ඔබටම අයිති වේවා! මේ කහවණුත් ගන්නැ”යි තවත් කහවණු දී එතැනින් පලා ගියේය.
අනතුරුව දෙවැන්නා පැමිණ, “දේවයන් වහන්ස, මොහු මගේ බිරිඳට පහර දී ගැබ හෙළීය”යි කීවේය. “ඇත්තද චණ්ඩ?” “අසනු මැනවි මහරජතුමනි”යි පවසා චණ්ඩ සියල්ල විස්තර කොට කීවේය. ඉක්බිති රජතුමා, “නුඹ මොහුගේ බිරිඳට පහරදී දරුගැබ හෙළුවේදැ”යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස! දරුගැබ නොහෙළුවෙමි.” “පින්වත! මොහු විසින් දරුගැබ හෙළූ බව නුඹට ඔප්පු කළ හැකිද?” “නොහැක්කෙමි දේවයන් වහන්ස.” “දැන් ඔබ කුමක් බලාපොරොත්තු වන්නෙහිද?” “දේවයන් වහන්ස, මට පුතෙකු ලැබුණොත් මැනවි.” “එසේනම් චණ්ඩ, නුඹ මොහුගේ බිරිඳ නුඹේ නිවසට ගෙන ගොස්, ඇයට පුතෙකු උපන් විට දරුවා ගෙනැවිත් මොහුට දෙව”යි රජු තීන්දු කළේය. ඔහුද ගාමණී චණ්ඩගේ පාමුල වැටී, “ස්වාමීනි, මගේ පවුල නොබිඳින්නැ”යි යැයි අයැද කහවණු දී පලා ගියේය.
ඉක්බිති තුන්වැන්නා පැමිණ, “දේවයන් වහන්ස! මොහු පහර දී මගේ අශ්වයාගේ පාදය කැඩුවේ ය”යි කීවේය. “ඇත්තද චණ්ඩ?”යි රජ ඇසුවේය. “අසනු මැනවි මහරජතුමනි”යි කියා චණ්ඩ ඒ පුවත විස්තර කර කීවේය. ඒ අසා රජතුමා අස්ගොව්වාගෙන්, “නුඹ ‘අශ්වයාට පහර දී නවත්වන්න’යි කී බව සැබෑදැ”යි ඇසීය. “එසේ නොකීවෙමි, දේවයන් වහන්ස!” ඔහු දෙවන වර විචාරද්දී “එසේය, කීවෙමි”යි පිළිගත්තේය. රජතුමා චණ්ඩ අමතා, “එම්බා චණ්ඩ, මොහු තමා විසින්ම කියූ දෙයක් නැතැයි බොරුවක් කීවේය. නුඹ මොහුගේ දිව කපා දමා, අශ්වයාගේ වටිනාකම ලෙස අපගෙන් දහසක් ගෙන මොහුට දෙව”යි කීවේය. අස්ගොව්වාද තවත් කහවණු දී පලා ගියේය.
ඉක්බිති නළකාර පුත්රයා පැමිණ, “දේවයන් වහන්ස! මොහු මගේ පියා ඝාතනය කළ තැනැත්තා ය”යි කීවේය. “ඇත්තද චණ්ඩ?” “දේවයන් වහන්ස! අසනු මැනවැ”යි පවසා චණ්ඩ ඒ කාරණයද විස්තර කර කීවේය. රජතුමා නළකාර පුත්රයා අමතා, “දැන් නුඹ කුමක් බලාපොරොත්තු වන්නෙහිදැ”යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස! මට පියෙකු ලැබීම සෑහේ.” “එම්බා චණ්ඩ, මොහුට පියෙකු අවශ්යලු. මළ කෙනෙකු නැවත ගෙන ආ නොහැකිය. එබැවින් නුඹ මොහුගේ මව ගෙන ගොස් නුඹේ නිවසේ තබාගෙන මොහුට පියා වන්නැ”යි රජු කීවේය. නළකාර පුත්රයා, “ස්වාමීනි! මියගිය මගේ පියාගේ නිවස නොබිඳින්න (මව වෙන් නොකරන්න)” යැයි කියා ගාමණී චණ්ඩට කහවණු දී පලා ගියේය.
ගාමණී චණ්ඩ නඩුවලින් ජය ලබා සතුටු සිත් ඇත්තේ රජතුමාට කීවේය: “දේවයන් වහන්ස! ඔබවහන්සේට යම් යම් අය විසින් පණිවිඩ එවා ඇත. ඒවා ඔබවහන්සේට කියමි.” “චණ්ඩයෙනි, කියව”යි රජ කීය. චණ්ඩ බමුණු තරුණයින්ගේ පණිවිඩය පළමුව ගෙන, අග සිට මුලට පිළිවෙළින් එකිනෙක විස්තර කළේය. රජතුමා ඒ සියල්ලට පිළිතුරු දුන්නේය.
කෙසේද යත්, පළමු හසුන අසා මෙසේ කීවේය: “පෙර ඔවුන් වාසය කරන තැන වේලාව දන්නා කුකුළෙක් විය. ඔවුන් ඒ හඬින් නැගිට මන්ත්ර පාඩම් කරද්දීම අරුණ උදාවෙයි. ඒ නිසා ඔවුන් පාඩම් කරගත් දේ නොනැසෙයි. දැන් වනාහි ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයෙහි අවේලාවෙහි හඬලන කුකුළෙක් ඇත. ඒ කුකුළා මහ රෑ හෝ ඉතා අලුයම (ඉර උදාවට ළංව) හෝ හඬලයි. මහ රෑ හඬලන විට ඒ හඬින් නැගිට පාඩම් කළත් නිදිමත නිසා නැවත නිදති. ඉතා අලුයම හඬලන විට නැගිට පාඩම් කිරීමට කාලය මදි වෙයි. ඒ නිසා ඔවුන් පාඩම් කළ දේ මතකයේ නොරැඳෙයි.”
දෙවැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “ඔවුන් පෙර මහණදම් පුරමින් කසිණ භාවනා කටයුතුවල යෙදුණාහුය. දැන් මහණදම් අත්හැර නොකටයුතු ක්රියාවන්හි යෙදී, ආරාමයෙහි හටගන්නා පලාඵල උපස්ථායකයන්ට දී, පෙරලා ලබන දේ මගින් වැරදි ලෙස ජීවිකාව ගෙන යති. ඒ නිසා ඔවුන්ගේ පලතුරු මිහිරි බවින් තොර විය. ඉදින් ඔවුන් පෙර පරිදිම නැවත සමගිව තවුස්දම්හි නිරත වන්නාහු නම් නැවත ඔවුන්ගේ පලාඵල මිහිරි වන්නේය. ඒ තවුසෝ රජ කෙනෙකු සිටින බව නොදනිති; එබැවින් නිසි ලෙස මහණදම් පුරන ලෙස ඔවුන්ට කියන්න.”
තුන්වැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “ඒ නා රජවරු ඔවුනොවුන් කලහ කරති. ඒ නිසා ජලය කැළඹී ඇත. ඉදින් ඔවුන් පෙර පරිදි සමගි වන්නාහු නම් නැවත ජලය පැහැදිලි වනු ඇත.”
සිව්වැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “ඒ රුක් දෙවියා පෙරදී කැලයට පිවිසි මිනිසුන් ආරක්ෂා කළේය. ඒ නිසා නොයෙක් ආකාර පුද පූජා ලැබුවේය. දැන් වනාහි එසේ ආරක්ෂාව නොසපයයි; එබැවින් පූජා නොලබයි. ඉදින් පෙර පරිදි ආරක්ෂා කරන්නේ නම් නැවතත් ඉහළින්ම ලාභ සත්කාර ලබන්නේය. ඒ දෙවියා රජෙකු සිටින බව නොදනියි. ඒ නිසා වනයට ඇතුළුවන මිනිසුන්ට ආරක්ෂාව සලසන ලෙස කියන්න.”
පස්වැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “යම් හුඹසක් පාමුල හිඳ ඒ තිත් වටුවා මිහිරි හඬක් නගයිද, ඒ හුඹස යට විශාල නිධානයක් ඇත. එය ගොඩගෙන නුඹ ලබාගන්න.”
හයවැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “යම් ගසක් මුල ඇති තණ කන්නට ඒ මුවා කැමති වේද, ඒ ගස මුදුනේ විශාල මී වදයක් ඇත. ඒ මුවා මී පැණි වැටී ඇති තණකොළ කෑමට ගිජු වී වෙනත් තැනක තණ කන්නට අකමැති වෙයි. නුඹ ඒ මී වදය කඩාගෙන, හොඳ මී පැණි අපට එවන්න. ඉතිරිය නුඹේ ප්රයෝජනයට ගන්න.”
හත්වැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “යම් හුඹසක ඒ සර්පයා වාසය කරයිද, ඊට යටින් විශාල නිධානයක් ඇත. ඌ එය රකිමින් වසයි. නික්මෙන කාලයේදී ධනයට ඇති ආසාවෙන් සිරුර ලිහිල් කොට (ඇලෙමින්) නික්මෙයි. ගොදුරු ගෙන නැවත එන විට ධනයට ඇති ආදරයෙන් නොඇලෙමින් වේගයෙන් වහා ඇතුළු වෙයි. ඒ නිධානය ගොඩගෙන නුඹ ලබාගන්න.”
අටවැනි හසුන අසා මෙසේ කීවේය: “ඒ තරුණ ස්ත්රියගේ සැමියාගේ ගම සහ මව්පියන් වසන ගම අතරමැද එක් ගමක ඇයගේ සොර සැමියෙක් සිටියි. ඇය ඔහුව සිහි කරමින්, සැමියාගේ නිවසේ විසීමට නොහැකිව, මව්පියන් බලන්නෙමියි කියා පිටත් වී, සොර සැමියාගේ නිවසේ දින කිහිපයක් නැවතී පසුව මව්පියන්ගේ ගෙදර යයි. එහි දින කිහිපයක් සිට නැවතත් සොර සැමියා සිහි වී, සැමියාගේ ගෙදර යන්නෙමියි කියා නැවතත් සොර සැමියාගේ නිවසටම යයි. රජ කෙනෙකු සිටින බව පවසා ඇයට තමාගේ සැමියාගේ නිවසේම වාසය කරන ලෙස කියන්න. එසේ නොසිටින්නී නම් රජතුමා අත්අඩංගුවට ගනු ඇති බවත්, ජීවිතයට අනතුරක් විය හැකි බවත් පවසා අවවාද කරන්න.”
නවවැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “ඒ ගණිකාව පෙර එක් අයෙකුගෙන් කුලිය ගෙන, ඔහු සතුටු කර යවන තෙක් අනිකෙකුගෙන් මුදල් නොගනියි. ඒ නිසා ඇයට පෙර බොහෝ සම්පත් ලැබුණි. දැන් වනාහි තමන්ගේ වෘත්තීය ධර්මතාවය අතහැර, එක් අයෙකුගෙන් මුදල් ගෙන ඔහු සතුටු කිරීමටත් පෙර අනිකෙකුගෙන්ද මුදල් ගනියි. කලින් මුදල් දුන් අයට අවස්ථාවක් නොදී පසුව මුදල් දුන් අය වෙත යයි. ඒ නිසා ඇයට දැන් ආදායම නොලැබෙයි; කිසිවෙක් ඇය වෙත නොපැමිණෙයි. ඉදින් තමන්ගේ නිසි පිළිවෙතෙහි පිහිටන්නේ නම් පෙර පරිදිම ධනය ලැබෙන්නේය. තමන්ගේ වෘත්තීය ධර්මතාවයෙහි පිහිටන ලෙස ඇයට කියන්න.”
දසවැන්න අසා මෙසේ කීවේය: “ඒ ගම් මුලාදෑනියා පෙර දැහැමින්, සාමයෙන් නඩු විසඳුවේය. ඒ නිසා මිනිසුන්ට ප්රියමනාප විය; ඔවුහු බොහෝ පඬුරු ගෙනාවාහුය. එනිසා ඔහු රූමත් විය, ධනවත් විය, කීර්තිමත් විය. දැන් වනාහි අල්ලස් ගෙන අධර්මයෙන් නඩු විසඳයි. එහෙයින් දිළින්දෙක් වී පාණ්ඩු රෝගයෙන් පෙළෙයි. ඉදින් පෙර පරිද්දෙන් දැහැමින් නඩු විසඳන්නේ නම් නැවත සුවපත් වී පෙර තත්ත්වයට පත්වනු ඇත. ඔහු රජෙකු සිටින බව නොදනියි; දැහැමෙන් නඩු විසඳන ලෙස ඔහුට කියන්න.”
මෙසේ ගාමණී චණ්ඩ මෙම සියලු පණිවිඩ රජුට සැල කළේය. රජතුමා තමාගේ නුවණින් ඒ සියල්ල සර්වඥ බුදුවරයෙකු මෙන් විසඳා, ගාමණී චණ්ඩට බොහෝ ධනය දී, ඔහු වසන ගමෙහි සම්පූර්ණ අයිතිය (බ්රහ්ම දේය) ඔහුටම පවරා පිටත් කර හැරියේය. ඔහු නගරයෙන් නික්මී බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් දෙන ලද විසඳුම් පණිවිඩ බමුණු තරුණයන්ටද, තාපසයන්ටද, නා රජුටද, රුක් දෙවියාටද දන්වා සිටියේය. තිත් වටුවා සිටි තැනින් නිධානය ගත්තේය; මුවා තණ කන ගසෙන් මී වදය කඩා රජුට යැවීය; සර්පයා වසන තැනින් තුඹස බිඳ නිධානය ගත්තේය; තරුණ ස්ත්රියටද, ගණිකාවටද, ගම් මුලාදෑණියාටද රජතුමා විසින් කියන ලද ආකාරයට අවවාද කළේය. මෙසේ මහත් සම්පතින් යුතුව තමන්ගේ ගමට ගොස් දිවි ඇති තෙක් සිට කම් වූ පරිද්දෙන් මිය පරලොව ගියේය. ආදාසමුඛ රජතුමාද දානාදී පින් කොට ජීවිතාන්තයේදී දෙව්ලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි! තථාගතයන් වහන්සේ මහා ප්රඥා ඇත්තේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් මහා ප්රඥාවන්තයෙක්ම යැ”යි වදාරා, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය දේශනා කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර බොහෝ දෙනා සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ අර්හත් ඵලවලට පත් වූහ. “එකල ගාමණී චණ්ඩ වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන්ය. ආදාසමුඛ රජු වනාහි මම්ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
ගාමණී චණ්ඩ ජාතක වර්ණනාව යි (සත්වැන්න).
“යාවතා චන්දිමසූරියා” (සඳ හිරු පවතින තාක්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පැවිදි දිවිය ගැන කලකිරුණු එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ මනා අලංකාරයෙන් සැරසුණු ස්ත්රියක දැක කලකිරුණේය. ඉක්බිති භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ භික්ෂුව දම් සභාවට කැඳවාගෙන විත් “ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව කලකිරුණේ යැයි” බුදුරජාණන් වහන්සේට දැක්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද “මහණ, ඔබ කලකිරුණ බව ඇත්ත දැයි” විචාරා “ඇත්තයි ස්වාමීනියි” යි කී කල්හි, “මහණ, නුඹ ගිහිගෙයි වාසය කරමින් කවදා නම් තෘෂ්ණාව පුරවන්නට හැකිවන්නෙහි ද? කාම තණ්හාව නම් වූ මෙය මහා සාගරය මෙන් පිරවීම දුෂ්කරය. පුරාණ රජවරු දෙදහසක් කුඩා දිවයින්වලින් පිරිවරන ලද සතර මහාද්වීපයන්හි සක්විති රජකම් කර, මිනිස් සිරුරින්ම චාතුර්මහාරාජික දෙව්ලොව රජය කරවා, තව්තිසා දෙව්ලොව ශක්රයින් තිස්හය දෙනෙකුගේ ආයු කාලයක් දිව්ය රාජ්යය කරවා ද තමන්ගේ කාම තෘෂ්ණාව පුරවන්නට නොහැකිවම කලුරිය කළාහුය. එසේ තිබියදී නුඹ වනාහි මේ තෘෂ්ණාව කවදා පුරවන්නට හැකිවන්නෙහි දැයි” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස පළමු කල්පයෙහි මහා සම්මත නම් රජ කෙනෙක් විය.
හෙතෙම සත්රුවන්වලින් ද, සතර සෘද්ධිපාදවලින් ද යුක්ත වූයේ සක්විති රජකම කරවීය. ඔහු වම් අත අකුලාගෙන දකුණතින් අත්පොළසන් දුන් කල්හි අහසින් දිව්ය වර්ෂාවක් මෙන් දණක් පමණ උසට සත්රුවන් වර්ෂාවක් වසී. මොහු මෙබඳු ආශ්චර්යවත් මිනිසෙක් විය. ඔහු අසූහාර දහසක් අවුරුදු කුමාර ක්රීඩා කළේය; අසූහාරදහසක් අවුරුදු යුවරජකම කළේය; අසූහාරදහසක් අවුරුදු සක්විති රජකම කළේය. ඔහුගේ ආයුෂ අසංඛ්යයක් පමණ විය.
ඔහු එක් දවසක් කාම තෘෂ්ණාව පුරවන්නට නොහැකි ව කලකිරුණු ආකාරයක් දැක්වීය. “දේවයන් වහන්ස, කුමක් නිසා කලකිරුණේ දැයි” ඇමතිවරු විචාළහ. “මගේ පිං බලය දෙස බලන කල්හි මේ රාජ්යය කුමක් කරන්නේ ද? කිනම් තැනක් රමණීය වේ දැයි” රජු ඇසීය. “මහරජතුමනි! දෙව්ලොව රමණීය යැයි” ඇමතිවරු කීහ. රජතුමා චක්රරත්නය ඉස පිරිවර සමග චාතුර්මහාරාජික දිව්යලෝකයට ගියේය. ඉක්බිති සතර වරම් දෙවි මහරජවරු දිව්ය මල් හා සුවඳ අතැති දේව සමූහයා පිරිවරාගෙන ඔහුට පෙරගමන් කොට, රජතුමා කැඳවාගෙන ගොස් චාතුර්මහාරාජික දෙව්ලොව රාජ්යය දුන්හ. සිය පිරිස පිරිවරාගෙන එහි රජ කරන ඔහුට දිගු කලක් ගතවිය.
හෙතෙම එහිදී ද තෘෂ්ණාව පුරවන්නට නොහැකි ව කලකිරුණු ස්වභාවයක් දැක්වීය. සතරවරම් දෙවි මහරජවරු “මහරජතුමනි, කුමක් නිසා කලකිරුණේ දැයි” විචාළහ. “මේ දේව ලෝකයට වඩා කිනම් තැනක් සිත්කලු දැයි” රජු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස! අපි වනාහි අනුන්ට උපස්ථාන කරන සේවකයන් හා සමානය. තව්තිසා දෙව්ලොව සිත්කළු තැනකියි” ඔවුහු කීහ. මන්ධාතු රජතුමා චක්රරත්නය ඉස තමන්ගේ පිරිස පිරිවරාගෙන තව්තිසාව බලා පිටත් විය. ඉක්බිති සක්දෙව් රජ දිවමල් හා සුවඳ අතැතිව දේව සමූහයා පිරිවරා ඔහුට පෙරගමන් කොට, රජතුමාගේ අතින් අල්ලාගෙන “මහරජතුමනි, මෙහි එනු මැනවියි” කීවේය. මන්ධාතු රජතුමා දේව සමූහයා පිරිවරාගෙන යන කල්හි පරිනායක රත්නය (රජුගේ වැඩිමහල් පුත්රයා) චක්රරත්නය ද රැගෙන පිරිස සමග මිනිස් ලොවට බැස තමන්ගේ නුවරටම පිවිසියේය. ශක්රයා මන්ධාතු රජු තව්තිසා භවනයට පමුණුවා දෙවියන් කොටස් දෙකකට බෙදා තමන්ගේ රාජ්යය මැදින් බෙදා අඩක් දුන්නේය. එතැන් පටන් රජවරු දෙදෙනා රාජ්යය කළහ. මෙසේ කල්යත්ම ශක්රයා තුන්කෝටි හැටලක්ෂයක් අවුරුදු ආයුෂ ගෙවා ඉන් චුත විය. වෙනත් ශක්රයෙක් උපන්නේය. ඔහු ද දේව රාජ්යය කොට ආයුෂ ගෙවීමෙන් චුතවිය. මේ ක්රමයෙන් ශක්ර දෙවිවරු තිස්හය දෙනෙක් චුත වූහ. මන්ධාතු රජු වනාහි මිනිස් වෙසින්ම දෙව්ලොව රජය කරවයි.
මෙසේ කල් ගතවන විට ඔහුට වඩ වඩාත් කාම තණ්හාව උපන්නේය. “මට මේ අර්ධ රාජ්යයෙන් ඇති වැඩ කුමක් ද? ශක්රයා මරා එකම රාජ්යයක් කරන්නේ යැයි” සිතුවේය. ශක්රයා මැරීමට නම් නොහැකිය. මේ තෘෂ්ණාව වනාහි විපතට මුලයි. ඒ නිසා මොහුගේ ආයුෂ පිරිහුණේය; ජරාවට පත් විය. මනුෂ්ය සිරුරක් දෙව්ලොව දී මරණයට පත් නොවේ. ඉක්බිති ඔහු දෙව්ලොවින් බැස උයනට පතිත විය. උයන්පල්ලෝ රජතුමා ආ බව රජගෙදරට දැන්වූහ. රජගෙදරින් පැමිණ උයනෙහිම යහනක් පැනවූහ. රජතුමා නැගිටීමට නොහැකිව සයනය කළේය. ඇමතිවරු, “දේවයන් වහන්ස! ඔබවහන්සේගේ අභාවයෙන් පසු අන් අයට කියන්නට යම් පණිවිඩයක් ඇද්දැයි” විචාළහ. “තොපි මා මළ පසු ‘මන්ධාතු මහරජ දෙදහසක් කුඩා දිවයින්වලින් පිරිවැරූ සතර මහාද්වීපවල සක්විති රජකම කොට, දිගුකලක් චාතුර්මහාරාජිකයේ රජකම් කරවා, ශක්රයන් තිස්හය දෙනෙකුගේ ආයු කාලයක් දෙව්ලොව රජකම් කරවා, තෘෂ්ණාව පුරවා නොගෙනම මිය ගියේය’ යන මේ පණිවිඩය මහජනයාට කියන්නැයි” කීය. රජතුමා මෙසේ කියා කම් වූ පරිද්දෙන් මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා අභිසම්බුද්ධත්වයට පත්ව (මෙම කාරණය අවබෝධ කරවමින්) මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
“සඳ හිරු දෙදෙනා යම් තාක් තැනක මහමෙර පැදකුණු කරත් ද, යම් තාක් දිශාවන් බබුළුවත් ද, යම් පමණ බබුළුවන ස්වභාවය ඇත්තාහු ද, ඒ තාක් තන්හි පොළොව ඇසුරු කොට වෙසෙන යම් පමණ මනුෂ්ය ප්රාණීහු වෙත් ද, ඒ සියලු දෙනා මන්ධාතු රජුගේ දාසයෝ ය.”
“කහවණු වැස්සක් වැස්සුව ද කාමයන්හි තෘප්තියක් නොලැබේ. ‘කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇත්තාහ; දුකට හේතු වන්නාහ’ යැයි මෙසේ නුවණැත්තා දැනගත යුතුය.”
“හෙතෙම දිව්ය වූ කාම සම්පතෙහි ද ඇල්මක් ඇති කර නොගනී. සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශ්රාවකයා තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම නම් වූ නිවනෙහි ඇලුනේ වෙයි.”
එහි යාවතා යනු සීමාව දැක්වීමේ වචනයකි. පරිහරන්ති යනු යම් පමණ සීමාවකින් මහමෙර වටා ගමන් කරත් ද යන්නයි. දිසා භන්ති යනු දස දිසාවල බබළත් ද යන්නයි. විරොචනා යනු ආලෝක කිරීම නිසා බබළන ස්වභාවය ඇත්තේ ද යන්නයි. සබ්බෙව දාසා මන්ධාතු යෙ පාණා පථවි නිස්සිතා යනු එපමණ ප්රදේශයක පොළොව ආශ්රිත යම් පමණ ප්රාණීහු වෙත් ද, ජනපදවාසී මිනිස්සු වෙත් ද, ඒ අපි සියල්ලෝම මන්ධාතු රජුගේ දාසයෝ වෙමු. ‘මන්ධාතු රජතුමා අපගේ ස්වාමියා’ යැයි මෙසේ එළඹුණු හෙයින් නිවහල් අය වුව ද දාසයෝම වෙති.
න කහාපණ වස්සෙන යනු ඒ දාසයන් වූ මිනිසුන්ට අනුග්රහ පිණිස මන්ධාතු රජතුමා අත්පොළසන් ගසා යම් සත්රුවන් වැස්සක් වස්වයි ද, එය මෙහි ‘කහවණු වැස්ස’ යයි කියන ලදී. තිත්ති කාමෙසු යනු ඒ කහවණු වැස්සෙන් ද, වස්තුකාම ක්ලේශ කාමයන්හි තෘප්තියක් නම් නැත. මෙසේ ඒ තෘෂ්ණාව පිරවීම අපහසුයි. අප්පස්සාදා දුඛා කාමා යනු සිහිනයක් හා සමාන බැවින් කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇත්තාහ; ස්වල්ප සැප ඇත්තාහ. මෙහි වනාහි දුකම බහුලය. මෙය දුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්ර ක්රමයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුයි. ඉති විඤ්ඤාය යනු මෙසේ දැනගෙන යන්නයි.
දිබ්බෙසු යනු දෙවියන් විසින් පරිභෝග කරනු ලබන රූපාදියෙහි ය. රතිං සො යනු විදර්ශනා වඩන ඒ භික්ෂුව දිව්ය කාමයන් භුක්ති විඳින්නැයි ආරාධනා ලැබුවත්, සමිද්ධි තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ඒ කාමයන්හි නොඇලෙයි. තණ්හක්ඛය රතො යනු නිවනෙහි ඇලුණේ ය. නිවනට පැමිණ තෘෂ්ණාව ක්ෂය වේ. ඒ නිසා එය (නිවන) ‘තණ්හක්ඛය’ යයි කියනු ලැබේ. එහි මනා කොට ඇලුණේ වෙයි. සම්මාසම්බුද්ධසාවකො යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම ශ්රවණයෙන් උපන්, බොහෝ ඇසු පිරූ තැන් ඇති යෝගාවචර පුද්ගලයා ය.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය දේශනා කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. අන්ය බොහෝ අය ද සෝවාන් ඵල ආදියට පත් වූහ. “එකල මන්ධාතු මහරජ වූයේ මම ම යැයි” වදාළ සේක.
අටවන මන්ධාතු ජාතක වර්ණනාවයි.
“නයිමස්ස” යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට කොසොල් මහරජුගේ බිසෝවරුන්ගෙන් වස්ත්ර පන්සියයක් ද, රජතුමාගෙන් වස්ත්ර පන්සියයක් ද යනාදී වශයෙන් වස්ත්ර දහසක් ලැබීමේ පුවත අරබයා දේශනා කරන ලදී. මෙහි කථා වස්තුව මීට ඉහත දුක නිපාතයේ ‘ගුණ ජාතකයෙහි’ (ජාතක අට්ඨකථා 2.2) විස්තර කර ඇති පරිදි වේ.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි, අප මහ බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රටෙහි බමුණු කුලයක උපත ලැබූහ. නම් තබන දිනයෙහි උන්වහන්සේට ‘තිරීටවච්ඡ’ කුමාරයා යැයි නම් තබන ලදී. පිළිවෙළින් වැඩිවියට පත් එතුමා තක්සලා නුවරට ගොස් සියලු ශිල්ප ශාස්ත්ර ඉගෙන ගිහිගෙයි වාසය කරමින් සිටියදී, දෙමාපියන්ගේ අභාවයෙන් සංවේගයට පත්ව ගිහිගෙයින් නික්ම ගොස් ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදිව වනයෙහි වන මුල් හා පලාඵල ආහාරයට ගනිමින් වාසය කළේය. එතුමා එහි වාසය කරද්දී බරණැස් රජුගේ ප්රත්යන්ත දේශයක (මායිම් ප්රදේශයක) කැළඹීමක් ඇති විය. රජතුමා එය මැඩපැවැත්වීමට ගොස් යුද්ධයෙන් පැරදී මරණ බියෙන් ත්රස්තව ඇතු පිටින්ම එක් පසෙකින් පලා ගියේය. වනයෙහි සැරිසරන රජතුමා, පෙරවරුවෙහි තිරීටවච්ඡ තාපසයා පලවැල නෙලීම සඳහා ගිය අතරතුර එතුමාගේ අසපුවට පිවිසියේය. රජතුමා “මෙය තාපසයන් වසන තැනක් විය යුතුය” යැයි සිතා ඇතු පිටින් බැස, සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩිතව දැඩි පිපාසයෙන් යුතුව පැන් කළයක් සෙවූ නමුත් කිසි තැනක නොදැක සක්මන් මළුව කෙළවර ළිඳක් දුටුවේය. එහි ජලය ඇද ගැනීමට ලනුවක් හා බාල්දියක් නොදැක පිපාසය දරා ගැනීමට නොහැකිව, ඇතාගේ බඩ බැඳ තිබූ කඹය (පටි) ගෙන ඇතා ළිං ඉවුරෙහි තබා උගේ පාදයෙහි කඹය බැඳ කඹ ආධාරයෙන් ළිඳට බැස්සේය. කඹයෙන් ජලය මට්ටමට ළඟා විය නොහැකි වූයෙන්, නැවත ගොඩට පැමිණ තම උතුරු සළුව ලනු කෙළවර ගැටගසා නැවත ළිඳට බැස්සේය. එසේ කළ ද එය ප්රමාණවත් නොවීය. හෙතෙම පා අගින් ජලය ස්පර්ශ කොට දැඩි පිපාසය නිසා “පිපාසය සංසිඳුවාගෙන මරණයට පත් වුවද යහපතැ”යි සිතා ළිඳට පැන ඇති තරම් පැන් බී නැවත ගොඩ ඒමට නොහැකිව එහිම රැඳී සිටියේය. ඇතා ද මනාව හික්මවා ඇති බැවින් වෙනත් තැනකට නොගොස් රජු දෙස බලමින් එහිම සිටියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ සවස් කාලයේ පලාඵල රැගෙන විත් ඇතා දැක, “රජතුමා පැමිණ ඇතුවා විය හැකිය. සන්නද්ධ වූ ඇතකු පමණක් දක්නට ඇත. කාරණය කුමක්ද?” යැයි සිතා ඇතා සමීපයට ගියහ. ඇතා ද ඔහුගේ පැමිණීම දැන එක් පසෙකට වී සිටියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ළිං ඉවුරට ගොස් බලා රජතුමා දැක, “මහරජතුමනි, බිය නොවන්න” යැයි අස්වසා, ඉණිමගක් බැඳ රජතුමා ගොඩට ගෙන, ඔහුගේ සිරුර පිරිමැද තෙල් ගල්වා නහවා පලාඵල ආදිය අනුභව කිරීමට දී ඇතාගේ යුද ඇඳුම් මුදාහළේය. රජතුමා දෙතුන් දිනක් එහි විවේක ගෙන, බෝසතාණන් වහන්සේට තමන් වෙත පැමිණෙන ලෙස පොරොන්දු කරවාගෙන පිටත්ව ගියේය. රජුගේ සේනාව නුවරට නුදුරෙහි කඳවුරු බැඳගෙන සිටි අතර, රජු එනු දැක ඔහු පිරිවරා ගත්හ. ඉන්පසු රජතුමා නගරයට පිවිසියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ ද මාස එකහමාරකට පමණ පසු බරණැසට පැමිණ උයනෙහි වාසය කොට, දෙවන දිනයේ පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් රජ මාළිගාවේ දොරටුව සමීපයට වැඩම කළහ. රජතුමා විශාල වා කවුළුව විවෘත කොට රජ මිදුල දෙස බලන විට බෝසතාණන් වහන්සේ දැක, හඳුනාගෙන, ප්රාසාදයෙන් බැස අවුත් වැඳ, උඩුමහල් තලයට කැඳවාගෙන ගොස් ඔසවන ලද සුදු ඡත්රය යට රාජ ආසනයෙහි හිඳුවා, තමන් වෙනුවෙන් පිළියෙල කර තිබූ රාජ භෝජනය වැළඳවූයේය. තමන් ද ආහාර අනුභව කොට උන්වහන්සේව රාජකීය උයනට වැඩමවාගෙන ගොස්, එහි උන්වහන්සේට සක්මන් මළු ආදියෙන් යුක්ත වාසස්ථානයක් කරවා දී, සියලු තවුස් පිරිකර පූජා කොට උයන්පල්ලාට උපස්ථාන කටයුතු පවරා වැඳ පිටත්ව ගියේය. එතැන් පටන් බෝසතාණන් වහන්සේ රජ මැදුරෙන්ම දානය වැළඳූ සේක. උන්වහන්සේට මහත් වූ සත්කාර සම්මාන ලැබුණි.
එම සත්කාර නොඉවසිය හැකි වූ ඇමතිවරු, “මෙබඳු සත්කාරයක් යුද්ධයේදී දිවි පරදුවට තබා සටන් කරන භටයකුට කරන්නේ නම්, ඔහු රජු වෙනුවෙන් කුමක් නම් නොකරන්නේද?” යැයි කියා යුවරජු වෙත එළඹ, “දේවයන් වහන්ස, අපගේ රජතුමා එක්තරා තාපසයෙකුට අතිශයින් ඇලුම් කරයි. රජතුමා විසින් මොහු කෙරෙහි කවර නම් විශේෂයක් දකින ලද්දේ ද? ඔබතුමා ද රජු සමග මේ ගැන කථා කළ මැනව”යි කීහ. යුවරජතුමා “යහපතැ”යි එය පිළිගෙන ඇමතිවරුන් ද සමග රජු වෙත ගොස්, පළමු වන ගාථාව පැවසීය.
“මොහුට (විද්යාමය වූ) උගත් ශිල්පයක් නැත. මොහු ඔබගේ නෑයෙක් හෝ මිතුරෙක් හෝ නොවේ. එසේ තිබියදී දඬු තුනක් දරන මේ ‘තිරීටවච්ඡ’ නම් තැනැත්තා කවර හේතුවක් නිසා අග්ර රාජ භෝජනය අනුභව කරන්නේ ද?”
එහි අර්ථය මෙසේය: නයිමස්ස විජ්ජාමයමත්ථි කිඤ්චි යනු මේ තාපසයාට විද්යාවෙන් කළ හැකි කිසි කටයුත්තක් (උගත් ශිල්පයක්) නැත. න බන්ධවො යනු ඇසීමෙන් හෝ කතාබහ කිරීමෙන් ඇති කරගත් ඥාතීන් වන ශ්රැත බන්ධු, එකට ඉගෙනීම නිසා ඇති කරගත් ශිල්ප බන්ධු, තම ගෝත්රයට අයත් හෙයින් ඇතිවන ගෝත්ර බන්ධු, හෝ මව්පිය පාර්ශ්වයෙන් ඇතිවන ඥාති බන්ධු යන කිසිදු බන්ධුවරයෙක් ද නොවේ. නො පන තෙ සහායො යනු මොහු ඔබ හා වැලි කෙළියේ පටන් සිටි මිතුරෙක් ද නොවේ. කෙන වණ්ණෙන යනු එසේ නම් කවර කරුණක් නිසා ද? තිරීටවච්ඡො යනු ඔහුගේ නාමයයි. තෙදණ්ඩිකො යනු පැන් කෙණ්ඩිය තැබීම සඳහා දඬු තුනක් (ත්රිදණ්ඩක්) ගෙන හැසිරෙන හෙයිනි. අග්ගපිණ්ඩං යනු රසයෙන් යුක්ත වූ, රජතුමාට සුදුසු අග්ර රාජ භෝජනයයි.
එය ඇසූ රජතුමා පුතු අමතා, “දරුව, මා පසල් දනව්වට ගොස් යුද්ධයෙන් පැරදී දින දෙක තුනක් නොපැමිණ සිටි බව ඔබට මතක ද?” යි ඇසීය. “එසේය, මට මතකය” යි කී කල්හි, “මා එකල ජීවිතය ලැබුවේ මොහු නිසාය” යැයි කියා ඒ සියලු ප්රවෘත්තිය දන්වා, “දරුව, මගේ ජීවිත දායකයා මා වෙත පැමිණි කල්හි, මාගේ මුළු රාජ්යය පිදුව ද ඔහු මට කළ ගුණාංගවලට සරිලන පරිදි ප්රතිඋපකාර කිරීමට මම අසමත් වෙමි” යි පවසා ඉතිරි ගාථා දෙක වදාළේය.
“යුද්ධයෙන් පරාජය වී, ජලය නොමැති බියකරු වනයෙහි විපතට පත්ව හුදකලා වූ මට, ළිඳෙන් ගොඩ ඒම පිණිස ඔහු අත දිගු කළේය. ඒ උපකාරය හේතුවෙන් දුකින් පෙළුණු මම ළිඳෙන් ගොඩ ආවෙමි.”
“මේ තාපසයාගේ ක්රියාවේ ආනුභාවයෙන් මම මෙහි පැමිණියෙමි. (යම රජුගේ විෂය වූ) පරලොව සිට නැවත මෙලොවට පැමිණියෙමි. දරුව, තිරීටවච්ඡ තාපසයා ලාභ සත්කාර ලැබීමට සුදුස්සෙකි. ඔහුට පරිභෝග කළ හැකි දැය ද, යාගයට ගන්නා ද්රව්ය ද පූජා කරව.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ආපාසු යනු ආපදාවල දී ය. එකස්ස යනු දෙවැන්නෙක් නැතිව හුදකලාව සිටිය දී ය. කත්වා යනු අනුකම්පා කොට, ප්රේමය ද උපදවා ය. විවනස්මිං යනු ජලය රහිත වනයෙහි ය. ඝොරෙ යනු දරුණු වූ ය. පසාරයී කිච්ඡගතස්ස පාණිං යනු ඉණිමගක් බැඳ ළිඳට බස්වා, දුකට පත් වූ මට ගොඩ ඒම පිණිස වීර්යයෙන් යුක්තව අත දිගු කළේය. තෙනූදතාරිං දුඛසම්පරෙතො යනු ඒ කරුණෙන් දුක පිරිවරා ගත් මා ඒ ළිඳෙන් ගොඩට ආවෙමි.
එතස්ස කිච්චෙන ඉධානුපත්තො යනු මම ඒ තාපසයාගේ ක්රියාවෙන් හෙවත් මොහු විසින් කරන ලද ක්රියාවේ ආනුභාවයෙන් මෙහි පැමිණියෙමි. වෙසායිනො විසයා යනු යමයාගේ වාසස්ථානයයි; ‘වේසායී’ යනු යම රජුට නමකි. ජීවලොකෙ යනු මිනිස් ලොවෙහි ය. මම යමයාගේ විෂය වූ හෙවත් මාරයාගේ විෂය වූ පරලොවට ගියේ වීමි. එසේ වූ මම මොහුගේ ක්රියාව හේතුවෙන් එතැනින් නැවත මේ ජීව ලෝකයට ආවෙමි යන්න මෙහි අදහසයි. ලාභාරහො යනු ලාභ ලැබීමට හෙවත් සිව්පසය ලැබීමට සුදුසු ය. දෙථස්ස භොගං යනු මොහු විසින් පරිභෝග කළ යුතු සිව්පසය සහ සියලු ශ්රමණ පිරිකර නමැති සම්පත් මොහුට දෙනු මැනවි. යජථඤ්ච යඤ්ඤං යනු නුඹ ද, ඇමතියෝ ද, නුවර වැසියෝ ද යන තෙපි සියල්ලෝම මොහුට සම්පත් දෙවු; යාගය ද (පූජාව ද) පවත්වවු. උන්වහන්සේට දෙන දාන වස්තුව උන්වහන්සේ විසින් අනුභව කළ යුතු බැවින් එය ‘භෝග’ නම් වේ. අන් අයට එය දානමය පූජාවක් වන බැවින් ‘යාගය’ (යඤ්ඤ) නම් වේ. එබැවින් ‘ඔහුට භෝග දෙන්න, යාග ද්රව්ය පූජා කරන්න’ යැයි (දෙථස්ස භොගං යජථඤ්ච යඤ්ඤං) වදාළේය.
මෙසේ රජතුමා අහස් තලයේ පූර්ණ චන්ද්රයා ඔසවා තබන්නාක් මෙන් බෝසතාණන් වහන්සේගේ ගුණ ප්රකාශ කළ කල්හි, උන්වහන්සේගේ ගුණ මහිමය සැම තැනම ප්රකට විය. උන්වහන්සේට ඉතා අධික වූ ලාභ සත්කාර උපන්නේය. එතැන් පටන් යුවරජ හෝ ඇමතිවරු හෝ අන් කිසිවෙක් හෝ රජුට විරුද්ධව යමක් කියන්නට සමත් නොවූහ. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට මරණින් මතු දෙව්ලොව උපන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන ආයු කෙළවර බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “පැරණි පණ්ඩිතවරු ද උපකාර කළ අයට ප්රත්යුපකාර කළහ” යැයි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. තාපසයා වූයේ මම ම වෙමි” යි දේශනා කළ සේක.
තිරීටවච්ඡ ජාතක වර්ණනාව යි. (නව වැන්නයි).
“යස්සත්ථා දූරමායන්ති” (යමක් සඳහා දුර එත් ද) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි ගිජු බවින් යුත් (ලොල් වූ) එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කතා පුවත නවක නිපාතයේ චක්කවාක ජාතකයේ (හෝ කාක ජාතකයේ) මතු පහළ වනු ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ඔබ ලොල් වූවෙහිය. ලොල් බව නිසාම කඩුවෙන් හිස් සිඳගැනීමට ලක් වූවෙහිය,” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුගේ පුත්රව උපන්හ. එතුමා වැඩිවියට පැමිණ තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප උගෙන පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා, ඉතා පිරිසිදුව හා ප්රණීතව ආහාර අනුභව කරන්නෙක් විය. එබැවින් එතුමාට ‘භෝජනසුද්ධික’ රජතුමා යැයි නමක් ඇති විය. එතුමා එක් බත් පිඟානක් සඳහා ලක්ෂයක් වියදම් වන අයුරින් විධිවිධාන යොදා ආහාර අනුභව කරයි. එසේ අනුභව කරන විට ගෙය තුළ අනුභව නොකරයි. තමන්ගේ ආහාර අනුභව කරන විලාශය බලා සිටින මහජනයා ලවා පින් කරවනු කැමැත්තෙන්, රාජ මාලිගාවේ දොරටුවෙහි රුවන් මණ්ඩපයක් කරවා, ආහාර ගන්නා වේලාවෙහි එය සරසවා, ඔසවන ලද රන්වන් සේසත් ඇති රාජකීය ආසනයෙහි හිඳ, ක්ෂත්රිය කන්යාවන් පිරිවරාගෙන ලක්ෂයක් වටිනා රන් බඳුනක දමා සියලු රසයෙන් යුත් භෝජන අනුභව කරයි.
ඉක්බිති එක් ලොල් මිනිසෙක් (කෑදරයෙක්) රජුගේ ආහාර අනුභව කරන විලාශය බලා, ඒ ආහාරය කනු කැමතිව, තෘෂ්ණාව දරාගත නොහැකිව, “මේ සඳහා එක් උපායක් ඇතැයි” සිතා, ඇඳුම් තදින් හැඳගෙන, අත් ඔසවා “පින්වතුනි! මම දූතයෙක්මි! දූතයෙක්මි!” යි මහත් හඬින් කෑගසමින් රජු වෙත දිව ගියේය. එකල ඒ ජනපදයෙහි “මම දූතයෙක් වෙමි” යි කියන තැනැත්තා නොවළක්වති. එනිසා මහජනයා දෙපසට වී ඔහුට ඉඩ දුන්හ. ඔහු වේගයෙන් ගොස් රජුගේ බත් පතින් එක් බත් පිඩක් ගෙන කටේ දා ගත්තේය. එවිට “මොහුගේ හිස කපා දමන්නෙමි” යි කඩු ගත් ආරක්ෂකයා කඩුව කොපුවෙන් එළියට ඇද්දේය. රජතුමා “පහර නොදෙව” යි කියා එය වැළැක්වීය. “බිය නොවන්න, අනුභව කරන්නැ” යි කියා අත සෝදා වාඩි විය. ආහාර අනුභවයෙන් පසුව ඔහුට පානය කිරීමට පැන් ද, බුලත් ද ලබා දී, “එම්බල පුරුෂය, නුඹ ‘දූතයෙක්මි’ යි කියන්නෙහිය. කවරෙකුගේ දූතයෙක් ද?” යි විචාළේය. “මහරජතුමනි, මම තෘෂ්ණාවේ දූතයා වෙමි. උදරයේ දූතයා වෙමි. තෘෂ්ණාව මට අණ කොට ‘නුඹ යව’ යි දූත මෙහෙවරෙහි යෙදවීය,” යි පවසා පළමු ගාථා දෙක ප්රකාශ කළේය.
“රථෙසභයෙනි (රජතුමනි), යම් උදරයක් (බඩගින්නක්) සඳහා සතුරෙකුගෙන් වුව ද යමක් ඉල්ලා ගැනීමට දුර බැහැර යත් ද, මම ඒ උදරයේ දූතයා වෙමි. මට නොකිපෙනු මැනවි.”
“රථෙසභයෙනි, සත්ත්වයෝ රෑ දවල් දෙකෙහි යම් උදරයක වසඟයට යත් ද, මම ඒ උදරයාගේ දූතයා වෙමි. මට නොකිපෙනු මැනවි.”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක ප්රකාශ කළේය.
එහි යස්සත්ථා දූරමායන්ති යනු යමක් සඳහා මේ සත්ත්වයෝ තෘෂ්ණාවට වසඟ වී දුර බැහැර ද යති යන අරුතයි. රථෙසභ යනු රථයෙහි සිට යුද්ධ කරන ප්රධාන යෝධයාණෙනි (රජතුමනි) යන්නයි.
රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා, “මෙය සත්යයකි. මේ සත්ත්වයෝ උදරයේ දූතයෝය. තෘෂ්ණාව නිසා හැසිරෙති. තෘෂ්ණාවම මේ සත්ත්වයන් මෙහෙයවයි. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු විසින් මනාප වූ දෙයක්ම කියන ලද්දේය” යි සිතා ඒ පුරුෂයා කෙරෙහි සතුටු වී තුන්වන ගාථාව පැවසීය:
“බමුණ, රතු පැහැති ගවයන් දහසක් ද, ඒ රැලට නායක වෘෂභ රාජයෙකු ද යන මේවා තොපට දෙමි. දූතයෙක් දූතයෙකුට (තවත් දූතයෙකුට) දන් නොදී කෙසේ සිටිම් ද? අපි දු ඒ (උදරයේම) දූතයෝ වෙමු.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව ද පැවසීය.
එහි බ්රාහ්මණ යනු ඇමතීමක් පමණි. රොහිණීනං යනු රතු පැහැයෙන් යුත් ගවයන්ගේ ය. සහ පුඞ්ගවෙන යනු ගව සමූහයට නායක වූ, උවදුරු වළක්වන්නා වූ වෘෂභයෙකු සමඟ ය. මයම්පි යනු මම ද සෙසු සියලු සත්ත්වයෝ ද ඒ උදරයේම දූතයෝ වෙමු. එනිසා උදර දූතයෙකුට සමාන වූ මම උදර දූතයෙකු වූ තොපට කුමක් නිසා නොදෙම් ද? යනුයි. මෙසේ පවසා “මේ පුරුෂයා විසින් ඒකාන්තයෙන්ම මා පෙර නොඇසූ විරූ කරුණක් කියන ලද්දේය” යි සතුටු සිත් ඇතිව ඔහුට මහත් වූ සම්පත් ලබා දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව ගලපා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ ලොල් භික්ෂුව සකෘදාගාමී ඵලයෙහි (පාලියට අනුව) පිහිටියේය. බොහෝ දෙනා සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵලවලට පත් වූහ. “එකල ලොල් පුරුෂයා නම් මේ ලොල් භික්ෂුව ය. භෝජන සුද්ධික රජතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
දසවන දූත ජාතක වර්ණනාවයි.
පළමුවැනි සංකප්ප වර්ගය නිමියේය.
එහි වර්ග උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේය:
සංකප්ප, තිලමුට්ඨි, මණි, සින්ධවාසුක, ජරූදපාන, ගාමණි, මන්ධාතු, තිරීට සහ දූත යන ජාතකයන් ය.
“යථා කෙසා ච මස්සූ ච” යන දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි ආනන්ද බෝධියට මල්මාලා පූජා කරන භික්ෂූන් අරබයා දේශනා කළ සේක. (මේ පිළිබඳ) කතා පුවත කාලිංග බෝධි ජාතකයෙහි මතු සඳහන් වන්නේය. එය වනාහි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් රෝපණය කරන ලද බැවින් ‘ආනන්ද බෝධි’ යයි නම් විය. තෙරුන් වහන්සේ විසින් ජේතවනාරාම දොරකොටුව අසල බෝධිය රෝපණය කළ බව මුළු දඹදිව පුරා පැතිරුණේය. ඉක්බිති එක්තරා ජනපදවාසී භික්ෂූහු “ආනන්ද බෝධියට මල්මාලා පූජා කරන්නෙමු”යි දෙව්රමට පැමිණ බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ, පසුදින සැවැත්නුවරට පිවිස උපුල් මල් ඇති වීදියට ගොස් මල් නොලබා ආපසු පැමිණ ආනන්ද තෙරුන්ට සැල කළාහුය. “ඇවැත්නි! අපි බෝධින් වහන්සේට මල්මාලා පූජා කරන්නෙමු යැයි උපුල් වීදියට ගොස් එක් මලක්වත් නොලැබුවෙමු.” තෙරුන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි! මම ඔබලාට මල් ගෙන එන්නෙමි”යි පවසා උපුල් විකුණන වීදියට ගොස් බොහෝ නිලුපුල් මිටි ඔසවාගෙන අවුත් ඔවුන්ට ලබා දුන් සේක. උන්වහන්සේලා ඒවා රැගෙන බෝධි පූජා කළාහුය. ඒ පුවත අසා දම්සභාවෙහි භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි! ජනපදවාසී භික්ෂූහු පින් මදකමින් උපුල් විකුණන වීදියට ගොස් මල් නොලැබූහ. තෙරුන් වහන්සේ ගිය වහාම (මල්) ගෙන්වාගෙන වැඩියහ” යනුවෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණ කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ (එතැනට) වැඩම කර, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුතුව මෙහි සිටියාහුදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කතාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි! කථා කිරීමට දක්ෂ වූවෝ දැන් පමණක් මල් ලැබුවාහු නොවෙති. පෙරත් ලැබුවාහු ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ සිටුපුත්රයෙක් වී උපන් සේක. එකල ඇතුළු නුවරම එක් විලක නෙළුම් පිපේ. නාසය කැපුණු එක් පුරුෂයෙක් ඒ විල රකී. ඉක්බිති එක් දිනක් බරණැස් නුවර උත්සව කාලය ප්රකාශ කළ කල්හි, මල් පැළඳ උත්සව ක්රීඩා කරනු කැමති සිටුපුත්රයෝ තිදෙනෙක්, “නාසය සිඳුණු තැනැත්තාට අසත්ය වූ වර්ණනා පවසා මල් ඉල්ලන්නෙමු”යි කතිකා කරගෙන, ඔහු නෙළුම් මල් කඩන වේලාවෙහි විල අසලට ගොස් එකත්පසෙක සිටියාහුය.
ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් ඔහු අමතා පළමු ගාථාව පැවසීය.
“හිසකෙස් හා රැවුල කැපූ කැපූ වාරයක් පාසා යළි වැවෙන්නාක් මෙන්, එලෙසින්ම ඔබගේ නාසයද නැවත වැඩේවා! මම ඔබෙන් ඉල්ලමි, මට නෙළුම් මලක් දෙනු මැනවි.”
හෙතෙම ඔහු කෙරෙහි කිපී මලක් නොදුන්නේය.
ඉක්බිති දෙවැන්නා ඔහුට දෙවන ගාථාව පැවසීය.
“යම්සේ සරත් සමයෙහි (වැපිරීම සඳහා) තැන්පත් කළ බීජ කෙතෙහි වැපූ විට මනාව වැඩේද, එලෙසින්ම ඔබගේ නාසයද නැවත වැඩේවා! යාච්ඤා කරමි, මට පියුමක් දෙනු මැනවි.”
එහි සාරදිකං යනු සරත් ඍතුවෙහි ගෙන තැන්පත් කරන ලද සාරවත් බීජ යි. හෙතෙම ඔහුටද කිපී නෙළුම් මලක් නොදුන්නේය.
ඉක්බිති තෙවැන්නා ඔහුට තෙවන ගාථාව පැවසීය.
“මේ දෙදෙනාම නෙළුම් මල් දෙනු ඇතැයි සිතා බොරු දොඩවති. ඔවුහු ඔබගේ නාසය වැඩේවායි කීවත්, නොකීවත් නාසය වැඩීමක් නම් නැත. මිතුර, මම යාච්ඤා කරමි. මට පියුම් දෙනු මැනවි.”
එහි උභොපි පලපන්තෙතෙ යනු මේ දෙදෙනාම බොරු කියති. අපි පද්මානී යනු ‘අපට නෙළුම් දේවි’ යයි සිතා මෙසේ කියති. වජ්ජුං වා තෙ න වා වජ්ජුං යනු ‘නුඹේ නාසය වැඩේවා’යි මෙසේ කීවත්, නොකීවත් ඔවුන්ගේ වචනයෙන් පලක් නැත. කෙසේවත් නාසය වැඩීමක් සිදු නොවේ. අහං (මම) නුඹේ නාසය ගැන කිසිවක් නොකියමි. හුදෙක් යාචාමි (ඉල්ලමි). දෙහි සම්ම පදුමානි යාචිතො යනු යහළුව, මා විසින් ඉල්ලන ලද්දෙහි නෙළුම් මල් දුන මැනවි.
ඒ අසා නෙළුම් විල රකින්නා, “මේ දෙදෙනා විසින් බොරු කියන ලදී. ඔබ විසින් සැබෑ තත්වය පවසන ලදී. එබැවින් නෙළුම් මල් ලැබීමට සුදුසු ඔබය” යයි පවසා, විශාල නෙළුම් මිටියක් ගෙනවුත් ඔහුට දී තමාගේ නෙළුම් විලටම ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව ගලපා නිම කළ සේක. “එකල නෙළුම් මල් ලැබූ සිටුපුත්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
පළමු වන පදුම ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“පාණි චෙ මුදුකො චස්සා” (ඉදින් අත්ල මෘදු වී නම්) යන මේ ගාථා පාඨයෙන් ඇරඹෙන ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙක්හි එක්තරා උත්කණ්ඨිත (පැවිදි දිවිය ගැන කලකිරුණු) භික්ෂුවක් අරභයා වදාළ සේක. ශාස්තෲන් වහන්සේ එම භික්ෂුව ධර්ම සභාවට කැඳවා, “මහණ, ඔබ සැබැවින්ම කලකිරී සිටින්නේදැයි” විචාරා, “එසේය ස්වාමීනි” යැයි පිළිතුරු දුන් කල්හි, “මහණ, ස්ත්රීහු නම් කෙලෙස් වසඟයට යාමෙන් ආරක්ෂා කළ නොහැක්කෝය. අතීතයේ පණ්ඩිතවරු පවා තමන්ගේ දියණිය රැකගැනීමට නොහැකි වූහ. පියා විසින් අතින් අල්ලාගෙන සිටියදීත්, පියාට නොදන්වාම, කෙලෙස් වසඟයට ගොස් පුරුෂයෙකු හා පලා ගියහ” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, බිහිව, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන අවුත් පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා දැහැමින් රට පාලනය කළහ. හෙතෙම සිය දියණියත්, බෑණනුවනුත් යන දෙදෙනාම ඇතුළු මාලිගාවෙහිම පෝෂණය කරමින් සිට, එක් දිනක් ඇමතිවරුන් සමඟ සාකච්ඡා කරමින්, “මගේ ඇවෑමෙන් මාගේ බෑණා රජ වන්නේය. මගේ දියණිය ඔහුගේ අගමෙහෙසිය වන්නේය” යැයි පැවසූහ. පසුකලෙක ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ කල්හි නැවත ඇමතිවරුන් සමඟ සිටින විට, “මාගේ බෑණාට වෙනත් රජෙකුගේ දියණියක් ගෙනෙන්නෙමි. මාගේ දියණියද වෙනත් රාජ කුලයකට සරණ පාවා දෙන්නෙමි. මෙසේ කිරීමෙන් අපට නෑදෑයෝ බොහෝ වන්නාහුය” යැයි පැවසීය. ඇමතිවරු එය පිළිගත්තාහුය.
ඉක්බිති රජතුමා බෑණාට පිටතින් වාසස්ථානයක් දුන් අතර ඇතුළට පිවිසීම තහනම් කළේය. එහෙත් ඔවුහු ඔවුනොවුන් කෙරෙහි පෙම් බැඳි සිත් ඇත්තෝ වූහ. කුමාරයා “කවර උපායකින් රජදුව පිටතට ගෙන්වා ගනිම්දැයි” සිතමින් සිට, “උපායක් ඇතැයි” සිතා කිරිමවට අල්ලසක් දුන්නේය. ඇය “ආර්ය පුත්රය, කුමක් කළ යුතුදැයි” විමසූ විට, “මෑණියනි, රජදුව පිටතට ගෙන්වා ගැනීමට අවස්ථාවක් කෙසේ ලබන්නෙමුදැයි” ඔහු ඇසීය. ඇය “රජදුව සමඟ කතා කොට දැනගන්නෙමියි” කීවාය. “හොඳයි මෑණියනි” යැයි ඔහු පැවසීය. ඇය ගොස් “එන්න දරුව, ඔබේ හිසෙහි උකුණන් අල්ලන්නෙමියි” කියා ඇයව කුඩා පුටුවක හිඳුවා, තමා උස් පුටුවක හිඳගෙන, ඇගේ හිස තමන්ගේ කලවා මත තබාගෙන උකුණන් අල්ලන මුවාවෙන් හිසට නියපොත්තෙන් ඇන්නාය. රජ දියණිය “මැය තමන්ගේ නියෙන් නොඅනියි, මෙය මගේ නැන්දාගේ පුතණුවන් වන කුමාරයාගේ නියෙන් අනින්නකි (පණිවිඩයකි)” යැයි වටහාගෙන, “මෑණියනි, ඔබ කුමාරයා වෙත ගියාදැයි” විමසුවාය. “එසේය දරුව” යැයි ඈ කීවාය. “ඔහු විසින් කුමන පණිවිඩයක් කියන ලදද?” “දරුව, ඔබව පිටතට ගෙන්වා ගැනීමේ උපායක් විමසයි” යනුවෙන් කීවාය. රජදුව “නුවණ ඇත්තා දැනගනු ඇතැයි” සිතා පළමු වන ගාථාව බඳවා, “මෑණියනි, මෙය ඉගෙනගෙන ගොස් කුමාරයාට කියන්නැයි” කීවාය.
“ඉදින් අත්ල මෘදු වේ නම්, හස්තියා මනාව හික්මවා ඇත්තේ නම්, රාත්රිය අඳුරු වී නම්, වැසි ද වසින්නේ වී නම්, එකල්හි (අපගේ අදහස) ඒකාන්තයෙන්ම සඵල වන්නේය.”
ඇය එය පාඩම් කරගෙන කුමාරයා වෙත ගොස්, “මෑණියනි, රජදුව කුමක් කීවාදැයි” ඇසූ කල්හි, “ආර්ය පුත්රයනි, වෙනත් කිසිවක් නොකියා මෙම ගාථාව එවූහ” යැයි පවසා ඒ ගාථාව කීවාය. කුමාරයා එහි අර්ථය වටහාගෙන, “යන්න මෑණියනි” යැයි කියා ඇය පිටත් කර හැරියේය.
ගාථාවේ අර්ථය මෙසේය: ඉදින් ඔබගේ එක් සුළු උපස්ථායකයෙකුගේ අත මාගේ අත මෙන් මෘදු වේ නම් (පාණි චෙ මුදුකො), ඉදින් ඔබට නොසෙල්වී සිටිය හැකි අයුරින් පුහුණු කළ (සුකාරිතො) එක් ඇතෙක් සිටී නම්, ඉදින් අංග සතරකින් යුක්ත වූ අතිශයින් ඝන අන්ධකාරයක් (අන්ධකාරො) පවතින යම් දිනයක් වේද, එදින වැසිද වසින්නේ නම් (වස්සෙය්ය), එබඳු කාලයකදී මේ කරුණු සතර එකට යෙදීමෙන් ඒකාන්තයෙන්ම ඔබගේ බලාපොරොත්තු මුදුන්පත් වන්නේය (අථ නූන තදා සියා).
කුමාරයා ඒ අර්ථය තතු පරිදි දැනගෙන, රූමත් මෘදු අතක් ඇති එක් සුළු උපස්ථායකයකු සූදානම් කරවා, මඟුල් ඇත්ගොව්වාට අල්ලස් දී ඇතා නොසෙල්වී සිටින අයුරින් පුරුදු කරවා, සුදුසු වේලාව පැමිණෙන තුරු බලා සිටියේය.
ඉක්බිති එක් කළුවර පෝ දිනක මධ්යම රාත්රිය වූ කල මහා ඝන වැස්සක් වැස්සේය. කුමාරයා “දැන් මේ රජදුව කියන ලද දිනයයි” සිතා, ඇතා පිට නැගී, මෘදු අත් ඇති සුළු උපස්ථායකයා ඇතු පිට තමා ඉදිරිපිට හිඳුවාගෙන ගොස්, රජගෙදර අහස් මිදුලට (open terrace) මුහුණලා ඇති තැනක ඇතා මහා බිත්තියට හේත්තු කරවා, වා කවුළුව ළඟට වී වැස්සේ තෙමෙමින් සිටියේය. රජතුමාද දියණිය රකිමින් අන් තැනක නිදන්නට නොදී තමන් ළඟ කුඩා ඇඳක නිදි කරවයි. ඇයද “අද කුමාරයා එන්නේය” යැයි දැන නොනිදාම වැතිර සිට, “පියාණනි, නානු කැමැත්තෙමි” යැයි කීවාය. රජතුමා “එන්න දරුව” යැයි ඇගේ අතින් අල්ලාගෙන වා කවුළුව සමීපයට කැඳවාගෙන ගොස්, “දරුව නාන්න” යැයි කියා ඇයව ඔසවා වා කවුළුවෙන් පිටත ඇති පද්මයක් වැනි වූ තැනෙහි (පඩිය මත) තබා ඇගේ එක් අතකින් අල්ලාගෙන සිටියේය. ඇය නාන අතරතුරම කුමාරයා වෙත අත දිගු කළාය. ඔහු ඇගේ අතින් ආභරණ ගළවා උපස්ථායකයාගේ අතෙහි පළඳවා, ඔහු ඔසවා රජදුව සිටි ස්ථානයෙහි තැබීය. ඇය උපස්ථායකයාගේ අත ගෙන පියාගේ අතෙහි තැබුවාය. රජු (ඒ සිය දියණියගේ අත යැයි සිතා) ඔහුගේ අත අල්ලාගෙන දියණියගේ අත අතහැරියේය. ඇය අනිත් අතින්ද ආභරණ ගළවා උපස්ථායකයාගේ දෙවන අතේ පළඳවා, පියා අතෙහි තබා කුමාරයා සමඟ පලා ගියාය. රජතුමා “මේ මගේ දුවය” යන හැඟීමෙන්, ඒ දරුවා (උපස්ථායකයා) නා අවසන් වූ පසු සිරියහන් ගැබෙහි නිදි කරවා දොර වසා සීල් තබා ආරක්ෂාව යොදා, තමන්ගේ සයනයට ගොස් නිදාගත්තේය.
පසුදින පහන් වූ පසු රජතුමා දොර විවර කොට බැලූ කල ඒ පිරිමි දරුවා දැක, “මේ කවරෙක්දැයි” විචාළේය. ඔහු කුමාරයා සමඟ රජදියණිය ගිය බව විස්තර කළේය. රජතුමා විපිළිසර වී (පසුතැවිල්ලට පත්ව), “අතින් අල්ලාගෙන සිටියදීත් ස්ත්රීන් නම් රැකිය නොහැකිය. මෙසේ ඔවුන් ආරක්ෂා රහිත අය වෙති” යැයි සිතා ඉතිරි ගාථා දෙක පැවසීය.
“කිසි කලෙක තෘප්තිමත් නොවන (අනලා), මෘදු වූ වචන ඇති (මුදුසම්භාසා), පිරවිය නොහැකි ගංගා සමාන වූ (දුප්පූරා තා නදීසමා), යම් ස්ත්රීහු වෙත්ද, ඔවුන්ගේ ස්වභාවය දැනගෙන (විදිත්වාන), ඔවුන් (නිරයේ) ගිලෙති (සීදන්ති), එබැවින් දුරින්ම දුරු කළ යුතුය (ආරකා පරිවජ්ජයෙ).”
“මේ ස්ත්රීහු යම් පුරුෂයෙකු කැමැත්තෙන් හෝ ධන ලෝබයෙන් හෝ ඇසුරු කරත්ද, ගින්න තමා උපන් තැන දවන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ඒ පුරුෂයා වහා දවා අළු කර දමති.”
එහි අනලා යනු: මොළොක් වචනයෙන් යුතු වුවද ස්ත්රීය සතුටු කළ නොහැකිය. කොපමණ පුරුෂයන් ඇසුරු කළත් ස්ත්රීන්ට ඇතිවීමක්, සෑහීමක් නැත. එහෙයින් ස්ත්රීහු ‘අනලා’ නම් වෙති. මුදුසම්භාසා යනු: හදවත දැඩි වුවද ස්ත්රීන්ගේ වචනය මෘදුය. දුප්පූරා තා නදීසමා යනු: ගංගාවක් ගලා එන ජලයෙන් පිරවීම දුෂ්කර වන්නා සේම, ස්ත්රිය විඳින ලද මෛථුන සේවනය (ලිංගික ඇසුර) ආදියෙන් කිසිදා සෑහීමකට පත් නොවන හෙයින් ඇගේ ආශාව පිරවීම අපහසුය. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී:
“මහණෙනි, කරුණු තුනකින් තෘප්තියකට නොපැමිණි, පසුබැසීමක් නැති මාතුගාමයා (ස්ත්රිය) කලුරිය කරයි. ඒ කරුණු තුන කවරේද යත්?
සීදන්ති යනු: අටමහා නරකාදියෙහිද, දහසය වැදෑරුම් ඔසුපත් නිරයෙහිද ගිලෙති. ආරකා පරිවජ්ජයෙ යනු: මේ ස්ත්රීහු මෙසේ අතෘප්තිමත්ව කලුරිය කොට නිරයෙහි ගිලෙති. තමන් එසේ ගිලෙමින් අන් කවරෙකුට සැප පිණිස වන්නාහුදැයි දැන, නුවණැති පුරුෂයා ඔවුන් දුරින්ම දුරු කළ යුතුය. ඡන්දසා වා ධනෙන වා යනු: තමන්ගේ කැමැත්තෙන් හෝ, ප්රේමයෙන් හෝ, රැකියාවක් කොට උපයා දෙන ධනය හේතුවෙන් හෝ යම් පුරුෂයකු ඒ ස්ත්රීන් ඇසුරු කරත්ද; ජාතවෙදො යනු: ගින්නයි. යම්සේ ගින්න තමා හටගත් තැන දවයිද, එසේම මේ ස්ත්රීහු තමන් ඇසුරු කරන, ධනයෙන් හා ගුණ නුවණින් යුක්ත වූ පුරුෂයාගේ සියලු ධනාදිය විනාශ කරමින් ඔහු වහා විනාශ කර දමති.
“ස්ත්රීන්ගේ වසඟයට ගිය බලවත් අයද දුබලයෝ වෙති. ශක්තිවන්තයෝද පිරිහෙති. ඇස් ඇත්තෝ (නුවණැත්තෝ) අන්ධයෝ වෙති.”
“ස්ත්රීන්ගේ වසඟයට ගිය ගුණවන්තයෝ ද ගුණ නැත්තෝ වෙති. ප්රඥාවන්තයෝ ද පිරිහෙති. පමා වූවාහු (කෙලෙස්) බන්ධනයෙහි වැටී දුක් විඳිති.”
“ස්ත්රීන්ට වසඟ වී පමා වූවහුගේ ඉගෙනීමද, තපසද, ශීලයද, සත්යයද, ත්යාගයද, සිහියද, ප්රඥාවද, මංපහරන්නෙකු මෙන් ඔවුහු විනාශ කර දමති.”
“ගින්න විසින් දර ගොඩක් දවා අළු කරන්නාක් මෙන්, පමා වූ තැනැත්තාගේ යසසද (පිරිවර), කීර්තියද, ධෛර්යයද, ශූර බවද, උගත්කමද, නුවණද යන මේ සියල්ල (ස්ත්රීන් විසින්) විනාශ කර දමනු ලැබේ.”
මෙසේ පවසා මහාබෝධිසත්ත්වයෝ, “මා විසින් මාගේ බෑණනුවන් ද පෝෂණය කළ යුතුය” යැයි සිතා, මහත් වූ සත්කාර පවත්වා දියණිය ඔහුටම සරණ පාවා දී ඔහු යුවරජ තනතුරෙහි පිහිටුවූහ. ඔහු ද මාමාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යත්වයට පත් විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව ගලපා නිම කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ඒ කලකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල්හි රජව උපන්නේ දැන් බුදු වූ මම ම වෙමි”යි තමන් වහන්සේ හඳුන්වා දුන් සේක.
දෙවන වූ මුදුපාණි ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“අභිජ්ජමානෙ වාරිස්මිං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ එක් උකටලී වූ (සසුන ගැන කළකිරුණු) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. දම්සභාවට කැඳවාගෙන එනු ලැබූ ඒ භික්ෂුව ඇමතූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, “සැබෑද මහණ, නුඹ සසුන ගැන කළකිරුණෙහිදැයි” විචාරා, “එසේය ස්වාමීනි”යි කී කල්හි, “මහණ, මේ ස්ත්රීහු නම් පෙර පිරිසිදු සත්ත්වයන්ද කෙලෙසූහ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජතුමා දරුවන් නොමැති බැවින් තමන්ගේ ස්ත්රීන්ට පුතෙකු ප්රාර්ථනා කරන ලෙස කීවේය. ඒ ස්ත්රීහු පුතුන් පැතූහ. මෙසේ දිගු කාලයක් ගිය කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ බ්රහ්ම ලෝකයෙන් චුත වී අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් සේක. ඒ කුමරුවා උපන් හැටියේම නාවා කිරි පෙවීම පිණිස කිරිමවකට දුන්නාහුය. හෙතෙම කිරි බොමින් හඬන්නට විය. ඉක්බිති කුමරු අන් ස්ත්රියකට දුන්නේය. ස්ත්රියකගේ අතට ගිය කුමරා නිහඬ නොවීය. ඉක්බිති කුමරු පිරිමි සේවකයෙකුට දුන්හ. ඔහු ගත් පමණින්ම කුමරු නිහඬ විය. එතැන් පටන් පුරුෂයෝම ඔහුව ගෙන හැසිරෙති. කිරි පොවන විට දොවා පොවති. නැතහොත් තිරයක් අතරින් තන පුඩුව කටෙහි තබති. ඒ නිසා ඔහුට ‘අනිත්ථිගන්ධ කුමාරයා’ (ස්ත්රී ගන්ධය නොඉවසන කුමාරයා) යැයි නමක් තැබූහ. වැඩෙන්නා වූ ඔහුට පසු කලෙකත් ස්ත්රීන් දැකීමට නොහැකි විය. ඒ නිසා රජතුමා ඔහුට වෙන් වෙන්ව හිඳිනා තැන් ආදියද, ධ්යාන වැඩීමට සුදුසු ගෙයක්ද කරවීය.
කුමරු සොළොස් හැවිරිදි වියට පත් කල රජතුමා, “මට වෙනත් පුතෙක් නැත. මේ තෙමේ කම් සුව නොවළඳයි. රාජ්යයටද කැමති නොවන්නේය. මගේ පුතා ඉතා අපහසුවෙන් ලබා ගත් කෙනෙකි” යයි සිතුවේය. ඉක්බිති නැටුම්, ගැයුම් හා වැයුම්හි දක්ෂ, පුරුෂයන්ව වසඟයට ගෙන පොළඹවා ගැනීමට හැකියාව ඇති එක් තරුණ නිළියක් රජු වෙත එළඹ, “දේවයන් වහන්ස! කුමක් සිතන්නාහුදැයි” ඇසුවාය. රජතුමා ඒ කාරණාව කීවේය. “දේවයන් වහන්ස! කමක් නැත, මම ඔහුව පොළඹවා කම් රසය දැනීමට සලස්වන්නෙමි”යි ඈ කීවාය. “ඉදින් මගේ පුත් අනිත්ථිගන්ධ කුමාරයාව පොළඹවා ගන්නට හැකි වන්නෙහි නම් ඔහු රජ වන්නේය. නුඹ අගමෙහෙසිය වන්නෙහිය” යැයි රජු කීවේය. ඈ, “දේවයන් වහන්ස! එය මට බාරයි. නුඹ වහන්සේ ඒ ගැන නොසිතනු මැනව”යි කියා ආරක්ෂක මිනිසුන් කරා එළඹ, “මම අලුයම් කාලයෙහි අවුත් රාජපුත්රයා නිදන ධ්යානාගාරයෙන් පිටත සිට ගායනා කරන්නෙමි. ඉදින් ඔහු කිපෙයි නම් මට කියව, මම ඉවත්ව යන්නෙමි. ඉදින් අසා සිටියි නම් මා ගැන වර්ණනා කරව”යි කීවාය. ඔවුහු “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තාහුය.
ඈ ද අලුයම් කාලයෙහි ඒ ප්රදේශයෙහි සිට වීණා හඬින් ගී හඬද, ගී හඬින් වීණා හඬද නොඉක්මවා මිහිරි ස්වරයෙන් ගායනා කළාය. කුමරා එය අසමින්ම නිදා ගත්තේය. දෙවන දවසේද ඊට වඩා ආසන්නයේ සිට ගායනා කරන්නට අණ කළේය. ඊළඟ දවසේ ධ්යානාගාරය ඇතුළෙහි සිට ගයන්නට අණ කළේය. පසුදින තමන් ළඟ සිට ගයන්නට අණ කළේය. මෙසේ ක්රම ක්රමයෙන් තෘෂ්ණාව උපදවා, මෛථුන සේවනයෙහි යෙදී පංචකාමයෙහි රසය දැන, “ස්ත්රියක නම් අන් අයට නොදෙන්නෙමි”යි කඩුව ගෙන ඇතුල් වීථියට බැස පුරුෂයින් ලුහුබඳිමින් හැසිරෙන්නට විය. ඉක්බිති රජතුමා කුමාරයා අල්ලවාගෙන, ඒ කුමාරිකාව සමග නගරයෙන් නෙරපා හැරියේය. දෙදෙනාම කැලයට පිවිස, ගඟ පහළට ගොස් එක් පැත්තකින් ගඟත්, එක් පැත්තකින් මුහුදත් ඇති ලෙස ඒ දෙක අතරෙහි අසපුවක් තනාගෙන වාසය කළාහුය. කුමාරිකාව අසපුවේ හිඳ අල මුල් ආදිය උයයි. බෝසතාණන් වහන්සේ වනයෙන් පලාඵල ගෙන එයි.
ඉක්බිති එක් දිනක් කුමරා පලවැල සඳහා ගිය කල්හි, මුහුද මැද දිවයිනක සිටි එක් තාපසයෙක් පිඬු සිඟීම පිණිස අහසින් යන්නේ දුම් පිටවෙනු දැක අසපුව ළඟට බැස්සේය. ඉක්බිති ඈ “බත් ඉදෙන තුරු හිඳගන්නැ”යි ඒ තවුසාට කියා හිඳුවා, ස්ත්රී මායම් පෙන්වා පොළඹවාගෙන ලෝකාස්වාද රතියෙහි යෙදී ධ්යානය නැති කොට මොහුගේ බ්රහ්මචරියාව අතුරුදහන් කළාය. හෙතෙම පියාපත් සිඳින ලද කපුටෙක් මෙන් එතැනින් ඉවත්ව යන්නට නොහැකි වී එදින එහිම සිටියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ එනු දැක හෙතෙම වේගයෙන් මුහුද දෙසට පලා ගියේය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ, “මොහු මගේ සතුරෙකැ”යි සිතා කඩුව ඔසවාගෙන ඔහුව ලුහුබැන්දේය. තාපසයා අහසට නගින ආකාරයක් දක්වා මුහුදට වැටුණේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “මේ තාපසයා අහසින් එන්නට ඇත. ධ්යානය පිරිහී ඇති බැවින් මුහුදට වැටුණේය. දැන් මා විසින් මොහුට පිහිට වීම වටී” යයි සිතා, වෙරළ අසල සිට මෙම ගාථාවන් පැවසූහ.
“වෙනස් නොවන, කම්පා නොවන මේ ජලයෙහි (සයුරෙහි) ජලය ස්පර්ශ නොකොට තෙමේ අහසින් සෘද්ධියෙන්ම අවුත්, ස්ත්රිය හා එක්ව මෛථුන සේවනයෙහි යෙදී (ධ්යානය පිරිහීමෙන්) මහ මුහුදෙහි ගිලෙන්නෙහිය.”
“මේ ස්ත්රීහු කාමයෙන් පුරුෂයන් පොළඹවන්නෝය. මහා මායා ඇත්තෝය. බඹසර නම් වූ උතුම් හැසිරීම විනාශ කොට පුරුෂයන් අපායේ ගිල්වති. මෙය දැන ඇය දුරින්ම දුරු කරන්නේය.”
“මේ ස්ත්රීහු කැමැත්තෙන් හෝ ධන හේතුවෙන් හෝ යම් පුරුෂයෙකු ඇසුරු කෙරෙත් ද, තමා සිටි තැන දවන ගින්න සේ තමන්ව සේවනය කළ තැනැත්තාව වහා දවාලති.”
යනුවෙන් මේ ගාථාවන් වදාළහ.
එහි අභිජ්ජමානෙ වාරිස්මිං යනු නොසෙල්වෙන, කම්පා නොවන මේ ජලයෙහි හෙවත් සයුරෙහි, ජලය ස්පර්ශ නොකොට තමා අහසින් සෘද්ධියෙන්ම අවුත් යන්නයි. මිස්සීභාවිත්ථියා යනු ලෝක ධර්ම වශයෙන් හෙවත් මෛථුන සේවනයෙන් ස්ත්රීය සමග මිශ්ර වීමයි. ආවට්ටනී මහාමායා යනු මේ ස්ත්රීහු නම් කාමය නැමති පෙළඹවීමෙන් පුරුෂයින්ව පොළඹවන්නා වූ ද, අනන්ත ස්ත්රී මායම්වලින් යුක්ත වූ ද බැවින් ‘මහාමායා’ නම් වෙති. මේ බව මෙසේ වදාරා ඇත:
“ස්ත්රීහු මායාවකි. මිරිඟුවකි. ශෝකයකි. රෝගයකි. උවදුරකි. කර්කශ බන්ධනයකි. මර උගුලකි. ගුහාවක් බඳුය. ඔවුන් කෙරෙහි යම් පුරුෂයෙක් විශ්වාසය තබයි ද, හෙතෙම මිනිසුන් අතර අධම පුරුෂයෙකි.” (ජාතක 2.21.118)
යනුවෙන් වදාරන ලදී.
බ්රහ්මචරියවිකොපනා යනු ශ්රේෂ්ඨ හැසිරීම වූ, මෛථුනයෙන් වැළකීම නම් වූ බ්රහ්මචර්යාව කඩ කරන්නීය යන්නයි. සීදන්ති යනු මේ ස්ත්රීහු සෘෂිවරුන්ගේ බඹසර කඩ කිරීමෙන් ඔවුන්ව අපායවල ගිල්වති. ඉතිරිය පෙර ක්රමයෙන්ම යොදා ගත යුතුය.
බෝසතාණන් වහන්සේගේ මේ වචන අසා තාපසයා මුහුද මැද සිටිමින්ම නැසුණු ධ්යානය නැවත උපදවාගෙන අහසින්ම තමන්ගේ වාසස්ථානයට ගියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “මෙතරම් බර වූ ශරීරයක් ඇති මේ තාපසයා ඉඹුල් පුළුන් රොදක් මෙන් අහසින් ගියේය. මා විසින්ද මොහු මෙන් ධ්යාන උපදවා අහසින් හැසිරීම වටී” යැයි සිතූහ. ඔහු අසපුවට ගොස් ඒ ස්ත්රිය මිනිස් වාසයට ගෙන ගොස්, “නුඹ කැමති තැනකට යන්නැ”යි කියා යවා, වනයට පිවිස සිත්කළු භූමි භාගයක අසපුවක් තනාගෙන තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව, කසිණ භාවනා කොට අභිඥා සමාපත්ති උපදවාගෙන ජීවිතාන්තයේ බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා සත්ය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමා කළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර ඒ කළකිරුණු භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල අනිත්ථිගන්ධ කුමාරයා වූයේ මම ම” යයි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ චූළපලොභන ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
‘පනාදො නාම සො රාජා’ (පනාද නම් වූ ඒ රජතෙම) යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ගංගා තීරයෙහි වැඩසිටින සේක් භද්දජි තෙරුන්ගේ ආනුභාවය අරබයා වදාළ සේක. එක් සමයක බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වස් වැස, “භද්දජි කුමාරයාට සංග්රහ කරමි” යි සිතා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවේ හැසිරෙමින් භද්දිය නගරයට වැඩමවා, කුමාරයාගේ නුවණ මුහුකුරා යන තෙක් ජාතියා වනයෙහි තෙමසක් විසූ සේක. භද්දජි කුමාරයා මහත් යස පිරිවර ඇති, අසූ කෝටියක් ධනය ඇති භද්දිය සිටුතුමාගේ එකම පුත්රයා ය. ඔහුට තුන් ඍතුවට ඔබින ප්රාසාද තුනක් විය. හෙතෙම එක් එක් ප්රාසාදයක සිව් මසක් බැගින් වාසය කරයි. එකක වාසය කොට නාටක ස්ත්රීන් පිරිවරා මහත් යසසින් යුතුව අනෙක් ප්රාසාදයකට යයි. ඒ අවස්ථාවෙහි “කුමාරයාගේ සම්පත් බලන්නෙමු” යි මුළු නුවරම කැළඹෙයි. ප්රාසාද අතරෙහි (නරඹන්නන් සඳහා) චක්ර මත චක්ර ද, මැසි මත මැසි ද බඳිති.
ශාස්තෲන් වහන්සේ තෙමසක් වාසය කොට “අපි යන්නෙමු” යි නගරවාසීන්ට දැන්වූ සේක. නගර වැසියෝ “ස්වාමීනි, හෙට දිනයේ වැඩම කරනු මැනව” යි ශාස්තෲන් වහන්සේට ඇරයුම් කොට, පසුදින බුදුපාමොක් මහ සඟනට මහා දානයක් සකස් කොට, නුවර මැද මණ්ඩපයක් තනා අලංකාර කොට අසුන් පනවා කාලය දැන්වූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා එහි වැඩමවා අසුන් ගත් සේක. මිනිස්සු මහා දන් දුන්හ. ශාස්තෲන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයෙහි මිහිරි ස්වරයෙන් අනුමෝදනාව ඇරඹූ සේක. ඒ අවස්ථාවෙහි භද්දජි කුමාරයා ද ප්රාසාදයෙන් ප්රාසාදයට යයි. ඔහුගේ සම්පත් දැකගැනීමට එදින කිසිවෙක් නොපැමිණියාහු ය; තමන්ගේ පිරිවර ජනයා පමණක් පිරිවරා ගත්හ. හෙතෙම මිනිසුන්ගෙන්, “වෙනදා මා ප්රාසාදයෙන් ප්රාසාදයට යන විට මුළු නුවරම කැළඹෙයි. චක්ර මත චක්ර ද මැසි මත මැසි ද බඳිති. අද මගේ මිනිසුන් හැර අනික් කිසිවෙක් නැත. කාරණය කුමක්දැයි” විමසීය. “ස්වාමීනි! සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ නගරය ඇසුරු කොට තෙමසක් වැස අදම වැඩම කරවන සේක. උන්වහන්සේ දන් වළඳා නිමවා මහජනයාට දම් දෙසන සේක. සියලු නගරවාසීන් උන්වහන්සේගේ දහම් කථාව අසති” යි කීහ. ඔහු “එසේනම් එව, අපිත් අසන්නෙමු” යි සියලු ආභරණවලින් සැරසී මහත් පිරිවර සමග එළඹ, පිරිස් කෙළවර සිට බණ අසමින් සිටියදීම, සියලු කෙලෙස් නසා අග්ර ඵලය වූ රහත් භාවයට පැමිණියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ භද්දිය සිටුතුමා අමතා “මහා සිටුවරය, ඔබේ පුතා අලංකාරයෙන් සැරසීගෙනම ධර්ම කථා අසමින් රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. එබැවින් මොහුට අදම පැවිදි වීම හෝ පිරිනිවන් පෑම හෝ වටී” යයි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි! මගේ පුතා පිරිනිවන් පෑමෙන් කම් නැත (පිරිනිවන් පෑමට ඉඩ නොදෙනු මැනවි). ඔහුව පැවිදි කරනු මැනවි. පැවිදි කරවා උන්වහන්සේ ද රැගෙන හෙට අපගේ නිවසට වැඩම කරනු මැනවි” යි කීය. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඇරයුම ඉවසා වදාරා කුලපුත්රයා සමග විහාරයට වැඩමවා පැවිදි කරවා උපසම්පදාව දුන් සේක. උන්වහන්සේගේ මව්පිය දෙදෙනා සතියක් මුළුල්ලෙහි මහත් සත්කාර කළහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ සතියක් වැඩවාසය කොට කුලපුත්රයා (භික්ෂුව) රැගෙන චාරිකාවේ හැසිරෙමින් කෝටිගාමයට වැඩම කළ සේක. කෝටිගාම වැසියෝ බුදුපාමොක් මහ සඟනට මහ දන් දුන්හ. ශාස්තෲන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයේ අනුමෝදනාව ඇරඹූ සේක. කුලපුත්රයා (භද්දජි තෙරුන්) අනුමෝදනාව කරන වේලාවෙහි ගමෙන් බැහැරට ගොස් “ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩම කළ විටම නැගී සිටින්නෙමි” යි සිතා ගංතෙර සමීපයෙහි එක් ගසක් මුල ධ්යානයට සමවැද වැඩහුන් සේක. මහලු තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කළ කල්හි ද නොනැගිට, ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩම කළ කල්හිම නැගී සිටි සේක. පෘතග්ජන භික්ෂූහු “මොහු පෙර ගිහි කල මෙන්, පැවිදි වී මහතෙරුන් වහන්සේලා එන කල්හි දුටුවත් නොනැගිටියි” කියා කිපුණාහු ය.
කෝටිගාම වැසියෝ නැව් අඟුලක් බැන්දාහුය. ශාස්තෲන් වහන්සේ අඟුලෙහි වැඩසිට “භද්දජි කොහිදැ”යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි! ඒ භික්ෂුව මෙහිම සිටියි” යි කීහ. “භද්දජි! එන්න, අප සමග එකම නැවකට නැගෙන්න” යැයි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද අහසට නැගී (සෘද්ධියෙන් පැමිණ) එකම නැවෙහි සිටි සේක. ඉක්බිති ගඟ මැදට ගිය කල්හි ශාස්තෲන් වහන්සේ “භද්දජි! නුඹ විසින් මහාපනාද රජ කල්හි විසූ ප්රාසාදය කොහිදැයි” ඇසූ සේක. “ස්වාමීනි! මේ ස්ථානයේ ගිලී ඇතැ”යි කීය. පෘතග්ජන භික්ෂූහු “භද්දජි තෙරුන් වහන්සේ අන්ය දෙයක් (බොරු/විකාරයක්) පවසති” යි කීහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ “එසේනම් භද්දජි! සබ්රහ්මචාරීන්ගේ සැකය සිඳලව”යි වදාළ සේක. ඒ අවස්ථාවෙහි තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෲන් වහන්සේට වැඳ සෘද්ධි බලයෙන් ගොස් ප්රාසාදයෙහි කොත් කැරැල්ල ඇඟිල්ලෙන් අල්ලාගෙන, විසිපස් යොදුනක් පමණ වූ ප්රාසාදය ගෙන අහසට පැන නැගුණාහ. ඉහළට පැන නැගුණ ද ප්රාසාදය (කොටසක් දිය යට වූ නිසා) යට සිටියවුන්ට ප්රාසාදය බිඳී ගියාක් මෙන් පෙනුණේය. උන්වහන්සේ එතැන් සිට තවත් එක් යොදුනක්, දෙකක්, තුනක් වශයෙන් විසි යොදුනක් දක්වා දියෙන් ප්රාසාදය එසවූ සේක. ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ පෙර ආත්මයේ ඤාතිවරු ප්රාසාදයට ලෝභයෙන් මසුන්, ඉබ්බන්, නයි, මැඩියන් වී ඒ ප්රාසාදයෙහිම උපන්නාහු, ප්රාසාදය ඔසවද්දී පෙරළි පෙරළී දියටම වැටුණාහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ වැටෙන්නා වූ ඒ ඤාතීන් දැක “භද්දජි! තොපගේ ඤාතීන් ක්ලාන්ත වෙති (ව්යසනයට පත්වෙති)” යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෲන් වහන්සේගේ වචන අසා ප්රාසාදය අතහැරිය සේක. ප්රාසාදය පළමු තිබූ තැනම පිහිටියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ගඟෙන් එතෙරට වැඩි සේක. ඉක්බිති උන්වහන්සේට ගංතෙරම අසුනක් පැනවූහ. උන්වහන්සේ පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයේ තරුණ සූර්යයෙකු මෙන් රැස් විහිදුවමින් වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති භික්ෂූහු “ස්වාමීනි! මේ ප්රාසාදය භද්දජි තෙරුන් වහන්සේ විසින් කවර කාලයක පරිහරණය කරන ලද්දක්දැ”යි විචාළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහාපනාද රජ කාලයෙහි” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස විදේහ රටේ මිථිලා නුවර “සුරුචි” නම් රජෙක් විය. ඔහුගේ පුතා ද සුරුචි ම විය. ඔහුගේ පුතා වනාහි “මහාපනාද” නම් විය. ඔවුහු මේ ප්රාසාදයම ලැබූහ. මේ ප්රාසාදය ලැබීමට හේතු වූ පූර්ව කර්මය මෙයයි: පිය පුතු දෙදෙනා උණබට හා දිඹුල් ලීවලින් පසේ බුදුවරයෙකුට වැඩසිටීමට පන්සලක් කරවූහ. මේ ජාතක කථාවෙහි සියලු අතීත විස්තරය ප්රකීර්ණක නිපාතයෙහි සුරුචි ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 489) මතු සඳහන් වන්නේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධත්වයට පත්ව මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
“පනාද නම් වූ ඒ රජුගේ යම් ප්රාසාදයක් වී ද, එහි ස්වර්ණමය ටැම් විය. එය හරහට (පළලින්) ඊතල දහසයක් විදින දුර ප්රමාණය ද, උසින් ඊතල දහසක් විදින දුර ප්රමාණය ද විය.”
“ඊතල දහසක් පමණ උසැති (විවිධ කොටස් ඇති), මහල් සියයකින් යුත්, කොඩිවලින් අලංකෘත වූ, නිල් මැණික්වලින් නිම කරන ලද ඒ ප්රාසාදයෙහි, ගාන්ධර්වයෝ (නළුවෝ) හයදහසක් සත් ආකාරයකින් නැටූහ.”
“භද්දජි! ඔබ යමක් කියයි ද, එකල එය එසේම විය. එකල (ඒ ප්රාසාදය කරවූ) ඔබේ වතාවත් කරන්නා වූ ශක්රයා වූයේ මම වෙමි.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි යූපො යනු ප්රාසාදයයි. තිරියං සොළසුබ්බෙධො යනු පළලින් ඊතල දාසයක් වැටෙන දුර ප්රමාණයට පළල් විය යන්නයි. උද්ධමාහු සහස්සධා යනු උසින් ඊතල දහසක් ගමන් කරන දුර ප්රමාණයට උස් විය යන්නයි. ඊතල දහසක ගමන ගණන් වශයෙන් යොදුන් විසිපහක් පමණ වෙයි. එහි පළල වනාහි අඩ යොදුනක් (යොදුන් භාගයක්) පමණ වෙයි.
සහස්සකණ්ඩො සතගෙණ්ඩූ යනු දහසක් ඊතල ගමන් කරන දුර ප්රමාණයක් උස ඇති ඒ ප්රාසාදය මහල් සියයකින් යුක්ත විය යන්නයි. ධජාලූ යනු කොඩිවලින් යුක්ත බවයි. හරිතාමයො යනු නිල් මැණික්වලින් (පවුරුවලින්) වට කරන ලද බවයි. අටුවාවෙහි වනාහි, “සමාලුහරිතාමයො” යන පාඨය ද ඇත. එහි අර්ථය නම් නිල් මැණික්වලින් කළ දොර උළුවහු සහ කවුළු ඇති බවයි. සමාලූ යනු දොර උළුවහු සහ කවුළුවලට නමකි. ගන්ධබ්බා යනු නළුවෝය. ඡ සහස්සානි සත්තධා යනු නළුවෝ හයදහසක් කණ්ඩායම් හතකට බෙදී ඔහුගේ ප්රාසාදයෙහි සත් තැනෙක රජතුමාට ප්රීතිය ඇති කරවීම පිණිස නැටූහ යන අර්ථයයි. ඔවුහු මෙසේ නැටුව ද රජතුමාට සිනාගැන්වීමට නොහැකි වූහ. ඉක්බිති ශක්ර දේවේන්ද්රයා දිව්ය නළුවකු එවා නාට්යයක් කරවීය. එකල මහාපනාද රජ සිනාසුණේය.
යථා භාසසි, භද්දජි යනු “භද්දජි! නුඹ විසින් මහාපනාද රජ කාලයේ විසූ ප්රාසාදය කොහිදැ”යි ඇසූ කල්හි “ස්වාමීනි, මේ ස්ථානයෙහි ගිලී ඇතැ”යි කියන්නා වූ භද්දජි තෙරුන් විසින්, එකල තමන් උදෙසා ඒ ප්රාසාදය පහළ වූ බවත්, (තමන්) මහාපනාද රජු වූ බවත් ප්රකාශ කළේ වෙයි. ඒ කථාව නිමිති කොටගෙන ශාස්තෲන් වහන්සේ, “භද්දජි, ඔබ යමක් කියයි ද, එකල එය එසේම විය. එකල ඔබගේ කය වෙහෙසා කරන කටයුතු (වෙය්යාවච්ච) කරන්නා වූ ශක්ර දේවේන්ද්රයා වූයේ මම ය” යි වදාළ සේක. ඒ මොහොතේ පෘතග්ජන භික්ෂූහු නිසැක වූහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වපර සන්ධි ගළපා වදාළ සේක. “එකල මහාපනාද රජු වූයේ දැන් මේ භද්දජි තෙරුන් ය. ශක්රයා වූයේ මම ම ය”.
මහාපනාද ජාතක වර්ණනාව සිව්වැනි ය.
“දිස්වා ඛුරප්පෙ” (ඊතල දැක) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි වීර්යය අත්හළ එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් අරබයා වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන් “මහණ, සැබෑවටම ඔබ වීර්යය අත්හළේදැයි” විචාරා, “එසේය, ස්වාමීනි” යැයි පැවසූ කල්හි, “මහණ, කුමක් නිසා නුඹ නිවනට පමුණුවන සසුනෙහි පැවිදි වී මෙසේ වීර්යය අත්හළෙහිද? පැරණි නුවණැත්තෝ නෛර්යාණික නොවන (නිවනට මඟ නොවන) ස්ථානයෙහිත් වීර්යය කළාහුය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ වන ආරක්ෂක කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පත්වූයේ, පන්සියයක් පුරුෂයන් පිරිවරාගෙන වන ආරක්ෂකයන් අතරෙහි සියල්ලන්ට නායකව වනය අද්දර එක් ගමක වාසය කළේය. හෙතෙම කුලිය ගෙන මිනිසුන් වනයෙන් එතෙර කරවයි. ඉක්බිති එක් දිනක් බරණැස් නුවර වාසී ගැල් වෙළෙන්දෙක් පන්සියයක් ගැල් රැගෙන ඒ ගමට පැමිණ ඔහු කැඳවා, “යහළුව, දහසක් රැගෙන මාව වනයෙන් එතෙර කරවන්න” යැයි කීවේය. හෙතෙම “යහපතැයි” කියා ඔහුගේ අතින් දහසක් ගත්තේය. කුලිය ගන්නා විටම ඔහු වෙනුවෙන් ජීවිත පරිත්යාගය කිරීමටද තීරණය කළේය. හෙතෙම ඔහු රැගෙන වනයට පිවිසියේය. වනය මැදදී සොරු පන්සියයක් මතු වූහ. සොරුන් දුටු වහාම සෙසු ආරක්ෂක පුරුෂයෝ බියට පත්ව බිම වැතිරුණාහ. ආරක්ෂක ප්රධානියා තනියම කෑගසමින්, පැන පැන පහර දී සොරු පන්සියය පලවාහැර ගැල් වෙළෙන්දා නිරුපද්රිතව කාන්තාරයෙන් එතෙර කළේය.
ගැල් වෙළෙන්දා වනයෙන් පිටතදී ආරක්ෂක ප්රධානියාට නොයෙක් රස බොජුන් වළඳවා, තමාද උදේ ආහාරය ගෙන සුවසේ හිඳ ඔහු සමඟ කථා කරන්නේ, “යහළුව, එසේ දරුණු සොරුන් ආයුධ ගෙන පහර දීමට එන කල්හි කුමන කරුණක් නිසා ඔබේ සිතේ තැති ගැන්මක්වත් ඇති නොවුණේදැයි” විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“දුන්නෙහි වේගයෙන් මුදා හරින ලද ඊතල ද, තෙල් ගලෙහි ගා මුවහත් කළ කඩු ද දැක, මරණය එළැඹි ඒ භයානක මොහොතේ ඔබට කිසිදු තැතිගැනීමක් ඇති නොවුණේ මන්ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි “ධනුවෙගනුන්නෙ” යනු දුන්නෙහි වේගයෙන් මුදා හරින ලද යන්නයි. “ඛග්ගෙ ගහීතෙ” යනු මිටෙන් මනාව අල්ලා ගන්නා ලද කඩු ඇති යන්නයි. “මරණෙ වියූළ්හෙ” යනු මරණය එළැඹි කල්හි යන්නයි. “කස්මා නු තෙ නාහූ” යනු කුමන කරුණකින් ඔබට බියක් නොවීද? යන්නයි. “ඡම්භිතත්තන්ති” යනු ශරීරය වෙව්ලීමයි.
එය අසා ආරක්ෂක ප්රධානියා ඉතිරි ගාථා දෙක පැවසීය.
“දුන්නෙහි වේගයෙන් මුදා හරින ලද ඊතල ද, තෙල් ගලෙහි ගා මුවහත් කළ කඩු ද දැක, මරණය සමීපව පැවති ඒ භයානක මොහොතේ මම උදාර වූ මහත් ප්රීතියක් ලැබුවෙමි.”
“මෙසේ ප්රීතියට පත් වූ මම සතුරන් යටපත් කළෙමි. මා විසින් කලින්ම මාගේ ජීවිතය අතහරින ලදී. ජීවිතය කෙරෙහි ආශා කරන්නා කිසි කලෙකත් වීර ක්රියා නොකරයි.”
යනුවෙන් ඉතිරි ගාථා දෙක කීවේය.
එහි “වෙදං අලත්ථං” යනු සතුට හා සොම්නස ලැබූවෙමි. “විපුලං” යනු බොහෝ වූ, “උළාරං” යනු උතුම් වූ (සතුටකි). “අජ්ඣභවිං” යනු ජීවිතය පරිත්යාග කොට (සතුරන්) මැඩලීමයි. “පුබ්බෙව මෙ ජීවිතමාසි චත්තං” යනු මා විසින් කලින්ම, එනම් ඔබ අතින් කුලිය ගන්නා විටම මාගේ ජීවිතය අතහරින ලදී. “න හි ජීවිතෙ ආලයං කුබ්බමානො” යනු ජීවිතය කෙරෙහි ආශා කරන්නා කිසි දිනක වීර ක්රියාවක් නොකරයි යන්නයි.
මෙසේ හෙතෙම ඊතල වර්ෂාවක් වස්සවමින්, ජීවිතාශාව අත්හැර සිටි බැවින් තමා විසින් වීර ක්රියාවක් කළ බව (වෙළෙන්දාට) දන්වා, වෙළෙන්දා පිටත් කර යවා, සිය ගමට ආපසු පැමිණ දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මිය පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව ගලපා නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනා කෙළවර (වීර්යය අත්හළ) භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ආරක්ෂක ප්රධානියා වූයේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ ඛුරප්ප ජාතක වර්ණනාවයි.
“යෙනාසි කිසියා පණ්ඩු” යනාදී මෙම ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ සැවැත් නුවර එක්තරා කුටුම්බිකයෙකු අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර ඉතා රූමත් ස්ත්රියක්, එබඳු ම රූමත් කුටුම්බිකයෙකු දැක ඔහු කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තියක් වූවා ය. ඇගේ මුළු ශරීරය ම දවන්නාක් මෙන් අභ්යන්තරයේ කෙලෙස් ගින්නක් උපන්නේ ය. ඇය කයෙන් හෝ සිතින් සැපක් නො ලැබුවා ය; ඇයට ආහාර ද රුචි නො වී ය. ඇය හුදෙක් ඇඳ විට්ටම අල්ලාගෙන නිදා ගත්තා ය. ඉක්බිති ඇගේ උපස්ථායිකාවෝ සහ යෙහෙළියෝ, “කිමෙක් ද, නුඹ වෙවුලන සිතින් යුතුව ඇඳ විට්ටම අල්ලාගෙන නිදන්නේ? නුඹට ඇති අපහසුව කුමක් ද?”යි ඇසූ හ. ඇය වරක් දෙවරක් පිළිතුරු නො දී සිට, නැවත නැවතත් ඇසූ විට ඒ කාරණය හෙළි කළා ය. එවිට ඔවුහු ඇය සනසා, “නුඹ ඒ ගැන නො සිතන්න. අපි ඔහුව කැඳවා ගෙන එන්නෙමු”යි කියා, ගොස් කුටුම්බිකයා සමඟ කතා කළ හ. ඔහු මුල දී ප්රතික්ෂේප කළ නමුත් නැවත නැවතත් කියනු ලැබූ විට එය ඉවසා වදාළේ ය. ඒ ස්ත්රීහු “අසවල් දවසේ අසවල් වේලාවට එන්න” යැයි පොරොන්දු කරවාගෙන ගොස් ඇයට දැන්වූ හ. ඇය තම යහන් ගැබ සරසා, තමා ද සැරසී ඇඳේ සිටියා ය. ඔහු පැමිණ ඇඳේ එක් පසෙක වාඩි වූ විට ඇය මෙසේ සිතුවා ය: “ඉදින් මම මොහුට අගයක් නො පෙන්වා (ගරුසරු නො දක්වා), ඔහු ආ මොහොතේ ම ඉඩ දුනහොත් මාගේ ආධිපත්යය පිරිහෙන්නේ ය. පැමිණි දවසේ ම ඉඩ දීම නුසුදුසු ය (කාරණා රහිත ය). අද මොහු ලැජ්ජාවට පත් කොට වෙනත් දවසක ඉඩ දෙන්නෙමි.” ඉක්බිති ඇය අතින් ඇල්ලීම ආදියෙන් ඔහු සමග කෙළිලොල් වීමට පටන්ගෙන, පසුව අත් අල්ලාගෙන “අහකට යන්න, අහකට යන්න, මට නුඹෙන් වැඩක් නැතැයි” කියමින් ඔහු ව තර්ජනය කරමින් බැහැර කළා ය. ඔහු පසුබසින ලදුව, ලැජ්ජාවට පත්ව නැගිට තමාගේ ගෙදරට ම ගියේ ය.
අනෙක් ස්ත්රීහු ඇය එසේ කළ බව දැන, කුටුම්බිකයා නික්ම ගිය පසු ඇය වෙත ගොස් මෙසේ කී හ: “නුඹ මොහු කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති ව ආහාර ප්රතික්ෂේප කොට නිදා ගත්තෙහි ය. ඉන්පසු අපි නැවත නැවතත් ආයාචනා කොට ඔහු ව කැඳවා ගෙන ආවෙමු. කුමක් නිසා ඔහුට ඉඩ නො දුන්නෙහි ද?” ඇය එම කාරණය කීවා ය. අනෙක් ස්ත්රීහු “එසේ නම් (එහි විපාක) නුඹට පෙනේවි” යැයි කියා පිටත්ව ගිය හ. කුටුම්බිකයා නැවත හැරී බැලුවේ වත් නැත. ඇය ඔහු ව නො ලබා, නිරාහාර ව එහි ම මරණයට පත් වූවා ය. කුටුම්බිකයා ඇය මියගිය බව දැන බොහෝ මල්, ගන්ධ, විලවුන් ගෙන ජේතවනයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ පුදා, එකත්පස් ව හිඳගත්තේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් “උපාසක, කුමක් නිසා මේ දිනවල පෙනෙන්නට නො සිටියෙහි ද?”යි විමසූ කල්හි, ඔහු ඒ කරුණ පවසා, “ස්වාමීනි, මම මෙතෙක් කල් ලැජ්ජාව නිසා බුද්ධ උපස්ථානයට නො පැමිණියෙමි”යි කීවේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උපාසක, දැන් පමණක් නොව, පෙර ත් ඇය කෙලෙස් වසයෙන් නුඹ ව කැඳවාගෙන ආ විට නුඹට ඉඩ නො දී ලැජ්ජාවට පත් කළා ය. පෙර ත් නුවණැත්තන් කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති ව කැඳවාගෙන ආ විට ඉඩක් නො දී වෙහෙසට පත් කොට පිටත් කර යැව්වා ය”යි වදාරා, ඔහු විසින් ආයාචනා කරන ලදුව අතීතය ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ සෛන්ධව කුලයෙහි ඉපදී වාතග්ගසින්ධව නම් වී රජුගේ මංගල අශ්වයා වූ හ. අශ්ව පාලකයෝ ඔහු ගෙන ගොස් ගඟෙහි නාවති. එකල භද්දලී නම් කොටළු දෙනක් ඔහු දැක, බැඳුණු සිත් ඇති ව කෙලෙස් වසයෙන් කම්පා වෙමින්, තණ නො කෑවා ය; දිය නො බිව්වා ය. වියළී ගොස් කෘශ වී ඇටසම පමණක් ඉතිරි වූවා ය. එවිට ඇගේ පුත් වූ කොටළු පැටවා මව වියළී යනු දැක, “මෑණියනි, නුඹ කුමක් නිසා තණ නො කන්නේ ද? දිය නො බොන්නේ ද? වියළී ගොස් තැන තැන වෙවුලමින් වැටී සිටින්නේ ද? නුඹට ඇති අපහසුව කුමක් ද?”යි විමසී ය. ඇය පිළිතුරු නො දී සිට, නැවත නැවතත් කියනු ලබන විට ඒ කාරණය කීවා ය. ඉක්බිති පුත්රයා ඇය සනසා, “මෑණියනි, නො සිතන්න. මම ඔහු ව ගෙන එන්නෙමි”යි කියා, වාතග්ගසින්ධව අශ්වයා නෑමට ආ විට ඔහු වෙත එළඹ, “පියාණනි, මාගේ මව ඔබ කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති ව, ආහාර නො ගෙන වියළී ගොස් මිය යනු ඇත. ඇයට ජීවිත දානය දුන මැනව”යි කීවේ ය. “හොඳයි දරුව, දෙන්නෙමි. අශ්ව පාලකයින් මා නහවා ටික වේලාවක් ගං ඉවුරේ ඇවිදීමට මුදා හරිනු ඇත. නුඹ මව රැගෙන එම ප්රදේශයට එන්න” යැයි අශ්වයා කීවේ ය. හෙතෙම ගොස් මව කැඳවාගෙන විත් එම ප්රදේශයේ මුදා හැර එකත්පස් ව සැඟවී සිටියේ ය.
අශ්ව පාලකයෝ ද වාතග්ගසින්ධව අශ්වයා එම ස්ථානයේ මුදා හැරිය හ. ඔහු ඒ කොටළු දෙන දෙස බලා ළඟට ගියේ ය. ඉක්බිති ඒ කොටළු දෙන ඔහු තමා වෙත පැමිණ ශරීරය ඉව කරන විට, “ඉදින් මම ගරුසරු නො දක්වා (අගයක් නො පෙන්වා) ඔහු ආ මොහොතේ ම ඉඩ දුනහොත් මාගේ යසස ද ඓශ්වර්යය ද පිරිහෙන්නේ ය. අකමැති කෙනෙකු මෙන් සිටීම වටී” යැයි සිතා, සෛන්ධවයාගේ යටි හක්ක ප්රදේශයට පයින් පහර දී පලා ගියා ය. ඔහුගේ දත් මුල් කැඩී ගියාක් මෙන් විය. වාතග්ගසින්ධව අශ්වයා “මොකක් ද, මට මැගෙන් ඇති ඵලය?”යි ලැජ්ජාවට පත් ව එතැනින් ම පලා ගියේ ය. ඇය පසුතැවිලි වී එතැන ම වැටී ශෝක කරමින් වැතිර සිටියා ය.
ඉක්බිති ඇගේ පුත්රයා ළඟට පැමිණ විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේ ය:
“මෑණියනි, යම් හෙයකින් නුඹ කෘශ වී සුදුමැළි වී ද, යම් හෙයකින් නුඹට බත් රුචි නො වේ ද, නුඹ පැතූ ඒ ස්වාමියා (ප්රේමවන්තයා) මේ පැමිණ සිටී. දැන් කුමක් නිසා පලා යන්නෙහි ද?”
එහි යෙන යනු, ඔහු කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති බැවින් යම් කරුණක් හේතු කොට ගෙන ය.
පුත්රයාගේ වචනය අසා කොටළු දෙන දෙවන ගාථාව කීවා ය:
“දරුව, යම් හෙයකින් මුල දී ම (දුටු පමණින් ම) ඉතා ළඟ ඇසුරක් (සංස්සර්ගයක්) ඇති වේ ද, එවිට ස්ත්රීන්ගේ යසස (කීර්තිය) පිරිහෙයි. එබැවින් දරුව, මම පලා යමි.”
එහි ආදිකෙනෙව යනු මුල දී ම, පළමුවෙන් ම ය. සන්ථවො යනු මෛථුන ධර්ම සංයෝගය (කායික එක්වීම) වශයෙන් ඇති වන මිත්ර සන්ථවයයි. යසො හායති ඉත්ථීනං යනු, දරුව, ස්ත්රීන් තමන්ගේ අගය නො පෙන්වා මුල දී ම සංස්සර්ගය සිදු කරන කල ඔවුන්ගේ යසස පිරිහෙයි; ඓශ්වර්යය සහ උඩඟු බව පිරිහෙයි යන අර්ථයි. මෙසේ ඇය ස්ත්රීන්ගේ ස්වභාවය පුතාට කීවා ය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ (මෙම කරුණ) අවබෝධ කළ බුදු කෙනෙකු වශයෙන් තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක:
“යම් ස්ත්රියක් තමන් වෙත පැමිණි යස පිරිවර ඇති කුලවත් පුරුෂයෙකුට කැමති නො වේ ද (පිළි නො ගනී ද), ඕ තොමෝ වාතග්ග අශ්වයා ප්රතික්ෂේප කළ භද්දලී කොටළු දෙන මෙන් දිගු කලක් ශෝක වන්නී ය.”
එහි යසස්සිනං යනු යසසින් යුක්ත වූ ද, යා න ඉච්ඡති යනු යම් ස්ත්රියක් එබඳු පුරුෂයෙකුට අකමැති වේ ද යන්නයි. චිරරත්තාය යනු බොහෝ රාත්රීන් හෙවත් දිගු කාලයක් මුළුල්ලේ යන අර්ථයි.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ කුටුම්බිකයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේ ය. “එකල කොටළු දෙන වූයේ මේ ස්ත්රිය යි. වාතග්ගසින්ධව අශ්වයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
හයවන වාතග්ගසින්ධව ජාතක වර්ණනාවයි.
“සිංගීමිගො” යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයේ එක්තරා කාන්තාවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර එක් ගෘහපතියෙක් තම බිරිඳ ද කැටුව ණය ගනුදෙනුවක් පියවීම සඳහා ජනපදයකට ගොස්, එම කටයුතු නිමවා ආපසු එන අතරමගදී සොරුන් කණ්ඩායමකට හසුවිය. ඔහුගේ බිරිඳ ඉතා රූමත්ය, ප්රසන්නය, දැකුම්කලුය. සොරුන්ගේ නායකයා ඇය කෙරෙහි සිතක් පහළ වී ගෘහපතියා මරා දැමීමට සැරසුණේය. එහෙත් ඒ කාන්තාව සිල්වත්ය, යහපත් ගතිගුණ ඇත්තීය, පතිව්රතාව රකින්නීය. ඇය සොර දෙටුවාගේ පාමුල වැටී, “ස්වාමීනි, ඉදින් ඔබ මා කෙරෙහි ස්නේහයක් ඇත්නම් මාගේ ස්වාමියා නොමරන්න. ඔබ ඔහු මරන්නේ නම්, මම වස කා හෝ හුස්ම සිර කරගෙන හෝ මැරෙන්නෙමි. එසේ මිස ඔබ සමඟ නම් නොඑන්නෙමි. එනිසා නිකරුණේ මාගේ ස්වාමියා නොමරන්න” යැයි අයැද සිටියාය. එම ඉල්ලීම නිසා ඔහු ගෘහපතියා නිදහස් කළේය. ඔවුහු දෙදෙනා සුවසේ සැවැත් නුවරට පැමිණ, “ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ පුදාගෙන යමු” යැයි කතිකා කොට, ගඳකිළි මළුවට ගොස් බුදුන් වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “උපාසකවරුනි, කොහි ගොස් එන්නහුද?” යි විචාළ කල්හි, “ණය ගනුදෙනුවක් පියවීම පිණිස ගියෙමු” යැයි පැවසූහ. “අතරමගදී කරදරයක් නැතිව සුවසේ පැමිණියහුද?” යි විමසූ විට ගෘහපතියා මෙසේ කීවේය. “ස්වාමීනි, අතරමගදී කරදරයක් නැතිවම නොවෙයි, අපව සොරුන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. එහිදී මා මරන්නට සූදානම් වූ සොර නායකයාට අයැද සිටි මේ තැනැත්තිය මා බේරාගත්තාය. මැය නිසා මම ජීවිතය ලද්දෙමි.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, මේ තැනැත්තිය තොපගේ දිවි රැක දුන්නේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් නුවණැත්තන්ගේ ජීවිතය මැය විසින් බේරා දී ඇත” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ හිමාල වනයෙහි විශාල විලක් විය. එහි රන්වන් පැහැති මහා කකුළුවෙක් විසුවේය. ඒ විල කකුළුවාගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් එය “කකුළු විල” (කුළීරදහ) යැයි ප්රසිද්ධ විය. ඒ කකුළුවා ඉතා විශාලය, ධාන්ය පාගන කමතක් තරම් විය. ඌ ඇතුන් අල්ලා මරාගෙන කයි. ඇතුන් ඒ කකුළුවාට බියෙන් එම විලට බැස ගොදුරු කා බීමට නොහැකි වූහ. එකල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ, කකුළු විල ඇසුරු කොට වසන ඇත් රැලේ නායක ඇතාට දාව, එක් ඇතින්නකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ මව, “ගැබ ආරක්ෂා කර ගන්නෙමි” යි සිතා වෙනත් පර්වත ප්රදේශයකට ගොස් ගැබ රැකගෙන පුතකු බිහි කළාය. ඒ ඇත් පැටවා ක්රමයෙන් වැඩී, මහත් ශරීර ඇත්තෙක් වී, කායික බලයෙන් යුක්තව, අලංකාරවත් වී අඳුන් පැහැති පර්වතයක් මෙන් බබළන්නට විය. හෙතෙම එක් ඇතින්නක් හා එක්ව වසමින්, “මම කකුළුවා අල්ලා ගන්නෙමි” යි සිතා, තම බිරිඳ ද මව ද කැටුව ඒ ඇත් රැල වෙත ගොස් පියා දැක, “පියාණෙනි, මම කකුළුවා අල්ලා ගන්නෙමි” යි කීවේය. එවිට පියා, “පුතණුවනි, නුඹට එය කළ නොහැකිය” යි වළක්වාලූ නමුත්, නැවත නැවතත් කියන බැවින් “එසේ නම් නුඹම දැන උගෙන කළ මැනව” යි කීවේය.
හෙතෙම කකුළු විල ඇසුරු කොට වසන සියලු ඇතුන් රැස් කරවා, ඔවුන් සමග විල අසලට ගොස්, “ඒ කකුළුවා ඇතුන් අල්ලා ගන්නේ විලට බසින විට ද? ගොදුරු ගන්නා විට ද? නැතහොත් ගොඩට එන විට ද?” යයි විමසා සිටියේය. “ගොඩට එන විට ය” යි අසා දැනගත් පසු, “එසේ නම් ඔබ සියලු දෙනා කකුළු විලට බැස කැමති තාක් ගොදුරු ගෙන පළමුව ගොඩට එන්න. මම සියල්ලන්ට පසුව එන්නෙමි” යි කීවේය. ඇත්තු එසේ කළහ. කකුළුවා, සියල්ලන්ට පසුව ගොඩට එමින් සිටි බෝසතාණන් වහන්සේව, කම්මල්කරුවෙකු අඬුවකින් යකඩ කූරක් තදින් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් අඬු දෙකෙන් පාදයෙන් තදින් අල්ලා ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේගේ ඇතින්න උන්වහන්සේ අතහැර නොගොස් ළඟම රැඳී සිටියාය. බෝසතාණන් වහන්සේ කකුළුවා අදිමින් ඌ සොලවන්නට උත්සාහ කළ ද නොහැකි විය. කකුළුවා වනාහි ඇතාව තමා දෙසටම ඇද ගනී. මරණ බියෙන් තැති ගත් බෝසතාණන් වහන්සේ හසුවූවන් නඟන හඬින් කෑ ගැසූහ. (එවිට) සියලු ඇතුන් මර බියෙන් තැති ගෙන කුඤ්චනාද කරමින්, මළ මුත්රා පහ කරමින් පලා ගියහ. උන්වහන්සේගේ ඇතින්න ද බිය වී එතැන රැඳී සිටීමට නොහැකිව පලා යන්නට සැරසුණාය.
ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ තමන් අසුවී ඇති බව ඇයට දන්වා, ඇය පලා යාම වැළැක්වීම පිණිස පළමු වන ගාථාව වදාළ සේක:
“දිගු ඇස් ඇති, අස්ථියම සම කොට ඇති, දියෙහි වෙසෙන, ලොම් නැති ‘සිංගී මිග’ නම් සතා විසින් මඩනා ලදුව මම දීනව හඬමි. මාගේ ප්රාණය වැනි වූ සොඳුරිය, මා හැර නොයන්න.”
එහි සිංගී මිගො යනු අං ඇති රන්වන් මුවා ය. අඬු දෙකෙන් අංවලින් කරන කටයුත්ත සිදු කරගැනීමට හැකි වීම නිසා ඊට සමානත්වයෙන් ද, ‘මිග’ යන වචනය සියලු සතුන් සඳහා පොදුවේ යෙදෙන නිසා ද මෙහි කකුළුවා ‘සිංගී මිග’ යයි කියන ලදී. ආයත චක්ඛුනෙත්තො යනු දැකීම් අර්ථයෙන් ‘චක්ඛු’ නම් වේ; එහා මෙහා ගෙන යන අර්ථයෙන් ‘නෙත්ත’ නම් වේ. දිගු වූ, ඇස් යයි කියනු ලබන නේත්ර ඔහුට ඇතැයි යන අරුතින් ‘ආයත චක්ඛු නෙත්ත’ වේ. එහි අර්ථය දිගු ඇස් ඇත්තේ ය යන්නයි. මොහුගේ අස්ථියම (කටුවම) සමේ කෘත්යය සාධනය කරයි යන අර්ථයෙන් අට්ඨිත්තචො (ඇටයම හම වූයේ) නම් වේ. තෙනාභිභූතො යනු ඒ සතා විසින් යටපත් කරගන්නා ලදුව, නිසලව ග්රහණයට හසුවී යන්නයි. කපණං රුදාමි යනු කරුණාව උපදවන ලෙස හඬමි; නාද කරමි. මා හෙව මං යනු මෙබඳු විපතකට පත් වූ, තමන්ගේ ප්රාණය හා සමාන ප්රිය ස්වාමියා වන මා ඔබ විසින් අත් නොහරින්න.
ඉක්බිති ඒ ඇතින්න නැවතී, ඔහුව සනසමින් දෙවන ගාථාව ද කීවාය:
“වයස අවුරුදු හැටක් වූ, (දැන්) බලය පිරිහී ඇති ඇත් රජුනි, මම ඔබව අත් නොහරින්නෙමි. සතර දිග්භාගයේ මුහුද සීමා කොට ඇති මහ පොළොවට ද වඩා ඔබ මට ඉතා ප්රිය මනාප ය.”
එහි සට්ඨිහායන යනු උපතින් අවුරුදු හැටක් වූ කල්හි ඇතුන් කායික ශක්තියෙන් පිරිහෙයි. එසේ ශක්තියෙන් පිරිහී මේ විපතට පත් වූ ඔබව න ජහිස්සාමි (අත් නොහරින්නෙමි). බිය නොවන්න. සතර දිශාවෙන් මුහුද මායිම් කොට පිහිටි මේ චාතුරන්තාය (සිව් කෙළවරක් ඇති) පොළොවට ද වඩා ඔබ මට ඉතා ප්රිය ය.
ඉක්බිති ඇය ඔහුව ධෛර්යමත් කොට, “හිමියනි, දැන් මම කකුළුවා සමඟ මඳක් කතාබස් කොට ඔබව මුදාගන්නෙමි” යි පවසා, කකුළුවාගෙන් අයැද සිටිමින් තෙවන ගාථාව කීවාය:
“මුහුදෙහි ද, ගංගා නදියෙහි ද, යමුනා (නර්මදා) නදියෙහි ද යම් කකුළුවෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ලන්ට ම වඩා ජලජ සත්වයකු වූ ඔබ ශ්රේෂ්ඨ ය. හඬා වැළපෙන මාගේ ස්වාමියා මුදා හරිනු මැනව.”
එහි අර්ථය නම්: මුහුදෙහි හෝ ගංගා නම් නදියෙහි හෝ යමුනා නම් නදියෙහි හෝ යම් කකුළුවෝ ඇද්ද, ඒ සියල්ලන්ට වඩා වර්ණ සම්පත්තියෙන් ද ශරීර මහත්ත්වයෙන් ද ඔබම සෙට්ඨො (උත්තම) වන්නෙහිය. එබැවින් මම ඔබෙන් ඉල්ලා සිටිමි; හඬමින් සිටින මාගේ ස්වාමියා මුදා හරිනු මැනව.
කකුළුවා ඒ ඇතින්න කථා කරන විට ස්ත්රී හඬ කෙරෙහි සිත් ඇලවූයේ, සිත ඒ වෙත ඇදී ගිය බැවින් ඇතාගේ පයෙන් අඬු බුරුල් කළේය. “මොහු නිදහස් වූ පසු මෙබඳු දෙයක් කරාවි” යයි කිසිවක් ඌ දැන සිටියේ නැත. එකෙණෙහිම ඇතා පාදය ඔසවා කකුළුවාගේ පිට මත පෑගුවේය. ඒ මොහොතේම උගේ ඇට (කටුව) බිඳී ගියේය. ඇතා සතුටින් කුඤ්චනාද කළේය. (එවිට) පලා ගිය සියලු ඇතුන් නැවත රැස්ව, කකුළුවා වතුරෙන් ගොඩට ඇද දමා පොළොව මත තබා පාගා සුණු විසුණු කළහ. උගේ අඬු දෙක ශරීරයෙන් ගැලවී පසෙක වැටුණි. ඒ කකුළු විල ගංගා නදිය හා සම්බන්ධ ය; ගඟ පිරෙන විට ගංගා ජලයෙන් විල පිරෙයි; ජලය අඩු වූ විට විලේ ජලය ගඟට ගලා බසී. එකල්හි (ජල පහරත් සමග) ඒ අඬු දෙක ද පාවී ගොස් ගඟට එක් විය. ඒවායින් එක් අඬක් මුහුදට ගසාගෙන ගියේය. අනෙක් අඬ, දසබෑ රජවරු ජල ක්රීඩා කරන අතරතුර ලබාගෙන ‘ආළිංග’ නම් මෘදංගය (මිහිඟු බෙරය) තැනූහ. මුහුදට ගසාගෙන ගිය අඬ අසුරයන් විසින් ගෙන ‘ආළම්බර’ නම් බෙරය කරවූහ. පසු කලෙක ඔවුහු ශක්රයා සමඟ කළ යුද්ධයෙන් පැරදී පලා යන විට එය අතහැර දමා ගියහ. එවිට ශක්රයා එය තමන් සඳහා ගෙන්වා ගත්තේය. අහස ගිගුම් දෙන විට “ආළම්බර මේඝය මෙන් ගර්ජනා කරයි” යැයි කියන්නේ එයට ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කතාව සමාධාන කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ අඹුසැමි යුවළ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. “එකල ඇතින්න වූයේ මේ උපාසිකාව ය. ඇතා වූයේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
හත්වන කක්කටක ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.
“යො වෙ සබ්බසමෙතානං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දකුණුගිරි ජනපදයෙහි එක්තරා උයන්පල්ලෙකුගේ පුත්රයකු අරබයා වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ වනාහි වස් කාලය අවසානයෙහි ජේතවනාරාමයෙන් නික්ම දකුණුගිරි ජනපදයෙහි චාරිකාවෙහි වැඩිය සේක. ඉක්බිති එක් උපාසකයෙක් බුදුරදුන් ප්රමුඛ මහා සංඝයාට ආරාධනා කොට, උයනෙහි වැඩ හිඳුවා, කැඳ හා කැවිලි ආදියෙන් සතප්පවා, “ආර්යයන් වහන්සේලා උයනෙහි ඇවිදීමට කැමති සේක් නම්, මේ උයන්පල්ලා සමග වැඩම කරත්වා”යි පවසා, “ආර්යයන් වහන්සේලාට පලතුරු ආදිය දෙන්න” යැයි උයන්පල්ලාට අණ කළේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා උයනෙහි ඇවිදින අතරතුර එක් හිස් වූ ස්ථානයක් දැක, “මේ ස්ථානය හිස්ව ඇත, ගස් අඩුය, ඊට කරුණු කිමෙක්දැ?”යි විමසූහ. එවිට උයන්පල්ලා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “එක්තරා උයන්පල්ලෙකුගේ පුතෙක් පැළවලට වතුර දමද්දී ‘මුල්වල ප්රමාණයට වතුර දමන්නෙමි’යි සිතා, පැළ උගුල්ලා බලා මුල්වල ප්රමාණය අනුව වතුර දැමුවේය. ඒ හේතුවෙන් ඒ ස්ථානය හිස් විය.” භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ කාරණය දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ඒ උයන්පල්ලා ආරාම දූෂණය කරන්නෙක් විය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර විස්සසේන නම් රජු රාජ්යය කරන කල්හි, නුවර උත්සවයක් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. එවිට උයන්පල්ලා “මම උත්සව ක්රීඩා කරන්නෙමි”යි සිතා උයනෙහි වසන වඳුරන්ට කතා කොට, “මේ උයන තොපට බොහෝ උපකාරී වේ. මම දින හතක් උත්සව ක්රීඩා කරන්නෙමි. තොපි මේ දින හත තුළ පැළවලට වතුර දමව්” යැයි කීවේය. ඔවුහු “යහපතැ”යි එය පිළිගත්තාහ. හෙතෙම ඔවුන්ට සමින් කළ ජල භාජන දී ගියේය. වඳුරෝ වතුර ගෙන පැළවලට වත් කළහ. ඉක්බිති වඳුරු නායකයා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “ටිකක් නවතින්න. ජලය නාම හැමකල්හිම ලැබීම දුෂ්කරය. එබැවින් එය රැකගත යුතුය. සිටවූ පැළ උදුරා, මුල්වල ප්රමාණය දැනගෙන, දිග මුල් ඇති පැළවලට වැඩිපුරත්, කෙටි මුල් ඇති පැළවලට අඩුවෙනුත් ජලය ඉසීම වටී.” ඔවුහු “යහපතැ”යි පවසා සමහරෙක් පැළ උගුල්ලාගෙන යති, සමහරෙක් ඒවා නැවත සිටුවා ජලය ඉසිති.
එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බරණැස් නුවර එක් කුලයක පුත්රයෙක්ව උපන්හ. ඔහු කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා උයනට ගොස්, එසේ කරන ඒ වඳුරන් දැක, “තොප ලවා මෙසේ කරවන්නේ කවුරුන්දැ?”යි විමසා, “වඳුරු නායකයා ය”යි කී කල්හි, “නායකයාගේ නුවණ මෙබඳු නම්, නුඹලා ගැන කවර කතාද?”යි සිතා ඒ කාරණය ප්රකාශ කරමින් මේ පළමු ගාථාව වදාළේය:
“රැස් වූ මේ සියලු දෙනා අතරින් යමෙක් ශ්රේෂ්ඨ යැයි සම්මත වී ද, ඔහුගේ ප්රඥාව මෙබඳු (දුර්වල) නම්, අන්ය වූ පිරිස ගැන කවර කතා ද?”
එහි, සබ්බසමෙතානං යනු මෙහි රැස් වූ මේ සියලු දෙනාටම අයත් යන්නයි. අහුවා යනු විය යන්නයි. කිමෙව ඉතරා පජා යනු මොවුන් අතරින් ඉතිරි වූ, පහත් වූ යම් පිරිසක් වෙත් ද, ඒ පිරිසගේ ප්රඥාව කෙබඳු වේද (යන්නයි).
ඔහුගේ කථාව අසා වඳුරෝ දෙවන ගාථාව කීහ:
“එම්බා බ්රාහ්මණ, ඔබ කරුණු නොදැනම මෙසේ නින්දා කරන්නෙහිය. භූමියෙහි පිහිටි මුල නොදැක කෙසේ නම් ගස (ස්ථාවර ද නැද්ද යන්න) දැනගන්නද?”
එහි බ්රහ්මෙ යනු ආලපන (ඇමතුම්) මාත්රයකි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: “එම්බා පුරුෂය! නුඹ කරුණු කාරණා නොදැන මෙසේ අපට නින්දා කරන්නෙහිය. ගසක් ගැඹුරට මුල් බැස ඇද්ද, නැද්ද යන්න මුල උගුල්ලා නොබලා කෙසේ දැනගත හැකිද? ඒ නිසා අපි පැළ උගුල්ලා මුල් ඇති ප්රමාණය බලා ජලය ඉසින්නෙමු.”
ඒ අසා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තුන්වන ගාථාව කීවේය:
“මම නුඹලාට හෝ වනයෙහි වසන අන්ය වඳුරන්ට හෝ නින්දා නොකරමි. යමෙකුගේ අර්ථ සිද්ධිය පිණිස නුඹලා වැනි ගස් වවන්නන් පත් කරන ලද්දේ ද, ඒ විශ්වසේන රජුම නින්දා ලැබිය යුත්තෙකි.”
එහි විස්සසෙනොව ගාරය්හො යනු බරණැස් රජ වූ විශ්වසේනම මෙහි දී ගර්හා කටයුතුය යන්නයි. යස්සත්ථා රුක්ඛරොපකා යනු යමෙකුගේ ප්රයෝජනය සඳහා තොප වැනි ගස් වවන්නෝ පත් වී සිටිත් ද (හෙතෙම ගර්හා කටයුතුය).
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්මදේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල වඳුරු නායකයා වූයේ මේ ආරාම දූෂක කුමාරයාය. නුවණැති පුරුෂයා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
අටවන වූ ආරාමදූසක ජාතක වර්ණනාවයි.
“න හි වණ්ණෙන සම්පන්නා” (වර්ණයෙන් සම්පූර්ණ නොවූවත්) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ලේලිය වූ, ධනඤ්ජය සිටුගේ දියණිය වූ, විශාඛාවගේ බාල සොහොයුරිය වූ සුජාතාව අරබයා වදාළ සේක. ඈ වනාහි මහත් සම්පත්තියෙන් අනේපිඬු සිටුතුමාගේ නිවස පුරවමින් පැමිණියාය. “මම මහා කුලයක දියණියක්මි” යි මාන්නයෙන් දැඩි වී, කෝපවන්නී, චණ්ඩ පරුෂ තැනැත්තියක් වූවාය. සැඩපරුෂ රළු වචන ඇත්තී, නැන්දාට, මාමාට හා ස්වාමියාට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නොකරන්නීය. ගෙයි ජනයාට තර්ජනය කරමින්, පහර දෙමින් හැසිරෙන්නීය. ඉක්බිති එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේ පන්සියයක් භික්ෂූහු පිරිවරාගෙන අනේපිඬු සිටුතුමාගේ නිවසට වැඩමවා අසුන් ගත් සේක. මහා සිටුතුමා බණ අසමින් භාග්යවතුන් වහන්සේ අසල හිඳගත්තේය. ඒ මොහොතේ සුජාතාව දැසි දසුන් හා කම්කරුවන් සමඟ කලහ කරන්නීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම කථාව නවත්වා “ඒ කිනම් ශබ්දයක්දැ”යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, ඒ ගෙදර ලේලියයි; ඈට කිසි ගෞරවයක් නැත. ඈ නැන්දාට, මාමාට හෝ සැමියාට හෝ වත් පිළිවෙත් කිරීමක් නැත. සැදැහැ නැත; අප්රසන්නය. දිවා රාත්රී කලහ කරමින් හැසිරෙන්නී ය”යි සිටුතුමා කීවේය. “එසේනම් ඇය කැඳවන්නැ”යි බුදුරදුන් වදාළ සේක. ඈ අවුත් වැඳ එකත්පසෙක සිටියාය.
ඉක්බිති ඇයට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “සුජාතාවෙනි, පුරුෂයාට භාර්යාවෝ සත්දෙනෙකි. ඒ භාර්යාවන් අතරින් නුඹ කවර තැනැත්තියක්දැ”යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, සැකෙවින් වදාළ දෙයෙහි අර්ථය මම නොදනිමි. විස්තර වශයෙන් මට වදාරණ සේක්වා”යි ඈ කීවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ “එසේනම් මනා කොට අසව”යි වදාරා මේ ගාථා වදාළ සේක.
“යම් බිරිඳක් දූෂ්ය වූ සිත් ඇත්තී ද, හිතානුකම්පාව නැත්තී ද, අන් පුරුෂයන් කෙරෙහි ඇලුනී ද, තම සැමියා පහත් කොට සිතන්නී ද, ධනය දී තමා ලබාගත් තම සැමියාට හිරිහැර කිරීමට (වධ දීමට) උත්සාහ කරන්නී ද, පුරුෂයකුට මෙබඳු බිරිඳක් වේ නම්, ඈ වධකයකුට සමාන නිසා ‘වධක භාර්යාව’ යැයි කියනු ලැබේ.” [1]
“බිරිඳගේ සැමියා කඩු දුනු ආදී ශිල්පයක්, වෙළඳාමක් හෝ ගොවිතැනක් කරමින් යම් ධනයක් ලබයි ද, ස්ත්රිය ඒ ධනයෙන් ස්වල්පයක් හෝ පැහැරගනු කැමති වේ ද, පුරුෂයෙකුට මෙබඳු බිරිඳක් වේ නම් ඈ සොරෙකුට සමාන යැයි ද, ‘චෝර භාර්යාව’ යැයි ද කියනු ලැබේ.” [2]
“වැඩකටයුතු කිරීමට අකමැති, අලස, බොහෝ දේ අනුභව කරන, සැරපරුෂ වූ, චණ්ඩ වූ, නරක වචන කියන, සැමියාගේ වීර්යය (උත්සාහය) යටපත් කරගෙන සිටින බිරිඳක් යම් පුරුෂයෙකුට වේ නම්, ඒ බිරිඳ ස්වාමියාට (ආර්යාවක ලෙස) සමාන යැයි ද, ‘ස්වාමි භාර්යාව’ (ආර්ය භාර්යාව) යැයි ද කියනු ලැබේ.” [3]
“යම් බිරිඳක් හැමකල්හිම හිතානුකම්පීව, මවක් පුතෙකු රකින්නාක් මෙන් සැමියා රකින්නී ද, ඒ වාගේම ඔහු විසින් රැස්කළ ධනය රකින්නී ද, පුරුෂයෙකුට මෙබඳු වූ බිරිඳක් වේ නම්, ඒ බිරිඳ මවට සමාන යැයි ද, ‘මාතෘ භාර්යාව’ යැයි ද කියනු ලැබේ.” [4]
“වැඩිමහල් සොහොයුරා කෙරෙහි නැගණිය පිළිපදින අයුරින් තම සැමියා කෙරෙහි ගෞරව සහිත වේ ද, ලජ්ජා සහගත සිත් ඇත්තී ද, සැමියාගේ අදහස් අනුව පවතී ද, පුරුෂයෙකුට මෙබඳු බිරිඳක් වේ නම් ඈ සොහොයුරියට සමාන යැයි ද, ‘භගිනී භාර්යාව’ යැයි ද කියනු ලැබේ.” [5]
“මෙලොව යම් බිරිඳක් බොහෝ කලකින් පැමිණි මිතුරෙකු දැක සතුටුවන මිතුරියක මෙන් සිය සැමියා දැක වඩාත් සතුටට පත්වන්නී ද, කුල සිරිත් අනුගමනය කරන්නී ද, සිල්වත් ද, පතිවත රකී ද, පුරුෂයෙකුට මෙබඳු බිරිඳක් වේ නම් ඈ සිල්වත් මිතුරියකට සමාන යැයි ද, ‘සඛී භාර්යාව’ යැයි ද කියනු ලැබේ.” [6]
“සැමියා විසින් දඬුමුගුරු ගෙන මරණීය තර්ජන කළත් නොකිපෙන, දුෂ්ට සිත් නැති, සැමියාට සමාව දෙන, කෝප නොවෙන, සැමියාගේ අදහස් අනුව පවතින මෙබඳු බිරිඳක් පුරුෂයෙකුට වේ නම්, ඒ බිරිඳ දාසියකට සමාන යැයි ද, ‘දාසී භාර්යාව’ යැයි ද කියනු ලැබේ.” (අ· නි· 7.63) [7]
“සුජාතාවෙනි, පුරුෂයාගේ භාර්යාවන් මේ සත්දෙනා ය. ඒ සත්දෙනා අතුරින් වධක සම භාර්යාවත්, චෝර සම භාර්යාවත්, ආර්ය සම (ස්වාමි) භාර්යාවත් යන තිදෙනා මරණින් මතු නිරයේ උපදිති. ඉතිරි සතරදෙනා නිම්මානරතී දිව්ය ලෝකයෙහි උපදිති.”
“මෙලොව යම් භාර්යාවක් ‘වධක’ යැයි ද, ‘චෝරී’ යැයි ද, ‘ආර්ය’ (ස්වාමි) යැයි ද කියනු ලැබේ ද; දුස්සීල වූ, පරුෂ වචන කියන, ආදරය නැති ඔවුහු කය බිඳී මරණින් මතු නිරයට යති.” [8]
“මෙලොව යම් භාර්යාවක් ‘මාතෘ’ භාර්යාව, ‘භගිනී’ භාර්යාව, ‘සඛී’ (මිතුරු) භාර්යාව, ‘දාසී’ භාර්යාව යැයි කියනු ලැබේ ද; සීලයෙහි පිහිටා සිටි බැවින් බොහෝ කලක් සංවර වූ ඒ ස්ත්රීහු කය බිඳී මරණින් මතු සුගතියට (ස්වර්ගයට) යති.” (අ· නි· 7.63)
මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් මේ භාර්යාවරුන් සත්දෙනා දක්වනු ලබද්දීම සුජාතාව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. “සුජාතෙ, නුඹ මේ සත්දෙනා අතුරින් කවර භාර්යාවක් වන්නෙහි දැ”යි වදාළ කල්හි, “ස්වාමීනි! මම දාස භාර්යාවට සමාන වෙමි”යි පවසා තථාගතයන් වහන්සේට වැඳ සමාව ගත්තාය. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ගෙදර ලේලිය වූ සුජාතාව එකම අවවාදයෙන් දමනය කොට, දන් වළදා ජේතවනයට වැඩමවා, භික්ෂු සංඝයා විසින් වත් දැක්වූ කල්හි ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක. දම්සභාවෙහි දී භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි! ශාස්තෘන් වහන්සේ එකම අවවාදයෙන් සුජාතා ලේලිය දමනය කොට සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටවූ සේකැ”යි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව මතු කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මෙහි දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහු දැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යැයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් මා විසින් සුජාතාව එකම අවවාදයෙන් දමනය කරන ලදී” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අගබිසවගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා දැහැමින් රාජ්යය කරවූහ. ඔහුගේ මව ක්රෝධයෙන් යුක්ත ය; සැඩපරුෂ ය; දෝෂාරෝපණය කරන්නියක හා අපහාස කරන්නියක වූවාය. ඔහු මවට අවවාද දෙනු කැමති වුව ද, “නිමිත්තක් (හේතුවක්) නැතිව කියන්නට සුදුසු නැතැ”යි සිතා ඇයට අනුශාසනා කිරීම පිණිස උපමාවක් සොයමින් සිටියි. ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා උයනට ගියේය. මව ද පුතා සමඟ ම ගියාය. අතරමග දී කිරළ (කිකී) පක්ෂියෙක් නාද කළේය. බෝසත් පිරිස ඒ හඬ අසා කන් වසාගෙන, “එම්බල! චණ්ඩ වූ පරුෂ වචන ඇත්ත, ශබ්ද නොකරව” යැයි කීහ. බෝසතාණන් වහන්සේ නැටුම් පිරිස පිරිවරා මව සමඟ උයනෙහි හැසිරෙන විට, මල් පිපුණු එක් සල් ගසක සැඟවුණු එක් කෙවිල්ලක් මිහිරි හඬින් නාද කළාය. මහජනයා ඇගේ ස්වර හඬින් මත් වී, ඇඟිලි බැඳගෙන, “මෘදු වචන ඇත්තිය! ප්රිය වචන ඇත්තිය! නාද කරව, නාද කරව”යි කියමින් බෙල්ල ඔසවා කන් යොමාගෙන බලමින් සිටියහ.
මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ කාරණා දෙක දැක, “දැන් මවට කරුණු අවබෝධ කර දීමට හැකි වන්නෙමි”යි සිතා, “මෑණියනි, අතරමග දී කිරළාගේ හඬ අසා මහජනයා ‘ශබ්ද නොකරව, ශබ්ද නොකරව’යි කන් වසා ගත්හ. රළු වචන කිසිවෙකුට ප්රිය නොවේ” යැයි පවසා මේ ගාථා වදාළ සේක:
“වර්ණයෙන් සම්පූර්ණ වූ, මිහිරි නාද ඇති, දැකුම්කළු වූවෝ ද (පරුෂ වචන ඇත්තාහු නම්) මෙලොව ද පරලොව ද ප්රිය නොවෙති; රළු වචන ඇත්තෝ කිසිවෙකුටත් ප්රිය නො වෙති.”
“ශරීර වර්ණයෙන් දුර්වර්ණ වූ, ලපවලින් යුත් මේ කළු පැහැති කෙවිලිය, මටසිලිටු (සිනිඳු) වචනය හේතුවෙන් බොහෝ සත්ත්වයන්ට ප්රියමනාප වී ඇති අයුරු ඔබ නොදක්නෙහි ද?”
“එබැවින් පුද්ගලයා මටසිලිටු (මිහිරි) වචන ඇත්තෙක් වන්නේ ය. නුවණින් විමසා පමණට කථා කරන්නෙක් වන්නේ ය. උඩඟු නොවන්නේ ය. ඔහුගේ මිහිරි වචනය අර්ථයත් ධර්මයත් ප්රකාශ කරන්නේ ය.”
ඒ ගාථාවන්ගේ අර්ථය මෙසේ ය: “මෑණියනි, මේ සත්ත්වයෝ පුවඟු මෙන් ද, ත්රස්තවාලු මෙන් ද කළු පැහැයෙන් යුක්ත වුව ද කටහඬෙහි මිහිරි බැවින් ‘මඤ්ජුකා’ නම් වෙති; මනා රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත හෙයින් ‘පියදස්සනා’ නම් වෙති. එසේ වුව ද, යටත් පිරිසෙයින් මව්පියන්ට ද දොස් කීම්, අපහාස කිරීම් ආදී වශයෙන් පවතින්නා වූ රළු වචනයෙන් යුක්ත හෙයින් ‘ඛරවාචා’ නම් වූවාහු, මෙලොව ද පරලොව ද ‘පියා’ (ප්රිය) නම් නොවෙති; අතරමග සිටි රළු වචන ඇති කිරළා මෙනි. මටසිලිටු මිහිරි වචනයෙන් යුක්ත, මොළොක් වචන කථා කරන්නෝ විරූපී වුව ද ප්රිය වෙති. එහෙයින් මෑණියන්ට මෙය කියමි: ‘නනු පස්සසි ත්වං ඉමං කාළිං’ (ඔබ මේ කළු තැනැත්තිය නොදක්නෙහි ද?) ‘දුබ්බණ්ණං’ (දුර්වර්ණ වූ), ශරීර වර්ණයටත් වඩා කළු වූ ලපවලින් යුක්ත ‘කොකිලං’ (කෙවිලිය), මෙසේ දුර්වර්ණ වුව ද මොළොක් වචනයෙන් බොහෝ දෙනාට ප්රිය වූවා ය. මෙසේ රළු වචන ඇති සත්ත්වයා ලෝකයෙහි මව්පියන්ට ද අප්රිය වෙයි. එහෙයින් බොහෝ දෙනාට ප්රිය බව කැමති පුරුෂයා මටසිලිටු වචන ඇති, මිහිරි මොළොක් වචන ඇති කෙනෙක් විය යුතුය. ප්රඥාව නම් වූ මන්ත්රයෙන් සීමා කොට කථා කරන හෙයින් ‘මන්තභාණී’ නම් වේ. විසුරුණු බවින් තොර ව ප්රමාණයෙන් යුක්ත ව කථා කරන හෙයින් ‘අනුද්ධතො’ නම් වේ. යමෙක් මෙබඳු පාළි අර්ථයක් හා ධර්මයක් ප්රකාශ කරයි ද, ‘තස්ස භාසිතං’ (ඔහුගේ වචනය) කරුණු සහිත ව අනුන්ට දොස් නොකියා කථා කරන හෙයින් ‘මධුරං’ (මිහිරි) වෙයි.”
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මේ ගාථා තුනෙන් මවට ධර්මය දේශනා කොට කරුණු අවබෝධ කරවූහ. ඈ එතැන් පටන් ආචාරශීලී වූවාය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද මව එකම අවවාදයෙන් දමනය කොට, කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරලොව ගිය සේක.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජුගේ මව මේ සුජාතාව වූවාය. රජු වනාහි මම ම වූයෙමි.”
නවවන වූ සුජාත ජාතක වර්ණනාවයි.
“සබ්බෙහි කිර ඤාතීහි” (සියලු ඤාතීන් විසින්) යන මේ ජාතක ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි කවුඩු බකමූණු දබරය අරබයා වදාළ සේක. එකල කවුඩෝ දවල් කාලයේ බකමූණන්ව කති. හිරු බැස ගිය තැන් පටන් බකමූණෝ ඒ ඒ තැන්වල නිදන කපුටන්ගේ හිස් කඩා මරා දමති. ඉක්බිති ජේතවනාරාමයේ කෙළවර එක් පන්සලක වසන්නා වූ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට අතුගාන අවස්ථාවෙහි ගසින් වැටුණා වූ නැළි හත අටක් පමණ බොහෝ කවුඩු හිස් ඉවත් කරන්නට සිදුවෙයි. හෙතෙම ඒ කරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සැල කළේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂූන් වහන්සේ වසන ස්ථානයේ දිනපතාම මෙපමණක් නම් කවුඩු හිස් ඉවත් කරන්නට සිදුවෙතියි” යනුවෙන් කථාව මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැයි” විචාළ සේක. භික්ෂූහු “මෙම කථාවෙන් යයි” කියා, “ස්වාමීනි! කවදා පටන් කවුඩන්ගේ හා බකමූණන්ගේ ඔවුනොවුන් අතර වෛරය උපන්නේදැයි” විචාළාහුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “ප්රථම කල්පයට අයත් කාලයේ පටන් යයි” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස ප්රථම කල්පයේ මිනිස්සු රැස් වී මනා රූ සපුවෙන් යුත්, සෞභාග්යයෙන් අගතැන්පත්, ආඥා සම්පත්තියෙන් යුත්, සියලු ආකාරයෙන් පිරිපුන් එක් පුරුෂයෙකු කැඳවා රජබවට පත් කළහ. සිව්පාවෝද රැස් වී එක් සිංහයෙකු රජබවට පත් කළහ. මහ මුහුදෙහි මත්ස්යයෝ ආනන්ද නම් මත්ස්යයෙකු රජබවට පත් කළාහුය. ඉක්බිති කුරුළු සමූහයා හිමාල වන පෙදෙසේ එක් ගල්තලාවක් මත රැස්වී, “මිනිසුන් අතරෙහි රජෙක් සිටියි. එසේම සිව්පාවුන් අතරද මත්ස්යයන් අතරද රජවරු සිටිති. අප අතර රජෙක් නම් නැත. නායකයෙකු නොමැතිව වාසය කිරීම නම් නොවටියි. අපටද රජකෙනෙකු ලැබීම වටියි. රජ තනතුරේ තැබිය යුතු එකෙකු ගැන විමසා දැනගනිව්” යයි කීහ. ඔවුහු එවැනි කුරුල්ලෙකු සොයමින් එක් බකමූණෙකුට කැමතිව “මේ තෙමේ අපට රුචි වෙයි” යනුවෙන් කීහ. ඉක්බිති එක් කුරුල්ලෙක් සියල්ලන්ගේ අදහස් ගැනීම පිණිස තුන්වරක් ප්රකාශ කළේය. එසේ නම් ප්රකාශ කරද්දී දෙවරක් දැනුම්දීම ඉවසා තුන්වන වර කියවද්දී එක් කවුඩෙක් නැගී සිට, “මොහු රජකමට එළඹෙන මේ මොහොතේ මෙබඳු මුහුණක් ඇති කල කිපුණුවිට කෙබඳු වන්නේද? කිපුණු මොහු විසින් බලන ලද අපි රත්වූ කබලක දැමූ තල ඇට මෙන් ඒ ඒ තැනම බිඳෙන්නෙමු. මොහු රජ බවට පත්කිරීමට මගේ රුචියක් නැතැයි” කියා එම කරුණ ප්රකාශ කිරීමට,
“සියලු නෑයන් විසින් බකමූණා රජ කරන ලද්දේය. ඉදින් නෑයන් විසින් අවසර දෙන ලද්දෙමි නම් මම වචනයක් කියමි.”
යන පළමු ගාථාව කීය.
එහි අර්ථය නම්: යම් මේ ප්රකාශයක් පවතීද, එය අසා කියමි. “සබ්බෙහි කිර” යනු මෙහි රැස්වූ සියලු “ඤාතීහි” (ඤාතීන්) විසින් මේ “කොසියො” (බස්සා) රජු ලෙස “කතො” (කරන ලදි). ඉදින් මම වනාහි නෑයන් විසින් අවසර ලද්දෙම් නම් මෙහි කිය යුතු “එක වාචිකං” (එක් වචනයක්/කිසිවක්) “භණෙය්යං” (කියන්නෙමි).
ඉක්බිති ඔහුට අවසර දෙමින්,
“මිත්රය, කථා කරව. තොපට අවසර දෙන ලද්දෙහිය. අර්ථය හා ධර්මය (ප්රවේණිය) පමණක් කියව. මන්දයත් නුවණත්, තේජසත් ඇති තරුණ පක්ෂීහු තවත් ඇත්තාහ.”
යන දෙවන ගාථාව කීහ.
එහි, “භණ සම්ම අනුඤ්ඤාතො” යනු යහළු කවුඩාණෙනි! අප සියල්ලන් විසින් නුඹ අනුදන්නා ලදි (අපි සියල්ලෝම නුඹට අවසර දුනිමු). යමක් නුඹට කිවයුතු නම් එය කියව. “අත්ථං ධම්මඤ්ච කෙවලං” යනු කියද්දී කාරණය ද පරම්පරාවෙන් ආ වචනයද නොඉක්මවා කියව. “පඤ්ඤවන්තො ජුතින්ධරා” යනු නුවණින් යුක්ත වූද ප්රඥාලෝකය දරන්නා වූද තරුණ පක්ෂීහු ඇත්තේමය.
මෙසේ අවසර ලත් හෙතෙම,
“තොප හැමට යහපතක් වේවා! බකමූණාගේ රජවීම මට රුචි නොවෙයි. නොකිපුණා වූ මොහුගේ මුහුණ බලව. කිපුණු මොහු කුමක් කරන්නේද?”
යන තෙවන ගාථාව කීය.
එහි අර්ථය නම්: “භද්දං” (තොපට යහපතක්ම වේවා!) තුන්වරක් කරන ප්රකාශයන් මගින් “උලූකස්ස අභිසෙචනං” (බකමූණාගේ රජවීම) කෙරෙයි. එය මට “න රුච්චති” (රුචි නොවේ). දැන් සතුටු සිත් ඇති “අක්කුද්ධස්ස මුඛං” (නොකිපුණා වූ මොහුගේ මුහුණ) බලව්. “කුද්ධො” (කිපුණා වූ මොහු) වනාහී “කථං කරිස්සති” (කුමක් කරන්නේදැයි) නොදනිමි. “සබ්බථාපි එතං” (හැම අයුරින්ම මෙය) මට රුචි නොවෙයි.
හෙතෙම මෙසේ කියා “මට රුචි නොවෙයි, මට රුචි නොවෙයි” කියමින් කෑ ගසමින්ම අහසට පැන්නේය. බකමූණාද නැගිට ඔහුව ලුහුබැන්දේය. එතැන් පටන් ඔවුහු ඔවුනොවුන් වෛර බැන්දාහුය. කුරුල්ලෝ ස්වර්ණ හංසයා රජබවට පත්කොට ගියාහුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්ය ප්රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. සත්යය අවසානයෙහි බොහෝ දෙනා සෝවාන් ආදී ඵලයන්ට පැමිණියාහුය. “එකල රජකමට පත් හංස පෝතකයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
දසවන උලූක ජාතක වර්ණනාවයි.
දෙවැනි පදුම වර්ගය නිමියේය.
එහි උද්දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේය:
යන ජාතක දසයයි.
ආරඤ්ඤිකස්ස ඉසිනො (වනයෙහි වසන ඉසිවරයාගේ) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ ළිඳ අපවිත්ර කරන එක් හිවලෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. එක්තරා හිවලෙක් භික්ෂු සංඝයා පැන් වළඳන ළිඳට මල මුත්රා කොට අපවිත්ර කර පලා යයි. ඉක්බිති එක් දිනක් ළිඳ සමීපයට පැමිණි ඌට සාමණේරවරු ගල් කැටවලින් ගසා පීඩා කළහ. ඌ එතැන් පටන් නැවත ඒ ස්ථානය දෙස ආපසු හැරීවත් නොබැලුවේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ පුවත දැන දම්සභාවේදී කථාවක් ඇති කර ගත්හ. “ඇවැත්නි, ළිඳ අපවිත්ර කරන හිවලා සාමණේරයන්ගෙන් පීඩා විඳි තැන් පටන් නැවත ආපසු හැරීවත් නොබැලුවේය” කියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුතුව මේ අවස්ථාවේ රැස්ව සිටියහුදැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙනැ”යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් මේ හිවලා ළිඳ දූෂණය කරන්නෙක්මය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර මේ ඉසිපතනයත්, මේ ළිඳත් විය. එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ බරණැස් නුවර කුලීන නිවසක උපත ලබා, වියපත් වූ පසු ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදිව ඍෂි සමූහයා පිරිවරාගෙන ඉසිපතනයේ වාසය කළහ. එකල මේ හිවලාම මේ ළිඳම අපවිත්ර කොට පලා යයි. ඉක්බිති එක් දිනක් තාපසවරු ඒ හිවලා වටලා එක් උපායකින් අල්ලාගෙන බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ වෙත ගෙන ගියහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ හිවලා සමඟ කථා කරමින් පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
“හිවල් යහලුව! වනවාසී වූ, බොහෝ කල් තපස් රකින්නා වූ, සෘෂීන් විසින් ඉතා අපහසුවෙන් තනන ලද ළිඳ, නුඹ කුමක් නිසා මළ මුත්රයෙන් දූෂණය කළෙහිද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළහ.
එහි අර්ථය මෙසේය: වනයෙහි වසන බැවින් ආරඤ්ඤිකස්ස (ආරණ්යක) යැයිද, සොයා ගත් ගුණ ඇති බැවින් ඉසිනො (ඍෂිවරයාගේ) යැයිද කියනු ලැබේ. බොහෝ කාලයක් තපස් රැකීම නිසා චිරරත්තතපස්සිනො (බොහෝ කල් තපස් ඇති) නම් වේ. කිච්ඡාකතං යනු මහත් වෑයමකින් හා දුකකින් තනන ලද උදපානං (ළිඳ) ය. කථං (කුමක් හෙයින්) සම්ම (හිවල් යහළුව), නුඹ අවාහයි යනු මළ මුත්රාවලින් යට කළෙහිද? දූෂණය කළෙහිද? ඒ මළ මුත්රා මෙහි හෙළුවෙහිද? යන අර්ථයි.
එය අසා හිවලා දෙවන ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“යම් තැනක දිය බී එතැනම අපි මළපහ කරමු නම්, මුත්රා කරමු නම් එය හිවලුන්ගේ ස්වභාවයයි. එය අපේ පියාගේත් සීයාගේත් ධර්මතාවයයි. එබැවින් ඒ පිළිබඳව නුඹ අපට දොස් නගන්නට සුදුසු නැත.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි එස ධම්මො යනු මෙය ස්වභාවයයි. යං පිත්වා ඔහදාමසෙ යනු, ‘යහළුව, අපි යම් තැනක පැන් බොමුද, එතැනම පහරමු (මළපහ කරමු), මුත්රා කරමු’ යි පවසමින් එය අප හෙවත් හිවලුන්ගේ ධර්මතාව යැයි දක්වයි. පිතුපිතාමහං යනු අපගේ පියවරුන්ගේද සීයලාගේද ස්වභාවය එයමය. න තං උජ්ඣාතුමරහසි යනු ‘එය අපට පරම්පරාවෙන් ආ ධර්මතාවයකි, ස්වභාවයකි. එබැවින් නුඹ ඊට දොස් කීමට සුදුසු නොවෙයි; මෙහිලා නුඹ කෝප වීම යුක්තිසහගත නැතැ’යි යන අර්ථයි.
ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ හිවලාට තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක.
“ඉදින් තොපගේ ධර්මය මෙබඳු වී නම්, අධර්මය කෙබඳු වේද? තොපගේ ධර්මයවත් අධර්මයවත් අපි කිසි කලෙක නොදුටුවෙමු (මෙතැනින් ඉවත්ව යව).”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක.
එහි මා වො යනු ‘තොපගේ ධර්මය හෝ වේවා, අධර්මය හෝ වේවා අපි කිසි දිනෙක නොදකිමු (නොදුටුවෙමු)’ යනුයි.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඌට අවවාද දී “නැවත මෙහි නොඑව”යි වදාළ සේක. ඌ එතැන් පටන් නැවත හැරීවත් නොබැලුවේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. එකල ළිඳ අපවිත්ර කළ හිවලා නම් මේ ළිඳ දූෂණය කළ හිවලාමය. පිරිසට අවවාද දුන් තාපසයා නම් මම ම වෙමි’යි වදාළ සේක.
පළමුවන උදපානදූසක ජාතක වර්ණනාවයි.
“යෙන මිත්තේන සංසග්ගා” (යම් මිතුරෙකු හා ඇසුරක් වේ ද) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි කෝකාලික තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. කෝකාලික කථාවස්තුව දහතුන්වන නිපාතයෙහි තක්කාරිය ජාතකයෙහි මතු සඳහන් වන්නේය. කෝකාලික තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, “සැරියුත් මුගලන් තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම කැඳවාගෙන එන්නෙමියි” කෝකාලික රටේ සිට ජේතවනාරාමයට වැඩම කර ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඳ, තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම වෙත එළඹ, “ඇවැත්නි! කෝකාලික රටවැසි මිනිස්සු ඔබ වහන්සේලා දෙනම කැඳවන්නාහුය. වඩිනු මැනවි, යමු”යි කීහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේලා “ඇවැත්නි! ඔබ යන්න, අපි නොඑන්නෙමු”යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේලා විසින් ප්රතික්ෂේප කළ කෝකාලික තමා ම ආපසු ගියේය. ඉක්බිති භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි! කෝකාලික භික්ෂුව සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා වහන්සේ ඇතිවත් සිටිය නොහැකිය, නැතිවත් සිටිය නොහැකිය. එක්වීමක් නො ඉවසයි, වෙන්වීමක් ද නොඉවසයි” යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි! මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි! දැන් පමණක් නොව පෙරත් කෝකාලික, සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා ඇතුවත් නැතුවත් සිටින්නට නොහැකි වූයේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා කැළෑවක රුක් දෙවියෙකු වී උපන් සේක. ඔහුගේ විමානය අසල එක්තරා විශාල වනස්පති වෘක්ෂයක වෙනත් රුක් දෙවියෙක් වාසය කරයි. ඒ වන රොදෙහි සිංහයෙක් ද ව්යාඝ්රයෙක් ද වාසය කරති. ඔවුන් දෙදෙනාට ඇති බිය නිසා කිසිවෙක් එහි කුඹුරක් නොකරයි, ගසක් නොකපයි. එහි නැවතී බලන්නට සමතෙක් ද නැත. ඒ සිංහ ව්යාඝ්ර දෙදෙනා නොයෙක් ආකාර මෘගයන් මරා කති. කා ඉතිරි වූ කොටස් එහිම දමා යති. ඒ නිසා ඒ වනලැහැබ අසූචි කුණප ගඳ ඇත්තේ වෙයි.
ඉක්බිති කළයුතු නොකළ යුතු දේ නොදන්නා අන්ධබාල වූ අනෙක් රුක් දෙවියා එක් දිනක් බෝසතාණන් වහන්සේට, “යහළුව! මේ සිංහ ව්යාඝ්රයන් නිසා වනරොද අසූචි කුණප ගඳින් යුක්තයි. මම මුන් දෙදෙනා පලවා හරිමි”යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, “යහළුව! මේ දෙදෙනා නිසා අපගේ විමාන රැකේ. මොවුන් පලා ගිය විට අපේ විමාන විනාශ වෙයි. සිංහ ව්යාඝ්ර පා සලකුණ නොදකින මිනිස්සු සියලු වනය කපා, එකම පිටියක් කොට කුඹුරු කරන්නාහ. එබැවින් ඒ ක්රියාවට කැමති නොවන්නැ”යි කියා පළමු ගාථා දෙක වදාළේය:
“යම් මිතුරෙකු ඇසුරු කිරීමෙන්,
තමාගේ සැනසීම විනාශ වේ ද;
නුවණැත්තා තමාගේ ඇසක් රකින්නාක් මෙන්,
පෙර සිටම ඔහුගෙන් එන උපද්රවයෙන් (තමා) රැකගත යුතුය.”
“යම් මිතුරෙකු ඇසුරු කිරීමෙන්,
තමාගේ සැනසීම වැඩි දියුණු වේ ද;
නුවණැත්තා සියලු කටයුතුවලදී,
ඔහු හා සමාන පැවැත්මක් ඇති කරගත යුතුය.”
යනුවෙන් මෙම පළමු ගාථා දෙක පැවසීය.
යම් ආකාර පාප මිත්ර සේවනයක් හේතුකොට ගෙන සිතේ ද කයේ ද සැනසීම පිරිහෙයි ද, නුවණ ඇති පුරුෂ තෙම ඒ පාප මිත්රයා විසින් අභිබවනය (යටපත්) කළ යුතු දෙය තමාගේ දෑස් මෙන් රැක ගත්තේමය.
යම් බඳු කල්යාණ මිත්රයකු සමග එක්වීම නිසා කාය චිත්ත සුවය වැඩෙයි ද, ඒ කල්යාණ මිතුරාගේ සියලු කටයුත්තෙහි පණ්ඩිත පුරුෂ තෙමේ පැවැත්ම තමා හා සම කරන්නේය.
එහි යෙන මිත්තේන සංසග්ගා යනු යම් පවිටු මිතුරකු සමග ආශ්රය කිරීම හේතුවෙන් හෙවත් ආශ්රය කිරීම නමැති කරුණෙන්, යමකු සමග ඇති වන පස් ආකාර ඇසුර කරන ලද බැවින් යන අර්ථයයි. ඒ පස් ආකාර ඇසුර නම්:
යොගක්ඛෙමො යනු කයේ හා සිතේ සැපයයි. එය වනාහි දුක්ඛ යෝගයෙන් (දුක හා එක්වීමෙන්) ආරක්ෂා වන බැවින් මෙහි ‘යෝගක්ඛේම’ යයි අදහස් කරන ලදී. විහිය්යති යනු පිරිහීමට පත් වේ. පුබ්බෙවජ්ඣාභවං තස්ස රක්ඛෙ අක්ඛීව පණ්ඩිතො යනු ඒ පාප මිත්රයා විසින් කරන මැඩපැවැත්වීම තමා විසින් වැළැක්විය යුතුය. පාප මිතුරා තමාගේ ලාභ, කීර්ති, ජීවිත යන මේවා මැඩ පවත්වන්නට පෙර කල් ඇතිවම පණ්ඩිත පුරුෂයා තමාගේ ඇස මෙන් රකින්නේය.
දෙවන ගාථාවෙහි යෙන යනු යම් කල්යාණ මිතුරෙකු සමග එක්වීමේ කාරණයෙනි. යොගක්ඛෙමො පවඩ්ඪති යනු කයේ හා සිතේ සැපය වැඩෙයි. කරෙය්යත්තසමං වුත්තිං යනු පණ්ඩිත පුරුෂයා යම් සේ තමන්ගේ දිවි පැවැත්ම ද, ගෙවල් ඉඩම් ආදී උපභෝග පරිහරණය ද, ඇඳුම් ආහාර ආදී පරිභෝග පරිහරණය ද කරයි නම්, ඒ කල්යාණ මිත්රයාගේ සියලු කටයුතුවලදී ද මෙසේ මේ සියල්ල කරන්නේය. වැඩිපුරත් කරන්නේය. පහත් දෙයක් නම් නොකරන්නේය.
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් කරුණු කී කල්හි ද, ඒ මෝඩ දෙවියා සොයා නොබලා එක් දිනක් බිය ගෙන දෙන රූපයක් මවා ඒ සිංහයා හා ව්යාඝ්රයා පලවා හැරියේය. මිනිස්සු ඔවුන්ගේ පා සටහන් නොදැක “සිංහ ව්යාඝ්ර දෙදෙනා වෙනත් වන ලැහැබකට ගියේ ය”යි දැන වන ලැහැබේ එක් කොටසක් සිඳ දැමූහ. දේවතාවා බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “යහළුව, මම ඔබේ කීම නොසලකා ඔවුන් පලවා හැරියෙමි. දැන් ඔවුන් ගිය බව දැන මිනිස්සු කැලේ කපති. කුමක් කළ යුතුදැ”යි ඇසීය. එවිට “දැන් ඔවුන් දෙදෙනා අසවල් වන ලැහැබෙහි වසත්. ගොස් ඔවුන් කැඳවාගෙන එන්නැ”යි කියන ලදුව, එහිම ගොස් සිංහ ව්යාඝ්ර දෙදෙනා ඉදිරියේ සිට දෑත් එක්කොට වැඳ තුන්වන ගාථාව කීවේය:
“එනු මැනවි ව්යාඝ්රයෙනි ආපසු හැරී එනු මැනවි,
නැවතත් ඒ මහා වනයටම පැමිණෙනු මැනවි;
ව්යාඝ්රයන් නැති වනය (මිනිසුන් ලවා) නොකපවා,
ව්යාඝ්රයෝ ද වනය අහිමි වූවන් නොවෙත්වා!”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව කීවේය.
“ව්යාඝ්රයෙනි, එන්න. ආපසු පෙරළා එන්න. මහ වනයට එළඹෙව්. ව්යාඝ්රයන් නැති වනය (මිනිසුන් ලවා) නොකප්පවනු මැනවි. ව්යාඝ්රයෝ වන විරහිත වූවාහු නො වෙත්වා. ව්යාඝ්රයෝ කැලෑවක් නැති අය නො වෙත්වා.”
එහි ව්යග්ඝා යනු ඒ දෙදෙනාට ව්යාඝ්ර නාමයෙන් අමතයි යනුවෙන් කීවේය. නිවත්තව්හො යනු ආපසු එව්. පච්චුපෙථ මහාවනං යනු ඒ මහා වනයට ආපසු එව්, නැවත එළඹෙව්. මෙයම පාඨයයි. මා වනං ඡින්දි නිබ්යග්ඝං යනු අපගේ වනලැහැබ දැන් තොප නොමැතිකමින් ව්යාඝ්රයන් නැති එකකි; එබැවින් මිනිස්සු ඒ වනය නොකපත්වා. බ්යග්ඝා මාහෙසු නිබ්බනා යනු තොප වැනි ව්යාඝ්ර රජවරු තම වාසස්ථානයෙන් පලා ගිය බැවින්, වාසය කරන තැන වන වනයෙන් තොර නොවේවා.
ඔවුහු දේවතාවා විසින් මෙසේ ඉල්ලනු ලබද්දී ද, “යව, අපි නොඑන්නෙමු”යි ප්රතික්ෂේප කළාහුය. දේවතාවා තනියම ආපසු ගියේය. මිනිස්සු ද කීප දිනකින් සියලු වනය කපා, කුඹුරු කොටා ගොවිතැන් කළාහුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. එකල නුවණ නැති දෙවියා කෝකාලික ය. සිංහයා සැරියුත් ය. ව්යාඝ්රයා මුගලන් ය. නුවණ ඇති දෙවියා වනාහි මම ම වූයෙමි යි වදාළ සේක.
ව්යග්ඝ ජාතක වර්ණනාව දෙවැනියි.
“කෝ නු උද්දිනභත්තෝ වා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරද්දී කොසොල් රජතුමාගේ මහා ඇමතියන් දෙදෙනෙකුගේ කලහයක් සංසිඳවීම අරබයා වදාළ සේක. වර්තමාන කථාව දුක නිපාතයෙහි කියන ලද පරිදිමය.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව තක්සලා නුවරින් ශිල්ප ඉගෙන, පස්කම් සැප හැරදමා තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව හිමාල වනයේ ගං ඉවුරක අසපුවක් තනාගෙන, එහිදී අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන ධ්යාන සුවයෙන් කල් ගෙවමින් වාසය කළහ. මේ ජාතකයෙහි බෝධිසත්වයෝ උපරිම මධ්යස්ථ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූහ; උපේක්ෂා පාරමිතාව පිරූහ. එක් කාය වාග් සංවරයක් නැති දුසිල් වඳුරෙක් අවුත් පන්සල් දොරකඩ වාඩි වී සිටින උන්වහන්සේගේ කන් සිදුරුවලට කෝටු කැබලි ඇතුළු කරන්නාක් මෙන් තම ලිංගය (අංගජාතය) ඇතුල් කරයි. බෝධිසත්වයෝ එය නොවළක්වා මැදහත්ව හිඳිති. ඉක්බිති එක් දිනක එක් ඉබ්බෙක් දියෙන් ගොඩට අවුත් ගං ඉවුරේ කට ඇරගෙන අව්ව තපිමින් නිදයි. ඒ බව දැක ඒ කෑදර වඳුරා උගේ කට තුළට ද තම ලිංගය ඇතුල් කිරීමේ ක්රියාව කළේය. එවිට ඉබ්බා පිබිදී වඳුරාගේ රහසඟ මල්ලක දමන්නාක් මෙන් කටින් ඩැහැ ගත්තේය. වඳුරාට බලවත් වේදනාවක් උපන්නේය. වේදනාව ඉවසිය නොහැකිව, “කවරෙක් නම් මා මේ දුකෙන් මුදවත්ද? කා ළඟට යම්දැයි?” සිතා, “තාපසතුමා හැර මේ දුකෙන් මා මුදවන්නට වෙන කෙනෙක් නැත. මා උන්වහන්සේ සමීපයටම යාම සුදුසුය”යි සිතා, තම දෑතින් ඉබ්බා ඔසවාගෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමීපයට ගියේය. බෝධිසත්වයෝ ඒ දුස්සීල වඳුරා සමඟ විහිළු කරමින් පළමු වන ගාථාව වදාළහ.
“කෝ නු උද්ධිතභත්තෝව - පූරහත්ථෝව බ්රාහ්මණෝ
කහං නු භික්ඛං අචරි - කං සද්ධං උපසඞ්කමී”
පිරුණු බත් පාත්රයක් ගත්තෙකු මෙන් පෙනෙන මොහු කවරෙක්ද? (කාර්තික පූජාවෙහි ලද) පිරුණු පාත්රයක් අතැති බමුණෙකු මෙන් මොහු කවරෙක්ද? (නුඹ) කවර ප්රදේශයක පිඬු සිඟා හැසිරුණේද? කවර සැදැහැවතෙකු කරා එළැඹියේද?
එහි “කෝ නු උද්ධිතභත්තෝ වා” යනු පිරුණු බත් ඇත්තෙකු මෙන් එන මොහු කවුද? බතින් පිරුණු එක් පාත්රයක් දෑතින් ගෙන එන්නාක් මෙන් මේ එන තැනැත්තා කවරෙක්ද යන අර්ථයයි. “පූරහත්ථෝව බ්රාහ්මණෝ” යනු, ඉල් මස (කාර්තික මාසයේ) දීමනා ලැබ අත පිරුණු බමුණෙකු මෙන් එන මොහු කවුදැයි වඳුරා අරබයා කියයි. “කහං නු භික්ඛං අචරි” යනු, “එම්බා වඳුර! කුමන ප්රදේශයක අද නුඹ පිඬු සිඟා හැසිරුණෙහිද?” යන්නයි. “කං සද්ධං උපසංකමී” යනු, “මියගිය කවරෙකු උදෙසා කළ මළ බතක්ද? කවර සැදැහැවතෙකු වෙත එළඹ මේ දානය ලැබුවේද?” යයි විමසීමයි.
ඒ අසා දුසිල් වඳුරා දෙවන ගාථාව කීවේය.
“අහං කපිස්මි දුම්මේධෝ - අනාමාසානි ආමසිං
ත්වං මං මෝචය භද්දං තේ - මුත්තෝ ගච්ඡෙය්ය පබ්බතං”
“ස්වාමීනි, මම මෝඩ වඳුරෙක්මි. ස්පර්ශ නොකළ යුතු තැන් ස්පර්ශ කළෙමි. ඔබ මා (මේ දුකෙන්) මුදවන සේක්වා! ඔබට යහපතක් වේවා. මෙයින් මිදුණු පසු මම නැවත පර්වතයට යන්නෙමි.”
එහි “අහං කපිස්මි දුම්මේධෝ” යනු, “ස්වාමීනි! මම මෝඩ චපල සිත් ඇති වඳුරෙක් වෙමි” යන්නයි. “අනාමාසානි ආමසිං” යනු, “ස්පර්ශ නොකළ යුතු තැන් ස්පර්ශ කළෙමි” යන්නයි. “ත්වං මං මෝචය භද්දං තේ” යනු, “දයාවෙන් පිරුණු අනුකම්පාවෙන් යුතු ඔබවහන්සේ මාව මේ දුකින් මුදවන්න. ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේට යහපතක් වේවා!” යන්නයි. “මුත්තෝ ගච්ඡෙය්ය පබ්බතං” යනු, “ඒ මම ඔබවහන්සේගේ අනුහසින් මේ විපතින් මිදුනේ නම් පර්වතයටම යන්නෙමි. නැවත ඔබේ ඇස් හමුවට නොඑන්නෙමි” (ඔබ වහන්සේට පෙනෙන්නට නැවත නොඑන්නෙමි) යන අර්ථයි.
බෝධිසත්වයෝ ඔහු කෙරෙහි කරුණාවෙන්, ඉබ්බා සමඟ කථා කරමින් තුන්වන ගාථාව වදාළහ.
“කච්ඡපා කස්සපා හොන්ති - කොණ්ඩඤ්ඤා හොන්ති මක්කටා
මුඤ්ච කස්සප කොණ්ඩඤ්ඤං - කතං මේථුනකං තයා”
“ඉබ්බෝ කාශ්යප ගෝත්ර ඇත්තෝ වෙති. වඳුරෝ කොණ්ඩඤ්ඤ ගෝත්ර ඇත්තෝ වෙති. කාශ්යපය! කොණ්ඩඤ්ඤයා මුදවන්න! ඔබ (ඉබ්බා) විසින් (වඳුරා සමඟ) මෛථුන සේවනය (ලිංගික සේවනය) කරන ලදී.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “කච්ඡපා” හෙවත් ඉබ්බෝ නම් කාශ්යප ගෝත්රයෙහි වෙති. “මක්කටා” හෙවත් වඳුරෝ කොණ්ඩඤ්ඤ ගෝත්රයේ වෙති. කාශ්යප සහ කොණ්ඩඤ්ඤ ගෝත්රවලට අයත් වූවන් අතර ඔවුනොවුන් ආවාහ විවාහ සම්බන්ධයක් ඇත. ඒ මේ ආවාහ විවාහ ලොල් වූ, දුසිල් වූ මේ වඳුරා විසින් ඔබ සමඟද, “තයා” හෙවත් ඔබ විසින් මේ දුසිල් වඳුරා සමඟ ද, ගෝත්ර සමානකම් ඇති මෛථුන ධර්මයට සුදුසු වූ දුසිල් ක්රියාවක් වූ “මෛථුනකං කතං” හෙවත් මෛථුනය කරන ලදී. එහෙයින් “මුඤ්ච කස්සප කොණ්ඩඤ්ඤ” හෙවත් කාශ්යපය, කොණ්ඩඤ්ඤව නිදහස් කරන්න.
ඉබ්බා බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ වචනය අසා කාරණයෙහි පැහැදී වඳුරාගේ රහසඟ නිදහස් කළේය. වඳුරා මිදුණු සැණින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේට වැඳ පලා ගියේය; නැවත ඒ ස්ථානය දෙස හැරීවත් නොබැලුවේය. ඉබ්බා ද බෝධිසත්වයන් වහන්සේට වැඳ තම වාසස්ථානයට ගියේය. බෝධිසත්වයෝ ද නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇත්තාහු බඹලොව උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. එකල ඉබ්බා හා වඳුරා වනාහි දැන් මේ ඇමතිවරු දෙදෙනා වූහ. තාපසයා වනාහි මම ම වූයෙමි.
තුන්වන වූ කච්ඡප ජාතක වර්ණනාවයි.
කායං බලාකා සිඛිනී යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් එක්තරා බලවත් ආශා ඇති භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. දම්සභාවට පමුණුවන ලද ඒ භික්ෂුවට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණ, ඔබ දැන් පමණක් නොව පෙරත් ලොල් බව නිසාම මරණයට පත් විය. ඒ නිසා පැරණි පඬිවරුන්ද තමන්ගේ වාසස්ථානයෙන් බැහැර වූහ” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බරණැස් සිටුතුමාගේ මුළුතැන්ගෙයි බත් උයන්නා පින් පිණිස නිල් පැහැති කූඩුවක් (නීලපච්ඡි) තැබුවේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ පරෙවි යෝනියෙහි ඉපදී එහි වාසය කළහ. ඉක්බිති එක් ලොල් කපුටෙක් මුළුතැන්ගෙයි මුදුනින් පියාඹන්නේ නොයෙක් ආහාර මස් මාංශ වර්ග දැක ආසාවෙන් මැඩුණේ, “කවරෙක් නිසා මෙහි ඉඩක් ලබන්නට හැකිවන්නේ දැයි” සිතමින් බෝසතාණන් වහන්සේ දැක, “මොහු නිසා එය කළ හැකි වන්නේ යැයි” නිගමනය කොට ඔහු ගොදුරු පිණිස කැලයට යන කල්හි පිටුපසින් පිටුපසින් ලුහුබැන්දේය. ඉක්බිති ඔහුට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “කපුට, අපි වනාහි වෙනස් ගොදුරු ඇත්තෙමු. නුඹද වෙනස් ගොදුරු ඇත්තෙහි. ඒ නිසා කුමක් සඳහා මා පසුපස එන්නේදැයි” ඇසූහ. “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ ක්රියාව මට රුචි වෙයි. මමද ඔබලාට සමාන ගොදුරු ගන්නෙකු වී ඔබවහන්සේට උපස්ථාන කරන්නට කැමැත්තෙමි” යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. ඒ කපුටා ඔහු සමඟ ගොදුරු බිමේදී එකට ගොදුරු සොයා හැසිරෙන්නෙකු මෙන් මඟහැර ගොස්, ගොම ගොඩක් අවුස්සා පණුවන් කා කුස පුරවාගෙන බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “ඔබවහන්සේ මෙතෙක් වේලා හැසිරෙන්නෙහිය. භෝජනයෙහි ප්රමාණය දැනගැනීම සුදුසුය. එන්න, සවස් වන්නට කලින්ම යමු” යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ කපුටා රැගෙන වාසස්ථානයට ගිය සේක. අරක්කැමියා “අපගේ පරෙවියා යාළුවෙකු රැගෙන ආවේය” යි සිතා කපුටාටද එක් දහයියා කූඩුවක් (ථුසපච්ඡි) තැබුවේය. කපුටා දින හතර පහක් ඒ ආකාරයෙන්ම වාසය කළේය.
ඉක්බිති එක් දිනක් සිටුතුමාට බොහෝ මස් මාංශ ගෙන ආවාහුය. කවුඩා ඒ දැක ලෝභයෙන් මැඩුණේ උදේ කාලයේ පටන් කෙඳිරිගාමින් නිදා සිටියේය. ඉක්බිති පසු දින බෝසතාණන් වහන්සේ, “යහළුව, ගොදුරු සඳහා එන්න යැයි” කීහ. “ඔබවහන්සේ යන්න. මට කෑ දේ නොදිරවූ සැකයක් ඇතැයි” කීවේය. “යහළුව, කපුටන් අතර කෑම නොදිරවන කපුටෙක් නැත. ගිලින ලද ගිතෙල් පාන්තිරයක් පමණක් නුඹේ කුසෙහි ටික වේලාවක් පවතියි. සෙසු දේ උගුරෙන් පහළට වැටුණු ගමන් දිරවයි. මගේ කීම පිළිගන්න. මේ මස් මාංශ දැක, මෙසේ නොකරන්නැයි” කීහ. “ස්වාමීනි, මේ කුමක් කියව්ද? මට අජීර්ණය ගැන සැකය ඇත්තේමය.” “එසේ නම් නොපමා වුව මැනව” යි අවවාද දී බෝසතාණන් වහන්සේ ගිය සේක.
අරක්කැමියාද නොයෙක් ආකාර මස් මාංශ වර්ග පිළියෙළ කොට සිරුරෙන් දහදිය පිස දමමින් මුළුතැන්ගෙයි දොරටුව ළඟ සිටියේය. කපුටා, “මස් මාංශ කෑමට මේ සුදුසු කාලයයි” සිතා ගොස් රසවත් ආහාර බඳුන වසා ඇති පියන මත හිඳගත්තේය. අරක්කැමියා ‘කිලී’ යන හඬ අසා ආපසු හැරී බලන විට කපුටා දැක, ඇතුලට පැමිණ ඌ අල්ලාගෙන මුළු සිරුරෙහිම පිහාටු ගලවා හිස මුදුනෙහි කොණ්ඩය (සිළුවක්) පමණක් ඉතිරි කොට, ඉඟුරු, දුරු මිරිස් ආදිය අඹරා මෝරු සමඟ කලවම් කර, “නුඹ අපගේ සිටුතුමාගේ මස් මාංශ ඉඳුල් කළෙහිදැයි” කියා උගේ ශරීරය පුරාම තවරා විසිකොට නිල් කූඩුවට හෙළීය. ඌට බලවත් වේදනාවක් හටගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ගොදුරු බිමෙන් අවුත් කෙඳිරිගාන ඌ දැක විහිළු කරමින් පළමු ගාථාව කීහ.
“මේ කුමන සිළු ඇති කෙකිනියක්ද? වළාකුළ සීයා (පියාගේ පියා) කොට ඇති සොරු තැනැත්තියක්ද? එම්බා කෙකිනිය, කූඩුවෙන් බිමට බැස මෙහි එන්න. මාගේ මිතුරු කපුටා ඉතා සැර පරුෂය.”
එහි, කායං බලාකා සිඛිනී යනු: ගණ මෝරුවලින් තවරන ලද කාක්කාගේ ඒ ශරීරය සුදු බැවින් ද, හිස මුදුනෙහි කොණ්ඩය තබා ඇති බැවින් ද, “මේ කවර තැනැත්තියක්ද? කෙකිනියක්ද? මොනරෙක්දැයි?” විමසමින් අමතයි. චොරී යනු: පරෙවි කුලයෙන් අවසර නොලැබ පරෙවියාගේ කුලගෙට (කූඩුවට) ඇතුළු වූ බැවින් ද, කපුටාගේ අකමැත්තෙන් (අරක්කැමියා විසින් දැමීම නිසා) කූඩුවට ඇතුළු වූ බැවින් ද ‘චොරී’ (සෙර) යනුවෙන් කියයි. ලඞ්ඝිපිතාමහා යනු: අහසෙහි එල්ලෙන හෙයින් වැහි වළාකුළ ‘ලංඝී’ යයි කියනු ලැබේ. වැහි වළාකුලෙහි හඬින් (මේඝ ශබ්දයෙන්) කෙකිනියෝ ගැබ් ගනිති යන අර්ථයෙන් මේඝ ශබ්දය කෙකිනියන්ගේ පියාය. එබැවින් වැහිවළාකුළ (මේඝය) සීයා (පියාගේ පියා) වෙයි. එහෙයින් ‘ලංඝීපිතාමහා’ යයි කියනු ලැබේ. ඔරං බලාකෙ ආගච්ඡ යනු: “එම්බා කෙකිනිය මෙහි එන්න”. චණ්ඩො මෙ වායසො සඛා යනු: “මගේ යහළුවා වූ, කූඩුවෙහි අයිතිකරු වූ, චණ්ඩ වූ, පරුෂ වූ ඒ කපුටා පැමිණ ඔබ දැක හෙල්ලක් වැනි හොටෙන් කොටා මරා දමන්නේය. එහෙයින් ඌ පැමිණීමට පෙර කූඩුවෙන් බැස මෙහි එන්න, ඉක්මණින් පැන යන්න” යනුවෙන් කියයි.
ඒ අසා කපුටා දෙවන ගාථාව කීවේය.
“මම සිළු ඇති කෙකිනියක් නොවෙමි. මම ලොල් වූ කපුටෙක්මි. ඔබගේ වචනය නොකළ නිසා පියාපත් සිඳින ලද්දේ වෙමි. ගොදුරු බිම සිට පැමිණි ඔබ, මා දෙස බලන්න.”
එහි ආගතො යනු: ආහාර සොයාගන්නා තැනින් ආවා වූ ඔබ, දැන් තටු සිඳින ලද මා දෙස බලන්න යන අර්ථයයි.
ඒ අසා බෝසතාණන් වහන්සේ තෙවන ගාථාව කීහ.
“යහළුව, ඔබ නැවතත් දුකකට පත් වන්නෙහිය. තොපගේ ස්වභාවය (ශීලය) එවැනිය. මිනිසුන්ගේ භෝග පක්ෂීන් විසින් සුවසේ අනුභව කළ හැකි ඒවා නොවේ.”
එහි, පුනපාපජ්ජසි සම්ම යනු: යහළු කපුටාණෙනි! නැවතත් නුඹ මෙබඳු දුකක් ලබන්නෙහිමය. නුඹට මෙපමණකින් මිදීමක් නැත. කුමක් නිසාද? සීලඤ්හි තව තාදිසං යනු: ඔබේ පහත් හැසිරීම එබඳු දුකක් ලැබීමට සුදුසුය. න හි මානුසකා යනු: මිනිස්සු නම් මහ පින් ඇත්තෝය. තිරිසන්ගත සත්ත්වයන්ට එබඳු පිනක් නැත. ඒ නිසා මිනිසුන් විසින් පරිභෝග කළයුතු සම්පත් තිරිසන්ගත පක්ෂීන් විසින් අනුභව නොකළ යුතුය.
මෙසේ කියා බෝසතාණන් වහන්සේ, “මෙතැන් පටන් මට මෙහි විසීමට නොහැකි යැයි” සිතා ඉගිලී අන් තැනකට ගියහ. කවුඩාද කෙඳිරිගාමින් එහිම මිය ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර ලොල් භික්ෂුව අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ලෝල කපුටා නම් මේ ලෝල භික්ෂුව විය. පරෙවියා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
සිව්වන වූ ලෝල ජාතක වර්ණනාවයි.
“කායං බලාකා රුචිරා” (කෙකිනියගේ ශරීරය බබළයි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක් ලොල් වූ (ගිජු) භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි (වර්තමාන හා අතීත) කථාවස්තු දෙක ද, ගාථාවන් ද මුල් ජාතකයට (මින් පෙර දේශනා කළ ජාතකයට) සමාන ය.
“සිත්කලු වූ මේ කෙකිනිය කවුඩු කැදැල්ලෙහි සිටියි. (ඇය කවරියක් ද?) මගේ මිත්ර කපුටා නපුරු ය. මේ වනාහි ඔහුගේ කැදැල්ල ය.”
“තණ බීජ අනුභව කරන යහලු පක්ෂිය! නුඹ මා හඳුනන්නේ නැද්ද? නුඹේ වචනයට ඇහුම්කන් නොදී (නුඹේ අවවාදය නොපිළිගෙන) පියාපත් සිඳාගත් මම (මෙතැනට) පැමිණියෙමි. (දුකට පත්) මා දෙස බලන්න.”
“යහළුව, නුඹ නැවතත් මෙබඳු දුකකට පත්වන්නෙහිය. මක්නිසාද යත් නුඹගේ ස්වභාවය (හැසිරීම) එබඳු ය. මනුෂ්යයන්ගේ භෝග (ආහාර) පක්ෂීන් විසින් සුවසේ අනුභව කිරීමට යෝග්ය නොවේ.”
මෙහි ගාථාවන් (දෙදෙනා අතර) මාරුවෙන් මාරුවට කියැවුණි.
එහි, “රුචිරා” යනු මෝරු තැවරූ ශරීර ඇති බැවින් සුදු පැහැය ගැන සඳහන් කරමින් කියයි. බබළන, දැකුම්කලු, සුදු පැහැති යනු එහි අර්ථයයි. “කාකනීළස්මිං” යනු කපුටු කැදැල්ලෙහි ය. “කාකනිඩ්ඪස්මිං” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. “දිජ” (පක්ෂියා) යන්නෙන් කපුටා පරෙවියා අමතයි. “සාමාකභොජන” යනු තණ බීජ ආහාරයයි. මෙහි ‘සාමාක’ යන්න ගැනීමෙන් සියලු තණ බීජ (ධාන්ය) ගන්නා ලදී. මෙහි ද බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “දැන් පටන් මා විසින් මෙහි විසීමට නොහැකි ය” යි සිතා ඉගිලී වෙනත් තැනකට ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි ලොල් වූ භික්ෂුව අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ලොල් වූ කපුටා නම් මේ ලොල් වූ භික්ෂුව ය. පරෙවියා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වැනි වූ රුචිර ජාතක වර්ණනාව යි.
“තව සද්ධඤ්ච සීලඤ්ච” (ඔබේ ශ්රද්ධාව ද සීලය ද) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරමින් සිටියදී හංසයෙකු ඝාතනය කළ එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවරවාසී යහලු භික්ෂූන් දෙනමක් පැවිදිව, උපසම්පදාව ලබා බොහෝ විට එකට හැසිරෙති. එක් දිනක් උන්වහන්සේලා අචිරවතී ගඟට ගොස් නා, වැලිතලාවෙහි අව්ව තපිමින්, පිළිසඳර කථා කියමින් සිටියහ. ඒ අවස්ථාවෙහි හංසයෝ දෙදෙනෙක් අහසින් පියාසර කරති. එවිට එක් භික්ෂුවක් ගල් කැටයක් ගෙන “එක් හංස පෝතකයෙකුගේ ඇසට පහර දෙමියි” කීවේය. අනෙක් භික්ෂුව “ඔබට එය කළ නොහැකි වනු ඇතැයි” කීවේය. “මේ පැත්තේ ඇස තිබේවා! මම අනෙක් පැත්තේ ඇසට ගසන්නෙමියි” කීය. “එය ද ඔබට නොහැක්කේම යැයි” අනෙකා කීය. “එසේනම් බලා සිටින්නැයි” කියා තුන්මුල් ගල්කැටයක් ගෙන හංසයාගේ පිටුපසට දමා ගැසීය. හංසයා ගල්කැටයේ ශබ්දය අසා හැරී බැලුවේය. ඉක්බිති ඒ භික්ෂුව රවුම් ගල්කැටයක් ගෙන උගේ අනිත් පැත්තේ ඇසට පහර දී මෙහා පැත්තේ ඇසින් එළියට විසිවී යන ලෙස විද්දේය. හංසයා කෑගසමින් පෙරළී ඔවුන්ගේ පාමුල වැටුනේය. ඒ ඒ තැන සිටි භික්ෂූහු මෙය දැක පැමිණ, “ඇවැත්නි, බුදුසසුනෙහි පැවිදිව සතෙකු මැරීමෙන් ඔබ විසින් නුසුදුස්සක් කරන ලදී” යයි කියා උන්වහන්සේ කැඳවාගෙන ගොස් තථාගතයන් වහන්සේට දැක්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “ඇත්ත ද මහණ? ඔබ විසින් ප්රාණඝාතයක් කරන ලද්දේ දැයි” විචාරා, “ඇත්තයි ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “මහණ! සසරින් එතෙර කරන මෙබඳු සසුනෙහි පැවිදිව කුමක් නිසා මෙසේ කළේ ද? පැරණි නුවණ ඇත්තෝ බුදුවරුන් ලොව නොමැති කාලයේත් අඹුදරුවන් සමග මුළු ජීවිතයම ගිහිගෙයි වසමින් ස්වල්පමාත්ර වූ කරුණකදීත් සැක කළාහුය. ඔබ වනාහි එබඳු වූ ශාසනයෙහි පැවිදි වී කුකුස් මාත්රයක් පමණවත් නොකළෙහිය. භික්ෂුව විසින් කය, වචනය, හිත යන තිදොරින් සංවර විය යුතු යයි” වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස කුරු රට ඉඳිපත් නුවර ධනඤ්ජය රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ රජුගේ අගමෙහෙසිය කුස පිළිසිඳ ගෙන, පිළිවෙළින් වැඩිවියට පැමිණ, තක්සලා නුවරින් ශිල්ප හදාරා පියරජු විසින් යුවරජ තනතුරෙහි පිහිටුවන ලදහ. පසු කාලයකදී පියරජුගේ ඇවෑමෙන් රජකමට පැමිණ දසරාජ ධර්මය විනාශ නොකර කුරු ධර්මයෙහි පිහිටියහ. කුරු ධර්මය නම් පඤ්ච ශීලයයි. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒවා පිරිසිදුව රැක්කාහ. බෝසතාණන් වහන්සේ මෙන්ම පහත සඳහන් අය ද එසේම කුරු ධර්මය රැක්කෝය:
“රජතුමා, මව, අගමෙහෙසිය, යුවරජු, පුරෝහිතයා, ඉඩම් මනින ඇමතියා, රථාචාරියා, සිටුතුමා, ධාන්ය මනින ඇමතියා, දොරටුපාලයා සහ ගණිකාව යන මේ එකොළොස් දෙනා කුරු ධර්මයෙහි පිහිටියෝය.”
යනුවෙන් දැක්වෙන්නේ ඒ එකොළොස් දෙනා ය.
මේ සියල්ලෝම මෙසේ පිරිසිදුව පන්සිල් රැක්කාහ. රජතුමා නුවර දොරටු සතරෙහි ද, නගර මධ්යයෙහි ද, නිවාස දොරටුව ළඟ දැයි දාන ශාලා හයක් කරවා දිනපතා හයලක්ෂය බැගින් ධනය වියදම් කරමින් මුළු දඹදිවම උත්සව ශ්රීයෙන් (ගොවිතැන් කටයුතු පවා නවතා දන් ගැනීමට පැමිණෙන තරමට) කැළඹීමට පත් කරමින් දන් දුන්නේය. ඔහුගේ දාන අදහසත්, දානයෙහි ඇල්මත් දඹදිව පුරා පැතුරුනේය. එකල කාලිංග රට දන්තපුර නගරයේ කාලිංග රජ රජකරයි. ඔහුගේ රටෙහි වැස්ස නොවැස්සේය. වැසි නොවසින කල මුළු රටෙහිම සාගතයක් හටගත්තේය. ආහාර හිඟකමින් මිනිසුන්ට රෝග උපන්නේය. මෙසේ වැස්ස නැති බිය (දුර්වෘෂ්ටි බිය) ද, සාගත බිය (දුර්භික්ෂ බිය) ද, රෝග බිය ද යන තුන් බිය උපන්නේය. මිනිස්සු ජීවත්වීමට මගක් නැතිව දරුවන් අතින් අල්ලාගෙන ඒ ඒ තැන සැරිසරති.
සියලු රටවැසියෝ එක්ව දන්තපුරයට ගොස් රජ දොරටුව ළඟ ඝෝෂා කළාහුය. රජතුමා කවුළුව ළඟ සිටියේ ඒ ඝෝෂා හඬ අසා “කුමක් නිසා මොවුන් කෑගසත් දැයි” විචාළේය. “මහරජතුමනි! මුළු රටෙහිම තුන්බිය උපන්නේය. වැස්ස නොවසියි. ගොවිතැන් විනාශ විය. සාගතය හටගත්තේය. මිනිස්සු ආහාර හිඟයෙන් හා රෝගවලින් පීඩාවට පත්ව, පිහිටක් නැත්තාහු දරුවන් අතින් අල්ලාගෙන සැරිසරති. මහරජතුමනි, වැසි වස්වනු මැනවැයි” කීහ. “පැරණි රජවරු, වැසි නොවසිනා කල්හි කුමක් කරත් දැයි” රජු ඇසීය. “මහරජතුමනි, පෙර රජවරු වැසි නොවසිනා කල්හි දන් දී, පෙහෙවස් අධිෂ්ඨාන කොට, සිල් සමාදන්ව, සිරියහනට පිවිස, හීතණ ඇතිරියෙහි සතියක් වැතිරෙති. එකල වැසි වසිතියි” ඔවුහු කීහ. රජතුමා “යහපතැයි” පිළිගෙන එසේ කළේය. එසේ කළ නමුත් වැසි නොවැසීය.
රජතුමා ඇමතියන්ගෙන් විචාළේය. “මම මා විසින් කළයුතු සියලු කටයුතු කළෙමි. එහෙත් වැසි නොවසියි. දැන් කුමක් කරමු දැයි” ඇසීය. “මහරජතුමනි, ඉදිපත් නුවර ධනඤ්ජය කොරව්ය රජුගේ ‘අඤ්ජන වසභ’ නම් මංගල ඇතෙක් ඇත. ඒ ඇතු රැගෙන එන්නෙමු. එවිට වැසි වසිනු ඇතැයි” ඇමතියෝ කීහ. “ඒ රජතුමා වනාහි බල වාහනවලින් සම්පන්නය. යුද්ධයකින් ඔහු යටපත් කළ නොහැකිය. ඔහුගේ ඇතු කෙසේ ගෙනෙන්නෙමු දැයි” රජු ඇසීය. “මහරජතුමනි, ඔහු සමග යුද කිරීමක් අවශ්ය නැත. දන්දීමෙහි අදහස් ඇති ඒ රජතුමා දානයෙහි ඇලුනේ, යමෙක් ඉල්ලන්නේ නම් සරසන ලද හිස වුවද සිඳ දෙන්නේය. පෙනීම ඇති ඇස වුවද ගළවා දෙන්නේය. මුළු රාජ්යය වුවද පවරා දෙන්නේය. එසේ නම් ඇතු ගැන කියනු කවරේ ද? ඒකාන්තයෙන් ඉල්ලන ලද්දේ නම් දෙන්නේ යැයි” කීහ. “කවරෙක් වනාහි ඇතු ඉල්ලීමට සමත් දැයි” රජු ඇසීය. “මහරජ, බමුණෝ ඊට සමත් යැයි” කීහ. රජතුමා බමුණු ගමෙන් අටදෙනෙකු කැඳවා සත්කාර සම්මාන පවත්වා ඇතු ඉල්ලීම පිණිස යැවීය. ඒ බමුණෝ මග වියදම් රැගෙන මගී වෙස් ගෙන එක් තැනක එක් රැය බැගින් වාසය කරමින් ඉක්මන් ගමන් ගොස් දින කීපයකින් නගරයේ දොරටුව අසල දන් ශාලාවලින් ආහාර අනුභව කොට විඩා සංසිඳුවා ගෙන, “රජතුමා කවදා දන්දෙන තැනට එන්නේ දැයි” විචාළාහුය. “පක්ෂයකට (අඩ මසකට) වරක් එනම් පක්ෂයෙහි තුන්වන දින, දාහතරවෙනි දින සහ පසළොස් වෙනි දා යන දිනවල එයි. හෙට වනාහි පුන් පෝදාය. ඒ නිසා හෙට රජු එන්නේ යැයි” මිනිස්සු කීවාහුය.
බමුණෝ පසුදින උදෙන්ම ගොස් නැගෙනහිර දොරටුව ළඟ සිටියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ද උදෙන්ම නා, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, ආභරණවලින් සැරසී, අලංකාර කළ උතුම් ඇතු පිට නැග, මහ පිරිවරින් යුතුව නැගෙනහිර දොරටුව අසල දන් ශාලාවට ගොස්, ඇතු පිටින් බැස, මිනිසුන් හත් අට දෙනෙකුට සියතින් බත් දී “මේ ක්රමයට දන් දෙවයි” නියම කොට, නැවත ඇතු පිට නැගී දකුණු දිග දොරටුවට ගියේය. බමුණෝ නැගෙනහිර දොරටුවෙහි ආරක්ෂාව බලවත් හෙයින් ඇතුල්වීමට අවසරයක් නොලැබ දකුණු දොරටුවටම ගොස් රජුගේ පැමිණීම බලමින් දොරටුව නුදුරෙහි උස් තැනක සිටියහ. ඔවුහු පැමිණියා වූ රජු දැක අත් ඔසවා “මහරජතුමනි, ජය වේවා!” යි ජය පැතූහ. රජතුමා දියමන්ති හෙණ්ඩුවෙන් ඇතු නවතා, ඔවුන් සමීපයට ගොස් “පින්වත් බ්රාහ්මණයිනි, තොප කුමක් කැමති වන්නාහු දැයි” විචාළේය. බමුණෝ බෝසතාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් පළමු ගාථාව කීහ.
“ජනාධිපති රජතුමනි, ඔබගේ ශ්රද්ධාව හා ශීලය ගැන අසා දැනගෙන, කාලිංග දේශයේ දී මේ අඳුන්වන් හස්ති රාජයා වෙනුවෙන් අපගේ වර්ණනාව (ප්රශංසාව) ගනුදෙනුවක් සේ ඉදිරිපත් කළෙමු.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළහ.
එහි අර්ථය මෙසේය: සද්ධං යනු කර්ම හා ඵල ඇදහීම වශයෙන් ඇතිවන ඕකප්පන ශ්රද්ධාවයි. සීලං යනු සංවර සීලය හෙවත් ශික්ෂාපද නොකැඩීම නම් වූ අවීතික්කම සීලයයි. වණ්ණං යන්නෙන් එකල ඒ දේශයෙහි ‘රන්’ යයි ද කියනු ලැබේ. මේ පදයෙහි රන් ආදී සියලු ධන ධාන්ය ඇතුළත් වේ. අඤ්ජන වණ්ණෙ න යනු අඳුන් ගුළියකට සමාන පැහැයෙන් යුත් ඔබ වහන්සේගේ මේ ඇතු වෙනුවට, කාලිංගස්මිං හෙවත් කාලිංග රජුගේ සමීපයෙහි, නිමිම්හසෙ යනු විනිමය (ගනුදෙනු) වශයෙන් ගත්තෙමු යන්නයි; එසේම ඒවා පරිහරණය කළෙමු හෙවත් අනුභව කළෙමු යන අර්ථයයි. රජතුමනි! අපි ඔබවහන්සේගේ ශ්රද්ධාවත්, ශීලයත් දැන, “මෙසේ ශ්රද්ධා සීල ගුණයෙන් යුක්ත වූ රජතුමාගෙන් ඉල්ලන ලදුව අඳුන්වන් හස්තියා ඒකාන්තයෙන් අපට දෙන්නේ යැයි” සිතා, අඳුන්වන් මේ හස්තියා තමා සතු දෙයක් මෙන් සලකා, කාලිංග රජු සමීපයෙහි දී “ඔබ වහන්සේට හස්තියා ගෙන එන්නෙමු” යි කියා බොහෝ ධන ධාන්ය ලබා ගත්තෙමු; ගනුදෙනු කළෙමු. එපමණක් නොව ඒවා අනුභව ද කළෙමු. මෙසේ ඒ රජතුමාට ණය වූවන් ලෙස අපි මෙහි පැමිණියෙමු. එම කරුණෙහිලා කළ යුතු දෙය දේවයන් වහන්සේ දැනගනිත්වා!
තවත් ක්රමයක් නම්: ඔබ වහන්සේගේ ශ්රද්ධා සීල සංඛ්යාත ගුණ වර්ණනාව අසා, “විශාල ගුණ ඇති රජතුමා ඉල්ලූ විට තම ජීවිතය වුව ද දෙන්නේය; එසේ නම් තිරිසන්ගත සතෙකු ගැන කියනුම කවරේ දැයි” සිතා, කාලිංග රජු සමීපයේ දී ඔබගේ ගුණ වර්ණනාවට හිලව් ලෙස මේ අඳුන්වන් ඇතා ගනුදෙනු කළෙමු; සමාන කළෙමු. ඒ නිසා මෙහි ආවෙමු.
ඒ අසා බෝසතාණන් වහන්සේ, “ඉදින් බමුණෙනි! තොප විසින් මේ ඇතා විකුණා ලබාගත් ධනය පරිහරණය කරන ලද්දේ නම්, එය මනා ලෙස පරිහරණය කරන ලද්දකි. ඒ ගැන නොවෙහෙසෙන්න (බිය නොවන්න). අලංකාර කරන ලද පරිද්දෙන්ම තොපට ඇතා දෙන්නෙමියි” ඔවුන් අස්වසා ඉතිරි ගාථා දෙක වදාළේය.
“කැඳ බත් ආදී ආහාර අනුන්ගෙන් ලබා ජීවත් වන්නෝ ද, එසේ අනුන්ගෙන් නොලබා ජීවත් වන්නෝ ද වෙති. මේ දෙපිරිස අතුරෙන් කිසිවෙක් යමක් පතා කෙනෙකු වෙත එයි නම් ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම ඉවත නොදැමිය යුතුය. මෙය පෙර ආචාර්යවරුන්ගේ (දෙමව්පියන්ගේ) වචනයයි.”
“බමුණෙනි! රජුන්ට සුදුසු, රජුන්ගේ පරිහරණයට යෝග්ය, පිරිවර සහිත, රන් දැලින් අලංකාර කළ, ඇත්ගොව්වන් සහිත වූ මේ ඇත් රජු තොපට දෙමි. කැමති මගකින් ගෙන යවු.”
යනුවෙන් ඉතිරි ගාථා දෙක වදාළ සේක.
එහි, අන්නභච්චා ච භච්චා ච යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පුරුෂයෙකු ඇසුරු කොට ජීවත්වන අය, කැඳ බත් ආදී ආහාරයෙන් පෝෂණය කළ යුතුය යන අර්ථයෙන් ‘අන්නභච්ච’ නම් වන බවයි. අන් අය එසේ පෝෂණය නොකළ යුතු බැවින් ‘අභච්ච’ (භාර්යාවන් නොවන) නම් වේ. මෙහි සන්ධිවීම් වශයෙන් අකාර ලෝපය සිදුවී ඇත (ච + අභච්චා = චභච්චා). මෙපමණකින් තමන් ඇසුරු කොට හා ඇසුරු නොකොට ජීවත්වීම් වශයෙන් සියලු සත්ත්වයෝම කොටස් දෙකකට බෙදා දක්වන ලද්දාහු වෙති. යොධ උද්දිස්ස ගච්ඡති යනු ඒ සත්ත්වයන් අතුරෙන් මේ ජීව ලෝකයෙහි යම් සත්ත්වයෙක් යම්කිසි දෙයක් බලාපොරොත්තුවෙන් යම් පුද්ගලයෙකු වෙත යයි ද, සබ්බෙ තෙ අප්පටික්ඛිප්පා යනු ඉදින් එසේ බලාපොරොත්තුවෙන් යන අය බොහෝ දෙනෙක් වුවත් ඒ පුරුෂයා විසින් ඒ සියල්ලෝම ප්රතික්ෂේප නොකළ යුතුය; “ඉවත්ව යන්න, ඔබලාට නොදෙමි” යනුවෙන් ප්රතික්ෂේප නොකළ යුතුය යන අර්ථයයි. පුබ්බාචරියවචො ඉදං යනු පූර්වාචාර්යවරුන් හෙවත් මව්පිය දෙදෙනාගේ වචනයයි. මම මව්පියන් විසින් මෙසේ හික්මවන ලදිමියි එයින් දක්වයි.
දදාමි වො යනු මෙය අපගේ දෙමව්පියන්ගේ වචනය වන නිසා “බමුණෙනි! මම තොපට මේ ඇතා දෙමි” යන්නයි. රාජාරහං යනු රජතුමාට සුදුසු වූ ද, රාජභොග්ගං යනු රජුන්ගේ පරිහරණයට සුදුසු වූ ද, යසස්සිනං යනු පිරිවර සහිත වූ ද යන්නයි. ඒ ඇතා නිසා ඇත් ගොව්වන්, ඇත් වෙදුන් ආදී කුල පන්සියයක් ජීවත් වෙත්; ඔවුන් සමගම තොපට දෙන්නෙමි යන අර්ථයයි. අලඞ්කතං යනු නොයෙක් ආකාර ඇත් අලංකාරයන්ගෙන් අලංකාර කරන ලද බවයි. හෙමජාලාභිඡන්නං යනු රන් දැලින් මනාව වැසූ බවයි. සසාරථිං යනු යමෙක් ඇතා හික්මවයි ද, දමනය කරයි ද, ගුරුවරයා වෙයි ද, ඔහු සමගම දෙමි යන්නයි. ඒ නිසා ඇත්ගොව්වා ද සහිතව, පිරිවර ද සහිතව, මේ ඇතා ගෙන තොපි කැමති පරිදි යන්නැයි කීවේය.
මෙසේ ඇතු පිට සිටිමින්ම මහා සත්ත්වයන් වහන්සේ වචනය දී, නැවත ඇතු පිටින් බැස, “ඉදින් අලංකාර නොවූ තැන් ඇත්නම් අලංකාර කර දෙන්නෙමියි” තෙවරක් ඇතා වටේ පැදකුණු කරමින් පරීක්ෂා කොට, නොසැරසූ තැනක් නොදැක, ඇතාගේ හොඬවැල බමුණන්ගේ අත්වල තබා, රන් කෙණ්ඩියෙන් මල් සුවඳ කැවූ ජලය වත්කොට ඇතා පූජා කළේය. බමුණෝ පිරිවර සහිත ඇතා පිළිගෙන, ඇතු පිට හිඳිමින් දන්තපුර නගරයට ගොස් ඇතා රජුට දුන්නාහුය. ඇතා පැමිණි නමුත් වැසි නොවැස්සේමය. රජතුමා කරුණු කිමදැයි තවදුරටත් විමසන විට, “ධනඤ්ජය කෝරව්ය රජතුමා කුරු ධර්මය රකියි. ඒ නිසා ඔහුගේ රටේ අඩමසක් පාසා ද, දස දිනක් පාසා ද වැසි වසියි. එය රජතුමාගේ ගුණානුභාවයයි. මේ තිරිසන්ගත සත්ත්වයාගේ ගුණ ඇතත් ඒ කොපමණ වන්නේ දැයි” අසන්නට ලැබිණි. එවිට රජු, “එසේ නම් සරසන ලද අයුරින්ම පිරිවර සහිත ඇතා ආපසු යවා රජුට බාර දී, ඔහු රකින කුරු ධර්මය රන්පතක ලියවාගෙන එන්නැයි” බ්රාහ්මණයන් ද ඇමතියන් ද යැවීය. ඔවුහු ගොස් රජතුමාට ඇතා පවරා දී, “දේවයන් වහන්ස! මේ ඇතා ගෙන ගිය නමුත් අපේ රටේ වැසි නොවසියි. නුඹ වහන්සේ වනාහි කුරු ධර්මය රකිත්ලු. අපගේ රජතුමා ද කුරු ධර්මය රකිනු කැමැත්තේය. එය මේ රන්පතේ ලියාගෙන එන්නැයි අප එවීය. අපට කුරු ධර්මය දෙනු මැනවැයි” කීහ. “දරුවනි! ඇත්තයි, මම මේ කුරු ධර්මය රැක්කෙමි. එහෙත් දැන් වනාහි මට ඒ ගැන සැකයක් ඇත. ඒ කුරු ධර්මය මගේ සිත සතුටු නොකරයි. ඒ නිසා එය තොපට දෙන්නට නොහැක්කෙමියි” රජු කීය.
කුමක් නිසා ඒ සීලය රජතුමාගේ සිත සතුටු නොකරයි ද? එකල්හි රජවරුන්ගේ වසර තුනෙන් තුනට ඉල් මස ‘ඉල් සැණකෙළියක්’ වෙයි. ඒ සැණකෙළිය පවත්වන රජවරු සියලු අලංකාරයෙන් සැරසී, දිව්ය වෙස් ගෙන චිත්තරාජ නම් යක්ෂයා සමීපයෙහි සිට මලින් සැරසුණු විසිතුරු ඊතල සතර දිශාවට විදිති. මේ රජ ද ඒ සැණකෙළිය කෙළිමින් එක් පොකුණු තෙරක චිත්තරාජ සමීපයේ සිට සතර දිශාවට විසිතුරු ඊතල විද්දේය. එයින් සෙසු දිශාවලට ගිය ඊතල තුන දැක, දිය පිටට විදින ලද ඊතලය නොදුටුවේය. “මා විසින් විද්ද ඊතලය මාලුවෙකුගේ ඇඟෙහි වැදුනාවත් දෝයි” රජතුමාට ප්රාණඝාත කර්මයෙන් ශීලය බිඳීම අරමුණු කොට සැකයක් ඇතිවිය. ඒ නිසා සීලය මගේ සිත සතුටු නොකරයි. ඔහු මෙසේ කීය: “දරුවනි, මට කුරු ධර්මයෙහි සැකයක් ඇත. මගේ මව එය සුරැකිව රකින්නීය. ඇගේ සමීපයෙන් ලබා ගනිව්.” “මහරජතුමනි! නුඹ වහන්සේට සතෙකු මරන්නෙමියි චේතනාවක් නැත. සිතක් නැතිව ප්රාණඝාතයක් නම් නොවෙයි. තමන් විසින් රක්නා ලද කුරු ධර්මය අපට දෙන්නැයි” ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් ලියන්නැයි” කියා රජු රන් පත්රයක මෙසේ ලියවීය:
මෙසේ ලියවා දී ද, “මෙසේ වුවත් ශීලය මාගේ සිත සතුටු නොකරයි. මගේ මව සමීපයෙන් ගන්නැයි” කීවේය.
දූතයෝ රජුට වැඳ මව සමීපයට ගොස්, “දේවීන් වහන්ස! නුඹ වහන්සේ වනාහි කුරු ධර්මය රකින්නෙහුය. එය අපට දෙන්නැයි” කීවාහුය. “දරුවනි! ඇත්ත. මම කුරු ධර්මය රකිමි. නමුත් දැන් මට ඒ පිළිබඳ උපන් සැකයක් ඇත. ඒ නිසා කුරු ධර්මය මගේ සිත සතුටු නොකරයි. එබැවින් එය ඔබට දෙන්නට නොහැකියයි” ඇය කීවාය. ඇයට පුතුන් දෙදෙනෙකි; වැඩිමලා රජතුමා ය, බාලයා යුවරජු ය. ඉක්බිති එක් රජෙක් (දුර රටක රජෙක් හෝ දායකයෙක්) බෝසතාණන් වහන්සේට ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් අරටුවක් ද, දහසක් වටිනා රන් මාලයක් ද එවීය. හෙතෙම “මවට පුදන්නෙමියි” ඒ සියල්ල මවට යැව්වේය. “මම සඳුන් ආලේප නොකරන්නෙමි; මල් නොපළදිමි. ලේලිවරුන්ට දෙන්නෙමියි” ඇය සිතුවාය. ඉන්පසු ඇයට, “මගේ වැඩිමල් ලේලිය ධනවත් ය, අගමෙහෙසි තනතුරේ සිටින්නීය, ඇයට රන් මාලය දෙන්නෙමි. බාල ලේලිය දුප්පත් ය, ඇයට සඳුන් අරටුව දෙන්නෙමියි” යන සිතක් ඇතිවිය. ඇය රජුගේ දේවියට රන් මාලය දී, යුවරජුගේ බිසවට සඳුන් අරටුව දුන්නාය. එසේ දුන් පසු, “මම කුරු ධර්මය රකිමි. මොවුන්ගේ දුප්පත් පොහොසත් බව මට සැලකිය යුතු කරුණක් නොවේ. මවිසින් වැඩිහිටියන්ට සැලකීමේ ධර්මය (ජෙට්ඨාපචායික කර්මය) මැනවින් ඉටු නොකළ බැවින් ශීලය බිඳුනාවත් දැයි” ඇයට සැකයක් ඇති විය. ඒ නිසා ඇය එසේ කීවාය. ඉක්බිති දූතයෝ, “තමන් සතු දේ කැමති පරිදි දෙනු ලැබේ. ඔබ වහන්සේ මෙපමණකින්ම සැක කරමින් වෙනත් පවක් නම් කරව් ද? සීලය නම් මෙවැන්නකින් නොබිඳෙයි. ඒ නිසා අපට කුරු ධර්මය දෙන්නැයි” ඇයට කියා, ඇය සමීපයෙන් ද එය ගෙන රන් පතක ලිවූහ.
“දරුව! මෙසේ වුවත් මාගේ හිතට සතුටක් ගෙන නොදෙයි. මාගේ ලේලිය වනාහි මනාව කුරු ධර්මය රකියි. ඇය සමීපයෙන් ගන්නැයි” කී කල්හි, දූතයෝ අගමෙහෙසිය වෙත ද එළඹ පෙර පරිදිම කුරු ධර්මය ඉල්ලූහ. ඇය ද පෙර පරිදිම කියා “දැන් සීලය මට සතුටක් නොදෙයි. ඒ නිසා තොපට දෙන්නට නොහැකියැයි” කීවාය. ඇය වනාහි එක් දිනක් රජ මාළිගයේ සිව් මැදුරු කවුළුව අසල සිටින්නී, නගරය පැදකුණු කරන රජතුමා පසුපස ඇතු පිට සිටින යුවරජු දැක ආසාව උපදවා “ඉදින් මම මොහු සමඟ සංවාසයේ යෙදෙන්නේ නම්, සහෝදරයාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටි මොහු මට සංග්රහ කරන්නේ යැයි” සිතුවාය. ඉන්පසු ඇයට ‘මම කුරු ධර්මය රකින සැමියෙකු සිටින මම කෙලෙස් වශයෙන් අන් පුරුෂයෙකු දෙස බැලූවෙමි. ඒ නිසා මගේ සීලය බිඳෙන්නට ඇතැයි’ සැකයක් ඇති විය. ඒ නිසා මෙසේ කීවාය. ඉක්බිති දූතයෝ ඇයට “දේවියනි! සැමියා ඉක්මවා යෑම නම් සිතුවිල්ලක් ඇති වූ පමණින්ම සිදු නොවෙයි. නුඹ වහන්සේ මෙපමණකින්ම සැක කරනවා නම් ශික්ෂා කඩ කිරීමක් කෙසේ කරව් ද? මෙපමණකින්ම සීලය නොබිඳෙයි. අපට කුරු ධර්මය දෙසන සේක්වායි” කියා ඇය සමීපයෙන් ද කුරු ධර්මය ගෙන රන්පතක ලියූහ.
“දරුව! මෙසේ වුවත් ශීලය මගේ සිතට සතුටක් ගෙන නොදෙයි. යුව රජතුමා මනාව කුරු ධර්මය රකියි. ඔහු සමීපයෙන් ගන්නැයි” කියන ලද ඔවුහු යුවරජ වෙත එළඹ පෙර පරිද්දේම කුරු ධර්මය ඉල්ලූහ. ඔහු වනාහි හවස් කාලයෙහි රාජ සේවයට යමින් රථයෙන්ම රජ මිදුලට පැමිණ, ඉදින් රජු සමීපයේ අනුභව කොට එහිම නිදනු කැමති විය. එවිට රථයේ රැහැන් හා කෙවිට ද රිය තුළ දමයි. ඒ සංඥාවෙන් සේවකයෝ ඉවත්ව ගොස් පසුදින උදෙන්ම ගොස් ඔහුගේ නික්මීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටිති. රියදුරා ද රිය පිළියෙළ කොට පසුදින උදෙන්ම රථය ගෙන රජ දොරටුවෙහි සිටියි. ඉදින් ඒ මොහොතේම ආපසු එනු කැමැත්තෙන් නම් රැහැන් ද, කෙවිට ද රථයෙහි පිටත තබා රාජ සේවයට යයි. සේවකයෝ ඒ සංඥාවෙන් “දැන්ම ආපසු එන්නේ යැයි” දැන රජ දොරටුවෙහිම සිටිති. ඔහු එක් දිනක් මෙසේ කොට රජ මාළිගයට පිවිසියේය. ඔහු රජගෙට පිවිසි අවස්ථාවෙහිම වැසි වැස්සේය. රජතුමා “වැස්ස වසී” යැයි ඔහුට නික්මෙන්නට ඉඩ නොදුන්නේය. ඔහු එහිම අනුභව කොට නිදාගත්තේය. සේවකයෝ “දැන් ආපසු එන්නේ යැයි” සිතා මුළු රාත්රියම තෙමෙමින් සිටියහ. යුවරජ පසුදින නික්ම තෙමී සිටි සේවකයෝ දැක “මම කුරු ධර්මය රකිමින් මෙපමණක් පිරිස වෙහෙසට පත් කළෙමි. මාගේ සීලය බිඳුණේ විය යුතුයැයි” සැක කළේය. ඒ නිසා දූතයන්ට “සත්ය වශයෙන්ම මම කුරු ධර්මය රකිමි. නමුත් දැන් මට සැකයක් ඇත. ඒ නිසා තොපට දීමට නොහැකියැයි” කියා ඒ කාරණාව කීවේය. ඉන්පසු ඔහුට දූතයෝ, “දේවයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේට මොවුන් වෙහෙසට පත්වේවායි කියා සිතක් නැත. චේතනාවන් නැතිව කර්මයක් නොවෙයි. මෙබඳු සුළු දේටත් සැක කරන්නේ නම් නුඹ වහන්සේට කෙසේ ශික්ෂාපද කැඩී යාමක් සිදුවන්නේදැයි” කියා ඔහු සමීපයෙන් ද සීලය ගෙන රන්පතේ ලියූහ.
“එසේ ඇති කල්හි ද මාගේ සිතට සතුටක් ගෙන නොදෙයි. පෙරෙවි බමුණා එය මනාව රකියි. ඔහු සමීපයෙන් ගන්නැයි” කීවේය. ඔවුහු පෙරෙවි බමුණා වෙත එළඹ ඉල්ලූහ. ඔහු ද එක් දිනක් රාජ සේවයට යමින් එක් රජ කෙනෙකු විසින් ඒ රජුට එවන ලද තරුණ හිරු මඬලෙහි වර්ණයෙන් යුතු රථයක් අතරමග දී දැක “මේ රථය කාගේ දැයි” විචාරා රජතුමාට පඬුරු වශයෙන් ලැබුණු එකක් බව අසා, “මම මහලුය, ඉදින් මට රජතුමා මේ රථය දෙන්නේ නම් සැපසේ මෙයට නැග හැසිරෙන්නෙමියි” සිතා රාජ සේවයට ගියේය. රජුට ජය පතා සිටි කාලයෙහි රජතුමාට රථය පෙන්වූහ. රජතුමා එය දැක “මේ රථය ඉතා සුන්දරය. එය ආචාරීන් වහන්සේට දෙවයි” කීවේය. පෙරෙවි බමුණා කැමති නොවෙයි. නැවත නැවතත් කීවේ නමුදු කැමති වූයේ නැත. කුමක් නිසා මොහුට කැමැත්තක් නොවී ද? “මම කුරු ධර්මය රකිමින්ම අනුන් සන්තක දේට ලෝභ කළෙමි. මගේ සීලය බිඳෙන්නට ඇතැයි” සිතමිනි. හෙතෙම මේ කරුණ කියා “දරුවනි! මට කුරු ධර්මයෙහි සැකයක් ඇත. ඒ ධර්මය මා සිත සතුටු නොකරයි. ඒ නිසා දෙන්නට නොහැකියැයි” කීවේය. ඉක්බිති දූතයෝ “උතුමාණනි! ලෝභය ඉපදවූ පමණින් සිල් බිඳෙන්නේ නැත. නුඹ වහන්සේ එපමණකින්ම සැක කරන්නේ නම් සිල් කඩවීමක් කෙසේ සිදුවන්නේදැයි” ඔහුට කියා ඔහු සමීපයෙන් ද සීලය ගෙන රන්පතේ ලියූහ.
“මෙසේ ඇති කල්හි ද මගේ සිත සතුටු නොවේ. ඉඩම් මනින ඇමතියා මනාව රකියි. ඔහු සමීපයෙන් ගන්නැයි” කී කල්හි ඔහු වෙත ද ගොස් ඉල්ලූහ. ඔහු ද එක් දිනක් ජනපදයෙහි කුඹුරක් මනිමින් රැහැන ලීයක බැඳ එක් කොනක් කුඹුරු හිමියා ලවා ගන්වා අනික් කොන තමන් විසින් ගන්නා ලදී. ඔහු විසින් ගන්නා ලද රැහැන් කොන බඳින ලද ලීය එක් කකුළුවෙකුගේ බෙණය මැදට පැමිණියේය. ඔහු “ඉදින් ලීය බෙණයට බස්සවන්නෙමි නම් බෙණය තුළ කකුළුවා නසින්නේය. ඉදින් ඉදිරියට (වැඩිපුර) ගන්නේ නම් රජතුමා සතු කොටස අඩු වන්නේය. ඉදින් මේ පැත්තෙන් දණ්ඩ සිටවූවොත් කෙළෙඹියා සතු කොටස අඩු වන්නේය. කුමක් කළ යුතු දැයි” සිතුවේය. ඉක්බිති මොහුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “බිලෙහි කකුළුවෙකු සිටින්නට පුළුවන. ඉදින් සිටියොත් ඒ බව පැහැදිලි වන්නේයැයි” සිතා එම බිලෙහිම දණ්ඩ බස්සවන්නෙමියි සිතා බිලෙහිම බැස්සවීය. කකුළුවා ‘කිරී’ යන ශබ්දය කළේය. ඉක්බිති මොහුට “ලීය කකුළුවාගේ පිටට වැටෙන්නට ඇත. කකුළුවා මැරෙන්නට ඇත. මම ද කුරු ධර්මය රකිමි. ඒ කාරණයෙන් මගේ කුරු ධර්මය බිඳෙන්නට ඇතැයි” කියා යන අදහස ඇති විය. හෙතෙම “මට මේ කාරණය නිසා කුරු ධර්මයෙහි කුකුසක් ඇත. ඒ නිසා තොපට දීමට නොහැකියැයි” කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට දූතයෝ “තොපට කකුළුවා මැරේවායි කියා සිතක් නැත. චේතනාවක් නැතිව කර්මයක් නොවෙයි. තොප එපමණකින් සැක කරන්නාහු නම් ශික්ෂා කැඩීමක් කරන්නහු දැයි” කියා ඔහු සමීපයෙනුත් සීලය ඉල්ලාගෙන රන්පතෙහි ලියූහ.
“එසේ වුව ද සීලය මගේ සිත සතුටු නොකරයි. රථාචාරියා වනාහි මනාව එය රකියි. ඔහු සමීපයෙන් ද ගන්නැයි” කී කල්හි ඔහු වෙත ද එළඹ කුරු ධර්මය ඉල්ලූහ. හෙතෙම එක් දවසක් රථයෙන් රජු උයනට පැමිණවීය. රජතුමා එහි දවල් ක්රීඩා කොට සවස් කල නික්මී රථයට නැංගේය. ඔහු නගරයට ළඟා නොවූ කල්හිම හිරු බැස යන වේලාවේ වැස්සක් උදා විය. රථාචාරියා “රජතුමා තෙමේය” යන බියෙන් අශ්වයන්ට කෙවිටෙන් සංඥාවක් දුන්නේය. අශ්වයෝ වේගයෙන් දුවූහ. එතැන් පටන් ඔවුන් උයනට යද්දී ද එයින් ආපසු එද්දී ද ඒ ස්ථානයට පැමිණ වේගයෙන් දුවති. කුමන කාරණයක් නිසා ද? අශ්වයින්ට, “මේ ස්ථානයෙහි යම් විපතක් විය යුතුය. එහෙයින් එදා රියදුරා අපට කෙවිටෙන් සංඥාවක් දුන්නේයැයි” අදහසක් ඇති විය. රථාචාරියාට “රජතුමා තෙමුණත් නොතෙමුණත් මට දොසක් නැත. මම වනාහි අස්ථානයේ හික්මුණු අසුන්ට කෙවිටි සංඥාවක් දුන්නෙමි. ඒ නිසා මොවුන් දැන් වහ වහා දුවමින් වෙහෙසට පත් වෙත්. මම ද කුරු ධර්මය රකිමි. මගේ කුරු ධර්මය බිඳෙන්නට ඇතැයි” කියා සිතක් ඇති විය. හෙතෙම මේ කරුණ කියා, “මේ හේතුව නිසා මට කුරු ධර්මයෙහි සැකයක් ඇත. ඒ නිසා තොපට දෙන්නට නොහැකියැයි” කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට දූතයෝ “නුඹ වහන්සේට අශ්වයන් ක්ලාන්ත වෙත්වායි කියා සිතක් නැත. චේතනාවක් නැතිව කර්මයක් නම් නැත. එපමණකටත් ඔබ සැක කරන්නේ නම් ශික්ෂා කඩ කිරීමක් කෙසේ කරව්දැයි” කියා ඔහු සමීපයෙනුත් සීලය ලබාගෙන රන්පතෙහි ලියූහ.
“එසේ වුවත් මගේ සිත සතුටු නොවේ. සිටුතුමා හොඳින් කුරු ධර්මය රකියි. ඔහු සමීපයෙන් ගන්නැයි” කීය. ඔවුහු සිටුතුමා වෙත ද එළඹ කුරු ධර්මය ඉල්ලූහ. සිටුතුමා ද දිනක් ගැබෙන් (කොපුවෙන්) නික්මුණු වී කරල් ඇති තමාගේ හැල්කෙතට ගොස් විමසා බලා ආපසු එන ගමන් “වී මාලයක් බන්දවන්නෙමියි” සිතා එක කරල් මිටක් ගන්වාගෙන කණුවක බැන්දවීය. ඉන්පසු ඔහුට “මේ කුඹුරෙන් රජතුමාට අයත් කොටස මා විසින් දිය යුතුය. කොටස නොදුන් මගේ කුඹුරෙන් හැල්වී මිටක් ගන්වා ගතිමි. මම ද කුරු ධර්මය රකිමි. එහෙයින් මගේ සීලය බිඳෙන්නට ඇතැයි” කියා සිතක් ඇති විය. ඔහු මේ කාරණාව කියා “මේ කාරණයෙන් මට කුරු ධර්මය පිළිබඳ සැකයක් ඇත. ඒ නිසා එය තොපට දෙන්නට නොහැකියැයි” කීය. ඉක්බිති දූතයෝ ඔහුට කියන්නේ “ඔබට සොර සිතක් නැත. එයින් තොරව සොරකමක් පණවන්නට නොහැකිය. එපමණකින්ම සැක කරන තෙපි අනුන් සතු දෙයක් නම් ගන්නාහුදැයි” කියා ඔහු සමීපයෙන් ද සීලය ඉල්ලාගෙන රන්පතෙහි ලියූහ.
“මෙසේ ඇති කල්හි ද මට සතුටක් නැත. ධාන්ය මනින්නා වූ මහ ඇමතියා වනාහි මනාව කුරු ධර්මය රකියි. ඔහු සමීපයෙන් එය ගන්නැයි” කී කල්හි ඔහු වෙත එළඹ ඉල්ලූහ. ඔහු වනාහි එක් දිනක් ගබඩා දොරටුව ළඟ හිඳ රජුගේ භාණ්ඩාගාරයට වී මන්නවමින්, නොමැන්න වී ගොඩෙන් වී ගෙන සලකුණ (අලගුව) තැබීය. ඒ අවස්ථාවෙහි වැස්සක් වැස්සේය. මහ ඇමති අලගුවට තැබූ කොටස් ගණන් කොට “මනින ලද වී මෙපමණයැයි” කියා අලගුවට ගත් වී ඇද මනින ලද වී ගොඩට දමා වේගයෙන් ගොස් දොර කොටුවෙහි සිට, “මා විසින් අලගුවට ගත් වී දමන ලද්දේ මනින ලද වී ගොඩට ද? නොමනින ලද වී ගොඩට දැයි” සිතීය. ඉන්පසු ඔහුට “අලගුවට ගත් වී මනින ලද වී ගොඩට දැමුවේ නම් රජුට අයත් වී නිකරුණෙහි වැඩි කරන ලදී. ගෘහපතියන්ගේ වී අඩු කරන ලදී (නසන ලදී). මම ද කුරු ධර්මය රකිමි. ඒ කාරණයෙන් මගේ ශීලය බිඳෙන්නට ඇතැයි” යන මේ අදහස ඇති විය. ඔහු මේ කරුණ කියා “මේ නිසා මට කුරු ධර්මය ගැන සැකයක් ඇත. ඒ නිසා තොපට දෙන්නට නොහැකියැයි” කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට දූතයෝ, “ඔබට සොර සිතක් නැත. එයින් තොරව අදත්තාදානයක් (හොරකමක්) නම් පනවන්නට නොහැකිය. එපමණකටවත් සැක කරන්නේ නම් කෙසේ තෙපි අනුන් සන්තක දේ ගනිව්දැයි” කියා ඔහු සමීපයෙන් ද සීලය ගෙන රන්පතේ ලියූහ.
“එසේ වුව ද මට සතුටක් නැත. දොරටුපාලකයා එය මනාව රකියි. ඔහු සමීපයෙන් ගන්නැයි” කියන ලදුව ඔහු වෙත ද එළඹ ඉල්ලූහ. ඔහු ද එක් දිනක් නගරයේ දොර වසන වේලාවේ තුන් වරක් ඝෝෂා කළේය. ඉක්බිති එක් දිළිඳු මිනිසෙක් තමන්ගේ නංගී සමඟ දර හා පලා සඳහා වනයට ගොස් ආපසු එමින් ඔහුගේ හඬ අසා නැගණිය රැගෙන වහා පැමිණියේය. ඉක්බිති ඔහුට දොරටුපාලකයා “නුඹ නගරයේ රජෙකු ඇති බව නොදන්නෙහි ද? තමන්ගේ භාර්යාව රැගෙන කැලයෙහි රති කෙළි කෙළිමින් හැසිරුණෙහි දැයි” කීවේය. ඉක්බිති මොහුට අනිකා විසින් “ස්වාමීනි! මේ මගේ බිරිඳ නොවේ, මේ තැනැත්තිය මගේ නංගියයි” කී කල්හි, ඔහුට “නැගණියට භාර්යාව යැයි කීමෙන් මා විසින් ඒකාන්තයෙන්ම නුසුදුස්සක් කරන ලදී. මම ද කුරු ධර්මය රකිමි. එම කරුණෙන් මගේ ශීලය බිඳෙන්නට ඇතැයි” සිත් විය. ඔහු මේ කාරණාව කියා, “මේ නිසා මට සැකයක් ඇත. ඒ නිසා තොපට දෙන්නට නොහැකියැයි” කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට දූතයෝ “තොප විසින් එබඳු හැඟීමෙන් කියන ලදී. මෙහි තොපට සිල් බිඳීමක් නැත. මේ සුළු කරුණෙහිදීත් තොප සැක උපදවනවා නම් කුරු ධර්මයෙහි දැන දැන බොරු කීමෙක් නම් කෙසේ කරන්නාහුදැයි” කියා ඔහු සමීපයෙන් ද පංචශීලය ගෙන රන්පතෙහි ලියූහ.
“මෙසේ වුවත් මට සිතේ සතුටක් නැත. ගණිකාව මනාව රකියි. ඇය සමීපයෙන් ගන්නැයි” කීවේය. ඇය වෙත ද එළඹ කුරු ධර්මය ඉල්ලූහ. ඇය පෙර පරිදිම ප්රතික්ෂේප කළාය. කුමන කරුණක් නිසා ද? සක් දෙවිඳු ඇගේ සීලය විමසන්නෙමියි තරුණයෙකුගේ වේශයෙන් අවුත්, “මම එන්නෙමියි” කියා කහවණු දහසක් දී දෙව්ලොවට ගොස් අවුරුදු තුනක් යනතුරු ආවේ නැත. ඈ තමන්ගේ සීලය බිඳේය යන බියෙන් අවුරුදු තුනක් යනතුරු අන් පුරුෂයෙකුගේ අතින් බුලත් කොලයක් පමණවත් නොගත්තාය. ඈ පිළිවෙළින් දුප්පත් වී “මට දහසක් දී ගියා වූ පුරුෂයා, වසර තුනක්ම නොපැමිණීම නිසා දුප්පත් වූ බැවින් ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වෙමි. මෙතැන් පටන් විනිසුරු මහ ඇමතිට දන්වා වියහියදම් ගැනීමට වටීයැයි” සිතුවාය. ඈ විනිශ්චය ශාලාවට ගොස් “ස්වාමීනි! මට වියදම් දී ගියා වූ පුරුෂයා දැනට තුන් අවුරුද්දක් ඉක්මවීය. ඔහු මළ බවක් ද නොදනිමි. ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට නොහැක්කෙමි. ස්වාමීනි! කුමක් කරම්දැයි” කීවාය. “තුන් අවුරුද්දක්ම නොඑන කල්හි කුමක් කරන්නෙහි ද? මෙතැන් පටන් වියදම් ගන්නැයි” කීය. ඇයට ලැබුණු විනිශ්චය ඇති ඇයට විනිශ්චය ශාලාවෙන් නික්මෙද්දීම එක් පුරුෂයෙක් කාසි දහසක් බැඳි පොදියක් පිරිනැමීය.
එය ගැනීමට අත දිගු කරන අවස්ථාවෙහි ශක්රයා තමන් පෙනෙන්නට සැලැස්වීය. ඈ ඔහු දුටු සැනින් “මට අවුරුදු තුනකට මත්තෙහි දහසක් දුන් පුරුෂයා ආවේය. නුඹේ කහවනුවලින් මට වැඩක් නැතැයි” අත හකුළුවා ගත්තාය. ශක්රයා තමන්ගේ දිව්ය ශරීරයම මවා තරුණ හිරු මෙන් දිලිසෙමින් අහසෙහි සිටියේය. සියලු නුවර වැසියෝම රැස් වූහ. ශක්රයා මහජනයා මධ්යයෙහි “මම මේ තැනැත්තියට විමසීම් වශයෙන් අවුරුදු තුනකට මත්තෙහි දහසක් දුන්නෙමි. සිල් රකින්නවුන් නම් මේ තැනැත්තිය මෙන් රකිව් යැයි” අවවාද දී ඇගේ නිවස සත් රුවනින් පුරවා “මෙතැන් පටන් පමා නොවන්නැයි” ඇයට අනුශාසනා කොට දෙව්ලොවටම ගියේය. මේ කාරණාව නිසා ඈ, “මම ගත් මුදල නොදිරවා (මුදල අනුව ඔහු සතුටු නොකර) අනිකෙකු දික් කළ වස්තුවට අත දික් කළෙමි. ඒ කාරණාව නිසා මට ශීලය ගැන සතුටක් නැත. ඒ නිසා තොපට දෙන්නට නොහැක්කේ යැයි” ප්රතික්ෂේප කළාය. ඉක්බිති ඇයට දූතයෝ “අත දික් කළ පමණින් සීලය බිඳීමක් නැත. ඒ සීලය නම් ඉතා පිරිසිදු එකක් වෙයි” යැයි කියා ඇය සමීපයෙන් ද සීලය ගෙන රන්පතේ ලියූහ.
මෙසේ මොවුහු එකොළොස් දෙනා විසින්ම රැකි ශීලය රන්පතේ ලියා දන්තපුරයට ගොස් කාලිංග රජුට රන්පත දී ඒ පුවත සැල කළාහුය. රජතුමා ඒ කුරු ධර්මයෙහි පවතිමින් පන්සිල් පිරුවේය. එකල සියලු කාලිංග රටට වැසි වැස්සේය. ත්රිවිධ භය සන්සිඳුණේය. බිය නැති, ආහාර සුලභ රටක් විය. බෝසතාණන් වහන්සේ දිවි ඇති තෙක් දානාදී පින් කොට පිරිවර සහිතව දෙව්ලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්ය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව කෙළවර සමහරෙක් සෝවාන් වූහ. සමහරෙක් සකදාගාමි වූහ. සමහරෙක් අනාගාමි වූහ. සමහරෙක් රහත් වූහ. ජාතකය ගැළපීමෙහි දී:
“එකල ගණිකාව උප්පලවණ්ණා තෙරණියයි. දොරටුපාලකයා පුණ්ණ තෙරය. ඉඩම් මනින්නා කච්චාන තෙරය. ඉඩම් මනින ඇමතියා මුගලන් තෙරය.
එකල සිටුවරයා සැරියුත් තෙරය. රියදුරා අනුරුද්ධ තෙරය. පෙරෙවි බමුණා කාශ්යප තෙරය. යුවරජ නන්ද තෙරය.
අගමෙහෙසිය රාහුල මාතාවය. මව මායාදේවියයි. කුරු රජතුමා බෝධිසත්ත්වයෝ යැයි ජාතකය මෙසේ දරාගන්න.”
සය වන වූ කුරුධම්ම ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“වස්සානි පඤ්ඤාස” (පනස් වසරක්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි (දේවදත්ත තෙරුන්) තමන් වහන්සේ මැරීමට ගත් උත්සාහයක් අරබයා වදාළ සේක. වර්තමාන කථාව පැහැදිලිය.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ පරෙවියෙකුව උපත ලබා බොහෝ පරෙවියන් පිරිවරාගෙන වනයෙහි පර්වත ගුහාවක වාසය කළහ. සිල්වත් වූ එක්තරා තාපසයෙක්ද ඒ පරෙවියන් වසන ස්ථානයට නුදුරින්, එක් පිටිසර ගමක් ඇසුරු කොටගෙන, අසපුවක් තනාගෙන පර්වත ගුහාවක වාසය කළේය. බෝධිසත්ත්වයෝ අතරින් පතර ඔහු සමීපයට අවුත් ධර්ම ශ්රවණය ආදී ඇසිය යුතු දෙයක් අසති. ඒ තාපසයා එහි බොහෝ කලක් වාසය කොට ඉවත්ව ගියේය. ඉක්බිති වෙනත් කපටි ජටිලයෙක් පැමිණ එහි වාසය කළේය. බෝධිසත්ත්වයෝද පරෙවියන් පිරිවරා ඔහු වෙත එළඹ, වැඳ, පිළිසඳර කථාකොට, ආශ්රමයෙහි සැරිසරා, ගිරිකඳුරක් සමීපයෙහි ගොදුරු ගෙන සවස තමන් වසන තැනට ගියහ. ඒ කපටි තාපසයා එහි පනස් වසරකට වැඩි කාලයක් වාසය කළේය.
ඉක්බිති එක් දිනක් පිටිසර ගම්වැසියෝ මොහුට පරෙවි මස් පිස දුන්නාහුය. ඔහු එහි රස තෘෂ්ණාවෙහි බැඳී, “මේ කිනම් මසක්දැ?” යි විචාරා, “පරෙවි මස්” යැයි අසා, “මගේ අසපුව පෙදෙසට බොහෝ පරෙවියෝ එති. ඔවුන් මරා මස් කෑම සුදුසුය”යි සිතීය. ඔහු:
ආදිය ගෙන්වාගෙන, එකත්පසෙක තබා, මුගුරක් වල්කලා සිවුර අස්සේ සඟවාගෙන පරෙවියන්ගේ පැමිණීම බලමින් පන්සල දොරටුවෙහි හුන්නේය. බෝධිසත්ත්වයෝ පරෙවියන් පිරිවරාගෙන අවුත්, ඒ කපටි ජටිලයාගේ නපුරු ක්රියාව බලා, “මේ දුෂ්ට තාපසයා අන් දිනවලට වඩා වෙනස් ඉරියව්වකින් සිටියි. කිමෙක්ද, අපගේ ජාතියට අයත් පරෙවියන්ගේ මස් මොහු කෑවේද? මොහු පරීක්ෂා කරන්නෙමි”යි සිතා, සුළං හමන දිශාවෙහි සිට ඔහුගේ සිරුරෙහි ගඳ ආඝ්රාණය කොට, “මේ තෙමේ අප මරා මස් කනු කැමැත්තේය. ඔහු සමීපයට යාම සුදුසු නැතැ”යි පරෙවියන් රැගෙන ඉවත්ව ගියහ. තාපසයා බෝසතුන් නොඑන බව දැක, “මිහිරි වචන කතාකොට මොවුන් විශ්වාසයෙන් පැමිණි කල මරා මස් කන්නට වටී” යැයි සිතා, පළමු ගාථා දෙක කීවේය.
“රෝමක පරෙවිය! අවුරුදු පනහකට වැඩි කාලයක් අපි මේ ගල් ගුහාවෙහි විසුවෙමු. එසේ වුවද පෙර සන්සුන් සිත් ඇති පක්ෂීහු මා සැක නොකරමින් මා ළඟට (අතට අසුවන මානයට) පැමිණියහ.”
“වක්කංග පක්ෂිය! දැන් ඒ පක්ෂීහු කුමක් නිසා මෙහි නොපැමිණ, කළකිරී පර්වතයෙන් අන් ගිරි කඳුරකට යතිද? පෙර පරිදි මේ පක්ෂීහු මට ගරු නොකෙරෙතියි සිතමි. නැතහොත් දිගුකල් මොවුහු පිටත වැස පැමිණි හෙයින් මේ ඔහුම යැයි (මා) නොහඳුනත්ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක කීවේය.
එහි සමාධිකානි යනු සම සහ අධික (පනහට අධික) වූ යන්නයි. රොමක යනු රෝමයෙන් උපන්, පිරිසිදු කරන ලද පබළු වැනි වර්ණ ඇති ඇස් හා පා ඇති බැවින් බෝසත් පරෙවියා අමතන නාමයකි. අසඞ්කමානා යනු, මෙසේ පනස් වසරකට අධික කාලයක් මේ පර්වත ගුහාවෙහි අප වසද්දී, මේ පක්ෂීන් එක් දවසක්වත් මා කෙරෙහි සැක නොකොට, නිවුණු සිත් ඇතිවම පෙර මගේ අත දිගු කළ විට අසුවන සීමාවට (හත්ථත්තං) පැමිණියේය යන අර්ථයයි.
තෙදානි යනු ඒ පක්ෂීන් දන් යන්නයි. වක්කඞ්ගා යනු බෝධිසත්ත්වයන්ට කරන ඇමතුමකි; සියලු පක්ෂීන් ඉගිලෙන විට බෙල්ල වක්කොට ඉගිලෙන බැවින් ‘වක්කංග’ යයි කියනු ලැබේ. කිමත්ථං යනු කුමන කරුණක් දකිමින්ද? උස්සුකා යනු කලකිරුණු ස්වරූප ඇතිව ය. ගිරිකන්දරං යනු මේ පර්වතයෙන් වෙනත් පර්වත කඳුරකට ය. යථා පුරෙ යනු යම් සේ පෙර මේ පක්ෂීහු මට ගරු කොට, ප්රිය කොට සැලකුවාහුද, දැන් එසේ නොසලකති; ‘පෙර මෙහි විසූ තාපසයා වෙනත් අයෙකි, මොහු වෙනත් අයෙකි’ යැයි මොවුහු මා ගැන සිතතියි දක්වයි. චිරප්පවුත්ථා අථ වා න තෙ ඉමෙ යනු ‘මොවුන් බොහෝ කලක් වෙන්ව වාසය කොට, දිගු කලක් ඇවෑමෙන් ආ බැවින් “මේ ඔහුම යැ”යි මා නොහඳුනත්ද? එසේත් නැතිනම් අප කෙරෙහි නිවුණු සිත් ඇති පක්ෂීන් මොවුන් නොවේද? මොවුන් වෙනත් ආගන්තුක පක්ෂීහුද? මොවුන් මා වෙත කුමක් නිසා නොඑළඹෙත් දැ’යි විමසයි.
ඒ අසා බෝධිසත්ත්වයෝ ඉවත්ව සිටිමින්ම තුන්වන ගාථාව පැවසූහ:
“අපි ඔබව නොදන්නෝ නොවෙමු. අපි මෝඩයෝද නොවෙමු. (පෙර සිටි) ඒ තවුසා ඔබම ය. අපිත් ඒ පරෙවියෝම වෙමු; වෙනත් අය නොවෙමු. එහෙත් (අප මැරීමට) ඔබේ සිත මේ පරෙවි ජනතාව කෙරෙහි දූෂිත වී ඇත. එබැවින් ආජීවකය, අපි ඔබට බිය වෙමු.”
එහි න මයං සම්පමූළ්හා යනු අපි මුළා වූවෝ හෝ පමා වූවෝ නොවෙමු. චිත්තඤ්ච තෙ අස්මිං ජනෙ පදුට්ඨං යනු නුඹ ඒ තවුසාම ය, අපි ඒ පරෙවියෝම ය, අපි ඔබ නොහඳුනන්නෝ නොවෙමු; එහෙත් අප මරන්නට උපන් ඔබේ සිත මේ පරෙවි සමූහයා කෙරෙහි දූෂිත වී ඇත. ආජීවිකා යනු ජීවිකාව පිණිස පැවිදි වූ දුෂ්ට තාපසය. තෙන තමුත්තසාමා යනු ඒ කාරණයෙන් ඔබ නිසා තැති ගනිමු; ඔබට බිය වෙමු; ඔබ වෙත නොපැමිණෙමු.
එවිට කපටි තාපසයා, “මොවුන් මා හඳුනා ගත්තෝය”යි සිතා මුගුර විසි කළේය. එය ඉලක්කය වැරදී ගියේය. “පලයන්, මගේ ඉලක්කය වැරදුණි” යැයි හෙතෙම කීය. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුට මෙසේ කීහ: “ඔබට මා අල්ලා ගැනීමට නොහැකිව ඉලක්කය වැරදුණේය. එහෙත් ඔබ සතර අපාය නම් වරද්දා නොගන්නෙහිය. ඔබ තවදුරටත් මෙහි වසන්නෙහි නම්, ගම්වැසියන්ට ‘මොහු සොරෙකැ’යි කියා ඔබ අල්ලා දෙන්නෙමි. වහාම පලා යව.” මෙසේ තර්ජනය කර පරෙවියා නික්ම ගියේය. ජටිලයාට එහි විසීමට නොහැකි වී වෙනත් තැනකට ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල කපටි තාපසයා වූයේ දේවදත්තය. මුල් සිල්වත් තාපසයා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. පරවි රජු වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
හත්වන රෝමක ජාතක වර්ණනාවයි.
“කිමත්ථ මහිසන්ධාය” (කුමන අර්ථයක් සලකාගෙනද) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක් චපල වඳුරෙකු අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර එක් කුල ගෙදරක හදාවඩා ගන්නා එක් කෙලිලොල් වඳුරෙක් ඇත්හළට ගොස් සිල්වත් ඇතෙකුගේ පිටට නැග හිඳගෙන මලමුත්රා පහකරයි; පිටෙහි සක්මන් කරයි. ඇතා තමන්ගේ සිල්වත් බැවින්ද ඉවසිලිවන්ත බැවින් කිසිවක් නොකරයි. ඉක්බිති එක්දිනක් ඒ ඇතා සිටි තැන වෙනත් නපුරු ඇත් පැටවෙක් සිටියේය. වඳුරා “මේ ඒ (පළමු) ඇතාමය” යන හැඟීමෙන් නපුරු ඇතාගේ පිටට නැග්ගේය. එවිට ඒ ඇතා වඳුරා සොඬවැලෙන් ගෙන බිම ගසා පයින් පාගා පොඩි කළේය. ඒ පුවත භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. පසුව එක්දිනක භික්ෂූහු ධර්ම සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි! කෙලිලොල් වඳුරා වනාහි සිල්වත් ඇතාය යන හැඟීමෙන් දුෂ්ට ඇතු පිටට නැග්ගේය. ඉක්බිති ඇතා වඳුරා මරණයට පත් කළේය” යනුවෙන් කථාව මතුකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මෙහි දැන් කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන් යැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි! මේ ලොල වඳුරා මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේ දැන් පමණක් නොව පෙර පටන්ම මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය වන පෙදෙසෙහි මී ගව යෝනියෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, කාය ශක්තියෙන් හා මහත් ශරීරයකින් යුක්තව පර්වත පාමුල, පර්වත ගුහා, ගිරි දුර්ග හා වන ලැහැබ්වල හැසිරෙමින් එක් සුවපහසු ගසක් දැක ගොදුරු කා දවල් කාලයේ ඒ ගස මුල සිටියහ. ඉක්බිති එක් චපල වඳුරෙක් ගසෙන් බැස ඌගේ පිටට නැගී මල මුත්රා කොට, අඟින් අල්ලාගෙන එල්ලෙමින්, වලිගය ගෙන පැද්දෙමින් ක්රීඩා කළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඉවසීමෙන්, මෛත්රියෙන් හා දයාවෙන් යුක්තව වඳුරාගේ ඒ නරක හැසිරීම් මෙනෙහි නොකළහ. වඳුරා නැවත නැවතත් එසේම කරයි. ඉක්බිති එක්දිනක් ඒ ගසෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා රුක් කඳෙහි සිට මීගවයාට “මීගව රජුනි, කුමක් නිසා මේ දුෂ්ට වඳුරාගේ අවමන් ඉවසන්නෙහිද? ඌ වළක්වන්නැ”යි කියා මේ අදහස ප්රකාශ කරමින් පළමු ගාථා දෙක වදාළේය.
“සැහැල්ලු සිතැති, මිත්රද්රෝහී වූ මොහුගේ මේ දුක් දීම, සියලු කැමැත්ත ලබාදෙන ස්වාමියෙකුගෙන් ලැබෙන දෙයක් මෙන් සලකා, කවර අර්ථයක් බලාපොරොත්තුවෙන් ඉවසා සිටින්නෙහිද?”
“මොහු අඟින් ඇන නසන්න; පාදයෙන් පාගා දමන්න. ඉදින් වළක්වන්නෙක් නොවන්නේ නම්, මෝඩයෝ බොහෝ සෙයින් කිපෙන්නාහ (කරදර කරන්නාහ).”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: කිමත්ථමභිසන්ධාය යනු කුමන කාරණාවක් හේතුකොටගෙන, කුමක් දකිමින්ද යන්නයි. දුබ්භිනො යනු මිත්රද්රෝහියාටයි. සබ්බකාමදදස්සෙව යනු සියලු කාම සම්පත් ලබා දෙන්නා වූ ස්වාමියෙකුගේ හිරිහැර කිරීමක් මෙනි. තිතික්ඛසි යනු ඉවසා සිටින්නෙහිය. පදසා ච අධිට්ඨහ යනු ඌට තියුණු කුර අගින් ඇන මෙතැනම මැරෙන ලෙස ඌ පාගා දමන්න. භිය්යො බාලා යනු ඉදින් වළක්වන්නෙක් නොවන්නේ නම්, මෝඩ වූ අඥාන සත්ත්වයෝ නැවත නැවතත් කිපෙන්නාහුය; ගැටෙන්නාහුය; වෙහෙසට පමුණුවන්නාහුම යයි දක්වයි.
ඒ අසා බෝසතාණන් වහන්සේ, “රුක් දෙවිය! ඉදින් මම ජාති, ගෝත්ර, කාය බල ආදියෙන් මොහුට වඩා උසස් වූ කෙනෙක් වී මොහුගේ දොස් නොඉවසන්නෙම් නම්, කෙසේ මගේ මනදොළ (සීල පාරමිතාව) නිමාවට පත්වන්නේද? මේ වඳුරා වනාහි මා මෙන් අනිත් අය ගැනත් සිතමින් මෙසේ නරක හැසිරීම් කරන්නේය; නපුරු මීගවයන්ට මොහු මෙසේ කළ විට, ඒ මීගවයෝම මොහු මරා දමති. මොහුට අන්යයන්ගෙන් ඒ මරණය සිදුවන්නේය. (එවිට) දුකෙන්ද, ප්රාණ ඝාතයෙන්ද මගේ මිදීම වන්නේය”යි පවසා තුන්වන ගාථාව වදාළහ.
“මේ තෙමේ (සෙස්සන් ද) මා මෙන් යැයි සිතමින් අනෙක් අයටද මෙසේ කරන්නේය. ඔවුහු ඒ අවස්ථාවේදී මොහු මරා දමන්නාහ. එයින් මට (පවින්) මිදීම වන්නේය.”
යනුවෙන් තෙවන ගාථාව වදාළහ.
කීප දිනකින් බෝසතාණන් වහන්සේ අන් තැනකට ගිය සේක. වෙනත් නපුරු මී ගවයෙක් එතනට අවුත් සිටියේය. දුෂ්ට වඳුරා “මේ ඔහුමය” යන හැඟීමෙන් ඌගේ පිටට පැන පෙර පරිදිම නොමනා ලෙස හැසුරුණේය. ඉක්බිති ඒ ගවයා ඇඟ සොලවා වඳුරා බිම දමා, අඟින් ඇන හදවත සිදුරු කර, පයින් පාගා පොඩි කර දැමුවේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල නපුරු මී ගවයා වූයේ දැන් මේ දුෂ්ට ඇතාය. දුෂ්ට වඳුරා නම් මේ දුෂ්ට වඳුරාම විය. සීලාචාර මී ගව රාජයා වනාහි මම ම වූයෙමි”යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ මහිසරාජ ජාතක වර්ණනාවයි.
“යථා මාණවකො පන්ථෙ” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පණ්ඩුක සහ ලෝහිතක භික්ෂූන් අරබයා වදාළ සේක. ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූන් වහන්සේලා අතුරෙන් මෙත්තිය හා භුම්මජක දෙනම රජගහ නුවර ඇසුරු කොට වාසය කළහ. අස්සජී හා පුනබ්බසුක දෙනම කීටාගිරිය ඇසුරු කොට වාසය කළහ. පණ්ඩුක හා ලෝහිතක දෙනම සැවැත්නුවර ජේතවනාරාමය ඇසුරු කොට වාසය කළහ. මොවුහු ධර්මානුකූලව සංසිඳවූ අධිකරණයක් (නඩු තීන්දුවක්) නැවත අවුස්සති. පණ්ඩුක ලෝහිතක දෙදෙනා තමන්ට හිතවත් භික්ෂූන් වෙත එළඹ උපකාර කරන්නන් බවට පත්ව, “ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේලා ජාතියෙන් හෝ ගෝත්රයෙන් හෝ සීලයෙන් හෝ ඒ විනිශ්චය කළ භික්ෂූන්ට වඩා පහත් නොවෙති. ඔබ වහන්සේලා තම තමන්ගේ මතය අත් නොහරින්න. එවිට ඒ විනිශ්චයකාර භික්ෂූන් ඔබ වහන්සේලාට යටත් වනු ඇත,” යනාදිය පවසා ඔවුන්ට (මුලින් දෙන ලද තීන්දුව පිළිගෙන) තම මතය අත්හැරීමට ඉඩ නොදෙති. මේ හේතුවෙන් කෝලාහල, දබර සහ විවාද ඇති වෙයි. භික්ෂූහු මේ කරුණ භාග්යවතුන් වහන්සේට දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කාරණාව නිමිති කොට ගෙන භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා පණ්ඩුක ලෝහිතක භික්ෂු දෙනම කැඳවා, “මහණෙනි! සැබෑවක් ද? තෙපි තමන් විසින් ද දැහැමි නඩු තීන්දු වෙනස් කරව් ද? අන් අයටත් තම වැරදි මතය අත්හැරීමට ඉඩ නොදෙන්නාහු දැ?”යි විමසා වදාළහ. “ස්වාමීනි! සැබෑවකැ”යි කී කල්හි, “එසේ නම් මහණෙනි! ඔබලාගේ මේ ක්රියාව හරියට කෑරලාගේ බස් අසා ක්රියා කළ මානවකයාගේ ක්රියාවට සමානය,” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා ගමක එක් කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පැමිණ, ගොවිතැන් වෙළහෙළදාම් ආදියෙන් ජීවිතය නොගෙවා පන්සියයක් පමණ සොරුන් ගෙන ඔවුන්ගේ නායකයා වී මංපැහැරීම් හා ගෙවල් බිඳීම් ආදිය කරමින් ජීවත් වූහ. එකල බරණැස් නුවර එක් කෙළඹි පුත්රයෙක් එක්තරා ජනපදවාසියෙකුට කහවණු දහසක් ණයට දී එය නැවත ලබා නොගෙනම මියගියේය. ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ පසුකලෙක ගිලන් වී මරණාසන්නව ඇඳෙහි සිටිමින් පුතා අමතා, “දරුව! නුඹේ පියා එක් අයෙකුට කහවණු දහසක් දී ආපසු ගෙන්වා නොගෙනම මළේය. ඉදින් මම ද මැරුණෙම් නම් ඔහු ඔබට ඒ මුදල නොදෙයි. එනිසා ඔහු වෙත ගොස් මා ජීවත්ව සිටියදීම ඒ කහවණු ගෙන්වා ගන්නැ,”යි කීවාය. ඔහු “යහපතැ”යි පිළිගෙන එහි ගොස් ඒ කහවණු දහස ලබා ගත්තේය. ඉක්බිති මොහුගේ මව මියගොස් පුත් සෙනෙහස නිසාම ඔහු එන මාර්ගයෙහි ඕපපාතිකව හිවලියක් වී උපන්නාය.
එකල ඒ සොරදෙටුවා මගට පිළිපන් අය පැහැර ගනිමින් පිරිවර සහිතව ඒ මග රැක සිටියේය. ඉක්බිති ඒ හිවල් දෙන තම පුතා කැලෑව අසලට පැමිණි කල්හි, “දරුව! කැලෑවට ඇතුළු නොවන්න. මෙහි සොරු සිටිති. ඔවුන් නුඹ මරා කහවණු ගන්නාහුය,” යි කියා නැවත නැවතත් මග හරස් කරමින් වැළැක්වූවාය. හෙතෙම ඒ කරුණ නොදන්නේ, “මේ කාලකණ්ණි හිවල් දෙන මාගේ මාර්ගය හරස් කරන්නේ ය,” යි සිතා පොලු මුගුරක් ගෙන මව පලවා හැර කැලයට ඇතුළු විය. ඉක්බිති එක් කෑරලෙක්, “මේ පුරුෂයාගේ අතෙහි කහවණු දහසක් ඇත. මොහු මරා ඒ කහවණු ගනිව්,” යයි කෑගසමින් සොරුන් ඉදිරියට පියාඹා ගියේය. මානවකයා කෑරලා කළ ක්රියාව නොදන්නේ, “මේ මංගල (යහපත්) කුරුල්ලෙකි, දැන් මට යහපතක් වන්නේ ය,” යි සිතා, “හඬලන්න ස්වාමීනි! හඬලන්න ස්වාමීනි!” යි කියමින් දෑත් එක්කොට නළලෙහි තබාගෙන වැන්දේය.
සියලු සතුන්ගේ හඬ දන්නා බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ දෙදෙනාගේ ක්රියාවන් දැක මෙසේ සිතූහ: “මේ හිවලිය මොහුගේ මව විය යුතුය. සොරුන් විසින් මොහු මරා කහවණු ගනිත් යයි බියෙන් ඈ මොහු වළක්වයි. මේ කෑරලා මොහුගේ සතුරා විය යුතුය. ඒ නිසා ඌ ‘මොහු මරා කහවණු ගනිව්’ යයි අපට දැනුම් දුන්නේය. මානවකයා වනාහි ඒ බව නොදන්නේ තමාට අභිවෘද්ධිය කැමති මවට තර්ජනය කොට පලවා හැරියේය. අනර්ථය කැමති කෑරලාගේ කීම තමාට අභිවෘද්ධිදායක යයි සිතා දොහොත් මුදුනේ තබා වැන්දේය. අනේ! මොහු ඒකාන්තයෙන් මෝඩයෙකි.” මෙසේ සත්පුරුෂ මහාපුරුෂ බෝසත්වරුන් විසින් වුව ද අන්සතු දේ ගැනීම විෂම (අයහපත්) ප්රතිසන්ධි වශයෙන් සිදු වෙයි. නැකැත් දෝෂයෙන් සිදු වෙතැයි ද කියති.
මානවකයා පැමිණ සොරුන් මැදට අසුවිය. බෝසතාණෝ ඔහු අල්ලාගෙන, “කොහි වසන කෙනෙක් දැ?”යි විචාළහ. “මම බරණැස් නුවර වැසියෙක්මි.” “කොහි සිට මෙහි ආවෙහි ද?” “එක් ගමකින් ලැබිය යුතු කහවණු දහසක් තිබුණි. එය ගැනීමට එහි ගියෙමි,” යි කීය. “ඔබට එය ලැබුණේ ද?” “එසේය, ලැබුණි.” “කවරෙකු විසින් ඔබව යවන ලද්දෙහි ද?” “ස්වාමීනි! මගේ පියා මියගියේය. මව ද ගිලන් ය. ඈ ‘මා මියගිය කල්හි මේ ණය මුදල් ආපසු නොලැබෙන්නේ ය’ යි සිතමින් මා යැව්වා ය,”යි කීය. “දැන් නුඹේ මවගේ තොරතුරු දන්නෙහි ද?” “නොදනිමි ස්වාමීනි!” “නුඹේ මව නුඹ නික්මුණු පසුව කලුරිය කොට, පුත් සෙනෙහසින් හිවලියක් වී ඉපිද, නුඹ මරාවි යන බියෙන් නුඹ එන මග අවුරා වැළැක්වූවාය. නුඹ ඇයට තර්ජනය කොට පලවා හැරියෙහිය. කෑරලා වනාහි නුඹේ සතුරාය. ඌ ‘නුඹ මරා කහවණු ගනිව්’ යයි අපට කීවේය. නුඹ තමන්ගේ මෝඩකම නිසා, අභිවෘද්ධිය කැමති මව තමාට අනර්ථකාරියකැයි සිතුවෙහිය. අනර්ථය කැමති කෑරලා තමාගේ අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙකැයි සිතුවෙහිය. කෑරලා විසින් ඔබට කළ ගුණයක් නම් නැත. නුඹේ මව වනාහි මහා ගුණ ඇත්තීය. කහවණු රැගෙන යව,” යි පවසා ඔහු නිදහස් කළේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වී (බුදු ඇසින් බලා) මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
“යම් සේ මාර්ගයෙහි සිටි මානවකයා වනයෙහි හැසිරෙන, තමාට යහපත කැමතිව කරුණු කියන හිවල් දෙන අවැඩ කැමතියකැයි සිතා ද, අවැඩ කැමති කෑරලා වැඩ කැමැත්තෙකැයි සිතා ද,”
“එලෙසම මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙකු එබඳු වේ. යහපත කැමති අය විසින් කියන ලද වචනය (අවවාදය) නොකළ යුතු දෙයක් ලෙස (වමතින්) පිළිගනී.”
“යම් කෙනෙක් බිය නිසා ඔහු පසසත් ද, හුවා දක්වත් ද, මානවකයා කෑරලාගේ බස විශ්වාස කළාක් මෙන්, ඔහු ඔවුන්ව මිතුරන් යැයි සිතයි.”
යනුවෙන් මෙම ගාථා වදාළ සේක.
එහි හිතෙහි යනු හිතවත්කමක් හා අභිවෘද්ධියක් කැමති වන්නන් විසිනි. වචනං වුත්තො යනු හිතසුව එළවන අවවාද අනුශාසනා කියන ලද්දේය. පටිග්ගණ්හාති වාමතො යනු අවවාද නොපිළිගන්නා වූ තැනැත්තා, “මොහු මට යහපතක් ගෙන දෙන්නෙක් නොවෙයි, මේ තෙමේ මට අයහපතක් ගෙන දෙන්නෙකි,” යනුවෙන් වමතින් (අකමැත්තෙන්/විරුද්ධව) පිළිගනී නම් වේ.
යෙ ච ඛො නං යනු යමෙක්, තමාගේ ඒ (වැරදි) මතය ගෙන සිටි පුද්ගලයාව, “විසඳිය යුතු කරුණක් ඇතිව සිටින පුද්ගලයන් නම් ඔබ වැන්නවුන් සේ (ස්ථිරව) විය යුතුය” යි කියා වර්ණනා කරත් ද (ඔවුහු ය). භයා උක්කංසයන්ති වා යනු “මේ මතය අත්හැරීම නිසා (විසඳීම නිසා) ඔබලාට මේ මේ බිය උපදින්නේය, එනිසා මතය අත් නොහරින්න; විරුද්ධවාදීහු උගත්කම හා කුල පිරිවර ඇති බැවින් තෙපි ඔවුන්ට සම නොවෙති (පරාජය වනු ඇත),” යනුවෙන් විසඳීම නිසා ඇතිවන බියක් පෙන්වා ඔහුව උලුප්පා තබත් ද (ඔවුහු ය). තඤ්හි සො මඤ්ඤතෙ මිත්තං යනු යමෙක් මෙබඳු ස්වරූප ඇති වෙත් ද, ඒ මෝඩ පුද්ගලයා තමන්ගේ මෝඩකම නිසා ඔවුන්ව “මේ තෙමේ මට අභිවෘද්ධිය කැමති මිත්රයෙකැ”යි හඟියි. සතපත්තංව මාණවො යනු යම් සේ අනර්ථයක් කැමති වන කෑරලාට ඒ මානවකයා තමන්ගේ අඥානකම නිසා “මට අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙකැ”යි සිතු ද, එලෙසිනි. නුවණ ඇත්තා වනාහි මෙසේ ඉච්ඡා බස් කියන (රැවටිලි සහගත) මිත්රයෙක් යයි වටහාගෙන ඔහු දුරින්ම දුරු කරයි. ඒ නිසා කියන ලදි:
“යමෙක් හිස් අතින් පැමිණ ඒකාන්තයෙන් යමක් ගෙන යන මිතුරා ද (අඤ්ඤදත්ථුහර), යම් මිතුරෙක් වචනයෙන් පමණක් උදව් කරන මිතුරා ද (වචීපරම), යමෙක් හොඳ නරක දෙකම අනුමත කරන මිතුරා ද (අනුප්පියභාණී), යමෙක් අපායගාමී වීමට මග සාදන මිතුරා ද (අපායසහාය),”
“යන මේ සතර දෙනා අමිත්රයන් බව නුවණැති තැනැත්තා වටහාගෙන, බියකරු මාර්ගයක් දුරු කරන්නාක් මෙන් ඔවුන්ව දුරින්ම දුරු කළ යුතුය.”
නුවණ ඇති තැනැත්තා මේ මිත්රයන් (අමිත්රයන්) සතර දෙනා හොඳින් හඳුනාගෙන උවදුරු ඇති මාර්ගයක් මග හරින්නා සේ ඔවුන්ව දුරු කළ යුතුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සොරදෙටුවා වී උපන්නේ මම ම” යයි වදාළ සේක.
නවවැනි වූ සතපත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි, කොළ ගොටු කඩා දමන්නෙකු අරභයා ‘අද්ධා හි නූන මිගරාජා’ යන මේ දේශනාව වදාළ සේක. සැවැත්නුවර එක් ඇමතියෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ආරාධනා කොට, උයනෙහි වඩාහිඳුවා දන් දෙමින්, දානය අතරතුර “භික්ෂූන් වහන්සේලා උයනෙහි හැසිරෙනු කැමති නම් හැසිරෙත්වා” යැයි කීය. භික්ෂූහු උයන් චාරිකාවෙහි හැසිරුණාහ. ඒ අවස්ථාවෙහි උයන්පල්ලා මනාව වැඩුණු කොළවලින් යුක්ත ගසකට නැග, ලොකු ලොකු කොළ කඩාගෙන “මේවා මල් සඳහාය, මේවා ගෙඩි සඳහාය” යැයි කියා කොළ ගොටු සාදා ගස මුලට හෙළයි. ඔහුගේ ළදරු පුතා එසේ බිමට දැමූ දැමූ ගොටු විනාශ කරයි. භික්ෂූහු ඒ කරුණ බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළාහුය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් මේ තෙමේ ගොටු විනාශ කරන්නෙකි” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන කල්හි, බෝසතාණන් වහන්සේ එක් බ්රාහ්මණ කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පත්ව, ගිහිගෙයි වාසය කරමින් සිටින අතරතුර එක් දිනක් කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා උයනට ගියහ. එහි බොහෝ වඳුරෝ වාසය කරති. උයන්පල්ලා පෙර ක්රමයටම ගොටු සාදා බිමට හෙළයි. වඳුරු රංචුවේ නායකයා වූ දෙටු වඳුරා එසේ බිමට දැමූ දැමූ ගොටු විනාශ කරයි. බෝසතාණන් වහන්සේ එම වඳුරා අමතා, “උයන්පල්ලා විසින් දැමූ දැමූ ගොටු විනාශ කොට ඔබ මීට වඩා හොඳින් ඒවා කරනු කැමැත්තේ යැයි හඟින්නෙමි” යැයි පවසා පළමු වන ගාථාව කීහ.
“ඒකාන්තයෙන්ම මෘගරාජයා (වඳුරා) කොළ ගොටු සෑදීමට දක්ෂ යැයි හඟිමි. එසේ හෙයින් හෙතෙම බිමට දැමූ මල් ගොටු විනාශ කරයි. ඔහු මීට වඩා මනාප වූ වෙනත් මල් ගොටු කරතියි සිතමි.”
එහි ‘මිගරාජා’ යනු වඳුරා වර්ණනා කරමින් කියන ලද්දකි. ‘පුටකම්මස්ස’ යනු මල් ගොටු කරන්නාටය. ‘කොවිදො’ යනු දක්ෂයෙකි. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි: “මේ වඳුරු රජා ඒකාන්තයෙන්ම ගොටු තැනීමේ කලාවට දක්ෂයෙකැයි හඟිමි. ඒ එසේමය; හෙතෙම බිමට දැමූ දැමූ ගොටු විනාශ කරයි. ඒකාන්තයෙන් මීට වඩා හොඳ ගොටු මොහු විසින් සාදනු ඇතැයි හඟිමි” යනුයි.
එය ඇසූ වඳුරා දෙවන ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“මගේ පියා හෝ මව හෝ මල් ගොටු කිරීමට දක්ෂ නොවෙති. (අනුන් විසින්) කළ කළ දේ අපි විනාශ කරමු; මේ වඳුරු කුලයෙහි ස්වභාවය මෙයයි.”
එය ඇසූ බෝසතාණන් වහන්සේ තුන්වන ගාථාව වදාළහ.
“යම් කෙනෙකුගේ ධර්මය (යහපත් හැසිරීම) මෙසේ නම්, (ඔවුන්ගේ) අධර්මය කෙසේ විය හැකිද? තොපගේ ධර්මය හෝ අධර්මය හෝ අපි කිසි දිනක නොදකිමු.”
මෙසේ පවසා ඔහු වඳුරාට නින්දා කොට එතැනින් නික්ම ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා සත්යයන් ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල වඳුරා වූයේ (මේ වර්තමාන) ගොටු විනාශ කළ ළමයා ය. නුවණ ඇති පුරුෂයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පුටදූසක ජාතක වර්ණනාව දසවැනියි.
තෙවනුවූ උදපාන වර්ගය නිමියේය.
එහි උද්දානය (මාතෘකා පාඨය) මෙසේය:
උදපාන, ව්යාඝ්ර, කච්ඡප, සිකඛි, බක, රුචිර, කුරුධම්ම, රෝමක, මහිස සහ පුටදූසක යන ජාතක කතා දසය මෙහි ඇතුළත් වේ.
“අබ්භන්තරො නාම දුමො” (අබ්භන්තර නම් රුක) යනාදී වූ මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ විසින් බිම්බා දේවි තෙරණියට දෙන ලද අඹරස දානයක් අරබයා වදාළ සේක. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ උතුම් දම්සක් දෙසුම පවත්වා විශාලා මහනුවර කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩවාසය කරද්දී, මහා ප්රජාපතී ගෝතමිය ශාක්ය කුමාරිකාවන් පන්සියයක් රැගෙන බුදුරදුන් වෙත ගොස් පැවිද්ද ඉල්ලා, පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබුවාය. පසුකලෙක ඒ පන්සියයක් භික්ෂුණීහු ‘නන්දකෝවාද’ සූත්රය (ම· නි· 3.398 ආදිය) අසා රහත් ඵලයට පත්වූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ඇසුරුකොට වැඩවාසය කරන කල්හි රාහුල මාතා බිම්බා දේවිය, “මගේ ස්වාමියා පැවිදිව සර්වඥ බවට පත්විය. මගේ පුතා ද පැවිදි වී උන්වහන්සේ සමීපයේ වාසය කරයි. මම නිවසේ සිට කුමක් කරම්ද? මම ද පැවිදිව සැවැත් නුවරට ගොස් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද පුත්රයන් වහන්සේ ද නිතර නිතර බලමින් වාසය කරන්නෙමි” යි සිතා, භික්ෂූණී අසපුවට ගොස් පැවිදිව, ආචාර්ය උපාධ්යායන් වහන්සේලා සමග සැවැත්නුවරට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ප්රිය පුතණුවන් ද දකිමින් එක්තරා භික්ෂූණී ආරාමයක වාසය කළහ. රාහුල සාමණේරයන් වහන්සේ එහි වැඩමකොට මව දකින සේක.
ඉක්බිති එක් දිනක් තෙරණියගේ කුසෙහි වාත ආබාධයක් හටගත්තේය. පුතණුවන් තමා දකින්නට ආ කල්හි උන්වහන්සේ දැකීමට නික්මෙන්නට ඈට නොහැකි විය. සෙසු මෙහෙණිවරු අවුත් ඒ අපහසු බව කීවාහුය. පුත් සාමණේරයන් වහන්සේ මව ළඟට ගොස් “නුඹ වහන්සේට කුමක් ලැබීම සුදුසුදැ”යි විචාළහ. “දරුව, ගෙදරදී නම් හකුරු යෙදූ අඹ පැන් බිව් කල්හි කුසේ වාතය සංසිඳෙයි. දැන් වනාහි පිඬු පිණිස හැසිර දිවි ගෙවමු. එය කොතැනකින් ලබන්නෙම්දැ”යි ඈ කීවාය. සාමණේරයන් වහන්සේ “ලැබුණොත් ගෙන එන්නෙමි”යි කියා නික්මුණු සේක. උන්වහන්සේගේ උපාධ්යායන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ධර්මසේනාපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේය; ගුරුවරයා මහා මුගලන් තෙරුන් වහන්සේය; සුළු පියා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේය; පියාණෝ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය; මෙය මහා සම්පත්තියකි. මෙසේ තිබියදීත් අනිකෙකුගේ සමීපයට නොගොස් උපාධ්යායන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් වැඳ අසතුටු මුහුණින් යුතුව සිටි සේක. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ, “රාහුල, කුමක් නිසා අසතුටු මුහුණින් මෙන් සිටිහිදැ”යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, මගේ මව් තෙරණියගේ කුසෙහි වාතය කිපුණේය.” “කුමක් ලැබීම යහපත්ද?” “හකුරු යෙදූ අඹ රසයෙන් සුව වෙති”යි කීහ. “එය එසේ වේවා, මම එය ලබන්නෙමි. ඒ ගැන නොසිතන්නැ”යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ.
උන්වහන්සේ පසුදින සාමණේරයන් වහන්සේ ද කැටුව සැවැත්නුවරට පිවිස, සාමණේරයන් වහන්සේ ආසන ශාලාවෙහි නවත්වා රජගෙට වැඩි සේක. කොසොල් රජතුමා තෙරුන් වහන්සේ දැක වඩා හිඳවූ සේක. ඒ අවස්ථාවෙහි උයන්පල්ලා ඉදුණු මිහිරි අඹවලින් යුත් ගොටුවක් ගෙනාවේය. රජතුමා අඹවල ලෙලි ඉවත්කොට හකුරු දමා තමන්ම පොඩිකර තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්රය පුරවා දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේ රජගෙදරින් නික්ම ආසන ශාලාවට ගොස්, “මෙය රැගෙන ගොස් ඔබගේ මවට දෙන්න” යැයි කියා සාමණේරයන් වහන්සේට දුන්හ. උන්වහන්සේ ගෙනගොස් දුන්හ. වැළදූ අවස්ථාවෙහිම තෙරණියගේ කුසේ අමාරුව සංසිඳුනේය. රජතුමා ද, “තෙරුන් වහන්සේ මෙහි හිඳ අඹ පැන් නොවැළඳූ සේක. යන්න, කිසිවකුට දුන්නොත් ඒ බව දැනගන්නැ”යි කියා මිනිසකු යැවීය. ඔහු තෙරුන් වහන්සේ සමගම ගොස් ඒ පුවත දැන අවුත් රජතුමාට කීවේය. රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: “ඉදින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ගිහිගෙයි විසූ සේක් නම් සක්විති රජ වන්නෝය; රාහුල සාමණේරයන් වහන්සේ පරිනායක රත්නය වෙති; තෙරණිය ස්ත්රී රත්නය වෙති; සියලු සක්වල රාජ්යයන් මුන්වහන්සේටම අයත් වන්නේය. අප විසින් මොවුන්ට සේවය කරමින් හැසිරිය යුතු වෙයි. දැන් පැවිදි වී අප ඇසුරුකොට වසන කල්හි මුන්වහන්සේලා කෙරෙහි ප්රමාදවීමට අපට යුක්තියක් නැත.” හෙතෙම එතැන් පටන් දිනපතා (බිම්බා දේවියට) අඹපැන් දීමට සැලැස්වීය. තෙරුන් වහන්සේ විසින් බිම්බා තෙරණියට අඹ පැන් දුන් බව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉක්බිති එක්දිනක් දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි, සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ බිම්බා තෙරණිය අඹ රසයෙන් සුවපත් කළහ” යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මෙහි සිටියාහුදැ”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, සැරියුත් විසින් අඹපැන් දී රාහුල මාතාව සුවපත් කරන ලද්දේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් ඇය සුවපත් කළේ යැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රට එක්තරා ගමක බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප ඉගෙන, ගෘහවාසයෙහි පිහිටා, මව්පියන්ගේ ඇවෑමෙන් තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව, හිමාලය වන පෙදෙසේ අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන, තවුස් පිරිසක් පිරිවරා ගණ ශාස්තෲවරයෙකු වී, දිගු කලක් ඇවෑමෙන් ලුනු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස පර්වත පාදයෙන් බැස චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් බරණැස් නුවරට පත්ව රාජකීය උයනෙහි වාසය කළහ. එකල්හි ඒ තවුස් පිරිසේ සීල තේජසින් ශක්ර භවනය කම්පා විය. ශක්රයා ආවර්ජනා කර බලමින් ඒ කරුණ දැන, “මේ තාපසයන්ට වාසය නොකිරීම පිණිස (ඔවුන් එළවා දැමීමට) උත්සාහ කරන්නෙමි. එවිට ඔවුහු වාසස්ථාන අහිමි වී උවදුරට පත්ව ඇවිදිමින් සිතේ එකඟබවක් නොලබන්නාහුය; මෙසේ මට පහසු වන්නේ ය”යි සිතා, “කුමක් නු ඛො උපාය”යි විමසමින් සිටින විට මේ උපාය දුටුවේය: “මධ්යම රාත්රියෙහි රජුගේ අගමෙහෙසියගේ සිරියහන් ගබඩාවට පිවිස අහසෙහි සිට ‘සොඳුරිය, ඉදින් නුඹ අබ්භන්තර (මැද පිහිටි) අඹයක් කන්නෙහි නම් පුතෙකු ලබන්නෙහිය. ඔහු සක්විති රජ වන්නේ ය’යි කියන්නෙමි. රජතුමා දේවියගේ කථාව අසා ඉදුණු අඹ සඳහා සේවකයන් උයනට යවන්නේය. එවිට මම අඹ අතුරුදහන් කරන්නෙමි. ඔවුහු උයනෙහි අඹ නැති බව රජුට සැල කරන්නාහ. ‘ඒවා කවුරුන් කත්දැ’යි ඇසූ කල්හි ‘තාපසයෝ කති’යි කියත්. ඒ අසා රජතුමා තාපසයන්ට තලා නෙරපන්නේය. මෙසේ තාපසවරුන් උවදුරට පත්වන්නාහුය.”
ඔහු මැදියම් රැයෙහි සිරියහන් ගබඩාවට පිවිස අහසෙහි සිට තමන් දෙවිරජ බව හඟවා ඇය සමග කථා කරමින් මේ ගාථා දෙක වදාළේය:
“අබ්භන්තර නම් වූ යම් වෘක්ෂයක් වේ ද, යමක මේ ඵලය දිව්යමය ද; එය අනුභව කොට දොළදුක් ඇති ස්ත්රිය සක්විති පුතෙකු බිහි කරයි.”
“භද්රාවෙනි, නුඹ ද අගමෙහෙසිය වන්නෙහිය, එමෙන්ම සැමියාට ප්රිය වූවා ද වන්නෙහිය; රජ තෙමේ නුඹට මේ අබ්භන්තර ඵලය ගෙනෙන්නේය.”
එහි අබ්භන්තරො නාම දුමො යනු: මෙහිදී ගම්, නියම්ගම්, ජනපද, පර්වත ආදිය අතරින් අසවල් තැන අභ්යන්තරයෙහි (ඇතුළත) යනුවෙන් අදහස් නොකොට, හුදෙක් ‘අබ්භන්තර’ නම් වූ එක්තරා අඹ ගසක් ගැන කීවේය. යස්ස දිබ්යමිදං ඵලං යනු: යම් අඹ ගසක දෙවියන්ගේ පරිභෝගයට සුදුසු දිව්ය ඵලයක් වේ ද යන්නයි. ඉදං යනු නිපාත මාත්රයකි. දොහළිනී යනු: හටගත් දොළදුක් ඇත්තී ය. ත්වම්පි, භද්දෙ, මහෙසීසි යනු: ශෝභන තැනැත්තිය, නුඹ අගමෙහෙසියක් වන්නෙහිය. අටුවාවෙහි වනාහි මහෙසී වා (මහෙසිය ද) යන පාඨය ද ඇත. සා චාපි පතිනො පියා යනු: දහසය දහසක් බිසෝවරුන් අතරෙහි අගමෙහෙසිය ද වන්නේය, ස්වාමියාට ද ප්රිය වන්නේය යන අර්ථයයි. ආහරිස්සති තෙ රාජා, ඉදං අබ්භන්තරං ඵලං යනු: ප්රිය වූ අගමෙහෙසිය වන ඔබට මා විසින් කියන ලද ආකාරයේ ඒ ඵලය රජතුමා ගෙන්වා දෙන්නේය; නුඹ එය අනුභව කොට සක්විති දරුගැබක් ලබන්නෙහිය යනුයි.
මෙසේ ශක්රයා දේවියට මේ ගාථා දෙක කියා, “නුඹ අප්රමාද වන්න. ආසාවක් (ප්රමාදයක්) ඇති කර නොගන්න. හෙට රජතුමාට මෙය සැලකරන්නැ”යි ඇයට උපදෙස් දී තමන් වසන ස්ථානයටම ගියේය. ඈ දෙවන දවසේ ගිලන් බවක් අඟවා පිරිවර ස්ත්රීන්ට සංඥාවක් දී වැතිර ගත්තීය. රජතුමා එසවූ සුදු සේසත් ඇති සිහසුනේ හුන්නේ නාටක ස්ත්රීන් දෙස බලමින් දේවිය නොදැක, “දේවීන් වහන්සේ කොහිදැ”යි පිරිවර ස්ත්රීන්ගෙන් විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, ගිලන් වී සිටින්නී ය”යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා ඇය සමීපයට ගොස් ඇඳේ කොනක හිඳගෙන පිට පිරිමදින්නේ, “සොඳුරිය, නුඹට ඇති අපහසුව කුමක්දැ”යි විචාළේය. “මහරජතුමනි, අන් අපහසුතාවක් නම් නැත. මට දොළදුකක් උපන්නේය.” “සොඳුරිය කුමක් කැමැත්තෙහිද?” “දේවයන් වහන්ස, අබ්භන්තර (අභ්යන්තර) අඹ ගෙඩියකි.” “අබ්භන්තර අඹ නම් කොතැනක ඇත්ද?” “දේවයන් වහන්ස, මම අබ්භන්තර අඹ නොදනිමි. නමුත් ඒ අඹ ඵල ලැබුනොත් මගේ ජීවිතය රැකෙයි. නොලැබුනොත් ජීවිතය නැතැ”යි ඇය කීවාය. “එසේනම් ගෙන එන්නෙමි. ඒ ගැන නොසිතන්නැ”යි දේවිය සනසා නැගිට ගොස් රාජාසනයෙහි හිඳිමින් ඇමතියන් කැඳවා, “දේවීන් වහන්සේට අබ්භන්තර අඹ කෑමෙහි දොළදුකක් උපන්නේය. කුමක් කළයුතුදැ”යි විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, අඹ ගස් දෙකක් අතර පිහිටි අඹ ‘අබ්භන්තර’ (මැද පිහිටි) අඹ නමි. උයනට යවා අබ්භන්තරයෙහි (මැද) පිහිටි අඹ ගස්වලින් අඹගෙඩි ගෙන්වාගෙන දේවියට දෙවන්න ය”යි ඔවුහු කීහ.
රජතුමා “යහපතැ”යි කියා “එබඳු අඹ ගෙන එව”යි කියා (සේවකයන්) උයනට යැවීය. ශක්රයා තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් උයනෙහි අඹ (කවුරුන් හෝ) කා දමන ලද ආකාරයක් පෙනෙන ලෙස අතුරුදන් කළේය. අඹ පිණිස ගිය මිනිස්සු මුළු උයන පුරා සැරිසරා එක් අඹයක්වත් නොලබා ගොස්, උයනෙහි අඹ නොමැති බව රජුට කීවාහුය. “අඹ කෑවෝ කවරහුද?” “දේවයන් වහන්ස, තාපසයෝය.” “තාපසවරුන් තලා උයනෙන් නෙරපා හරිව්.” මිනිස්සු “යහපතැ”යි පිළිතුරු දී (තාපසයන්) නෙරපූහ. ශක්රයාගේ මනදොල මුදුන් පැමිණියේය. දේවිය අඹයක් වෙනුවෙන් නිරතුරුව වැතිර සිටියාය. රජතුමා කළ යුතු දෙයක් නොදකින්නේ ඇමතියන් ද බමුණන් ද රැස් කරවා “අබ්භන්තර අඹ ඇති බව දන්නාහුදැ”යි විචාළේය. බමුණෝ මෙසේ කීවාහුය: “දේවයන් වහන්ස, අබ්භන්තර අඹ නම් දෙවියන්ගේ පරිභෝගයකි. හිමාල වනයෙහි රන් ගුහාව (කාඤ්චන ගුහාව) තුළ ඇත යන්න අපගේ පරම්පරාගත කථාවෙන් අසා ඇත්තෙමු.” “කවරෙක් ඒ අඹ ගෙන ඒමට සමත් වන්නේද?” “මිනිසුන්ට එහි යාමට නොහැකිය. එක් ගිරා පොව්වෙකු යැවීම සුදුසු ය”යි කීහ.
එසමයෙහි රජ කුලයෙහි ලොකු සිරුරක් ඇති, කුමාරවරුන්ගේ යානයක රෝදය මැද නාභිය පමණ වූ, ශක්තිමත්, නැණවත්, උපායෙහි දක්ෂ එක් ගිරවෙක් සිටියේය. රජතුමා ගිරවා ගෙන්වාගෙන, “දරුව ගිරා පෝතකය, මම නුඹට බොහෝ උපකාර ඇත්තෙක් වෙමි. ඔබ රන් කූඩුවක වසන්නෙහිය. රන්තැටියක මීපැණි හා විලඳ කන්නෙහිය. හකුරු පැන් බොන්නෙහිය. නුඹ විසින් අපට එක් කටයුත්තක් කර දීම සුදුසු ය”යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, කියනු මැනවි.” “දරුව, දේවීන් වහන්සේට අබ්භන්තර අඹ කෑමට දොළක් උපන්නාය. ඒ අඹ හිමවත රන් පර්වතය (කාඤ්චන පර්වත) අතර ඇත. එය දෙවියන්ගේ පරිභෝගයකි. මිනිසුන්ට එහි යන්නට නොහැකිය. නුඹ විසින් එතැනින් අඹ ගෙඩියක් ගෙන ඒම සුදුසු ය”යි කීය. “යහපති දේවයන් වහන්ස, ගෙනෙන්නෙමි”යි හෙතෙම කීය. ඉක්බිති රජතුමා ගිරවාට රන්තැටියෙහි මීපැණි විළද කවා, හකුරු පැන් පොවා, සියක් වරක් සිඳින ලද තෙල් උගේ පියාපත් අතර තවරා, දෑතින් ගෙන සී මැදුරු කවුළුවෙහි සිට අහසට මුදා හළේය. ගිරවා ද රජුට ආදර දක්වා අහසින් යමින් මිනිස් පියස ඉක්මවා හිමාල වනයෙහි පළමු පර්වත වළල්ලෙහි වාසය කරන්නා වූ ගිරවුන් සමීපයට ගොස්, “අබ්භන්තර නම් වූ අඹ කොහි ඇත්දැයි ඒ තැන මට කියව්” යැයි විචාළේය. “අපි නොදනිමු. දෙවන පර්වත වළල්ලෙහි සිටින ගිරවුන් දනිතැ”යි ඔවුහු කීහ.
හෙතෙම ඔවුන්ගේ බස් අසා එතැනින් ඉගිලී දෙවන පර්වත වළල්ලට ගියේය. එසේ තුන්වන, හතරවන, පස්වන, හයවන පර්වත වළලු දක්වා ගොස් එහි ගිරවුන් ද “අපි නොදනිමු”යි කී පසු සත්වන පර්වත වළල්ල අතරෙහි ගිරවුන් දන්නාහුයයි කීවාහුය. ගිරවා ඒ ඒ තැන ගොස් “අබ්භන්තර අඹ කොතන ඇද්දැ”යි විචාළේය. “අසවල් තැන රන් පර්වතය අතර ය”යි ඔවුහු කීවාහුය. “මම ඒ අඹ ඵලය සඳහා ආවෙමි. මා එහි ගෙනගොස් එයින් මට ගෙඩියක් දෙවන්නැ”යි කීය. ගිරා සමූහයා මෙසේ කීහ: “මිතුර, එය වෙසමුණි මහරජුගේ පරිභෝගය සඳහාය. එහි එළඹිය නොහැක. මුළු ගසම මුල පටන් ලෝහ දැල් හතකින් වටකරන ලද්දේය; කෝටි දහසක් කුම්භාණ්ඩ රාක්ෂසයෝ එය ආරක්ෂා කරති. ඔවුන් විසින් දක්නා ලද්දහුගේ ජීවිතය නම් නැත. කල්පය කෙළවර ගින්නක් හා සමාන, අවීචි මහ නිරය හා සමාන ස්ථානයකි. එහි යාමට ප්රාර්ථනා නොකරන්නැ”යි කීහ. “ඉදින් තෙපි නොයව් නම් මට තැන කියව්”යි කීය. “එසේනම් අසවල් අසවල් තැනින් යව”යි ඔවුහු කීහ. ගිරවා ඔවුන් විසින් කියන ලද ක්රමයට මනාකොට මාර්ගය සලකා ගෙන, ඒ ස්ථානයට ගොස් දවල් කාලයේ තමන් නොපෙනී සැඟවී සිට, මැදියම් රැයෙහි රකුසන් නිදන අවස්ථාවෙහි අභ්යන්තර අඹ ගස ළඟට ගොස් එක් ගස්මුලක් අතරින් හෙමින් ගසට නැගීමට පටන් ගත්තේය. ලෝහ දැළ ‘කිරි’ යන ශබ්දය කළේය.
රකුසෝ පිබිදී ගිරා පෝතකයා දැක “අඹ සොරා ය”යි අල්ලාගෙන දඬුවම් කිරීමට කටයුතු සංවිධානය කළහ. එකෙක් “මූ කටෙහි දමාගෙන ගිලින්නෙමි”යි කීවේය. අනිකෙක් “අතින් පොඩිකර විසුරුවන්නෙමි”යි කීවේය. අනිකා “දෙකට පලා අඟුරුවල පුච්චා කන්නෙමි”යි කීවේය. ගිරවා ඔවුන්ගේ දඬුවම් දීම පිළිබඳ කථාව අසා තැති නොගෙනම ඒ රකුසන් අමතා, “එම්බා රකුසනි! නුඹලා කවරෙකුගේ සේවකයෝදැ”යි විමසුවේය. “වෙසමුණි රජුගේ ය”යි කීහ. “එම්බල, තොපි ද එක් රජෙකුගේ සේවකයෝය. මම ද රජෙකුගේ සේවකයෙකි. බරණැස් රජතුමා මාව අභ්යන්තර අඹගෙඩි සඳහා එව්වේය. ඒ මම එහිදීම තමන්ගේ රජතුමා වෙනුවෙන් ජීවිතය පුදා ආවෙමි. යම්කිසිවෙක් තමන්ගේ මව්පියන් සහ ස්වාමියාගේ යහපත උදෙසා ජීවිතය පරිත්යාග කරයි ද, ඔහු දෙව්ලොවම උපදියි. ඒ නිසා මම ද මේ තිරිසන් ආත්ම භාවයෙන් මිදී දෙව්ලොව උපදින්නෙමි”යි කියා තුන්වන ගාථාව කීවේය:
“ස්වාමියාගේ අර්ථය උදෙසා වෑයම් කරන්නා වූ, ශූර වූ, ආත්ම පරිත්යාගී තැනැත්තා යම් උතුම් තැනකට (ස්වර්ගයට) පැමිණේ ද, මම ද එය ලබන්නෙක් වෙමි.”
එහි භත්තුරත්ථෙ යනු: බත් ආදිය දී පෝෂණය කරන්නා වූ පියා, මව, ස්වාමියා ද යන මේ ත්රිවිධ පෝෂකයන් සඳහා යන අර්ථයි. පරක්කන්තො යනු: උත්සාහ කරන්නේ, වෑයම් කරන්නේ ය. යං ඨානමධිගච්ඡති යනු: සැපයට හේතුවන යම් තත්ත්වයක්, කීර්තියක් හෝ ලාභයක් හෝ ස්වර්ගයෙහි ඉපදීම හෝ ලබයි ද (එයයි). සූරො යනු: බිය නැති, වික්රමයෙන් යුක්ත වූ. අත්තපරිච්චාගී යනු: කයෙහි ද ජීවිතයෙහි ද අපේක්ෂාවක් නැතිව ඒ ත්රිවිධ ස්වාමීන්ගේ යහපත පිණිස තමා පරිත්යාග කරන්නා වූ. ලභමානො භවාමහං යනු: මෙබඳු ශූර වූ හෙතෙම යම් දිව්ය සම්පතක් හෝ මනුෂ්ය සම්පතක් හෝ ලබයි ද මම ද එය ලබන්නෙක් වෙමි; ඒ නිසා මට මෙහිදී ඇත්තේ සතුටක්මය, තැති ගැනීමක් නැත; කිම තෙපි මා බිය ගන්වන්නහුද?
මෙසේ හෙතෙම මේ ගාථාවෙන් ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කළේය. ඔවුහු ගිරවාගේ බණ අසා පැහැදුනු සිත් ඇතිව, “මොහු දැහැමි සත්ත්වයෙකි; මරන්නට නොහැකිය; මුදාහරින්නෙමු”යි කියා ගිරා පෝතකයා මුදාහැර, “පින්වත් ගිරා පෝතකය, ඔබ අප අතින් මිදුනෙහිය; සැපසේ යන්නැ”යි කීවාහුය. “මගේ පැමිණීම හිස් නොකරන්න. මට එක අඹ ගෙඩියක් දෙන්නැ”යි ගිරවා කීය. “ගිරා පෝතකය! තොපට එක් අඹ ගෙඩියක් දීම නම් අපට බරක් නොවේ. නමුත් මේ ගසේ අඹ ලකුණු යොදා (ගණන් තබා) රැක ගන්නා ලද්දේය. එක් ගෙඩියක් හෝ අඩු වූ විට අපේ ජීවිතය නැත. වෙස්සවණ මහ රජු කිපී වරක් බැලූ විට රත්වූ කබලෙහි දමන ලද තල මෙන් කුම්භාණ්ඩයෝ දහසක් බිඳී විසිරී යති. ඒ නිසා නුඹට අඹ දෙන්නට අපි නොහැක්කෙමු; එහෙත් ලබාගන්නා තැනක් කියන්නෙමු”යි කීහ. “යම්කිසි කෙනෙක් හෝ දේවා, මට අඹගෙඩියකින් ප්රයෝජනයක් ඇත්තේමය. ලබන්නට පුළුවන් තැනක් කියන්නැ”යි කීය. “මේ රන් පර්වතය අතරෙහි ජෝතිරස නම් තාපසයෙක් ගිනි පුදමින් ‘කාඤ්චන පත්ති’ (රන් පත්) නම් පන්සලෙහි වාසය කරයි. හෙතෙම වෛශ්රවණයාට හිතවත්ය. වෙසමුණි රජ ඒ තාපසයාට නිරතුරුව අඹ ගෙඩි හතරක් යවයි. ඔහු ළඟට යන්නැ”යි කීහ.
ඔහු “යහපතැ”යි පිළිගෙන තාපසයා ළඟට ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හිඳගත්තේය. ඉක්බිති ඔහුට තාපසයා “කොහි සිට ආවෙහිදැ”යි විචාළේය. “බරණැස් රජුගේ සමීපයේ සිට ය”යි කීය. “කුමක් සඳහා ආවෙහිදැ”යි ඇසීය. “ස්වාමීනි! අපගේ රජතුමාගේ දේවියට අබ්භන්තර අඹ කෑමට දොළදුකක් උපන්නේය. ඒ සඳහා අඹ සොයා ආවෙමි. රකුසෝ තමන් අඹ ඵල නොදී නුඹ වහන්සේ ළඟට එවූහ”යි කීවේය. “එසේනම් හිඳගන්න, ලබන්නෙහිය”යි කීය. එවිට ඔහුට වෙසමුණි රජතුමා අඹ ගෙඩි හතරක් එවීය. තාපසයා එයින් අඹ ගෙඩි දෙකක් අනුභව කළේය. එකක් ගිරා පෝතකයාට කෑමට දුන්නේය. ගිරවා විසින් එය අනුභව කළ විට, ඉතිරි අඹ ගෙඩිය පසුම්බියක දමා ගිරවාගේ බෙල්ලෙහි බැඳ “දැන් යන්නැ”යි කියා ගිරා පෝතකයා මුදා හළේය. ගිරවා එය ගෙන ගොස් දේවියට දුන්නේය. දේවිය එය අනුභව කොට දොළ සංසිඳුවා ගත්තාය. ඒ හේතුවෙන් (කෙලෙස් තුනී වූ නමුත්) ඇයට පුතෙක් නොලැබුනේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල දේවිය වූයේ රාහුල මාතාවය; ගිරවා වූයේ ආනන්දය; අඹ ගෙඩිය දුන් තාපසයා වූයේ සැරියුත්ය; උයනෙහි විසූ තාපසයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පළමුවන අබ්භන්තර ජාතක වර්ණනාවයි.
“සෙය්යංසො සෙය්යසො හොති” (ගුණධර්ම ඇති උතුමන් ඇසුරු කරන්නා ශ්රේෂ්ඨ වෙයි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි කොසොල් රජුගේ එක් ඇමතියකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ ඇමතියා රජතුමාට බොහෝ උපකාර ඇත්තා වූ, සියලු කටයුතු සිදුකරන්නා වූ කෙනෙක් විය. රජතුමා “මොහු මට බොහෝ උපකාර ඇත්තෙකැ”යි සිතා ඔහුට බොහෝ සම්පත් දුන්නේය. එය නොඉවසන අන් අය රජතුමාට කේළාම් කියා රජු හා ඔහු භේද කළහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ වචන පිළිගෙන දෝෂය පරීක්ෂා නොකරම, ඒ සිල්වත් නිදොස් ඇමතියා මාංචු දමා බැඳ හිරගෙයි දැම්මවීය. ඔහු එහි හුදකලාව වසමින් සීල සම්පත්තිය නිසා සිතේ එකඟතාවය ලබා, එකඟ වූ සිත් ඇතිව සංස්කාර ධර්මයන් විමසා බලා සෝවාන් ඵලයට පැමිණියේය. ඉක්බිති රජතුමා පසු කලෙක මොහුගේ නිදොස් බව දැනගෙන මාංචු බන්ධනය මුදාහැර පෙර යසසටත් වඩා වැඩි කීර්තියක් දුන්නේය. ඔහු “බුදුරජාණන් වහන්සේ වඳින්නෙමි”යි සිතා බොහෝ මල් සුවඳ විලවුන් ආදිය ගෙන විහාරයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේට පුදා වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු සමග පිළිසඳර කථා කරමින් “ඔබට අයහපතක් ඇති වූයේ යැයි ඇසුවෙමු”යි වදාළහ. “එසේය ස්වාමීනි! ඇති වූයේය. එහෙත් මම ඒ අනර්ථයෙන් අර්ථයක් කර ගත්තෙමි. හිරගෙයි හිඳගෙන සෝවාන් ඵලය උපදවා ගත්තෙමි”යි හෙතෙම කීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය! අනර්ථයෙන් අර්ථයක් ගෙන එන ලද්දේ නුඹ පමණක් නොවේ. පැරණි නුවණැත්තෝ ද තමන්ට වූ අනර්ථයෙන් අර්ථයක් ගෙනාවාහුය”යි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගෙන ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප උගෙන, පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා දසරාජ ධර්මය නොකෙළසා දන් දෙයි; සිල් රකියි; පෙහෙවස් රකියි. ඉක්බිති ඔහුගේ එක් ඇමතියෙක් අන්තඃපුරය දූෂණය කළේය. සේවක ආදීහු එය දැන “අසවල් ඇමතියා අන්තඃපුරය දූෂ්ය කරන ලද්දේය”යි රජුට සැලකළාහුය. රජතුමා ඒ පිළිබඳ විමසා යථා ස්වභාවය දැන, ඔහු කැඳවා “මෙතැන් පටන් මට සේවය නොකරව”යි පවසා රටින් නෙරපා හැරියේය. ඔහු ගොස් එක්තරා අසල්වැසි රජකෙනෙකුට සේවය කරයි. (මෙහි) සියලු කථා වස්තුව යට සඳහන් මහාසීලව ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 1.1.51) කියන ලද පරිද්දෙන්ම වේ. මෙහි ද ඒ සතුරු රජතුමා තුන්වරක් කරුණු විමසා බලා, ඒ ද්රෝහී ඇමතියාගේ වචනය අදහා “බරණැස් රාජ්යය ගන්නෙමි”යි මහ පිරිවරින් රාජ්ය සීමාවට පැමිණියේය. බරණැස් රජතුමාගේ පන්සියයක් පමණ මහ යෝධයෝ ඒ පුවත අසා, “දේවයන් වහන්ස! අසවල් රජතුමා බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගන්නෙමි යි කියා ජනපද බිඳිමින් එයි. එහිම ගොස් ඔහු අල්ලා ගන්නෙමු”යි කීවාහුය. එවිට රජතුමා, “අනුන්ට හිංසා කොට ලබන ලද රාජ්යයෙන් මට වැඩක් නැත. කිසිවක් නොකරව”යි කීවේය.
සොර රජු පැමිණ නගරය වට කළේය. නැවතත් ඇමතිවරු රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මෙසේ නොකරනු මැනවි. ඔහුව අල්ලා ගනිමු”යි කීවාහුය. රජතුමා, “කිසිවක් කිරීමට අවසර නැත. නගරයේ දොරටු හැර දමන්න”යි කියා, තෙමේ ඇමතියන් පිරිවරා උඩුමහල් තලයේ රාජකීය ආසනයේ හිඳගත්තේය. සොර රජතුමා දොරටු සතරෙහි මිනිසුන් බිම හෙළමින් නුවරට පිවිස, ප්රාසාදයට නැග, ඇමතිවරුන් පිරිවරා සිටි රජතුමා අල්ලාගෙන මාංචු දමා බැඳ හිරගෙයි දැම්මවීය. රජතුමා බන්ධනාගාරයේ සිටිමින්ම සොර රජුට මෛත්රි වඩමින් මෛත්රී ධ්යානය උපදවා ගත්තේය. ඔහුගේ මෛත්රී බලයෙන් සොර රජුගේ ශරීරයේ දැවිල්ලක් උපන්නේය. මුළු ශරීරයම විලක්කු දෙකකින් පුච්චන්නාක් මෙන් විය. හෙතෙම මහා දුකකින් පීඩිත වූයේ, “මේ කුමන කාරණයක් නිසා ද?”යි විචාළේය. “නුඹ වහන්සේ සිල්වත් රජු බන්ධනාගාරයෙහි දැම්මෙහිය. ඒ නිසා ඔබ වහන්සේට මේ දුක උපදින්නට ඇතැ”යි ඇමතියෝ කීහ. ඔහු ගොස් බෝසතාණන්ගෙන් සමාව ගෙන, “නුඹ වහන්සේගේ රාජ්යය නුඹ වහන්සේටම වේවා”යි රාජ්යය නැවත ඔහුටම පවරා දී, “මෙතැන් පටන් නුඹ වහන්සේගේ සතුරා මට බාරය”යි කියා දුෂ්ඨ ඇමතියාට දඬුවම් පමුණුවා තමන්ගේ නගරයටම ගියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ අලංකාර කරන ලද උඩුමහලේ, ඔසවන ලද සේසත යට රාජකීය ආසනයෙහි හිඳිමින්, පිරිවරාගෙන සිටි ඇමතියන් සමඟ කථා කරමින් මෙම පළමු ගාථා දෙක වදාළ සේක:
“යමෙක් ගුණ ධර්මයෙන් උතුම් වූවන් ඇසුරු කරයි ද, හෙතෙම ඒ හේතුවෙන් ප්රශංසාවට හෝ උතුම් බවට හෝ පත් වෙයි. එක් අයෙකු සමඟ මිත්ර සන්ධාන ඇති කර ගැනීමෙන් (මෙත් වැඩීමෙන්) මම මරණයට කැපවූ සියයක් පමණ දෙනා ඉන් මුදා ගත්තෙමි.”
“එබැවින් සියලු ලෝකවාසීන් සමඟ එක්ව (මෙත් වඩා මිතුරු දහම් පවත්වා), පරලොව දී ස්වර්ගයට යා යුතුය. කාසිරට වැසියෙනි! මෙය අසව්.”
එහි සෙය්යංසො සෙය්යසො හොති යො සෙය්ය මුපසෙවති යනු, නිවැරදි වූ උතුම් ධර්ම නමැති ශ්රේෂ්ඨ වූ අංශය (කොටස) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ඔහු ‘සෙය්යංසො’ නම් වේ; එනම් කුසල ධර්මයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. යමෙක් නැවත නැවතත් ඒ උතුම් කුසල ධර්ම භාවනාව ඇති හෝ කුසල ධර්මයෙහි ඇලුණු හෝ උතුම් පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කරයි ද, ඔහු ‘සෙය්යසො’ (වඩා ශ්රේෂ්ඨ) නම් වෙයි; හෙතෙම වඩා පැසසිය යුතු මෙන්ම වඩා උතුම් ද වන්නේය. ඒකෙන සන්ධිං කත්වාන සතං වජ්ඣෙ අමොචයිං යන මෙයින් මේ කාරණය දත යුතුය: “මම වනාහි උතුම් මෛත්රි භාවනාව ආශ්රය කරමින් (වඩමින්), ඒ මෛත්රී භාවනාවෙන් එක් සොර රජකු සමග මිත්ර සන්ධාන ඇති කරගෙන, මෛත්රී භාවනාව වඩා, මරණයට නියම වී සිටි සියයක් පමණ වූ තොප ඉන් මුදවා ගත්තෙමි.”
දෙවන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් හෙයකින් මම එක් අයෙකු (සොර රජු) සමග තනිව මෛත්රී භාවනාවෙන් එක් වී, මරණයට පත්ව සිටි සියයක් පමණ වූ ඔබලා මුදා ගත්තෙම් ද, ඒ නිසා මෙය දත යුතුම ය. එබැවින් සියලු ලෝකයා සමග මෛත්රී භාවනාවෙන් එක් වූ පුද්ගලයෙක් පරලොව දී ස්වර්ගයට යන්නේය. මෛත්රී භාවනාවෙහි ‘උපචාර’ සමාධිය කාමාවචර ලෝකවල උත්පත්තිය ලබා දෙන අතර, ‘අර්පණා’ සමාධිය (ධ්යානය) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලබා දෙයි. කාසිරටවාසී ඔබ සියලු දෙනාම මගේ මේ වචනය අසව්.
මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මහජනයාට මෛත්රී භාවනාවෙහි ගුණය වර්ණනා කොට, දොළොස් යොදුනක් පමණ වූ බරණැස් නගරයේ රාජ්යය (සේසත) හැරදමා හිමාල වනයට පිවිස තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පත්ව තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක:
“බරණැස් නගරය අල්ලා ගත් ‘කංස’ නමැති ඒ මහා රජ තෙමේ මේ වදන් පවසා, දුන්න සහ හීයවුරු (ඊතල බඳුන්) බිම තබා සීල සංයමයට (පැවිද්දට) පැමිණියේය.”
එහි මහාරාජා යනු මහත් වූ රජතුමා ය. කංසො යනු ඔහුගේ නමය. බරණැස අල්ලා ගෙන එහි වාසය කළ බැවින් බාරාණසිග්ගහො නම් විය. ඒ රජතුමා ඉදං වත්වා (මේ වචනය පවසා), ධනුඤ්ච කණ්ඩඤ්ච නික්ඛිප්ප (දුන්නත් ඊතල දමන බඳුනත් හැරදමා), සීල සංවරයට පැමිණ පැවිදි වූයේය. පැවිදිව ධ්යාන උපදවා, නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇතිව බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සොර රජතුමා වූයේ ආනන්ද ය. බරණැස් රජතුමා වූයේ මම ම ය.”
දෙවන වූ සෙය්ය ජාතක වර්ණනාවයි.
“වරං වරං ත්වං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ අරබයා වදාළ සේක. පසේනදී රජුගේ පියා වූ මහා කොසොල් රජතුමා, බිම්බිසාර රජුට තම දියණිය වූ කොසොල් දේවිය පාවා දෙමින්, ඇයට ස්නානය සඳහා සුවඳ සුණු ආදී වියදම් පිණිස ලක්ෂයක් ආදායම් ලැබෙන කාසි ගමක් දුන්නේය. අජාසත් රජු විසින් පියා මරවන ලද කල්හි, කෝසල දේවියද සෝකයෙන් මඩනා ලදුව කලුරිය කළාය. ඉක්බිති පසේනදී රජතුමා, “අජාසත් රජතුමා විසින් පියා මරවන ලද කල්හි මගේ නැගණියද සැමියා මියගිය සෝකයෙන් කලුරිය කළාය. එබැවින් පීතෘඝාතක සොරාට කාසිගම නොදෙන්නෙමි” යි සිතුවේය. හෙතෙම එය අජාසත් රජුට නුදුන්නේය. ඒ ගම නිසා ඔවුන් දෙදෙනා අතර කලින් කලට යුද්ධ ඇතිවෙයි. අජාසත් තරුණය, සමර්ථය. පසේනදී රජ මහලුය; හෙතෙම නිතර පැරදෙයි. මහා කොසොල් රජුගේ මිනිස්සුද බොහෝ සෙයින් පරාජයට පත්වූවෝ වෙති. ඉක්බිති රජතුමා “අපි නිතර පරදිමු. කුමක් කළයුතුදැ” යි ඇමතියන්ගෙන් විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, භික්ෂූන් වහන්සේලා වනාහි මන්ත්රණයෙහි (කතාවෙහි) දක්ෂ වෙත්. දෙව්රම් වෙහෙරෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කථා ඇසීම සුදුසුය” යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා, “එසේනම් ඒ ඒ වේලාවෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කථාබස් අසව්” යයි චර පුරුෂයන්ට අණ කළේය. ඔවුහු එතැන් පටන් එසේ කළහ.
ඒ කාලයෙහි දත්ත තෙරුන් වහන්සේ හා ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යන මහලු තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම විහාර කෙළවර පන්සලක වාසය කරති. උන්වහන්සේලා අතුරෙන් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ රාත්රී පළමු යාමයෙහිත් මධ්යම යාමයෙහිත් නිදාගෙන, අළුයම පිබිදී දර පලා ගිනිදල්වා හිඳගෙන, “ස්වාමීනි, දත්ත තෙරුණුවනි” යි කීවේය. “ස්වාමීනි, තිස්ස තෙරුණුවනි ඇයි? නුඹ වහන්සේ නිදා ගන්නෙහිද?” “නොනිදා කුමක් කරන්නෙමුද?” “නැගිට හිඳගන්නැ” යි කීය. උන්වහන්සේ නැගිට හිඳ ගත්විට දත්ත තෙරුන්ට කියන්නේ, “ස්වාමීනි දත්ත තෙරුණුවනි, මේ ලොල් වූ මහ බඩක් ඇති කොසොල් රජතුමා හැලියක් පමණ බත් අනුභව කරයි. නමුත් යුද උපායන් කිසිවක් නොදනී. ‘පැරදුනෙමි, පැරදුනෙමි’ යි කියවයි.” “කුමක් කිරීම සුදුසුදැ” යි දත්ත තෙර ඇසීය. ඒ අවස්ථාවෙහි ඒ චරපුරුෂයෝ ඔවුන්ගේ කථාව අසමින් සිටියහ.
ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යුද්ධය විස්තර කළේය: “ස්වාමීනි, යුද්ධය නම් ත්රිවිධ වේ. එනම් පදුම බ්යුහය (පද්මාකාර විහිදුම), චක්ර බ්යුහය (චක්රාකාර විහිදුම) සහ සකට බ්යුහය (ගැලක ආකාර විහිදුම) යනුයි. අජාසත් රජු අල්ලාගනු කැමැත්තෙකු විසින් අසවල් නම් පර්වත කුහරය තුළ පර්වත බිත්ති දෙක අතරෙහි මිනිසුන් තබා, ඉදිරියෙහි දුර්වල බලඇණියක් පෙන්වා, ඔහු පර්වත අතරට පිවිසි බව දැන පිවිසි මග අහුරා, ඉදිරියෙන්ද පසුපසින් ද පර්වත බිත්ති දෙපසින්ද පැන මහත් නාද පවත්වා, කෙමනට අසු වූ මසකු මෙන්ද මිටට අසු වූ ගෙම්බකු මෙන්ද කොට ඔහු අල්ලාගත හැක.” චර පුරුෂයෝ ඒ පණිවිඩය රජතුමාට දැන්වූහ. ඒ අසා රජතුමා යුද බෙරය ගස්වා ගොස් ‘සකට බ්යුහය’ (Wagon Formation) යොදා අජාසත් රජු පණපිටින් අල්වාගෙන, තමන්ගේ දූ වූ වජිරා කුමරිය බෑණාට පාවා දී, කාසිගම ඇගේ ස්නාන වියදම් සඳහා පවරා දී පිටත්කර හැරියේය. ඒ පුවත භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉක්බිති එක්දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි, කොසොල් රජතුමා ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ යුද සැලැස්මට අනුව ක්රියාකොට අජාසත්තව පැරදුවේය” යි කථාවක් මතුකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැ” යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යුද විචාරණයෙහි දක්ෂයෙක්ව සිටියේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ වනයෙහි රුක් දෙවියෙකු වී උපන්හ. එකල බරණැස් නුවර ඇසුරුකොට ජීවත් වූ වඩු ගමක එක් වඩුවෙක් ලීදඬු සඳහා වනයට ගොස් සිටියදී වලක වැටුණු ඌරු පැටවෙකු දැක ගෙදර ගෙනවිත් පෝෂණය කළේය. ඒ ඌරු පැටවා වැඩී මහ සිරුරක් ඇතිව, වක් වූ දළ ඇතිව, යහපත් ආචාරශීලී පැවතුම් ඇත්තේ විය. වඩුවා විසින් පෝෂණය කළ බැවින් හෙතෙම ‘වඩ්ඪකී සූකරයා’ යයි ප්රකට විය. වඩුවා ලී සසින කල්හි හෙතෙම හොම්බෙන් කොටය පෙරළයි; කටින් ඩැහැගෙන වෑ, පොරෝ, නියන, මුගුර ගෙන එයි; කලු නූලේ කෙළවර අල්ලා ගනියි. ඉක්බිති ඒ වඩුවා “කිසිවෙකු විසින් ඌ මරා කන්නේය” යි බියෙන් කැලයට ගෙනගොස් මුදා හළේය. ඌරාද කැලයට පිවිස ආරක්ෂා සහිතව විසීමට පහසු තැනක් බලන්නේ, පර්වත දෙකක් අතර අල මුල්වලින් යුත්, විසීමට පහසු, බොහෝ ඌරන් ගැවසෙන මහත් ගිරිකඳුරක් දුටුවේය. සිය ගණන් ඌරෝ ඌ දැක සමීපයට පැමිණියහ. වඩ්ඪකී ඌරාද ඔවුන්ට, “මම තොපම සොයමින් හැසිරෙමි. මා විසින් තොපි දක්නා ලද්දෙහුය. මේ ස්ථානය සිත්කලුය. මමද දැන් මෙහිම වසන්නෙමි” යි කීවේය. “ඇත්තෙන්ම මේ ස්ථානය සිත්කලුයි. එහෙත් මෙහි භයානක උවදුරක් ඇතැ” යි ඌරෝ කීහ. “මමද තොප දැක මෙය දැනගතිමි. මෙසේ ගොදුරු සුලභ ස්ථානයක වසන්නා වූ තොපගේ ශරීරවල මස් ලේ නැත. තොපට මෙහි ඇති බිය කුමක්ද?” “එක් කොටියෙක් උදේම ඇවිත් පෙනෙන මානයේ සිටින ඌරකු ගෙන යයි.” “ඒ කොටියා දිනපතා අල්ලා ගන්නවාද? නැතිනම් අතරින් පතරදැ?” යි ඇසීය. “දිනපතා අල්ලා ගනිතියි” කීහ. “කොටි කී දෙනෙක්ද?” “එකෙක්ම පමණයි.” “නුඹලා මෙපමණ සිටිද්දී එකෙකු අල්ලා ගැනීමට නොහැකිද?” “එසේය, නොහැක්කෙමු” යි කීහ. “මම ඌ අල්ලා ගන්නෙමි. තොපි මගේ වචනය පමණක් පිළිපදිව්. ඒ ව්යාඝ්රයා වාසය කරන්නේ කොහිද?” “මේ පර්වතයේ ය” යි කීහ.
ඒ වඩ්ඪකී ඌරා රාත්රියෙහිම ඌරන් හසුරුවා යුද්ධය විස්තර කරමින්, “යුද්ධයක් නම් පදුම බ්යුහ, චක්ක බ්යුහ, සකට බ්යුහ යනුවෙන් ත්රිවිධ වෙති” යි කියා පදුම බ්යුහයෙන් (පද්මාකාරයෙන්) සේනාව ස්ථානගත කළේය. හෙතෙම ජය භූමිය දනියි. ඒ නිසා “මේ ස්ථානයේ යුද්ධය සංවිධානය කිරීම සුදුසුය” යි සිතා:
තමන් සිටින තැනට ඉදිරියෙන් එක් රවුම් වලක් හෑරවීය. පස්සෙන් ඔරුවක හැඩය ගත්, ක්රමානුකූල බෑවුමක් ඇති, ප්රපාතයක් වැනි වූ වලක් සෑරවීය. හැට හැත්තෑවක් පමණ වූ යෝධ ඌරන් ගෙන ඒ ඒ තැන “බිය නොවන්නැ” යි කියමින් කටයුතු සංවිධානය කරද්දීම අරුණ නැංගේය.
ව්යාඝ්රයා නැගිට “මේ සුදුසු කාලයයි” දැන ගොස්, ඔවුන් ඉදිරියේ ඇති පර්වත තලාවෙහි සිට ඇස් ඇර ඌරන් දෙස බැලීය. වඩ්ඪකී ඌරා “ඌ දෙස බලව්” යයි ඌරන්ට සංඥාවක් දුන්නේය. ඔවුහු ඌ දෙස බැලූහ. ව්යාඝ්රයා කට විවෘතකොට හුස්ම ගත්තේය; ඌරෝද එසේ කළහ. ව්යාඝ්රයා මුත්රා පිට කළේය; ඌරෝද මුත්රා පිට කළාහුය. මෙසේ ව්යාඝ්රයා යම් යම් දෙයක් කරයිද, ඌරෝද එයම කළහ. ව්යාඝ්රයා සිතුවේය: “පෙර මා ඌරන් දෙස බැලූ කල්හි ඔවුහු පලා යති; පලා යන්නටද නොහැකි වෙත්. අද පලා නොගොස් මාගේ විරුද්ධකරුවන් වී මා කරන දෙයම කරති. මේ ජය භූමියෙහි සිටි ඔවුන් සංවිධානය කරන එක් ඌරෙක් ඇත. අද එහි ගිය මට ජයක් නොපෙනේ.” හෙතෙම ආපසු හැරී තමන් වාසය කරන ස්ථානයටම ගියේය. ව්යාඝ්රයා විසින් මරා ගන්නා ලද මස් කන්නට පුරුදුව සිටි එක් කපටි ජටිලයෙක් එහි විය. හෙතෙම හිස් අතින් එන ඌ දැක ඌ සමග කථා කරමින් පළමු ගාථාව කීවේය:
“ව්යාඝ්රය, නුඹ පෙර මේ ප්රදේශයේ සියලු ඌරන් යටත් කරගෙන උතුම් ඌරන් මරමින් හැසුරුණෙහිය. දැන් නුඹ තනිව බැහැරව ගොස් සිතමින් සිටින්නෙහිය. ව්යාඝ්රය! අද නුඹට කාය ශක්තිය නැත්තේද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි වරං වරං ත්වං නිහනං පුරෙ චරි අස්මිං පදෙසෙ අභිභුය්ය සූකරෙ යනු: “එම්බා ව්යාඝ්රය! නුඹ පෙර මේ ප්රදේශයේ සියලු ඌරන් යටත් කරගෙන, මේ ඌරන් අතරෙහි උතුම් උතුම් (හොඳම) ඌරන් මරමින් හැසුරුණෙහිය.” සොදානි එකො බ්යපගම්ම ඣායසී යනු: “ඒ නුඹ දැන් වෙනත් ඌරෙකු අල්ලා නොගෙන හුදකලාව ඉවත්ව ගොස් කල්පනා කරහිද? ශෝකයෙන් සිතමින් සිටිහිද?” බලං නු තෙ බ්යග්ඝ න චජ්ජ විජ්ජතී යනු: “එම්බා ව්යාඝ්රය, අද තාගේ කාය ශක්තිය නැතිද?”
ඒ අසා ව්යාඝ්රයා දෙවන ගාථාව කීවේය:
“මේ ඌරෝ පෙර මා දැක බියෙන් පීඩිතව ආරක්ෂා වීමට බොහෝ තැන් සොයමින්, වෙන් වෙන්ව දිසාවෙන් දිසාවට දිව යති. එහෙත් දැන් ඔවුහු එක් රැස්ව නාද කෙරෙති. එක්ව සිටියා වූ මොවුහු අද මා විසින් මැඩලිය නොහැක්කාහුය.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි සුදං යනු නිපාතයකි. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි: ඉමෙ (මේ ඌරෝ) පෙර මා දැක බියෙන් පෙළුනාහු, තමන්ගේ ලෙණගවෙසිනො පුථූ (ආරක්ෂා ස්ථාන සොයමින් වෙන් වෙන්ව), දිසොදිසං යන්ති (ඒ ඒ දිසාවලට හැරී පලා යති). තෙ දානි (ඔවුහු දැන්) සියල්ලෝම එක්ව අවුත් එකතො වසන්ති (එකට එක්ව නද දෙති). ජය බිමට එළඹ සිටියා වූ මොවුහු යත්ථ ඨිතා දුප්පසහා අජ්ජ ඉමෙ මයා (අද මා විසින් මැඩලිය නොහැක්කාහුය).
ඉක්බිති මොහුට ධෛර්යය උපදවමින් කපටි ජටිලයා, “බිය නොවන්න. යන්න, ඔබ නාදකොට පනින කල්හි සියල්ලෝම බියවී විසිරී පලා යන්නාහුය” යි කීවෙය. ව්යාඝ්රයාද ඔහු විසින් උත්සාහවත් කරන කල්හි සූරයෙක් වී නැවත ගොස් පර්වත තලාවෙහි සිටියේය. වඩ්ඪකී ඌරාද වලවල් දෙක අතර සිටියේය. ඌරෝ, “ස්වාමීනි! මහා හොරා නැවත ආවේය” යි කීවාහුය. “බිය නොවව්. දැන් ඌ අල්ලා ගන්නෙමි” යි හෙතෙම කීවේය. ව්යාඝ්රයා නාදකොට වඩ්ඪකී ඌරාගේ පිටට පැන්නේය. ව්යාඝ්රයා තම පිටට පනින කල්හි ඌරා කරකැවී වේගයෙන් (ළිඳක් සේ සෘජුව) හාරන ලද වලට පැන්නේය. ව්යාඝ්රයා වේගය පාලනය කරගන්නට නොහැකිව ඌරාට උඩින් විසිවී ගොස්, ක්රමානුකූලව පටු වන සේ හරහට සාරන ලද වලෙහි අතිශයින් බාධා සහිත ස්ථානයෙහි (සිරවී සිටින ලෙස සකස් කළ තැන) වැටී ගුළියක් මෙන් හිර විය. වඩ්ඪකී ඌරා වලෙන් ගොඩ වී, හෙණ වේගයෙන් ගොස්, ව්යාඝ්රයාගේ කලවයේ ඇතුල් පැත්තට දළෙන් පහර දී වකුගඩුව දක්වා පලා, මෘදු මාංශය දළෙහි ඔතාගෙන, ව්යාඝ්රයාගේ මතුපිට කරකවා, “තොපේ සතුරා ගනිව්” යයි කියා ඔසවා වලෙන් බැහැරට විසිකළේය. පළමුව පැමිණි ඌරෝ ව්යාඝ්ර මස් ලැබූහ. පසුව ආවා වූ ඌරෝ “ව්යාඝ්ර මස් කෙසේ වෙයිදැ” යි අසමින් ඔවුන්ගේ කටවල් ඉඹිමින් හැසුරුණාහ.
ඌරෝ එපමණකින් සතුටු නොවූහ. වඩ්ඪකී ඌරා ඔවුන්ගේ ඉඟි දැක “කුමක් නිසා නුඹලා සතුටු නොවන්නාහුදැ” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි! මේ ව්යාඝ්රයා පමණක් ඝාතනය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? තවත් ව්යාඝ්රයන් දහයක් වුවත් ගෙන ඒමට සමත් කපටි ජටිලයෙක් ඇත්තේමය.” “ඒ කවරෙක්ද?” “එක් දුසිල් තාපසයෙකැ” යි කීහ. “මා විසින් මරන ලද ඒ ව්යාඝ්රයා මට ප්රමාණවත් නොවෙයි. එන්න, අපි ඒ තවුසා අල්ලා ගන්නෙමු” යි කියා ඌරු සමූහය සමග පිටත් විය. කපටි තාපසයාද ව්යාඝ්රයා පමාවන කල්හි, “ඌරන් ව්යාඝ්රයා අල්ලා ගන්නට ඇතැ” යි සිතා පෙරමග බලමින් යද්දී ඌරන් එනු දැක, තමන්ගේ පිරිකර ගෙන පලා යන්නට විය. ඌරන් විසින් ලුහුබඳින ලද හෙතෙම පිරිකර ඉවතලා වේගයෙන් දිඹුල් ගසකට නැංගේය. ඌරෝ, “ස්වාමීනි! දැන් අපි විනාශ වුනෙමු. තාපසයා පලාගොස් ගසකට නැංගේය” යි කීහ. “ගස කුමක්දැ” යි ඇසීය. “දිඹුල් ගසකියි” කීහ. හෙතෙම විධානය කළේය:
ඔවුන් එසේ කරන කල්හි තෙමේ දිඹුල් ගසේ මුදුන් මුලට පොරොවෙන් පහර දෙන්නාක් මෙන් එක පහරින්ම ඇන කඩා බිම හෙළීය. පිරිවරා සිටි ඌරෝ කපටි ජටිලයා බිම වැටුණු විට කෑලි කෑලි කොට ඇට දක්වා කා දැමූහ. ඉක්බිති වඩ්ඪකී ඌරා දිඹුල් කඳෙහිම හිඳුවා, කූට ජටිලයා පරිභෝග කළ හක් ගෙඩියෙන් ජලය ගෙනවිත් අභිෂේක කොට රජ කළාහුය. එක් තරුණ ඊරියක් අභිෂේක කොට ඔහුගේ අගබිසව කළාහුය. එතැන් පටන් අද දක්වාත් රජවරු උතුම් දිඹුල් ආසනයක හිඳුවා හක්ගෙඩි තුනකින් අභිෂේක කරති.
ඒ වන ලැහැබෙහි විසූ රුක් දෙවියා ඒ අසිරිය දැක, ගසෙහි අතු රිකිලි අතරේ සිට ඌරන්ට මුහුණලා පෙනී සිට තුන්වන ගාථාව කීවේය:
“රැස් වූ ඌරු සමූහයාට මාගේ නමස්කාරය වේවා! මා විසින්ම දකින ලද හෙයින් මේ අද්භූත වූ මිතුරු බව ගැන කියමි. යම් තැනෙක දළ ඇති ඌරෝ ව්යාඝ්රයා පැරදවූවාහුද, දළ ආයුධ කරගත් ඔවුන්ගේ ඒ සමගි බලය නිසා ඔවුහු මරණයෙන් (සතුරාගෙන්) මිදුණාහුය.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව කීවේය.
එහි නමත්ථු සඞ්ඝානං යනු: “මාගේ මේ නමස්කාරය රැස් වූ ඌරු සමූහයාට වේවා!” දිස්වා සයං සඛ්ය වදාමි අබ්භුතං යනු: “මෙය පෙර නොවූ විරූ දෙයකි. ඒ අද්භූත වූ මිත්රත්වය (සමගිය) මා විසින්ම දැක කියමි.” බ්යග්ඝං මිගා යත්ථ ජිනිංසු දාඨිනො යනු: “යම් තැනක දළ ඇති ඌරෝ ව්යාඝ්රයකු පැරදවූවාහුද (එය මම දුටුවෙමි).” සාමග්ගියා දාඨබලෙසු මුච්චරෙ යනු: “දළ බල ඇති ඌරන් අතර යම් මේ සමගියක්, සමාන අදහස් ඇති බවක් වේද, ඔවුන් අතර ඒ සමගිය කරණ කොටගෙන, ඒ දළ බල ඇත්තෝ සතුරා අල්ලාගෙන අද මරණ බයෙන් මිදුණාහුය” යන අර්ථයයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල වඩ්ඪකී ඌරා වූයේ මේ ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන්ය. රුක් දෙවියා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
වඩ්ඪකීසූකර ජාතක වර්ණනාවයි.
“යං උස්සුකා සඞ්ඝරන්ති” (යම් කෙනෙක් උනන්දුවෙන් රැස් කරත් ද) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි සිරිචෝර නම් එක් බමුණෙකු අරබයා වදාළ සේක. මේ ජාතකයේ වර්තමාන කථාව මීට පෙර ඛදිරඞ්ගාර ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 40) විස්තර කළ පරිදි ම ය. මෙහි ද අනේපිඬු සිටුතුමාගේ නිවසෙහි හතරවන දොරටුවෙහි වාසය කළ මිසදිටු දේවතාවියක් දඬුවම් විඳිමින් පනස් හතර කෝටියක් රන් ගෙනැවිත් ගබඩා පුරවා සිටුතුමා සමඟ යහළු වූවා ය. ඉක්බිති ඔහු ඇය කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියේ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇයට දහම් දෙසූහ. ඇය දහම් අසා සෝවාන් වූවා ය. එතැන් පටන් සිටුතුමාගේ සම්පත් පෙර පරිදි ම පහළ විය. ඉක්බිති සැවැත් නුවර වසන සිරි ලක්ෂණ දන්නා එක් බමුණෙක්, “අනේපිඬු සිටුතුමා දුගී බවට පත්ව නැවත ධනවත් විය. මා ඔහු දකිනු කැමති කෙනෙකු මෙන් ගොස් ඔහුගේ නිවසින් ශ්රියාව (වාසනාව) සොරාගෙන එන්නේ නම් මැනවැ”යි සිතී ය. හෙතෙම සිටුතුමාගේ නිවසට ගොස් ඔහු විසින් කරන ලද සත්කාර සම්මාන විඳ සතුටු සාමීචි කථාව පවතිද්දී, “කුමක් සඳහා පැමිණියෙහි දැ”යි ඇසූ කල්හි, “ශ්රියාව කොහි පිහිටියේ දැ”යි විපරම් කර බැලී ය. සිටුතුමා සතුව හක් ගෙඩියක් මෙන් පිරිසිදු සුදු පැහැති, රන් පව්රක් (කූඩුවක්) තුළ දමා තබන ලද කුකුළෙක් ඇත. උගේ කරමලෙහි ශ්රියාව පිහිටියේ ය. බමුණා බලන්නේ ශ්රියාව එහි පිහිටි බව දැන, “මහා සිටුතුමනි! මම පන්සියයක් මාණවකයන්ට මන්ත්ර උගන්වමි. වේලාව නොවේලාව නොබලා හඬලන එක් කුකුළෙකු නිසා ඔවුන් ද මම ද වෙහෙසෙමු. මේ කුකුළා වනාහි නියමිත කාලයට හඬලයි. මොහු ලබාගැනීම සඳහා පැමිණියෙමි. මට මේ කුකුළා දුන මැනවැ”යි කීවේ ය. “ගන්න බමුණ, ඔබට කුකුළා දෙමි”යි කී ය. “දෙමි”යි කියූ සැණින් ම ශ්රියාව උගේ කරමලෙන් ඉවත්ව කොට්ටයෙහි තබා ඇති මැණිකෙහි පිහිටියේ ය.
බමුණා ශ්රියාව මැණිකෙහි පිහිටි බව දැන මැණික ද ඉල්ලී ය. “මැණික ද දෙමි”යි කියූ සැණින් ම ශ්රියාව මැණිකෙන් ඉවත්ව කොට්ටයෙහි තබන ලද ආරක්ෂක යෂ්ටියෙහි පිහිටියේ ය. බමුණා ශ්රියාව එහි පිහිටි බව දැන එය ද ඉල්ලී ය. “රැගෙන යන්නැ”යි කියූ සැණින් ම ශ්රියාව යෂ්ටියෙන් ඉවත්ව පුණ්යලක්ඛණ දේවිය නම් වූ සිටුතුමාගේ අගමෙහෙසියගේ හිසෙහි පිහිටියේ ය. සිරිචෝර බමුණා එහි පිහිටි බව දැන, “මෙය අන්සතු කළ හැකි භාණ්ඩයක් නොවේ, ඉල්ලන්නට ද නොහැකි ය”යි සිතා සිටුතුමාට මෙසේ කීවේ ය. “මහා සිටුතුමනි, මම ඔබගේ නිවසින් ‘ශ්රියාව සොරාගෙන යන්නෙමි’යි සිතා පැමිණියෙමි. ශ්රියාව වනාහි ඔබගේ කුකුළාගේ කරමලෙහි පිහිටියා ය. ඔහු මට දුන් කල්හි ඉන් ඉවත්ව මැණිකෙහි පිහිටියා ය. මැණික දුන් කල්හි ආරක්ෂක යෂ්ටියෙහි පිහිටියා ය. ආරක්ෂක යෂ්ටිය දුන් කල්හි ඉන් ඉවත්ව පුණ්යලක්ඛණ දේවියගේ හිසෙහි පිහිටියා ය. ‘මෙය වනාහි පවරා දිය නොහැකි වස්තුවකි’යි සිතූ බැවින් මෙය මා විසින් නොගන්නා ලදී. ඔබගේ ශ්රියාව සොරාගන්නට නොහැකි ය. ඔබ සතු දේ ඔබට ම වේවා”යි කියා ආසනයෙන් නැගිට ගියේ ය. අනේපිඬු සිටුතුමා, “මේ කාරණය ශාස්තෲන් වහන්සේට කියන්නෙමි”යි විහාරයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේ පුදා, වැඳ, එකත්පසෙක හිඳ සිදුවූ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේට සැළ කළේ ය. ශාස්තෲන් වහන්සේ එය අසා, “ගෘහපතිය, දැන් පමණක් නොව අනෙකෙකුගේ ශ්රියාව අන් තැනකට නොයයි. පෙරත් අල්ප පින් ඇත්තන් විසින් උපදවා ගත් ශ්රියාව වනාහි පින්වතුන්ගේ පාමුලට ම ගියේ ය”යි වදාරා ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කාසි රට බමුණු කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව තක්සලාවෙන් ශිල්ප ඉගෙන, ගිහිගෙයි වසමින් සිටිය දී මව්පියන්ගේ අභාවයෙන් සංවේගයට පත්ව, ගිහිගෙයින් නික්ම හිමාලය වනයට වැද සෘෂි ප්රවෘජ්ජාවෙන් පැවිදි ව, අභිඥා සහ සමාපත්ති උපදවාගෙන දීර්ඝ කාලයක් ඇවෑමෙන් ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස ජනපදයට පැමිණ බරණැස් රජුගේ උයනෙහි වාසය කොට, පසුදින පිඬු සිඟා යමින් ඇත් ආචාර්යවරයාගේ නිවසට ගියහ. ඔහු තාපසයාගේ ගමන් විලාශය කෙරෙහි පැහැදී භික්ෂාව දී උයනෙහි ම වාසය කරවා ගනිමින් නිතර උපස්ථාන කළේ ය. ඒ කාලයේ දී එක් දර ගෙනෙන්නෙක් වනයෙන් දර රැගෙන එන්නේ වේලාවට නගර දොරටුව වෙත ළඟාවීමට නොහැකි විය. ඔහු සවස් කාලයේ එක්තරා දේවාලයක දර මිටිය කොට්ටයක් මෙන් තබාගෙන නිදාගත්තේ ය. දේවාලයෙන් මුදා හරින ලද බොහෝ කුකුළෝ ඔහුට නුදුරු එක් ගසක ලැගුම් ගත්හ. ඔවුන් අතරින් ඉහළ අත්තක නිදාගත් කුකුළා පාන්දර කාලයේ මලපහ කරන්නේ පහළ අත්තක නිදාගත් කුකුළාගේ ඇඟට හෙළී ය. “මගේ ශරීරයට මලපහ කළේ කවුදැ”යි ඇසූ කල්හි “මම ය”යි කී ය. “කුමන කරුණක් නිසා දැ”යි ඇසූ කල්හි, “විමසා නොබලා (නොදැනුවත්ව) සිදු විය”යි කියා නැවත ද හෙළී ය. එතැන් සිට දෙදෙනා ම ඔවුනොවුන් කෙරෙහි කිපී “නුඹේ බලය කුමක් ද? නුඹේ බලය කුමක් දැ?”යි කියා කලහ කළහ. ඉක්බිති පහළ නිදාගත් කුකුළා, “මා මරා අඟුරු මත පුළුස්සා මස් කන තැනැත්තා, උදෑසන ම කහවණු දහසක් ලබන්නේ ය”යි කී ය. ඉහළ නිදාගත් කුකුළා, “එම්බල, නුඹ එපමණකින් ගර්ජනා නොකරව. මාගේ මහත් වූ මස් අනුභව කරන්නෙක් රජ වෙයි. පිට මස් කන්නේ පුරුෂයෙක් නම් සෙන්පති තනතුර ද, ස්ත්රියක් නම් අගමෙහෙසි තනතුර ද ලබයි. ඉදින් මාගේ ඇට යම් ගිහියෙක් කන්නේ නම් භාණ්ඩාගාරික තනතුර ද, පැවිද්දෙක් නම් රජ කුලයට හිතවත් බව (රාජකුලූපක බව) ද ලබන්නේ ය”යි කී ය.
දර ගෙන යන්නා ඔවුන්ගේ වචනය අසා, “රජකමට පත්වූ කල්හි කහවණු දහසකින් ඇති වැඩක් නැතැ”යි සිතා සෙමින් ගසට නැග, ඉහළ අත්තේ නිදා සිටි කුකුළා අල්ලා මරා ඉණෙහි ගසාගෙන, “රජ වන්නෙමි”යි සිතා ගොස් විවෘත වූ දොරටුවෙන් ම නුවරට පිවිසියේ ය. ඔහු කුකුළාගේ පිහාටු ඉවත් කොට, බඩ සුද්ද කොට, “මේ කුකුළු මස් මනාව පිසින්නැ”යි භාර්යාවට දුන්නේ ය. ඇය කුකුළු මස් ද බත් ද පිස, “ස්වාමීනි, අනුභව කළ මැනවැ”යි ඔහුට පිළිගැන්වුවා ය. “සොඳුරිය, මේ මස් මහත් ආනුභාව ඇත්තේ ය. මෙය අනුභව කොට මම රජ වන්නෙමි, නුඹ අගමෙහෙසිය වන්නෙහි ය”යි කියා, “එම බත් සහ මස් රැගෙන ගං ඉවුරට ගොස් නාගෙන අනුභව කරමු”යි බත් භාජනය ඉවුරේ තබා නෑම පිණිස දියට බැස්සෝ ය. ඒ මොහොතෙහි සුළඟින් කැළඹුණු ජලය ගලා අවුත් බත් භාජනය ගසාගෙන ගියේ ය. එය ගඟ පහළ ඇතුන් නාවමින් සිටි ඇත් ආචාර්ය මහාමාත්යවරයා දැක, (සේවකයින් ලවා) ගෙන්වාගෙන විවර කරවා “මෙහි කුමක් ඇත්දැ”යි විචාළේ ය. “ස්වාමීනි, බත් සහ කුකුළු මස් ය”යි (සේවකයෝ කීහ). ඔහු එය වස්වා මුද්රා තබ්බවා, “අප එනතුරු මේ බත් භාජනය විවෘත නොකරන්නැ”යි කියා (තම) භාර්යාව වෙත යැවී ය. ඒ දර ගෙනෙන්නා ද කටට ඇතුළු වූ වැලි මිශ්ර ජලය නිසා උදරය ඉදිමී පලා ගියේ ය.
ඉක්බිති ඒ ඇත් ආචාර්යවරයාගේ කුලූපග වූ, දිවැස් ඇති තාපසතුමා, “මට උපස්ථාන කරන්නා ඇතුන් බලා ගැනීමේ තනතුර අත් නොහරියි. කවදා නම් ඔහු සම්පත්තියට පත්වන්නේ දැ”යි දිවැසින් විමසා බලන කල්හි ඒ පුරුෂයා (ඇත් ඇදුරා) දැක, ඒ සිද්ධිය දැන, කලින් ම ගොස් ඇත් ඇදුරාගේ නිවසෙහි වැඩ සිටියේ ය. ඇත් ඇදුරා පැමිණ තාපසයාට වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, ඒ බත් භාජනය ගෙන්වාගෙන “තාපසයාණන් වහන්සේට මස් සහිත බත් බෙදන්නැ”යි කීවේ ය. තාපසයා බත් පිළිගෙන, මස් බෙදන කල්හි එය නොගෙන, “මම මේ මස් පරීක්ෂා කරමි”යි කියා, “ස්වාමීනි, විමසා බැලුව මැනවැ”යි කී කල්හි, ඝන මස් ආදී වශයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් කොටස් කරවා, ලොකු ඝන මාංසය ඇත් ඇදුරාට දෙන ලෙස නියම කළේ ය; පිට මස් ඔහුගේ බිරිඳට ද නියම කොට, ඇට සහිත මස් තමා විසින් අනුභව කරන ලදී. ඔහු දන් වළඳා අවසානයෙහි යන ගමන්, “නුඹ මෙතැන් සිට තුන්වන දිනයෙහි රජ වන්නෙහි ය. අප්රමාදී වන්නැ”යි කියා වැඩියේ ය. තුන්වන දිනයෙහි අසල්වැසි රජෙක් පැමිණ බරණැස් නුවර වට කළේ ය. බරණැස් රජතුමා ඇත් ඇදුරාට රජ ඇඳුම් අන්දවා, “ඇතු පිට නැගී යුද්ධ කරව”යි අණ කොට, තමා අන්ය වේශයකින් සේනාව මෙහෙයවමින් සිටිය දී මහත් වේගයෙන් ආ ඊතලයක් වැදී ඒ මොහොතේ ම මරණයට පත් විය. ඔහු මියගිය බව දැනගත් ඇත් ඇදුරා බොහෝ කහවණු පිටතට ගෙන්වා, “ධනය කැමති අය පෙරටුව යුද්ධ කරත්වා”යි බෙර හැසිරවී ය. බල සේනාව මොහොතකින් ම සතුරු රජු මරණයට පත් කළේ ය. ඇමතිවරු රජුගේ ආදාහන කටයුතු සිදුකොට, “කවුරුන් රජ කරවමු දැ”යි සාකච්ඡා කරන්නාහු, “අපගේ රජතුමා ජීවත්ව සිටියදී ම තමාගේ රාජ වේශය ඇත් ඇදුරාට දුන්නේ ය. මොහු ම යුද්ධ කොට රාජ්යය ගත්තේ ය. එබැවින් මොහුට ම රාජ්යය දෙමු”යි කියා ඔහු රාජ්යයෙහි අභිෂේක කළහ. ඔහුගේ බිරිඳ ද අගමෙහෙසිය කළහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රාජකුලූපග විය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වූයේ (පූර්ණ අවබෝධයෙන් යුතුව) මේ ගාථා වදාළ සේක.
“යම් කෙනෙක් උත්සාහවත් ව, පින් නැති ව බොහෝ ධනය රැස් කරත් ද; (එහෙත්) ශිල්ප ඇත්තා වූ ද නැත්තා වූ ද පින්වන්තයා ඒ ධනය භුක්ති විඳියි.”
“සියලු තැන්හි කරන ලද පින් ඇත්තාට අන්ය සත්ත්වයන් ඉක්මවා ගොස්, නොසිතූ තැන්වලින් (ආයතන නොවන තැන්වලින්) පවා බොහෝ භෝග සම්පත් උපදී.”
යන මේ ගාථා දෙක වදාළ සේක.
එහි යං උස්සුකා යනු, යම් කෙනෙක් ධනය රැස් කිරීමෙහි උත්සාහ ඇත්තාහු, කැමැත්තෙන් යුතුව මහන්සියෙන් බොහෝ ධනය රැස් කරති යන අර්ථයි. යෙ උස්සුකා යනු ද පාඨයකි; යම් මිනිස්සු ධනය රැස් කිරීමෙහි උත්සාහවන්ත වෙත් ද, ඇත් ශිල්ප ආදිය දන්නා හෙයින් සිප්පවන්තො (ශිල්ප ඇත්තෝ) ද, අසිප්පා ච (ශිල්ප නැත්තෝ ද) යටත් පිරිසෙයින් කුලී වැඩ හෝ කර බොහෝ ධනය රැස් කරති යන අර්ථයි. ලක්ඛිවා තානි භුඤ්ජති යනු, ‘බොහෝ ධනය’ යැයි කියන ලද ඒ ධනය පින් ඇති පුරුෂයා තමාගේ පින් බලය වළඳමින් කිසිදු (රැස් කිරීමේ) කාර්යයක් නොකොට ම පරිභෝජනය කරයි.
අතිච්චඤ්ඤෙව පාණිනො යනු ‘අතිච්ච අඤ්ඤෙ එව පාණිනො’ (අන් සතුන් ඉක්මවා ම) යන්නයි. ‘එව’ කාරය මුල් පදය සමඟ යෙදිය යුතු ය. හැම තන්හි ම කරන ලද පින් ඇති තැනැත්තා, පින් නොකළ අන් සත්ත්වයන් ඉක්මවා සිටියි යන අර්ථයයි. අප්පනායතනෙසුපි යනු ‘අපි අනායතනෙසුපි’ (ආකර නොවන තැන්වල ද) යන්නයි. මැණික් ආකර නොවන තැන්වල මැණික් ද, රන් ආකර නොවන තැන්වල රන් ද, ඇතුන් උපදින ස්ථාන නොවන තැන්වල ඇතුන් ආදී වශයෙන්, විඤ්ඤාණක (පණ ඇති) සහ අවිඤ්ඤාණක (පණ නැති) බොහෝ භෝග උපදියි. එහි ආකරයක් නොවන තැනක මුතු මැණික් ආදිය ඉපදීම පිළිබඳව දුටුගැමුණු අභය මහරජතුමාගේ කථා වස්තුව කිව යුතු ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ගාථා වදාරා, “ගෘහපතිය, මේ සත්ත්වයන්ට පින හා සමාන වෙනත් උල්පතක් (ආයතනයක්) නම් නැත. පින්වතුන්ට ආකර නොවන තැන්වල ද රුවන් උපදින්නේ ම ය”යි වදාරා මේ ධර්මය දේශනා කළ සේක.
“මේ පින නම් දෙව් මිනිසුන්ට සියලු කැමති දේ ලබා දෙන නිධානයකි. යම් යම් දෙයක් ප්රාර්ථනා කරත් නම්, ඒ සියල්ල මේ පිනෙන් ලැබේ.”
“මනා වූ ශරීර වර්ණය, මිහිරි ස්වරය, මනා වූ හැඩහුරුකම, රූප සම්පත්තිය, අධිපති බව සහ පිරිවර යන මේ සියල්ල මේ පිනෙන් ලැබේ.”
“ප්රදේශ රාජ්යය ද, අධිපති බව ද, යම් සක්විති රාජ සැපක් වේ ද එය ද, දෙව්ලොව දිව්ය රාජ්යය ද යන මේ සියල්ල මේ පිනෙන් ලැබේ.”
“මානුෂික වූ යම් සම්පතක් වේ ද, දෙව්ලොව යම් ආස්වාදයක් වේ ද, යම් නිර්වාණ සම්පතක් වේ ද, ඒ සියල්ල මේ පිනෙන් ලැබේ.”
“කල්යාණ මිත්ර සම්පත්තිය ඇසුරු කොට, නුවණින් වීර්යය වැඩීමෙන් ලැබෙන විද්යාව, විමුක්තිය සහ වශීභාවය යන මේ සියල්ල මේ පිනෙන් ලැබේ.”
“සිව් පිළිසිඹියාව ද, අෂ්ට විමෝක්ෂය ද, ශ්රාවක පාරමිතාව ද, පසේ බුදු බව ද, ලොව්තුරු බුද්ධ භූමිය ද යන මේ සියල්ල මේ පිනෙන් ලැබේ.”
“මෙසේ මේ පුණ්ය සම්පත්තිය මහත් අනුහස් ඇත්තේ ය. එහෙයින් නුවණැති පණ්ඩිතයෝ, ‘කළ පින් ඇති බව’ පසසති.”
දැන් අනේපිඬු සිටුතුමාගේ (නිවසේ) යම් වාසනාවක් පිහිටියා ද, ඒ රත්නයන් දැක්වීමට ‘කුක්කුටො’ යනාදී ගාථාව වදාළ සේක.
“පව් නැති, පින් කළ සත්ත්වයන්ට (ශ්රීමත්) කුකුළෝ ද, මාණික්යයෝ ද, (ආරක්ෂක) යෂ්ටි ද, පුණ්යලක්ෂණ ස්ත්රීහු ද පහළ වන්නාහ.”
එහි දණ්ඩො යනු ආරක්ෂක යෂ්ටිය සඳහා කියන ලදී. ථියො යනු සිටු බිරිඳ වූ පින් ලකුණින් යුතු දේවියයි. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි ය. ගාථාව වදාරා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා ආනන්ද තෙරුන් ය. කුලූපග තාපසයා වනාහි දැන් සම්මා සම්බුදු වූ මම ම ය.”
සතරවන සිරි ජාතක වර්ණනාව යි.
‘දරියා සත්ත වස්සානි’ (ගල් ගුහාවෙහි සත් වසරක්) යනාදී මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි සුන්දරියගේ මරණය අරබයා වදාළ සේක. එකල භාග්යවතුන් වහන්සේ සත්කාර ගරුකාර ලද්දාහු වෙති. ඊට අදාළ කථා පුවත ‘උදාන’ පාලියේ (උදා. 38) දක්වා ඇත්තේමය. මෙය වනාහි එහි සාරාංශයයි. භාග්යවතුන් වහන්සේට ද භික්ෂු සංඝයාට ද පංච මහා ගංගාවල මහා දියකඳට සමාන ලාභ සත්කාර උපන් කල්හි, නැසුණු ලාභ සත්කාර ඇති අන්ය තීර්ථකයෝ හිරු උදාවන කල්හි කණාමැදිරියන් මෙන් බැබළීම නැති වී, එකට එක්ව සාකච්ඡා කළහ: “අපි ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ උපන් කාලයේ සිට නැසුණු ලාභ සත්කාර ඇත්තෝ වෙමු. කිසිවෙක් අප සිටින බවවත් නොදනිති. කවරෙකු සමග එක්වී ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට අපකීර්තියක් උපදවා, උන්වහන්සේගේ ලාභ සත්කාර අතුරුදහන් කරවන්නෙමුද?” යනුවෙනි. ඉක්බිති ඔවුන්ට “සුන්දරිය සමග එකතුවී එය කිරීමට හැකිවන්නෙමු” යන අදහස ඇතිවිය.
ඔවුහු එක් දිනක් සුන්දරිය තීර්ථකාරාමයට පිවිස වැඳ සිටි විට කථා නොකළාහුය. ඈ නැවත නැවතත් කථා කළද පිළිතුරක් නොලැබ, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේලා කිසිවකු විසින් වෙහෙසට පත්කළාහුදැ?”යි විචාළාය. “නැගණියනි! ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අප වෙහෙසවා ලාභ සත්කාර නැති අය බවට පත් කොට හැසිරෙන අයුරු නොදකින්නෙහිද?” (යයි ඔවුහු ඇසූහ). ඈ, “මෙම කරුණෙහි මා විසින් කුමක් කිරීම සුදුසුදැ?”යි ඇසුවාය. “නැගණියනි, නුඹ වනාහි මනා රූ ඇත්තීය; සෝභාවෙන් අගතැන් පැමිණියාය. ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට අපකීර්තියක් ආරෝපනය කොට, මහජනයාට නුඹේ කථාව ඒත්තු ගන්වා, (උන්වහන්සේ) ලාභ සත්කාර නැති කෙනෙකු කරව”යි කීහ. ඈ “යහපතැ”යි පිළිගෙන වැඳ ගියාය. එතැන් පටන් මල්, සුවඳ, විලවුන්, කපුරු සහ කටුක රස ඇති ගෙඩි ආදිය ගෙන හවස් කාලයේ මහජනයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා නගරයට පිවිසෙන වේලාවේ ඈ ජේතවනාරාමය දෙසට යයි. “කොහි යන්නෙහිදැ?”යි විමසන ලදුව, “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සමීපයට යමි; මම උන්වහන්සේ සමග එක ගඳකිළියේ වසමියි” කියා, (රාත්රියෙහි) එක්තරා තීර්ථක ආරාමයක වාසය කොට, උදෙන්ම ජේතවනාරාමයට යන මාර්ගයට බැස නගරය දෙසට එන්නීය. “සුන්දරිය, කොහි ගියෙහිදැ?”යි විමසන ලදුව, “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සමග එක ගඳකිළියේ වාසය කොට, උන්වහන්සේ කෙළෙස් ඇල්මට (ලිංගික තෘප්තියට) පමුණුවා ආවෙමි”යි කියයි.
ඉක්බිති දින කීපයකට පසු ධූර්තයන්ට (මැරයන්ට) කහවණු දී, “යන්න! ඒ සුන්දරිය මරා ශ්රමණ ගෞතමයන්ගේ ගඳකිළිය සමීපයෙහි ඉවත දැමූ මල් ගොඩ ඇතුළෙහි දමා එන්නැ”යි කීවාහුය. ඔවුහු එසේ කළහ. ඉන්පසු තීර්ථකයෝ “සුන්දරිය නොදක්නෙමු”යි ඝෝෂා කොට රජතුමාට දන්වා සිටියහ. “තොපට කුමන ස්ථානයක් පිළිබඳව සැක ඇත්තේදැ?”යි (රජු විසින්) විමසන ලදුව, “අසවල් දවසේ ඈ ජේතවනාරාමයට ගියාය; එහිදී ඇයට සිදුවූ පුවත නොදනිමු”යි කීහ. “එසේ නම් ගොස් ඇය සොයන්න” යනුවෙන් රජතුමා විසින් අවසර ලැබූ ඔවුහු, තමන්ගේ උපස්ථායකයන් කැටුව ජේතවනාරාමයට ගොස් සොයමින් සිටියදී, ඉවත දැමූ මල් ගොඩ අතරෙහි (මළ සිරුර) තිබෙනු දැක, එය ඇඳක නංවා නගරයට ගෙන ගොස්, “ශ්රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්රාවකයෝ ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් කළ පාප කර්මය සඟවන්නෙමුයි සුන්දරිය මරා ඉවත දැමූ මල් ගොඩ අතරෙහි සඟවා තැබූහ”යි රජතුමාට දැන්වූහ. රජතුමා “එසේ නම් යන්න, නගරයේ (සිරුර රැගෙන) ඇවිදින්න”යි කීවේය. ඔවුහු නගරයේ වීථිවල ඇවිදිමින් “ශ්රමණ ශාක්ය පුත්රයන්ගේ ක්රියාව බලව්” ආදිය කියමින් කෑ ගසා නැවත රජ මාළිගාවේ දොරටුව ළඟට ආවාහුය.
රජතුමා සුන්දරියගේ සිරුර අමු සොහොනෙහි මැස්සක් මත තබා ආරක්ෂා කරවීය. ආර්ය ශ්රාවකයන් හැර සැවැත්නුවර වැසි සෙසු ජනයා බොහෝ සෙයින් “ශ්රමණ ශාක්ය පුත්රයන්ගේ ක්රියාව බලව්” ආදිය කියමින් නගරය ඇතුළතත්, පිටතත්, භික්ෂූන්ට අපහාස කරමින් හැසිරෙති. භික්ෂූහු ඒ පුවත තථාගතයන් වහන්සේට සැල කළාහුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “එසේ නම් තෙපි ද ඒ මිනිසුන්ට මෙසේ ප්රතිචෝදනා කරන්නැ”යි වදාරා,
“බොරු කියන තැනැත්තා නිරයට යයි. යමෙක් යමක් කොට ‘නොකළෙමි’යි කියයි ද ඔහු ද නිරයට යයි. හීන කර්ම ඇති ඒ දෙදෙනා ම පරලොව දී (දුකට පැමිණීමෙන්) සමාන වෙත්.” (උදා· 38)
යන මේ ගාථාව දේශනා කළ සේක.
රජතුමා “සුන්දරිය අන් අය විසින් මරණ ලද බව (සොයා) දැනගන්නැ”යි රාජ පුරුෂයන් යෙදවීය. ඒ ධූර්තයෝ වනාහි (ලැබුණු) ඒ කහවණුවලින් රා බොමින් ඔවුනොවුන් කලහ කරති. එහි දී එකෙක් අනෙකාට මෙසේ කීවේය: “තෝ සුන්දරිය එක පහරින්ම මරා, ඉවත දැමූ මල් ගොඩ අතරෙහි දමා, එයින් ලත් කහවණුවලින් රා බොන්නෙහි ද? වේවා! වේවා!” රාජ පුරුෂයෝ ඒ ධූර්තයන් අල්ලාගෙන ගොස් රජුට දැක්වූහ. ඉක්බිති රජතුමා “තොප විසින් ඇය මරන ලද්දීදැ?”යි විචාළේය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!” (යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ). “කවුරුන් විසින් මරවන ලද ද?” “අන්ය තීර්ථකයන් විසින් දේවයන් වහන්ස”. රජතුමා තීර්ථකයන් කැඳවා, “සුන්දරියගේ සිරුර ඔසවාගෙන යව්! ‘මේ සුන්දරිය ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට අපකීර්තියක් ආරෝපනය කරනු කැමති අප විසින් මරවන ලදී; ගෞතමයන් වහන්සේගේ හෝ ශ්රාවකයන් වහන්සේලාගේ හෝ දෝෂයක් නැත; මෙය අපගේම දෝෂයකි’ යි මෙසේ කියමින් නගරයෙහි හැසිරෙව්” යයි අණ කළේය. ඔවුහු එසේ කළාහුය. මෝඩ මිනිස්සු (මුලදී කී කථාව විශ්වාස කළ ද දැන්) මෙය විශ්වාස කළහ. තීර්ථකයෝ ද මිනිස් ඝාතන දණ්ඩනයෙන් පීඩාවට පත් කරන ලදහ. එතැන් පටන් බුදුරජාණන් වහන්සේට ලැබෙන සත්කාර ඉතා මහත් විය.
ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි දී කථාවක් මතු කළහ: “ඇවැත්නි! තීර්ථකයෝ ‘බුදුරජාණන් වහන්සේට අපකීර්තියක් (කලු පැල්ලමක්) උපදවන්නෙමු’යි ගොස් තමුන් ම අපකීර්තියට (කලු වීමට) පත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේට වනාහි ඉතා මහත් ලාභ සත්කාර උපන්නේය” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව මෙහි සිටියාහුදැ?”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, බුදුවරයන්ට අවමන්/කිළිටි ඉපදවීමට නොහැකිය. බුදුවරයන්ට කිළිටි භාවයක් ඇති කිරීමට (උත්සාහ) කිරීම ජාතිරංග මාණික්යයක් කිළිටි කිරීමට ගන්නා උත්සාහයක් හා සමානයි. පෙරත් ජාතිරංග මැණිකක් ‘කිළිටි කරන්නෙමු’යි උත්සාහ කළේ වී නමුදු කිළිටි කරන්නට නොහැකි වූහ”යි වදාරා, උන්වහන්සේලා විසින් ඉල්ලන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ එක් ගමක බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, කාමයන්හි ආදීනව දැක, ගිහිගෙන් නික්මී හිමාලය ප්රදේශයේ පර්වත පංති තුනක් ඉක්මවා ගොස්, තාපසයෙකු වී පන්සලක වාසය කළහ. එතුමාගේ ආශ්රමයට නුදුරෙහි මැණික් ගුහාවක් විය. එහි තිහක් පමණ ඌරෝ වාසය කරති. ගුහාවට නුදුරෙහි එක් සිංහයෙක් හැසිරෙයි. සිංහයාගේ ඡායාව (ප්රතිබිම්බය) මැණිකෙහි (බිත්තියේ) පෙනෙයි. ඌරෝ සිංහයාගේ ඡායාව දැක බිය වී, තැති ගැනීමෙන් ස්වල්ප මස් ලේ ඇති අය (කෘෂ) වූහ. ඔවුහු, “මේ මැණිකේ ඇති පැහැදිලි බව නිසා මේ සිංහයාගේ ඡායාව පෙනෙයි; මේ මැණික කිළුටු කරන්නෙමු; විවර්ණ කරන්නෙමු”යි සිතා, නුදුරෙහි වූ එක් විලකට ගොස් මඩෙහි ගැලී අවුත් මැණිකෙහි ඇඟ උළති. එය ඌරු ලෝමයෙන් උළන කල්හි වඩාත් පිරිසිදු විය. ඌරෝ (වෙනත්) උපායක් නොදකිමින්, “මේ මැණික දුර්වර්ණ කරන උපායක් තාපසයාගෙන් අසන්නෙමු”යි බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසෙක සිටියාහු, මුල් ගාථා දෙක ප්රකාශ කළහ:
“අපි තිහක් පමණ දෙනා සත් අවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි මේ මැණික් ගුහාවෙහි විසුවෙමු. ‘මාණික්යයේ දීප්තිය වනසමු’යි අප විසින් සාකච්ඡා කරන ලද්දේ විය.”
“(එහෙත්) උළන උළන තරමට මැණික බෙහෙවින් නිර්මල වෙයි. බමුණ, (එය) නොපෙනෙන ලෙස කිරීමට විමසමු. මේ කරුණෙහිලා කුමක් කටයුතු දැයි ඔබ සිතන්නෙහිද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක කීහ.
එහි දරියා යනු මැණික් ගුහාවෙහි ය. වසාමසෙ යනු වසමු. හඤ්ඤාම යනු නසන්නෙමු; අපි ද විවර්ණ කරන්නෙමු. ඉදඤ්චදානි පුච්ඡාම යනු, දැන් අපි “කවර කරුණකින් මේ මැණික කිළිටි කරනු ලබන්නේ ද පිරිසිදු (බැබළෙන්නේ) වේ” යන මෙය ඔබෙන් විමසමු. කිං කිච්චං ඉධ මඤ්ඤසි යනු මේ අර්ථයෙහි නුඹ මේ ක්රියාව කෙසේ දැයි (කුමක් කළ යුතු දැයි) සිතන්නෙහි ද යන්නයි.
ඉක්බිති ඔවුන්ට කරුණු කියන බෝසතාණන් වහන්සේ තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක:
“මේ මැණික වෛඩූර්ය මාණික්යයකි. කර්කශ (රළු) නොවෙයි; නිර්මල ය; සුන්දර ය. මෙහි සිරිය (කාන්තිය) නසන්නට නොහැක. එබැවින් ඌරනි, (වෙනත් තැනකට) ඉවත්ව යවු.”
යනුවෙන් තෙවන ගාථාව කීහ.
එහි, අකාචො යනු රළු (කර්කශ) නොවු බවයි. සුභො යනු ශෝභන බවයි. සිරිං යනු ආලෝකය/කාන්තිය යි. අපක්කමථ යනු, ‘මේ මැණිකේ ආලෝකය නසන්නට නොහැකිය; තෙපි වනාහි මේ මැණික් ගුහාව හැර අන් තැනකට යව්’ යනුයි.
ඔවුහු තාපසයාගේ වචනය අසා එසේ කළාහුය (ඉවත්ව ගියහ). බෝසතාණන් වහන්සේ ධ්යාන උපදවාගෙන (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල තාපසයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ මණිසූකර ජාතක වර්ණනාව යි.
‘මා සාලූකස්ස පිහයි’ (සාලුකයාට ඊර්ෂ්යා නොකරන්න) යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා තරබාරු කුමාරිකාවක් නිසා ඇති වූ පෙළඹවීමක් අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ පුවත චුල්ලනාරද කාශ්යප ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 1.13.40 ආදියෙහි) මතු සඳහන් වන්නේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව කැඳවා, “මහණ, ඔබ සැබවින්ම කළකිරී සිටින්නේද?” යි විචාළ සේක. “එසේය, ස්වාමීනි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “ඔබව කළකිරවන්නේ කවුරුන්ද?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, අර තරබාරු කුමාරිකාවය” යි කීවේය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “මහණ, මේ තැනැත්තිය ඔබට අනර්ථයක් කරන්නියකි. පෙර ආත්මයේදීත් නුඹ මැයගේ විවාහ මංගල්යයට පැමිණි පිරිසට මස් මාංශ උදෙසා ආහාරයක් වූයේ යැ” යි වදාරා, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඉල්ලීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ ‘මහාලෝහිත’ නම් ගොනෙක්ව උපන්හ. ඔහුගේ බාල සොහොයුරා ‘චූළලෝහිත’ නම් විය. මේ ගොනුන් දෙදෙනා එක්තරා ගමක කුල ගෙයක වැඩපල කළහ. ඒ ගෙදර වැඩිවියට පත් එක් කුමාරිකාවක් සිටියාය. ඇයව වෙනත් කුලයකට විවාහ කර දීමට විමසන ලදී. ඉක්බිති ඇගේ දෙමව්පියෝ “විවාහ මංගල්ය දිනයේදී අමුත්තන්ට සංග්රහ පිණිස මස් මාංශ වන්නේය” යි සිතා ‘සාලුක’ නම් ඌරෙකුට කැඳ බත් දෙමින් පෝෂණය කළහ. ඌ නිදාගත්තේ ඇඳ යටය. ඉක්බිති එක් දිනක් චූළලෝහිත ගොනා සිය සොහොයුරාට මෙසේ කීවේය. “සොහොයුර, අපි මේ ගෙදර බර වැඩ කරන්නෙමු. මේ ගෙදර අය ජීවත් වන්නේ අප නිසාය. එහෙත් මේ මිනිස්සු අපට දෙන්නේ තණකොළ හා පිදුරු පමණි. නමුත් මේ ඌරාට කැඳ බත් දී පෝෂණය කරති. ඇඳ යට නිදි කරවති. මූ මොවුන්ට කුමක් කර දෙන්නේද?” එවිට මහාලෝහිත ගොනා මෙසේ කීවේය. “දරුව, නුඹ උගේ කැඳ බත් නොපතන්න. මොවුන් ඌව පෝෂණය කරන්නේ මේ කුමාරිකාවගේ විවාහ දිනයෙහි පැමිණෙන පිරිසට මස් මාංශ උදෙසාය. දින කිහිපයක් ගිය තැන නුඹට පෙනේවි, මොවුන් ඌව ඇඳ යටින් එළියට ඇද දමා මරා, කැබලිවලට කපා ආගන්තුකයන්ට ව්යංජන සාදන ආකාරය.” මෙසේ කියා බෝධිසත්ත්වයෝ පළමු ගාථා දෙක දේශනා කළහ.
“සාලුකයාට ඊර්ෂ්යා නොකරන්න. ඌ ඒ අනුභව කරන්නේ මරණය ළඟා කරන ආහාරයි. උත්සාහයකින් තොරව ලැබෙන දේ නොපතා, බොල් පිදුරු හෝ අනුභව කරන්න. එය දීර්ඝායුෂ ලැබීමේ ලකුණයි.
සේවක පිරිස පිරිවරාගෙන ඒ ආගන්තුකයා දැන් මෙහි පැමිණ සිටී. මෝල් ගසක් වැනි උඩු තොලක් ඇතිව, මරණය අපේක්ෂාවෙන් නිදා සිටින සාලුකයාගේ ඉරණම ඔබට දැන් දැකගත හැකි වනු ඇත.”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක වදාළහ.
මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: ‘දරුව, ඔබ සාලුක ඌරාගේ ස්වභාවය නොපතන්න. මූ මේ අනුභව කරන්නේ ආතුරන්නානි හෙවත් මරණය ළඟා කරන ආහාරයි. යම් ආහාරයක් අනුභව කිරීමෙන් නොබෝ කලකින්ම මරණයට පත්වේ ද, ඒ ආහාර ඔහු අනුභව කරයි. එහෙත් ඔබ අප්පොස්සුක්කො හෙවත් ඒ ඌරාගේ කැඳ බත් ගැන ආශාව හැර දැමූ කෙනෙක් වී, තමන් මහන්සියෙන් ලබාගත් මේ භුසං ඛාද හෙවත් පිදුරු ආහාරය අනුභව කරන්න. එතං දීඝායු ලක්ඛණං හෙවත් එය දීර්ඝායුෂ ලැබීමේ ලක්ෂණයයි; ආයුෂ රැකගැනීමේ නිමිත්තයි. ඉදානි හෙවත් දැන් දින කිහිපයකින්ම, සො හෙවත් ඒ විවාහ ගිවිසගත් පුරුෂයා යුත්තසෙවකො හෙවත් මහත් වූ පිරිසක් පිරිවරාගෙන අතිථී හෙවත් ආගන්තුකයෙක්ව මෙහි පැමිණෙන්නේය. එවිට මේ සාලූකං හෙවත් සාලුකයා, මෝල් ගසක් වැනි උඩු තොලකින් යුක්ත හෙයින් මුසලුත්තරං යැයි කියනු ලබන මේ ඌරා, මරනු ලැබීම පිණිස වැතිර සිටින අයුරු ඔබ දකිනු ඇත.’
ඉක්බිති දින කිහිපයකට පසු විවාහ මංගල්යය සඳහා පිරිස පැමිණි කල්හි, මිනිස්සු සාලුකයා මරා මස් උයවා ආහාර පිළියෙළ කළහ. ඒ ගොනුන් දෙදෙනා සාලුකයාට අත් වූ එම විපත්තිය දැක, “අපගේ බොල් මිශ්ර පිදුරුම උතුම්ය” යි සාකච්ඡා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පැමිණ, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් තුන්වන ගාථාව දේශනා කළ සේක.
“මෝල් ගසක් වැනි උඩු තොලක් ඇතිව නිදා සිටි ඌරා කපා කොටා ඇති අයුරු දැක, ‘අපට නම් අපේ පිදුරුම උතුම්ය’ යි ඒ මහලු ගොන්නු සිතූහ.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව වදාළහ.
එහි භුසාමිව යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ‘බොල් වී මිශ්ර වූ මේ පිදුරුම අම්හාකං වරං හෙවත් අපට වඩාත් උතුම්ය’ යන්නයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිම කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ථුල්ල කුමාරිකාව වූයේ දැන් මේ ථුල්ල කුමාරිකාවමයි. සාලුක ඌරා නම් මේ කළකිරුණු භික්ෂුවයි. චූළලෝහිත ගොනා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. මහාලෝහිත ගොනා නම් මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
සාලුක ජාතක වර්ණනාව යි. (සයවැනියි)
“නානුම්මත්තො” යනාදී මෙම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේගේ එම ශිෂ්ය භික්ෂුව තෙරුන් වෙත එළඹ, වැඳ, එකත්පසෙක හිඳ, “ස්වාමීනි, මට ලාභ උපදවන ප්රතිපදාව කියා දෙනු මැනවි. කුමක් කරමින් සිවුරු ආදිය ලබන්නෙක් වේදැ”යි විමසා සිටියේය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: “ඇවැත්නි, අංග හතරකින් යුක්ත වූවෙකුට ලාභ සත්කාර උපදියි:
යනුවෙන් මේ ලාභ උපදවන ප්රතිපදාව වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව එම ප්රතිපදාවට ගරහා, අසුනෙන් නැගිට ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ, ඒ පුවත සැල කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “සාරිපුත්ත, ඒ භික්ෂුව ලාභයට ගැරහුවේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් ගැරහුවේම යැ”යි වදාරා, තෙරුන් වහන්සේගේ ඇරයුම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව සොළොස් හැවිරිදි වියේදීම ත්රිවේදය හා අටළොස් ශිල්පයන්ගේ කෙළවරට පැමිණ, දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වී පන්සියයක් තරුණයින්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. එහි සිටි සීලාචාර සම්පන්න එක් තරුණයෙක් දිනක් ආචාර්යවරයා වෙත ගොස්, “ගුරුතුමනි, මේ සත්ත්වයන්ට කෙසේ නම් ලාභ උපදීදැ”යි ලාභ ප්රතිපදාව විචාළේය. ආචාර්යවරයා, “දරුව! මේ සත්ත්වයන්ට කරුණු සතරකින් ලාභ උපදියි” යැයි පවසා මේ පළමු ගාථාව වදාළේය.
“උමතු නොවූවෙක් නොවන (එනම් උමතුවෙකු වැනි), කේලාම් නොකියන්නෙක් නොවන (කේලාම් කියන), නළුවෙක් නොවන (නළුවෙකු වැනි), විසුරුණු වචන ඇත්තෙක් නොවන (කුතුහලය දනවන) තැනැත්තා ම මෝඩයන් අතර ලාභ ලබයි. මෙය නුඹට මා දෙන අනුශාසනාවයි.”
එහි “නානුම්මත්තො” (උමතු නොවූවෙක් නොවන) යනු මෙය කියන ලද්දේ වෙයි: යම්සේ උම්මත්තකයෙකු ස්ත්රී පුරුෂයන් හා දරුවන් දැක ඔවුන්ගේ වස්ත්ර ආභරණ ආදිය පැහැර ගනියි ද, ඒ ඒ තැනින් මස්, මාළු, කැවුම් ආදිය බලෙන් රැගෙන කයි ද; එසේම යම් ගිහියෙක් අභ්යන්තර හා බාහිර ලජ්ජා භය හැර දමා, කුසල් අකුසල් නොසලකා, අපා බියට බිය නොවී, ලෝභයෙන් යටපත් වූ සිතින් කාමයන්හි පමා වී ගෙවල් බිදීම් ආදී සැහැසි ක්රියා කරයි ද; එසේම පැවිද්දා ද ලැජ්ජා භය හැර කුසල් අකුසල් නොසලකා, අපා බියට බිය නොවී, බුදුරජාණන් වහන්සේ පැනවූ ශික්ෂාපද කඩමින් ලෝභයෙන් යටපත් වූ සිතින් සිවුරු ආදී ලාභයක් තකා තම ශ්රමණභාවය අතහැර පමාවූයේ වෙදකම් කිරීම්, පණිවිඩ ගෙනයාම් ආදිය කරයි ද, උණ බම්බු ආදිය දීමෙන් දිවි ගෙවයි ද; මොහු ස්වභාවයෙන් උමතු නොවී ද උමතුවකු හා සමාන බැවින් ‘උමත්තක’ නම් වේ. මෙබඳු තැනැත්තාට වහා ලාභ උපදියි. යමෙක් වනාහි මෙසේ උමතු නොවී පවට ලැජ්ජා ඇත්තෙක් වේ නම්, හෙතෙම මෝඩයන් අතර ලාභ නොලබයි. ඒ නිසා ලාභ බලාපොරොත්තු වන්නා විසින් පිස්සෙකු මෙන් විය යුතුය.
“නාපිසුණො” (කේලාම් නොකියන්නෙක් නොවන) යනු මෙහි ද යමෙක් කේලාම් කියයි ද, “අසවලා විසින් මේ දේ කරන ලදී” යැයි රජකුලයට කේලාම් ගෙන යයි ද, ඔහු අනුන්ගේ කීර්තිය සිඳ දමා එය තමන්ට පවරා ගනී. රජවරු ද “මේ තෙමේ අප කෙරෙහි ස්නේහ ඇත්තෙකැ”යි සිතා ඔහු උසස් තනතුරක තබති. ඇමතිකම් ආදිය දරන අය ද “මේ තෙමේ රජගෙදර අය අප හා භේද කරන්නේ යැ”යි බියෙන් ඔහුට යමක් දිය යුතුයැයි සිතති. මෙසේ දැන් කාලයේ කේලාම් කියන්නාට ලාභ උපදියි. යමෙක් වනාහි කේලාම් නොකියන්නේ නම් ඔහු මෝඩයන් අතර ලාභ නොලබයි. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.
“නානටො” (නළුවෙක් නොවන) යනු ලාභ උපදවන්නා විසින් නළුවෙකු මෙන් විය යුතු බවයි. යම්සේ නළුවා ලැජ්ජා බය හැර දමා නැටුම්, ගී කීම්, වාදනය කිරීම්වලින් ක්රීඩා කොට ධනය රැස් කරයි ද, මෙසේම ලාභ කැමැත්තා විසින් ලැජ්ජා භය බිඳ දමා ස්ත්රී, පුරුෂ, දරුවන් සමඟ ලොල් ස්වභාවයෙන් යුතු වී නොයෙක් ආකාර සෙල්ලම් කරන්නෙකු වී හැසිරිය යුතුයි. යමෙක් එසේ නළුවෙක් නොවී නම් හෙතෙම මෝඩයන් අතර ලාභ නොලබයි.
“නාකුතූහලො” (කුතුහලය දනවන වචන නැත්තෙක් නොවන) යනු කුතුහල පුද්ගලයා හෙවත් විසුරුණු වචන ඇති තැනැත්තාය. රජවරු ඇමතිවරුන්ගෙන් “අසවල් තැන මනුෂ්යයෙකු මරා දමා ඇතැයි ද, ගෙයක් කොල්ලකා ඇතැයි ද, අන්යයන්ගේ බිරියන් දූෂණය කර ඇතැයි ද අසන්නට ලැබේ. මේ කවුරුන්ගේ ක්රියාවක් දැ”යි විමසති. එහිදී අන් අය කතා කිරීමට කලින් නැගිට “අසවලා සහ අසවලා මෙය කළේ යැ”යි කියන තැනැත්තා ‘කුතුහල පුද්ගලයා’ නම් වෙයි. රජවරු ඔහුගේ වචනයෙන් ඒ පුරුෂයන් සොයා දඬුවම් කොට “මොහු නිසා අපගේ නගරය සොරුන්ගෙන් තොර විය” යැයි ඔහුට මහත් යසසක් දෙති. සෙසු ජනයා ද “මොහු රාජ පුරුෂයන් විසින් විමසූ විට අප ගැන යුක්තිය හෝ අයුක්තිය කියන්නේ යැ”යි බියෙන් ඔහුටම ධනය දෙති. මෙසේ කුතුහල පුද්ගලයාට ලාභ උපදී. යමෙක් වනාහි කුතුහල පුද්ගලයෙකු නොවේ ද හෙතෙම මෝඩයන් අතර ලාභ නොලබයි. “එසා තෙ අනුසාසනී” යනු මෙය අප වෙතින් තොපට ලැබෙන ලාභය පිළිබඳ අනුශාසනයයි.
අතවැසියා ගුරුවරයාගේ කථාව අසා ලාභයට ගරහමින් මෙසේ කීය:
“බමුණ! යම් ජීවන පැවැත්මක් තමා විනාශ කර ගැනීමෙන් හෝ අධාර්මික හැසිරීමෙන් සිදුවේ නම්, ඒ තුළින් ලබන යසස් (කීර්ති) ලාභයට ද ධන ලාභයට ද නින්දා වේවා!”
“අධාර්මික ලෙස ධනය සොයමින් ජීවත් වීමට වඩා, ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරිකව (පැවිදිව) පාත්රයක් අතින් ගෙන හැසිරෙන (පිඬු සිඟා යන) යම් ජීවන වෘත්තියක් වේ ද, එම ජීවන පැවැත්ම ම ඉතා ශ්රේෂ්ඨ ය.”
එහි “යා වුත්ති” යනු යම් දිවි පැවැත්මක් ඇද්ද යන්නයි. “විනිපාතෙන” යනු තමාගේ ජීවිතය විනාශයට පත්කර ගැනීමෙනි. “අධම්මචරණෙන වා” යනු අදැහැමි ක්රියාවෙන් හෙවත් නරක ක්රියාවෙන් මරණය, සිරගතවීම, ගැරහීම ආදියට පත්ව තමා විනාශ කරගෙන අධර්මයෙහි හැසිර යම් දිවි පැවැත්මක් වී ද, ඒ සියල්ලත්, එම යසස හා ධන ලාභයත් යන සියල්ලට “ධිරත්ථු” හෙවත් නින්දා කරමි, ගරහමි, මට එයින් ඵලක් නැතැයි යන අදහසයි. “පත්තමාදාය” යනු භික්ෂා භාජනය හෙවත් පාත්රය ගෙන යන්නයි. “අනගාරො පරිබ්බජෙ” යනු ගෙයක් නැති පැවිද්දෙක් වී හැසිරෙන්නේය; සත්පුරුෂයා කයින් කෙරෙන දුසිරිත් ආදිය වන අදැහැමි හැසිරීමක නොහැසිරෙන්නේය. කුමක් නිසාද? “එසාව ජීවිකා සෙය්යො, යා චාධම්මෙන එසනා” යනු, යම් මේ අධාර්මික ලෙස ජීවත්වීමට අදාළ දේ සෙවීමක් වේ ද, ඊට වඩා පාත්රය අතැතිව අනුන්ගේ ගෙවල පිඬු සිඟා ජීවත්වීම සියදහස් ගුණයකින් ශ්රේෂ්ඨ බවත් වඩා සුන්දර බවත් දක්වයි.
මෙසේ ඒ තරුණයා පැවිද්දෙහි ගුණ වර්ණනා කොට, ගිහිගෙයින් නික්ම ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව, දැහැමින් ආහාර සොයමින්, අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා බ්රහ්මලෝකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක: “එකල ලාභයට ගැරහූ මානවකයා නම් මේ භික්ෂුව විය. එකල ආචාර්යවරයා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
ලාභගරහ ජාතක වර්ණනාව සත්වැන්නයි.
“අග්ඝන්ති මච්ඡා” (මත්ස්යයෝ අගීහුය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි එක් කපටි වෙළෙන්දෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඊට අදාළ කථා පුවත පෙර (කූටවාණිජ ජාතකයේදී) දක්වන ලද්දේය.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ කෙළඹි කුලයෙහි ඉපිද, දැනුම් තේරුම් ඇති වයසට පැමිණ පවුල් ජීවිතයක් ගත කළහ. ඔහුට බාල සොහොයුරෙක් ද සිටියේය. පසු කලෙක ඔවුන්ගේ පියා මිය ගියේය. එක් දිනක් ඔවුහු “පියා සතු වූ වෙළඳ කටයුතු කරගෙන යන්නෙමු” යි කියා එක් ගමකට ගොස්, එහිදී කහවණු දහසක් උපයාගෙන නැවත එන්නාහු, ගංතෙර දී ඔරුවක් එනතුරු බලා සිටින අතරතුර බත් මුලක් අනුභව කළහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ඉතිරි බත් ගඟෙහි මසුන්ට දී, ගඟට අරක් ගත් දේවතාවාට පින් අනුමෝදන් කළහ. දේවතාවා පින් අනුමෝදන් වීමෙන්ම දිව්ය යසසින් වැඩුණේ, තමන්ගේ යසස් වර්ධනය ගැන සිතා බලනුයේ මේ කාරණය දැන ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද වැලිතලාවෙහි උතුරු සළුව එළාගෙන වැතිරී නින්දට ගියහ. ඔහුගේ බාල සොහොයුරා වනාහි මදක් සොර ගති ඇත්තෙකි. ඔහු ඒ කහවණු බෝසතාණන් වහන්සේට නොදී තමන්ම තනිව ගනු කැමැත්තෙන්, ඒ කහවණු පොදියට සමාන ගල් කැට පොදියක් සාදා පොදි දෙකම එකට තැබුවේය. ඔරුවට නැඟ ගඟ මැදට ගිය කල්හි, බාලයා ඔරුව සොලවා “ගල් කැට පොදිය වතුරට විසි කරමි” යි සිතා කහවණු දහස බැඳි පොදිය විසි කළේය. “අයියණ්ඩි, කහවණු දහසේ පොදිය දියට වැටුණේය, කුමක් කරමුදැයි” කීවේය. “දියට වැටුණු දෙයින් කුමක් කරන්නද? ඒ ගැන නොසිතන්නැ” යි (බෝසතාණෝ) කීහ. නදී දේවතාවා “මම මොහු විසින් දුන් පින් අනුමෝදන් වී දිව්ය යසසින් වැඩුණෙමි. එනිසා මොහුට අයත් දේ රකින්නෙමි” යි සිතුවේය. (දේවතාවා) තමාගේ ආනුභාවයෙන් ඒ මුදල් පොදිය විශාල මත්ස්යයෙකු ලවා ගිල්ලවා, තෙමේම ආරක්ෂාව භාර ගත්තේය. ඒ සොරා ද ගෙදර ගොස් “මා විසින් අයියා රවටන ලදී” යයි සිතා පොදිය ලිහා බලන විට ගල් කැට දැක, හදවතින් වියළෙමින් (ශෝක වෙමින්) ඇඳ විට්ටම බදාගෙන වැතිර ගත්තේය.
එකල මසුන් මරන්නෝ මසුන් ඇල්ලීම පිණිස දැල් දැමූහ. ඒ මත්ස්යයා දේවතානුභාවයෙන් දැලට හසු විය. ධීවරයෝ ඌ අල්ලාගෙන විකිණීම සඳහා නගරයට පිවිසියහ. මිනිස්සු ඒ මහ මත්ස්යයා දැක මිල විමසති. ධීවරයෝ “කහවණු දහසක් සහ මාසක හතක් දී ගනිව්” යයි කියති. මිනිස්සු “කහවණු දහසක් වටිනා මසෙකු අපි නුදුටුවෙමු” යයි සරදම් කරති. ධීවරයෝ මත්ස්යයා රැගෙන බෝසතාණන් වහන්සේගේ නිවස දොරකඩට ගොස් “මේ මත්ස්යයා ගනු මැනවැ” යි කීහ. “මූගේ මිල කීයද?” (යි බෝසතාණෝ විමසූහ). “මාසක හතක් දී ගන්නැ” යි ඔවුහු කීහ. “අන් අයට දෙනවානම් කීයකට දෙනවාද?” “අන් අයට නම් කහවණු දහසකට සහ මාසක හතකට දෙමු. ඔබ වනාහි මාසක හතක් දී ගනු මැනවැ” යි ඔවුහු කීහ. හෙතෙම ඔවුන්ට මාසක හතක් දී මත්ස්යයා (මිල දී ගෙන) බිරිඳ වෙත යැව්වේය. ඇය මත්ස්යයාගේ කුස පළන විට කහවණු දහසේ පොදිය දැක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට දැනුම් දුන්නාය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එය බලා තමන්ගේ සලකුණ දැක, එය තමා සන්තක බව දැන, “දැන් මේ ධීවරයෝ මේ මත්ස්යයා අනුන්ට දෙන විට කහවණු දහසක් හා මාසක හතකට දෙති. අප වෙත පැමිණ, කහවණු දහස අපටම අයත් නිසා මාසක හතක් පමණක් ගෙන දුන්නාහුය. මේ අභ්යන්තර කරුණ නොදන්නා කිසිවෙකුට මෙය විශ්වාස කරවීමට නොහැකිය” යි සිතා පළමු වන ගාථාව වදාළහ.
“මත්ස්යයෝ දහසකට වඩා වටිති යන මේ කරුණ අදහන්නෙක් නැත. මෙහි මට ද (අතේ) ඇත්තේ මාසක හතක් පමණි. (එසේ තිබියදීත්) මම ඒ මත්ස්ය සමූහය මිලදී ගනිමි.”
එහි අධිකං යනු, අන් අය විසින් විමසන ලදුව ධීවරයෝ ‘මාසක හතක් අධික කහවණු දහසක්’ අගය බව කියති. න සො අත්ථි යො ඉමං සද්දහෙය්යා යනු, මේ කරුණ ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් නොදැන, “මාළුවෝ මෙපමණ ගණනක් වටිති” යි මගේ වචනය විශ්වාස කරන පුද්ගලයෙක් නැත; එබැවින්ම ඒ මාළුවා අන් අය විසින් නොගන්නා ලද්දේය යන අර්ථයයි. මය්හඤ්ච අස්සූ යනු, මට තිබුණේ මාසක හතක් පමණි. මච්ඡුද්දානං යනු මත්ස්ය සමූහයයි; ඒ මත්ස්යයා සමඟ එකට බඳින ලද අනික් මත්ස්යයන් ද සිටි බැවින්, ඒ සියලුම මත්ස්ය වැල සඳහා මෙය කියන ලදී. කිණෙය්යං යනු, මාසක හතක් දී මෙපමණ මත්ස්ය සමූහයක් මිලදී ගත්තෙමි යන අර්ථයයි.
මෙසේ පවසා “කුමක් නිසා මා විසින් මේ කහවණු ලබන ලද්දේ ද?” යි ඔහු සිතුවේය. ඒ අවස්ථාවෙහි ගඟට අරක් ගත් දේවතාවා අහසෙහි පෙනෙන රූපකාය මවාගෙන සිට, “මම ගංගා දේවතාවිය වෙමි. ඔබ විසින් මසුන්ට ඉතිරි බත් දී මට පින් දෙන ලදී. එබැවින් මම ඔබ සන්තක දේ රකිමින් මෙහි පැමිණියෙමි” යි කරුණු දක්වමින් මෙම ගාථාව පැවසීය:
“ඔබ මසුන්ට ආහාර දී මට පින් අනුමෝදන් කළෙහිය. ඔබ අනුමෝදන් කළ ඒ පින් සිහි කරන මා විසින්, ඔබට ගෞරව දැක්වීමක් ලෙස (ඔබේ ධනය රැකීම) කරන ලදී.”
එහි දක්ඛිණං යනු මේ ස්ථානයේදී පින් අනුමෝදන් කිරීමයි (පත්තිදාන). සරන්තියා කතං අපචිතිං තයා යනු, ඔබ විසින් මට කරන ලද ඒ (පින් දීම නමැති) පූජාව සිහි කරන්නා වූ මා විසින්, ඔබේ මේ ධනය රකින ලදී යන අර්ථයයි.
මෙය පවසා ඒ දේවතාවා, ඔහුගේ මලණුවන් විසින් කරන ලද කපටි ක්රියාව සම්පූර්ණයෙන් විස්තර කර, “ඔහු දැන් හදවතින් තැවෙමින් වැතිරී සිටියි. දුෂ්ට සිත් ඇත්තාට අභිවෘද්ධියක් නම් නැත. මම වනාහි ‘ඔබ සන්තක වස්තුව නොනැසේවා’යි සිතා ඔබේ ධනය ගෙනවිත් දුන්නෙමි. මේ ධනය සොරා වූ මලණුවන්ට නොදී සියල්ල ඔබම ගන්නැ” යි කියා තෙවන ගාථාව ද වදාළේය:
“ප්රදූෂ්ය වූ (නරක් වූ) සිතක් ඇත්තාට දියුණුවක් සිදු නොවේ. දේවතාවෝ ද ඔහුට පූජා (සත්කාර/ආරක්ෂාව) නොකරති. යමෙක් පියා සතු වස්තුව සම්බන්ධයෙන් තම සොහොයුරා වංචා කළේ ද, හෙතෙම පව්කම් කරන්නෙකි.”
එහි න ඵාති හොති යනු, එබඳු (දුෂ්ට සිත් ඇති) පුද්ගලයාට මෙලොව හෝ පරලොව හෝ අභිවෘද්ධියක් නම් නොවෙයි. න චාපි තං යනු, ඒ පුද්ගලයා සතු දේ රකිමින් දේවතාවෝ ඔහුට සත්කාර නොකරති.
මිත්රද්රෝහී සොරාට කහවණු ලබා දීමට අකමැති වූ දේවතාවා මෙසේ පැවසීය. එසේ වුවද බෝසතාණන් වහන්සේ “එසේ කිරීම (මුදල් නොදී සිටීම) සුදුසු නැතැ” යි සිතා ඔහුට ද කහවණු පන්සියයක් යැවූහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ (කූට) වෙළෙන්දා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල කණිටු සොයුරා වූයේ දැන් මේ කපටි වෙළෙන්දාය. වැඩිමහල් සොයුරා වූයේ මම ම වෙමි” යි වදාළ සේක.
අටවන වූ මච්ඡුද්දාන ජාතක වර්ණනාව නිමි.
“නානාඡන්දා මහාරාජං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක්, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වර ලැබීම අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථාවස්තුව එකළොස්වන නිපාතයේ ජුණ්හ ජාතකයෙහි (ජාතක 1.11.13 ආදිය) මතු සඳහන් වන්නේය.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, උපත ලබා වැඩිවියට පැමිණ, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප හදාරා පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයට පත් වූහ. තනතුරෙන් ඉවත් කරන ලද පියාගේ පුරෝහිතයෙක් ද විය. හෙතෙම දිළිඳු වී දිරාපත් වූ ගෙයක වාසය කරයි.
ඉක්බිති එක් දිනක් බෝධිසත්වයෝ වෙස් වළාගෙන රාත්රී කාලයෙහි නගරය පරීක්ෂා කරමින් හැසිරෙති. සොරකමෙහි යෙදුණු සොරු පිරිසක් එක් සුරාසලකින් සුරා පානය කොට, තවත් සුරා කලයක් ද ගෙන තමන්ගේ නිවසට යමින් සිටියදී ඇතුල් වීථියෙහි ඔහු දැක, “බොල, තෝ කවුදැයි?” අසා පහර දී, උතුරු සළුව පැහැරගෙන, සුරා කලය ද ඔහු ලවා ඔසවාගෙන තැති ගන්වමින් ගියහ. (තනතුරින් ඉවත් කළ) ඒ බමුණා ද ඒ මොහොතේ නිවසින් නික්ම ඇතුල් වීථියෙහි සිට නැකැත් බලමින් රජතුමා සතුරන් අතට පත් වූ බව දැන බැමිණිය ඇමතුවේය. ඇය “ඇයි ස්වාමීනි?”යි කියා වේගයෙන් ඔහු ළඟට ආවාය. ඉක්බිති ඔහු ඇයට, “සොඳුරිය, අපගේ රජතුමා සතුරන් වසඟයට ගියේය”යි කීවේය. එවිට ඇය, “ස්වාමීනි, රජතුමා පිළිබඳ පුවත ඒ බමුණෝ දනිත්දැයි?” ඇසුවාය.
රජතුමා බමුණාගේ ශබ්දය අසා ටික දුරක් ගොස් ධූර්තයන්ට (සොරුන්ට), “ස්වාමීනි, මම දුප්පත් මිනිසෙක්මි. මේ උතුරු සළුව රැගෙන මා නිදහස් කරනු මැනව”යි කීවේය. ඔවුහු නැවත නැවතත් එසේ කියන ඔහු කෙරෙහි කරුණාවෙන් මුදාහළහ. රජතුමා බමුණා වසන නිවස සලකුණු කොටගෙන නැවතුණේය. එකල්හි පැරණි පුරෝහිත බමුණා ද, “සොඳුරිය, අපගේ රජතුමා සතුරන්ගෙන් මිදුණේ ය”යි කීවේය. රජතුමා එය ද අසා එම නිවස ද සලකුණු කරගෙන ප්රාසාදයට නැංගේය.
රාත්රිය පහන් වූ කල්හි (උදෑසන) බමුණන් කැඳවා, “ආචාර්යවරුනි, ඊයේ රාත්රියෙහි නැකැත් බැලුවාහුදැයි?” විචාළේය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!”. “කිමෙක්ද, යහපත්ද?” “දේවයන් වහන්ස, යහපත්ය”. “කිසියම් ග්රහ පීඩාවක් නැත්ද?” “නැත දේවයන් වහන්ස”. රජතුමා “අසවල් නිවසින් බමුණා කැඳවන්න”යි කියා පැරණි පුරෝහිත බමුණා කැඳවා, “ඇදුරුතුමනි, රාත්රියෙහි නුඹ නැකැත් බැලුවාදැයි?” විචාළේය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!”. “එහි කිසියම් ග්රහ පීඩාවක් ඇද්ද?” “එසේය මහරජතුමනි, අද රාත්රී ඔබවහන්සේ සතුරන්ගේ වසඟයට පත්ව මොහොතකින් නිදහස් වී යැයි” කීය.
රජතුමා “නක්ෂත්රය දන්නා කෙනෙකු නම් මෙවැන්නෙකු විය යුතුය”යි පවසා සෙසු බමුණන් පිටමං කරවා, “බමුණ, මම තොපට පැහැදුණෙමි. වරයක් ඉල්ලා ගන්නැ”යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, අඹුදරුවන් සමඟ සාකච්ඡා කොට ගන්නෙමි”යි හෙතෙම කීය. “යන්න, සාකච්ඡා කොට එන්නැ”යි රජු කීවේය.
ඔහු ගොස් බැමිණිය ද, පුතා ද, ලේලිය ද, දාසිය ද කැඳවා, “රජතුමා මට වරයක් දෙයි. කුමක් ඉල්ලා ගන්නෙම්දැයි?” විචාළේය. එවිට:
බමුණා වනාහි ගම්වරක් ලබා ගැනීමේ කැමැත්තෙන් රජු සමීපයට ගොස්, “බමුණාණෙනි, ඔබේ අඹුදරුවන්ගෙන් විමසුවේදැයි?” රජු ඇසූ විට, “එසේය මහරජ, විමසුවෙමි. නමුත් එකිනෙකාගේ කැමැත්ත විවිධ යැයි” පවසා පළමු ගාථා දෙක පැවසීය.
“මහරජතුමනි, විවිධ දේට කැමති වූ අපි එකම ගෙයි වාසය කරමු. මම ගම්වරයක් කැමැත්තෙමි. බැමිණිය ගවයන් සියයක් කැමැත්තීය.”
“ඡත්ත මාණවකයා ආජානේය අසුන් යෙදූ රියක් ද, ලේලිය මිණිකොඬොළක් ද, පුණ්ණිකා නම් දාසිය (කුළු මෝල්ගස් සහිත) වංගෙඩියක් ද කැමති වන්නීය.”
එහි ඉච්ඡෙ යනු කැමති වෙමි යන්නයි. ගවං සතං යනු (රතු) දෙනුන් සියයක් යන්නයි. කඤ්ඤා යනු ලේලියයි. යා චෙසා යනු අපගේ නිවසේ සිටින යම් මේ පුණ්ණිකා නම් දාසියක් වෙයි ද, උපතින් පහත් වූ ඇය කුල්ල සහ මෝල්ගස සමඟ උදුක්ඛලං අභිකඞ්ඛති හෙවත් වංගෙඩියක් කැමති වන්නීය.
රජතුමා “සියල්ලන්ටම කැමති කැමති දේවල් දෙන්නැ”යි අණ කරමින් මෙම ගාථාව වදාළේය:
“බමුණාට ගම්වරයක් ද, බැමිණියට ගවයන් සියයක් ද, පුතුට ආජානේය අසුන් යෙදූ රියක් ද, ලේලියට මැණික් කුණ්ඩලාභරණයක් ද දෙන්න. එමෙන්ම මේ පහත් ජාති ඇති පුණ්ණිකා දාසියට වංගෙඩියක් (සහ මෝල්ගසක්) ලබා දෙන්න.”
එහි යඤ්චෙතං යනු මේ පූර්ණිකාව යමක් කියයි ද, ඒ උපතින් පහත් තැනැත්තියට ජම්මිං උදුක්ඛලං පටිපාදෙථ හෙවත් ඒ වංගෙඩිය ලබා දී පිළිගන්වන්න යන්නයි.
මෙසේ රජතුමා බමුණා විසින් පතන ලද දේ ද, ඊට අමතරව වෙනත් මහත් සම්පත් ද දී, “මෙතැන් පටන් අපට කළ යුතු කටයුතුවල දී උත්සාහවන්ත වන්නැ”යි කියා බමුණා තමා ළඟ සේවයේ යෙදවා ගත්තේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බමුණා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් ය. රජතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
නානාඡන්ද ජාතක වර්ණනාව නව වැන්නයි.
“සීලං කිරෙව කල්යාණං” (සීලයම ඒකාන්තයෙන් යහපත්ය) යන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයෙහි සීලය විමසන එක්තරා බ්රාහ්මණයෙකු අරබයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන සහ අතීත කථා වස්තූන් පහත (මුලදී) ඒකක නිපාතයේ එන සීලවීමංසක ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 1.1.86) විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. මෙහි කතාව වනාහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි ඔහුගේ පුරෝහිත බ්රාහ්මණයා සීල සම්පන්න වූයේ, “මම තමන්ගේ සීලය (බලය) පරීක්ෂා කරමි”යි සිතා මුදල් මාරු කරන්නාගේ (හෙරඤ්ඤික) පුවරුවෙන් දින දෙකක් එක එක කහවණුව බැගින් ගත්තේය. ඉක්බිති තුන්වෙනි දවසේදී “මූ සොරෙකැ”යි ඔහු අල්ලාගෙන රජු වෙතට ගෙන ගියහ. ඔහු අතරමගදී අහිකුණ්ඨකයෙකු විසින් සර්පයෙකු නටවනු දැක ඒ දෙස බැලුවේය. ඉක්බිති රජතුමා ඔහු දැක, “පින්වත, කුමක් නිසා මෙබඳු දෙයක් කළේදැ”යි විචාළේය. බ්රාහ්මණයා “තමන්ගේ සීලය විමසනු කැමති හෙයින් කළෙමි”යි පවසා මේ ගාථාවන් දේශනා කළේය:
“ආචාර සීලයම යහපත්ය. සීලය ලෝකයේ අනුත්තර (උතුම්) ධර්මයකි. බලන්න, දරුණු විෂ ඇති නාගයා පවා ‘මූ සිල්වතෙකැ’යි සිතා (දෂ්ට නොකරයි) හිංසා නොකරනු ලැබේ.”
“සිල්වතා යම් සීලයක් නිසා ‘ආර්ය පැවතුම් ඇත්තෙක්’ යැයි කියනු ලැබේ ද, ලොව ‘නිර්භය තත්ත්වයකැ’යි (සුරක්ෂිත යැයි) දන්නා ලද එබඳු සීලය මම සමාදන් වෙමි.”
“සිල්වතා නෑයන්ට ප්රිය වෙයි. මිතුරන් අතරෙහි බබළයි. මරණින් මතු කය බිඳීමෙන් සුගතියෙහි (දෙව්ලොව) උපදියි.”
යනුවෙන් ප්රකාශ කළේය.
එහි සීලං යනු ආචාර සීලයයි (මනා හැසිරීමයි). කිර යනු ‘එසේ අසන්නට ලැබේ’ (අනුස්සව) යන අර්ථයේ නිපාතයකි. කල්යාණං යනු ශෝභනයි (යහපත්). “සීලයම ඒකාන්තයෙන් යහපත්ය” යනුවෙන් මෙසේ නුවණ ඇත්තෝ කියති යන අර්ථයි. පස්ස යනු තමාටම කියාගන්නා වදනකි. න හඤ්ඤති යනු (සිල්වත් හෙයින්) හෙතෙම අනුන්ටද හිංසා නොකරයි; අනුන් විසින් ද හිංසා කරනු නොලැබේ. සමාදිස්සං යනු සමාදන් වන්නෙමි. අනුමතං සිවං යනු නිර්භය වූ ඛේම (ආරක්ෂා සහිත) භූමියක් ලෙස නුවණැත්තන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දකි. යෙන වුච්චති යනු යම් සීලයකින් යුක්ත සිල්වත් පුරුෂයා ආර්ය වූ බුද්ධාදීන්ගේ ප්රතිපත්තියෙහි හැසිරෙන්නේ “ආර්ය වෘත්ත සමාචාර ඇත්තේය” යයි කියනු ලැබේ ද, එය මම සමාදන් වන්නෙමි යන අර්ථයි. විරොචති යනු පර්වත මුදුනක දැල්වූ ගිනි කන්දක් මෙන් බබළයි.
මෙසේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගාථා තුනකින් සීලයේ ගුණ වර්ණනාව ප්රකාශ කරමින් රජුට දහම් දෙසා, “මහරජතුමනි, මගේ ගෙයි පියා සන්තක වූ ද, මව සන්තක වූ ද, මා විසින් උපදවන ලද්දා වූ ද, ඔබ වහන්සේ විසින් දෙන ලද්දා වූ ද බොහෝ ධනය ඇත; එහි කෙළවරක් නොපෙනේ. එහෙත් මම සීලය පරීක්ෂා කරනු වස් මුදල් මාරු කරන්නාගේ පුවරුවෙන් කහවණු ගත්තෙමි. දැන් මා විසින් මේ ලෝකයෙහි ජාතිය, ගෝත්රය, කුලය යන කරුණුවල ලාමක බව (පහත් බව) ද, සීලයෙහිම ශ්රේෂ්ඨ බව ද දැන ගන්නා ලදී. එබැවින් මම පැවිදි වන්නෙමි. මගේ පැවිද්දට අවසර දුන මැනවැ”යි කියා අවසර ඉල්ලා සිටියේය. රජතුමා විසින් නැවත නැවතත් නොව, නවතින ලෙස ආයාචනා කරනු ලබද්දීත්, ගිහි ගෙයින් නික්ම හිමාල වනයට පිවිස සෘෂි ප්රවෘජ්ජාවෙන් පැවිදිව අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල සීලය විමසූ පුරෝහිත බ්රාහ්මණයා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
දසවන සීලවීමංසක ජාතක වර්ණනාවයි.
සිව්වැනි වූ අබ්භන්තර වර්ගය නිමියේය.
එම වර්ගයේ ජාතක පිළිවෙළ දැක්වෙන උද්දාන ගාථාව මෙසේය:
දුම, කංසවරුත්තම, බ්යග්ඝ (ව්යාඝ්ර), මිග, මණි, සාලුක, අව්හයන, අනුසාසනිය, මච්ඡවර සහ මණිකුණ්ඩල (හෙවත් ‘කිර’ යන පදයෙන් ගැනෙන සීලවීමංසක) යන මේවා දසයෙකි.
සබ්බකාමදදං කුම්භං යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ අනේපිඬු මහ සිටාණන්ගේ බෑණා කෙනෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහු වනාහි මව්පියන් සන්තක හතළිස් කෝටියක් ධනය සුරාපානය නිසා විනාශ කරගෙන සිටුතුමා වෙත ගියේය. හෙතෙම ඔහුට “වෙළදාම් කරන්න” යැයි කියා කහවණු දහසක් දුන්නේය. එයද නාස්ති කොට නැවතත් පැමිණියේය. නැවත ඔහුට පන්සියයක් ලබා දුන්නේය. ඒවාද නාස්ති කොට නැවත ආවා වූ ඔහුට දළ රෙදි දෙකක් ලබා දුන්නේය. ඒවාද නාස්ති කොට ආ ඔහුගේ බෙල්ලෙන් අල්ලා නෙරපා හැරියේය. හෙතෙම අනාථ වී අනුන්ගේ අගුපිලක් ළඟ කලුරිය කළේය. ඔහුගේ සිරුර එතනින් ඇද බැහැරට දැමූහ. අනේපිඬු සිටුතුමා විහාරයට ගොස් බෑණාගේ සියලු පුවත් තථාගතයන් වහන්සේට සැල කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “නුඹ මේ තැනැත්තා කෙසේ සෑහීමකට පත් කරන්නෙහිද? මම පෙර මොහුට සියලු සම්පත් ලබාදෙන කළයක් දී පවා සෑහීමකට පත් කරන්නට නොහැකි වූයෙමි” යි වදාරා ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බඹදත් රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ සිටු කුලයෙහි ඉපදී පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුර ලැබූහ. ඔහුගේ නිවසේ පොළව යට සතළිස් කෝටියක් ධනය විය. ඔහුට සිටියේ එකම පුතෙකි. බෝසතාණන් වහන්සේ දානාදී පින්කම් කොට කලුරිය කර ශක්ර දේවේන්ද්රයා වී උපන්හ. ඉක්බිති ඔහුගේ පුතා වීථිය අවුරා මණ්ඩපයක් කරවා මහජනයා පිරිවරාගෙන හිඳ රා බොන්නට පටන් ගත්තේය. හෙතෙම පහත දැක්වෙන දේ කරන්නවුන්ට දහස බැගින් දෙමින්:
ස්ත්රීන්ට, සුරාවට හා මස් ආදියට ලොල් වී “ගී කියන අය කොහිද? නටන අය කොහිද? වාදනය කරන අය කොහිද?” යැයි සොයමින් විනෝදයටම බරව ප්රමාද වී ඇවිදින්නේය. නොබෝ කලකින් හෙතෙම සතළිස් කෝටියක් ධනය ද පරිභෝග කළයුතු අනුභව කළයුතු සියලු දෑ ද නාස්ති කොට දුප්පත් වී, බැගෑපත් ව, වැරහැල්ලක් ඇඳගෙන හැසිරුණේය. ශක්රයා ආවර්ජනා කරන්නේ ඔහුගේ දුප්පත් බව දැක පුත්ර ප්රේමයෙන් පැමිණ කැමති සියලු සම්පත් දෙන කළයක් දී, “දරුව! යම් සේ මේ කළය නොබිඳේද, එසේම මෙය රැකගන්න. මේ කළය ඔබට ඇති තාක් කල් ධනයෙහි අඩු වීමක් නම් නොවන්නේය. එනිසා නොපමාව කටයුතු කරන්නැ” යි අවවාද දී දෙව්ලොවටම ගියේය. ඔහු එතැන් පටන් රා බොමින් හැසිරුණේය. ඉක්බිති එක් දිනක් සුරාවෙන් මත් වී ඒ කළය අහසට දම දමා අල්ලමින් සිටින විට එක් වරක් අල්ලාගත නොහැකි විය. කළය බිම වැටී බිඳුණේය. එතැන් පටන් නැවත දිළිඳු වී ඉරුණු වැරහැල්ලක් ඇඳගෙන කබලක් අතින් ගෙන හිඟමනේ හැසිරෙමින් අනුන්ගේ අගුපිළක මළේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා,
“සියලු වස්තු කාමයන් දීමට සමත් කළය ලැබූ ධූර්තයා එය රකින තෙක් සැප ලබයි.
“යම් කලෙක හෙතෙම සුරා මදයෙන් මත් වූයේ, උඩඟු වූයේ, පමා වූයේ කළය බින්දේ ද, ඉන්පසු නග්න වූයේ වැරහැලි හැන්දා වූ ඒ බාලයා (මෝඩයා) වැනසෙයි.
“එපරිදි යමෙක් ධනය ලබා පමණ නොදැන (ප්රමාද වී) පරිභෝග කෙරේ ද, ඒ අනුවණයා භද්රඝටය බිඳගත් ධූර්තයා මෙන් පසුව තැවෙයි.”
මේ අභිසම්බුද්ධ ගාථා වදාරා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක.
එහි, සබ්බකාම දදං යනු සියලුම වස්තු කාමයන් දීමට සමත් කළයයි. කුටං යනු කළයටම යෙදෙන තවත් නමකි. යාව යනු යම් පමණ කාලයක් ද යන්නයි. අනුපාලෙති යනු යම් කිසිවෙක් මෙබඳු දෙයක් ලබා යම්තාක් කල් රකියි ද, තාව සො සුඛමෙධති යනු ඒ තාක් කල් ඔහු සැප ලබයි යන අර්ථයයි. මත්තො ච දිත්තො ච යනු සුරා මදයෙන් මත් වූයේ ද අහංකාරයෙන් යුක්තව (දිලෙන) ද යන්නයි. පමාදා කුම්භමබ්භිදා යනු ප්රමාදයෙන් කළය බින්දේය යන්නයි. නග්ගො ච පොත්ථො ච යනු කිසියම් දිනක නිරුවත් ව ද, කිසිදිනෙක රිටි සුඹුලු වස්ත්රයක් ඇඳ ඇති බැවින් පොත්ථ නම් ව ද සිටීමයි. එවමෙව යනු මෙසේම ය. පමත්තො යනු ප්රමාදයෙන් හෙවත් පමණ නොදැන යන්නයි. තප්පති යනු ශෝක කරයි.
“එකල කළය බිඳ ගත් ධූර්තයා වූයේ සිටුතුමාගේ බෑණා ය. ශක්රයා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පළමුවෙනි සුරාඝට ජාතක වර්ණනාවයි.
‘බාරාණස්සං මහාරාජා’ (බරණැස් නුවර මහරජ) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, බිම්බා දේවියට (රාහුල මාතාවට) සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ විසින් ගෙනැවිත් දෙන ලද රෝහිත මත්ස්ය රසය (මාළු හොද්ද) සහ අලුත් ගිතෙල් මිශ්ර ඇල්හාලේ බත් දානයක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථා වස්තුව මුලින් විස්තර කරන ලද අභ්යන්තර ජාතකයේ (ජාතක අංක 281) කථා වස්තුවට සමානය. එකල තෙරණියට උදර වාතයක් කිපුණේය. රාහුල භද්රයන් වහන්සේ ඒ බව සැරියුත් තෙරුන්ට දැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ රාහුල තෙරුන් ආසන ශාලාවෙහි හිඳුවා කොසොල් රජුගේ මාලිගාවට වැඩම කොට, රෝහිත මත්ස්ය රසය හා අලුත් ගිතෙල් මිශ්ර ඇල්හාලේ බත් ගෙනැවිත් රාහුල තෙරුන්ට දුන්හ. උන්වහන්සේ එය ගොස් මව් තෙරණියට දුන්හ. ඇය එය වැළඳූ පමණින්ම උදර වාතය සන්සිඳුණේය. රජතුමා පුරුෂයන් යවා තොරතුරු විමසා දැනගෙන, එතැන් පටන් තෙරණියට එබඳුම ආහාර දුන්නේය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි කථාවක් ඉපදවූහ: “ඇවැත්නි, ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ රාහුල මාතා තෙරණිය මෙබඳු වූ ආහාරයකින් සතප්පවාලූහ” යනුවෙනි. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ දැන් හුන්නාහුදැයි” විචාරා, “මේ කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙරුන් රාහුල මාතාවට පැතූ දෙයක් ලබා දුන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් දුන්නේමයැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කපුටු යෝනියෙහි උපත ලබා වැඩිවියට පත්ව, කපුටන් අසූ දහසකට නායක වූ ‘සුපත්ත’ නම් කපුටු රජ වූහ. ඔහුගේ අග මෙහෙසිය ‘සුඵස්සා’ නම් කපුටියකි. සේනාපතියා ‘සුමුඛ’ නම් විය. හෙතෙම අසූ දහසක් කපුටන් පිරිවරාගෙන බරණැස් නුවර ඇසුරු කොට වාසය කළේය. එක් දිනක් හෙතෙම සුඵස්සාව ද කැටුව ගොදුරු සොයමින් යන විට බරණැස් රජුගේ මුළුතැන්ගෙයි වහලය මතුපිටින් ගියේය. එකල රාජකීය අරක්කැමියා රජතුමා උදෙසා නොයෙක් මත්ස්ය මාංශ විකෘති (ව්යඤ්ජන) පිරිවරා ගත් රාජ භෝජනය සකස් කොට, (එහි උණුසුම යෑම පිණිස) භාජන මඳක් විවෘත කොට තබා බලා සිටියේය. සුඵස්සා ඒ මත්ස්ය මාංශ සුවඳ ආඝ්රාණය කොට රාජ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමතිව, එදින කිසිවක් නොකියා සිට පසුදින “සොඳුරිය, එනු මැනව. ගොදුරු සෙවීමට යමු” යැයි කී කල්හි, “ඔබ වහන්සේ යන්න. මට එක් දොළදුකක් (ගැබ් පෙරදොළක්) ඇතැ”යි කීවාය. “කිනම් දොළදුකක්දැ?”යි ඇසූ විට, “බරණැස් රජුගේ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමැත්තෙමි. යම් හෙයකින් මට එය ලබා ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් ජීවිතය අත්හරින්නෙමි, දේවයන් වහන්ස” යැයි කීවාය. බෝධිසත්වයෝ කල්පනා කරමින් හුන්හ. එවිට සුමුඛ සේනාපතියා අවුත් “මහරජතුමනි, කුමක් හෙයින් නොසතුටු සිතින් සිටින්නේදැ?”යි විමසීය. කපුටු රජ ඒ කාරණය කීවේය. සේනාපතියා “මහරජතුමනි, ඒ ගැන නොසිතන්නැ”යි ඒ දෙදෙනාම සනසා, “අද ඔබ වහන්සේලා මෙහිම රැඳී සිටිනු මැනවි. අපි බත් රැගෙන එන්නෙමු”යි පවසා පිටත් විය.
හෙතෙම කපුටන් රැස් කරවා ඒ කාරණය පවසා, “එව්, බත් රැගෙන එමු” යැයි කපුටන් සමග බරණැස් නුවරට පිවිසියේය. මුළුතැන්ගෙට නුදුරින් කපුටන් කණ්ඩායම් වශයෙන් බෙදා ඒ ඒ තැන ආරක්ෂාවට තබා, තෙමේ කපුටු යෝධයන් අට දෙනෙකු සමග රජුට බත් ගෙන යන වේලාව බලමින් මුළුතැන්ගෙයි වහලය මත හිඳ ගත්තේය. හෙතෙම ඒ කපුටන්ට මෙසේ කීවේය: “රජුට බත් ගෙන යන අතරතුර මම ඒ භාජන බිම හෙළන්නෙමි. භාජන බිම වැටුණු කල්හි මගේ ජීවිතය ගැන විශ්වාසයක් නැත (මම අසුවිය හැක). ඔබලා අතරින් සතර දෙනෙක් කට පුරා බත් ද, සතර දෙනෙක් මස් මාළු ද රැගෙන ගොස් සුපත්ත රජු සහ දේවිය අනුභව කරවව්. ‘සේනාපතියා කොහිදැ?’යි ඇසූ කල්හි ‘පසුව එන්නේ යැ’යි කියව්.” ඉක්බිති අරක්කැමියා නොයෙක් රාජ භෝජනයන් සකසා කදක තබාගෙන රාජ මාලිගාවට පිටත් විය. ඔහු රජ මිදුලට ගිය කල්හි කපුටු සෙන්පතියා කපුටන්ට සංඥාවක් දී, තෙමේ ඉගිලී ගොස් බත් ගෙන යන්නාගේ පපුවෙහි වසා නියපොතු වලින් පහර දී, යකඩ හෙල්ලක් වැනි හොටින් ඔහුගේ නාසය අගට ඇණ, පියාපත් දෙකෙන් ඔහුගේ මුහුණ වසා ගත්තේය. රජතුමා සඳලුතලයෙහි සක්මන් කරමින් මහ කවුළුවෙන් බලා සිටින විට ඒ කපුටාගේ ක්රියාව දැක, බත් ගෙන යන්නාට හඬ ගසා “එම්බා බත් ගෙන යන්නා! භාජන විසි කර දමා ඔය කපුටාම අල්ලා ගනු” යැයි අණ කළේය. ඔහු භාජන විසි කර දමා කපුටා තදින් අල්ලා ගත්තේය. රජතුමා ඔහුට “මෙහාට එව” යැයි කීවේය.
ඒ මොහොතේම (සැඟව සිටි) කපුටෝ පැමිණ තමන්ට ප්රමාණවත් පරිදි අනුභව කොට, ඉතිරි කොටස කියන ලද ක්රමයටම රැගෙන ගියහ. ඉන්පසු සෙසු කපුටෝ පැමිණ ඉතිරිය කෑහ. අර කපුටන් අට දෙනා ගොස් දේවිය සහිත කපුටු රජුට ආහාර කැවූහ. සුඵස්සාවගේ දොළදුක සන්සිඳුණේය. බත් ගෙන ගිය තැනැත්තා කපුටා රජු වෙත ඉදිරිපත් කළේය. එවිට රජතුමා ඌ විචාළේය: “එම්බා කපුට, තෝ මා කෙරෙහි ලජ්ජා නොවූයෙහිද? බත් ගෙන යන්නාගේ නාසය තුවාල කළෙහිය. බත් භාජනද බින්දෙහිය. තමාගේ ජීවිතය ගැනද නොසිතුවෙහිය. කුමක් නිසා මෙබඳු ක්රියාවක් කළෙහිද?” කපුටා පිළිතුරු දෙමින්, “මහරජතුමනි, අපගේ රජතුමා බරණැස් නුවර ඇසුරු කොට වෙසෙයි. මම ඔහුගේ සේනාපතියා වෙමි. ‘සුඵස්සා’ නම් වූ ඔහුගේ භාර්යාව දොළදුක් උපන් බැවින් ඔබ වහන්සේගේ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමති වූවාය. අපගේ රජතුමා ඇගේ දොළදුක ගැන මට කීවේය. මම එහිදීම මගේ ජීවිතය පරිත්යාග කිරීමට අධිෂ්ඨාන කරගෙන ආවෙමි. දැන් මා විසින් ඇය වෙත භෝජනය යවන ලදී. මගේ මනදොළ මුදුන් පත්විය. මේ කාරණය නිසා මා විසින් මෙබඳු දෙයක් කරන ලදී” යැයි පවසමින් මේ ගාථා පැවසීය:
“මහරජතුමනි, බරණැස් නුවර වාසය කරන ‘සුපත්ත’ නම් වූ කපුටු රජෙක් ඇත. හෙතෙම අසූ දහසක් පමණ කපුටන් පිරිවරාගෙන වෙසෙයි.”
“ඔහුගේ භාර්යාව වූ ‘සුඵස්සා’ නම් කපුටිය දොළදුක් උපන් බැවින්, ඔබ රජතුමාගේ මුළුතැන්ගෙයි පිසූ, ඉතා අගනා අලුත් රාජ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි.”
“මම ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම පිට පැමිණි දූතයා වෙමි. මාගේ ස්වාමියාට ගෞරව සත්කාර කරනු වස් මෙහි පැමිණියෙමි. එසේ (ස්වාමියාගේ වුවමනාව ඉටු කිරීමේදී) මම (ඔබේ අරක්කැමියාගේ) නාසයෙහි තුවාලයක් සිදු කළෙමි.”
මෙහි බාරාණස්සං යනු බරණැස් නගරයෙහි ය. නිවාසිකො යනු නිරතුරුව වසන්නෙක් ය. පක්කං යනු නොයෙක් ආකාරයෙන් පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි (ඇතැමෙක් ‘සිද්ධං’ යනුවෙන් ද පාඩම් කරති). පච්චග්ඝං යනු උණුසුම් වූ, පිළුණු නොවූ හෙවත් අලුත් යන්නයි; නැතහොත් මෙහි මස් මාළු ව්යඤ්ජන අතරින් එක එකක් වටිනාකමින් ඉහළය යන අර්ථයෙන් ‘පච්චග්ඝං’ (මහාර්ඝ) නම් වේ. තෙසාහං පහිතො දූතො රඤ්ඤො චම්හි ඉධාගතො යනු, මම ඒ රජු සහ දේවිය යන දෙදෙනාගේම දූතයා වෙමි; ඔවුන්ගේ අණ පරිදි රජු විසින් එවන ලද්දේ වෙමි; ඒ නිසා මෙහි පැමිණියෙමි යන අර්ථයි. භත්තු අපචිතිං කුම්මි යනු, ඒ මම මෙසේ පැමිණ මාගේ ස්වාමියාට ගෞරව සත්කාර සිදු කරමි. නාසායමකරං වණං යනු, ‘මහරජතුමනි, මේ කාරණය නිසා ඔබ වහන්සේගේ ද, මාගේ ද ජීවිතය ගැන නොතකා, බත් භාජන බිම හෙළීම පිණිස බත් ගෙනෙන්නාගේ නාසය හොටෙන් ඇන තුවාල කළෙමි. මා විසින් මාගේ රජතුමාට පුද සත්කාර කරන ලදී. දැන් ඔබ වහන්සේ කැමති දඬුවමක් මට කළ මැනවැ’යි කීවේය.
රජතුමා කපුටාගේ වචන අසා, “අපි මනුෂ්යයන් වී සිටියදීත් මහත් සම්පත් ලබා දී අපට හිතවතුන් සාදා ගැනීමට අසමත් වෙමු. ගම් බිම් ආදිය දෙමින් ද අප වෙනුවෙන් දිවි පිදීමට ඉදිරිපත් වන කෙනෙකු නොලබමු. මොහු කපුටකු වී සිටියදීත් තමන්ගේ රජතුමා වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්යාග කරයි. මොහු අතිශයින් සත්පුරුෂයෙකි; මිහිරි හඬ ඇත්තෙකි; ධර්ම කථිකයෙකි” යයි ඔහුගේ ගුණ කෙරෙහි පැහැදී, කපුටු සෙන්පතියාට සේසත පූජා කළේය (රාජ්යය පාවා දුන්නේය). හෙතෙම තමන් ලැබූ ඒ සේසත නැවත රජුටම පුදා, බෝධිසත්වයන්ගේ ගුණ කීවේය. රජතුමා කපුටු රජු කැඳවා ධර්මය අසා, ඒ දෙදෙනාටම (කපුටු රජුට හා දේවියට) තමන්ගේ ආහාරයට සමාන වූ ආහාර දිනපතා සැපයීමට නියම කළේය. සෙසු කපුටන්ට දිනපතා සහල් අමුණක බත් පිසවා දුන්නේය. තමාත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සියලු සතුන්ට අභය දී පන්සිල් රැක්කේය. සුපත්ත කපුටු රජුගේ අවවාදය වසර හත්සියයක් පැවතියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජු වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. සුමුඛ සේනාපතියා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. සුඵස්සා වූයේ රාහුල මාතාවයි. සුපත්ත කපුටු රජු වූයේ මම්ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
දෙවැනි වූ සුපත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“ඵුට්ඨස්ස මෙ” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා පුරුෂයෙකු අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර එක් පුරුෂයෙක් පාණ්ඩු රෝගයෙන් (සෙංගමාලයෙන්) පීඩිතව සිටි අතර, වෛද්යවරුන් විසින් ද ඔහු ප්රතික්ෂේප කරන ලදී. ඔහුගේ අඹුදරුවෝ ද “කවරෙක් නම් මොහුට සාත්තු සප්පායම් කරන්නට සමත් වෙත් ද?” යැයි සිතූහ. ඔහුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් පහළ විය. “ඉදින් මම මේ රෝගයෙන් සුවපත් වෙම් ද, පැවිදි වන්නෙමි” යනුයි. ඔහු කීප දිනකින් ම කිසියම් යෝග්ය ආහාරයක් ලැබ නිරෝගී වී, ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේ ය. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබ නොබෝ දිනකින් ම රහත් බවට පැමිණියේ ය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභා මණ්ඩපයෙහි කථාවක් මතු කළහ. “ඇවැත්නි, අසවල් පාණ්ඩු රෝගියා ‘මේ රෝගයෙන් සුවපත් වූ පසු පැවිදි වන්නෙමි’යි සිතා, පැවිදි වී රහත් බවට ද පැමිණියේ ය” යනුවෙනි. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ දැන් මෙහි රැස්ව සිටියහු ද?” යි විචාරා, “මෙ නම් කථාවෙන්” යැයි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, මොහු පමණක් නොව පෙර නුවණැත්තෝ ද මෙසේ පැවසා, රෝගයෙන් සුවපත් ව පැවිදි වී තම අභිවෘද්ධිය සලසා ගත්හ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ බමුණු කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පැමිණ පවුල් ජීවිතයක් ගත කරමින් වසන අතරතුර පාණ්ඩු රෝගියෙක් වූහ. වෛද්යවරු ද ඔහු සුවපත් කිරීමට නොහැකි බව කීහ. අඹුදරුවෝ ද (ඔහු ගැන) කලකිරීමට පත් වූහ. ඔහු “මේ රෝගයෙන් සුවපත් වුවහොත් පැවිදි වන්නෙමි”යි සිතා, පසුව යෝග්ය වූ කිසියම් දෙයක් (බෙහෙතක් හෝ ආහාරයක්) ලැබ සුවපත් වී, හිමවතට පිවිස ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඔහු අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ධ්යාන සුවයෙන් වාසය කරමින්, “මෙතෙක් කාලයකට මෙබඳු සුවයක් නොලද්දෙමි”යි ප්රීති වාක්ය පවසමින් මේ ගාථාවන් දේශනා කළේ ය:
“එක්තරා ව්යාධියකින් ස්පර්ශ කරන ලදුව (පීඩා විඳි), රෝගය හේතුවෙන් දැඩි සේ දුකට පත් වූ, පෙළෙන ලද්දා වූ මාගේ මේ ශරීරය, අව්වෙහි දමන ලද මලක් මෙන් වහා වියළී යයි.”
“පිළිකුල් කටයුතු වූ දෙය මනාප දෙයක් ලෙස සැලකෙන, අපවිත්ර වූ දෙය පවිත්ර යැයි සම්මත වූ, නානා ප්රකාර කුණපයන්ගෙන් පිරුණු මේ ශරීරය, (නුවණින්) නොදකින තැනැත්තාට ප්රිය ස්වරූපයෙන් වැටහෙයි.”
“නිතර රෝගී වන, පිළිකුල් සහගත, අපවිත්ර වූ, ලෙඩ වන ස්වභාවය ඇති මේ කුණු කයට නින්දා වේවා! යම් කයක් කෙරෙහි මුළා වූ සත්ත්වයෝ (ඒ ගැන) අතිශයින් ඇලී ගැලී, සුගතියෙහි ඉපදීමට ඇති මාර්ගය පිරිහෙළා ගනිති.”
යනුවෙන් මේ ගාථාවන් පැවසූහ.
එක්තරා රෝගයකින් දැඩි පීඩාවට පත් වූ නිසා ම, දුකට පත් වූ ද, පෙළෙන ලද්දා වූ ද මාගේ ශරීරය, අව්ව වැටී ඇති වැල්ලෙහි දමන ලද මලක් මෙන් වහා මැලවී යයි.
මනාප නොවූ (එහෙත් මෝඩයන් විසින්) මනාප යැයි සැලකෙන, අපවිත්ර වූ (එහෙත්) පවිත්ර යැයි සම්මත වූ, කේශාදී නොයෙක් කුණපයෙන් පිරුණු මේ ශරීරය නුවණින් නොදක්නා හට මනාප දෙයක් ලෙස වැටහෙන්නේ ය.
(රාගාදී කෙලෙස් නිසා) මේ ශරීරයෙහි අතිශයින් මුළා වූ සත්ත්වයෝ සුගතියෙහි ඉපදීමට ඇති මාර්ගය නැති කර ගනිති. එසේ වූ, නිතර ගිලන් වූ, පිළිකුල් කළ යුතු වූ, අපවිත්ර වූ, ව්යාධි ස්වභාවය ඇති මේ කුණු කයට නින්දා වේවා!
එහි අඤ්ඤතරෙන යනු අනූඅටක් රෝගයන් අතුරෙන් පණ්ඩුරෝගය (සෙංගමාලය) නමැති එක් ව්යාධියකිනි. රොගෙන යනු රිදෙන ස්වභාවයෙන් යුත් නිසා මෙසේ ලබන ලද නමිනි. රුප්පතො යනු (රෝගයෙන්) ගැටෙන බැවින් හෙවත් පෙළෙන බැවිනි. පංසුනි ආතපෙ කතං යනු වාතයෙන් හා අව්වෙන් රත් වූ වැල්ලෙහි තබන ලද සියුමැලි මලක් වියළී යන්නා සේ වියළී යන්නේ ය යන අර්ථයි.
අජඤ්ඤං ජඤ්ඤසඞ්ඛාතං යනු පිළිකුල් වූයේ, අමනාප වූයේ ම (එහෙත්) බාලයන්ගේ මනාපයට ලක් වූ බවයි. නානාකුණපපරිපූරං යනු කෙස් ආදී දෙතිස් කුණපයන්ගෙන් පිරුණා වූ බවයි. ජඤ්ඤරූපං අපස්සතො යනු නුවණින් නොබලන්නා වූ අන්ධබාල පෘථග්ජන පුද්ගලයාට (මේ කුණු කය) මනාප වූ, යහපත් වූ ස්වරූප ඇති, පරිභෝගයට සුදුසු ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූවක් ලෙස වැටහෙයි. “ඇසෙන් කබ හලයි” (අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො) ආදී වශයෙන් ප්රකාශ කරන ලද මේ ශරීරයේ අසුභ ස්වභාවය බාලයන්ට (මෝඩයන්ට) නොවැටහෙයි.
ආතුරං යනු නිරන්තරයෙන් ගිලන් වූ බවයි. අධිමුච්ඡිතා යනු කෙලෙස් මුළාවෙන් අතිශයින් මුසපත් වූ බවයි. පජා යනු අන්ධබාල පෘථග්ජන ජනයායි. හාපෙන්ති මග්ගං සුගතූපපත්තියා යනු මේ කුණු ශරීරයෙහි ඇලී ගැලී සිටියවුන් බවට පත්ව, අපාය මාර්ගය පුරවමින්, දෙව්මිනිස් වශයෙන් ප්රභේද ඇති සුගතියෙහි ඉපදීමේ මාර්ගය පිරිහෙළා ගනිති (නැති කර ගනිති).
මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ නොයෙක් ආකාරයෙන් අපිරිසිදු බව ද, නිතර රෝගාබාධවලට ගොදුරු වන බව ද පරීක්ෂා කරමින් කයෙහි කලකිරී, දිවි ඇති තෙක් සතර බ්රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්රහ්මලෝකයෙහි උපන් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. (චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව) අවසානයෙහි බොහෝ දෙනා සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵලවලට පැමිණියාහු ය. “එකල තාපසයා වූයේ මම ම යැ”යි වදාළ සේක.
කායනිබ්බින්ද ජාතක වර්ණනාව තුන්වැන්නයි.
“කොයං බින්දුස්සරො වග්ගු” යන මේ ගාථාව ශාස්තෲන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි දේවදත්ත සහ කෝකාලික තෙරුන් අරබයා දේශනා කළ සේක. එකල්හි දේවදත්ත තෙරුන්ට ලාභ සත්කාර පිරිහුණු විට, කෝකාලික තෙර නිවෙස්වලට ගොස්, “දේවදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා සම්මත පරම්පරාවේ ඔක්කාක රාජ වංශයේ උපන්, නොබිඳුණු ක්ෂත්රිය වංශයේ වැඩුණු කෙනෙකි. ත්රිපිටකධාරීය, ධ්යානලාභීය, මධුර කථා ඇති ධර්ම කථිකයෙකි. ඒ නිසා උන්වහන්සේට දන් දෙන්න, උපකාර කරන්න” යැයි දේවදත්ත තෙරුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරයි. දේවදත්ත තෙර ද, “කෝකාලික තෙරුන් උසස් බ්රාහ්මණ කුලයෙන් නික්ම පැවිදි වූ, බහුශ්රැත ධර්ම කථිකයෙකි. කෝකාලික තෙරුන්ට දන් දෙන්න, උපකාර කරන්න” යැයි කෝකාලිකගේ ගුණ වර්ණනා කරයි. මෙසේ ඔවුහු ඔවුනොවුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් කුල ගෙවල වළඳමින් හැසිරෙති. ඉක්බිති එක් දිනක් ධර්ම සභාවෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, දේවදත්ත හා කෝකාලික දෙනම ඔවුනොවුන්ගේ නැති ගුණ කියමින් වළඳමින් හැසිරෙති” යැයි කථාවක් මතු කළහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුතුව මෙහි සිටියාහුදැ”යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, ඔවුන් දැන් පමණක් නොව පෙරත් ඔවුනොවුන්ගේ නැති ගුණ කියා වළඳමින් හැසිරුණාහ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක්තරා දඹ වනයක රුක් දෙවියෙක් වී උපන්හ. එහි එක් කපුටෙක් දඹ අත්තක හිඳගෙන දඹ ගෙඩි කමින් සිටියේය. එකල එක් හිවලෙක් එහි පැමිණ උඩ බලන විට කපුටා දැක, “මම මොහුගේ නැති ගුණ වර්ණනා කර දඹ ගෙඩි කන්නෙමි නම් මැනවැ”යි සිතා ඌව වර්ණනා කරමින් මේ ගාථාව කීය.
“බිංදුවක් මෙන් වටකුරු ස්වර ඇති, මිහිරි නාද ඇති, හඬන්නවුන් අතරින් උතුම් වූ, දඹ අත්තෙහි නොසෙල්වී සිටින, මොණර පැටවෙකු මෙන් කූජනය කරන්නා වූ මේ කවරෙක්ද?”
යනුවෙන් මේ ගාථාව කීය.
බින්දුවක් මෙන් වටකුරු වූ ස්වර ඇති, මිහිරි නාද ඇති, හඬන්නවුන් අතුරෙන් උතුම් වූ, ජම්බු අත්තක සිට මොණර පැටියෙකු සේ නාද කරන තැනැත්තා කවරෙක්ද?
එහි බින්දුස්සරො යනු බින්දුවක් මෙන් අවිසිරුණු, එකට පිඬු වූ ස්වරයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයි. වග්ගු යනු මිහිරි ශබ්ද ඇති බවයි. අච්චුතො යනු ඉවත් නොවූයේ හෙවත් මනාව හිඳගත් තැනැත්තායි. මොරච්ඡාපොව කූජති යනු තරුණ මොණරකු සේ මනරම් හඬින් “මේ කෑගසන්නේ කවරෙක්දැ”යි කියයි.
ඉක්බිති කපුටා ඔහුට පෙරළා ප්රශංසා කරමින් දෙවන ගාථාව කීය.
“කුල පුත්රයෙකුම දනී කුල පුත්රයෙකුට ප්රශංසා කිරීමට. ව්යාඝ්ර පැටවෙකුගේ වැනි සිරුරේ පැහැයක් ඇති මිතුර, අනුභව කරන්න. මම ඔබට දෙමි.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීය.
කුල පුත්රයන්ට ප්රශංසා කිරීමට දන්නේ කුල පුත්රයෙක්ම පමණි. ව්යාඝ්ර පැටවෙකුට සමාන පැහැයෙන් යුත් මිතුර, දඹ අනුභව කරන්න. මම ඔබට දෙමි.
එහි ව්යග්ඝච්ඡාපසරීරවණ්ණො යනු “නුඹ මට පෙනෙන්නේ ව්යාඝ්ර පැටවෙකුට සමාන පැහැයෙන් යුක්ත වූවෙක් ලෙසය. එබැවින් හිතවත, නුඹ ව්යාඝ්ර පැටවෙකුට සමාන පැහැයෙන් යුක්ත කෙනෙකැ”යි කියමි. භුඤ්ජ සම්ම දදාමි තෙ යනු “යහළුව, කැමති තාක් ඉදුණු දඹ ගෙඩි කන්න, මම නුඹට දෙමි” යන්නයි.
මෙසේ පවසා දඹ අත්ත සොලවා ගෙඩි බිම හෙළුවේය. ඉක්බිති ඒ දඹ ගසෙහි වාසය කරන දේවතාවා, ඒ දෙදෙනාම ඔවුනොවුන්ගේ නැති ගුණ වර්ණනා කරමින් දඹ කනු දැක, තුන්වන ගාථාව කීය.
“බොරු කියන්නා වූ, එක්ව සමාගම වූ, වමනය කන්නා වූ ද (කපුටා), මළකුණු කන්නා වූ ද (හිවලා), ඔවුනොවුන්ට ප්රශංසා කරගන්නා බව බොහෝ කලකින් මම දකිමි.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව කීය.
බොරු කියන, හමුවූ කල්හි ඔවුනොවුන්ට ප්රශංසා කරගන්නා වූ, වමනය කන කපුටා ද, මළකුණු කන හිවලා ද මම බොහෝ කලකින් දකිමි.
එහි වන්තාදං යනු අනුන් වමනය කළ බත් ආදිය කන කපුටාය. කුණපාදඤ්ච යනු මළසිරුරු කන්නා වූ හිවලාය. දේවතාවා මේ ගාථාව කියා භයානක රූපයක් මවා පෙන්වා ඔවුන් එතැනින් පලවා හැරියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල හිවලා වූයේ දේවදත්තය. කපුටා වූයේ කෝකාලිකය. රුක් දෙවියා වූයේ මම ම වෙමි.”
හතරවන ජම්බුඛාදක ජාතක වර්ණනාවයි.
“උසභස්සෙව තෙ ඛන්ධො” යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ, ඒ දෙනම (කෝකාලික හා දේවදත්ත) අරභයා වදාළ සේක. වර්තමාන කථාව පෙර පරිදිමය.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝසතාණන් වහන්සේ එක් ගම් සීමාවක එරඬු ගසක වෘක්ෂ දේවතාවෙක් වී උපන්හ. එකල මිනිස්සු එක් ගමක මළා වූ මහලු ගවයෙකු ඇදගෙන ගොස් ගම් දොරකඩ එරඬු වනයෙහි දැමූහ. එක් හිවලෙක් පැමිණ ඌගේ මස් කෑවේය. එක් කපුටෙක් ද එහි අවුත් එරඬු ගසෙහි සැඟවී හිවලා දැක, “මම මොහුගේ නැති ගුණ වර්ණනා කොට මස් කන්නෙම් නම් යෙහෙකැ”යි සිතා පළමු ගාථාව කීවේය.
“නුඹේ කඳ වෘෂභ රාජයෙකුගේ වැනිය. විජෘම්භණය (ඇඟ කිළිපොලා ගැසීම) සිංහයෙකුගේ වැනිය. මෘගරාජය, ඔබට නමස්කාර වේවා! අපටත් යමක් ලැබෙනවා නම් මැනවි.”
එහි නමො ත්යත්ථු යනු ‘නමො තෙ අත්ථු’ (ඔබට නමස්කාර වේවා) යන්නයි.
එය අසා හිවලා දෙවන ගාථාව කීවේය.
“කුල පුත්රයන් පසසන්නට දන්නේ කුල පුත්රයෙක්ම පමණි. මොණරකුගේ වැනි බෙල්ලක් ඇති කවුඩාණෙනි, මෙහි එන්න (මස් කන්න).”
එහි ඉතො පරියාහි යනු එරඬු ගසෙන් බැස මා සිටින මෙම ස්ථානයට පැමිණ මස් කව, යයි කීමකි.
ඔවුන්ගේ ඒ ක්රියාව දැක රුක් දේවතාවා තුන්වන ගාථාව කීවේය.
“මෘගයන් අතරින් හිවලා අධමයෙකි. පක්ෂීන් අතරින් කවුඩා අධමයෙකි. වෘක්ෂයන් අතරින් එරඬු ගස ද අධමය. මේ අධමයෝ තිදෙනා මෙතැන එකට හමු වූහ.”
එහි අන්තො යනු හීන වූ හෙවත් පහත් (ලාමක) වූ යන්නයි.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල හිවලා නම් දේවදත්තය. කපුටා නම් කෝකාලිකය. රුක් දෙවියා නම් මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ අන්ත ජාතක වර්ණනාවයි.
“කො නායං” (මේ කවරෙක්ද) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ උපනන්ද තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. උන්වහන්සේ බොහෝ දේ පරිභෝජනය කරන, මහත් තෘෂ්ණා ඇත්තෙක් වූහ. කරත්ත පුරවා ප්රත්යය ලැබුණද උන්වහන්සේව සතුටු කළ නොහැකි විය. වස් එළඹෙන කාලයේදී විහාර දෙක තුනක වස් සමාදන් වී, නවාතැන් අයිති කරගැනීම පිණිස එක් තැනක පාවහන් තබයි; එක් තැනක සැරයටිය තබයි; එක් තැනක පැන් කෙණ්ඩිය තබයි; එක් තැනක තමන්ම වාසය කරයි. ජනපද විහාරවලට ගොස් වටිනා පිරිකර ඇති භික්ෂූන් දැක, (අල්පේච්ඡතාව අගය කෙරෙන) අරියවංස කථාව දේශනා කොට, උන්වහන්සේලා ලවා පාංශුකූල සිවුරු ගන්වා, උන්වහන්සේලා සතු සිවුරු තමන් ලබා ගනියි. මැටි පාත්රා ගන්නට සලස්වා, මනාප වූ පාත්රා සහ තැලි ලබා ගෙන, කරත්තයක් පුරවාගෙන ජේතවනාරාමයට එයි. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූන් ධර්ම සභා මණ්ඩපයේදී කථාවක් ඇති කළහ: “ඇවැත්නි, ශාක්ය පුත්ර වූ උපනන්ද තෙම බොහෝ දේ පරිභෝජනය කරන්නෙකි, මහත් ආශා ඇත්තෙකි. අනුන්ට ප්රතිපත්ති ගැන දේශනා කර, ශ්රමණ පිරිකරවලින් කරත්තයක් පුරවාගෙන එන්නේය” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කර, “මහණෙනි, මා එන්නට පෙර කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියේද?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනැ” යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, අනුන්ට අරියවංස කථාව දේශනා කරන උපනන්ද විසින් කරන ලද්ද අයුතුය. පළමුව තමාම අල්පේච්ඡ වී (සුළු දෙයින් සතුටු වී), පසුව අනුන්ට අරියවංස ප්රතිපදාව ගැන කීම සුදුසුය” යි වදාළ සේක.
“අත්තානමෙව පඨමං, පතිරූපෙ නිවෙසයෙ;
අථඤ්ඤමනුසාසෙය්ය, න කිලිස්සෙය්ය පණ්ඩිතො”
“නුවණැති තැනැත්තා පළමුව තමා සුදුසු ගුණයෙහි පිහිටා සිටිය යුතුය. අනුන්ට අනුශාසනා කළ යුත්තේ ඉන් පසුවය. එවිට ඔහු (ලෝකයාගේ ගැරහුමෙන්) නොකෙලෙසෙන්නේය.”
බුදුරජාණන් වහන්සේ ධම්මපදයේ එන මේ ගාථාව දේශනා කොට, උපනන්ද හිමියන්ට දෝෂාරෝපණය කර, “මහණෙනි, උපනන්ද මහත් ආශා ඇත්තේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ඔහු මහා සාගරයේ දිය රැකගත යුතු යැයි සිතුවේය” යි වදාරා, අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මුහුදු දේවතාවෙක් වී උපන්හ. එකල එක් දියකාවෙක් (සමුද්ර කාක) මුහුද මතුපිට සැරිසරමින්, “මුහුදේ දිය පමණ දැන බොව්, රැකගෙන බොව්” යැයි කියමින් මත්ස්ය සමූහයා සහ පක්ෂි සමූහයා වළක්වමින් හැසිරෙයි. එය දැක මුහුදු දේවතාවා පළමු වන ගාථාව වදාළේය:
“කො නායං ලොණතොයස්මිං, සමන්තා පරිධාවති;
මච්ඡෙ මකරෙ ච වාරෙති, ඌමීසු ච විහඤ්ඤතී”
“ලුණු රසැති දියෙහි හාත්පස දුවන්නේ කවරෙක්ද? මසුන් සහ මෝරුන් වළක්වමින් රළ පහරේ වෙහෙසෙන්නේ කවරෙක්ද?”
එහි කො නායං යනු ‘මේ කවරෙක්ද’ යන අර්ථයි.
එය අසා මුහුදු කපුටා දෙවන ගාථාව කීවේය:
“අනන්තපායී සකුණො, අතිත්තොති දිසාසුතො;
සමුද්දං පාතුමිච්ඡාමි, සාගරං සරිතංපතිං”
“ගංගාවන්ට ස්වාමී වූ මුහුද බොන්නට කැමැත්තෙමි. එහෙයින් මම ‘අනන්තපායී’ (කෙළවරක් නැතිව බොන) පක්ෂියා වෙමි. පිරවිය නොහැකි ආසාවෙන් යුත් හෙයින් ‘අතෘප්ත’ යැයි දස දිශාවෙහි ප්රසිද්ධ වෙමි.”
එහි අර්ථය මෙසේය: මම අනන්ත වූ සාගරය පානය කිරීමට කැමැත්තෙමි. එහෙයින් අනන්තපායී නම් සකුණො (පක්ෂියා) වෙමි. මහත් වූද, පිරවිය නොහැකි වූද තණ්හාවෙන් යුක්ත බැවින් අතිත්තො (අතෘප්තිමත් කෙනෙකැ) යි මම දිශාවන්හි සුතො (විශ්රැත වූ/ප්රසිද්ධ වූ) අයෙක් වෙමි. ඒ මම, සුන්දර වූ රත්නයන්ට ආකරයක් (උල්පතක්) බැවින් ‘සාගර’ නම් වූද, ගංගාවන්ට ස්වාමී හෙවත් හිමියා වූ බැවින් සරිතංපතිං නම් වූද, මේ සකල මුහුදම පානය කිරීමට කැමැත්තෙමි.
එය අසා සමුද්ර දේවතාවා තුන්වන ගාථාව වදාළේය:
“සො අයං හායති චෙව, පූරතෙ ච මහොදධි;
නාස්ස නායති පීතන්තො, අපෙය්යො කිර සාගරො”
“මේ මහා සාගරය (දිය බස්නා වේලාවෙහි) අඩු වෙයි; (දිය වැඩෙන වේලාවෙහි) පිරෙයි. මෙය පානය කිරීමෙන් අඩු වූ බවක් නොපෙනේ. එහෙයින් සැබවින්ම මේ සාගරය පානය කර අවසන් කළ නොහැකිය (අපෙය්ය).”
එහි සො අයං හායති චෙව යනු, ජලය බැස යන වේලාවෙහි (බාදියට) අඩු වෙයි; නික්මෙන වේලාවෙහි (වඩදියට) පිරෙයි. නාස්ස නායති යනු, ඉදින් මුළු ලෝකයාම එක්වී මේ මහා මුහුදේ ජලය පානය කළත්, ‘මෙයින් මෙපමණ ජලයක් බීවේය’ යි අඩුවූ සීමාවක් නොපෙනේ. අපෙය්යො කිර යනු, සැබවින්ම මේ සාගරය කිසිවෙකුටත් ජලය බී අවසන් කළ නොහැක.
මෙසේ පවසා, ඒ දේවතාවා භයානක රූපයක් මවා පෙන්වා මුහුදු කපුටා පලවා හැරියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල මුහුදු කපුටා වූයේ උපනන්ද ය. සමුද්ර දේවතාවා වූයේ මම ම ය.”
හයවන සමුද්ද ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
‘උච්චෙ සකුණ ඩෙමානා’ යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන මෙම ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, පැරණි බිරිඳකගේ පෙළඹවීමක් නිසා (සසුන ගැන කලකිරුණු) භික්ෂුවක් අරබයා වදාරන ලද්දකි. මෙහි වර්තමාන කතා වස්තුව පුප්ඵරත්ත ජාතකයෙහි (ජා· 1.1.147) සඳහන් කර ඇත. අතීත කතා වස්තුව ඉන්ද්රිය ජාතකයෙහි (ජා· 1.8.60 ආදිය) මතු සඳහන් වනු ඇත. එකල ඒ පුරුෂයාව පණපිටින් උල තබන ලදී. එහි සිටි හෙතෙම අහසින් යන කපුටෙකු දැක, ඒ මොහොතේ තමා විඳින දරුණු වේදනාව පවා නොසලකා, තම ප්රිය බිරිඳ වෙත හසුනක් යැවීම පිණිස කපුටා අමතමින් මෙම ගාථාවන් පැවසීය.
“එම්බා පියාපත් යානයක් කොට ඇති, අහසෙහි ඉහළින් පියාසර කරන ලිහිණිය! කෙසෙල් කඳක් වැනි (සිනිඳු) කලවා ඇති මාගේ බිරිඳ වෙත ගොස් මා උල තබා ඇති බව පවසන්න. ඇය බොහෝ කලක සිට මා ගැන බලාපොරොත්තු දල්වාගෙන සිටියි.”
“කඩුවක් සහ හෙල්ලයක් වැනි වූ උලක් මත මා සිටින බව ඇය නොදනී. (මා ප්රමාද යැයි සිතා) සැඩ පරුෂ වූ ඇය මා කෙරෙහි කෝප වනු ඇත. ඇයගේ ඒ කෝපය මා දවයි; මේ උල (මා එතරම්) නොදවයි.”
“මාගේ කොට්ටය අසල තබා ඇති නිල් මානෙල් මලක් වැනි වූ සන්නාහය ද, රන් පසකින් කළ මුද්ද ද, මෘදු වූ කාසී සළු ද යන මේවා ගෙන, ධනයට කැමති මාගේ ප්රිය බිරිඳ (ඒවායින්) සතුටු වේවා!”
යනුවෙන් හෙතෙම මෙම ගාථාවන් පැවසීය.
එහි ඩෙමාන යනු ‘යන’ හෙවත් ‘හැසිරෙන’ යන්නයි. පත්තයාන යනුවෙන් අමතන්නේ කපුටාටමය; විහඞ්ගම යනු ද එසේමය. ඌ පියාපත් නමැති යානාවෙන් යන බැවින් ‘පත්තයාන’ නම් ද, අහසෙහි ගමන් කරන බැවින් ‘විහංගම’ නම් ද වේ. වජ්ජාසි යනු ‘කියන්නෙහි ය’ හෝ ‘පවසන්න’ යන්නයි. වාමූරුං යනු කෙසෙල් කඳක් බඳු (සිනිඳු, පැහැපත්, උඩ සිට පහළට ක්රමයෙන් සිහින් වූ) කලවා ඇති බිරිඳට මා උල මත සිටින බව කියන්න යන්නයි. චිරං ඛො සා කරිස්සති යනු ඇය මෙම සිදුවීම නොදන්නා බැවින් මාගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන් බොහෝ කල් ගත කරනු ඇත යන්නයි; එනම් “මාගේ ප්රියයා පිටත්ව ගොස් බොහෝ කල් ගත වී ඇතත් තවම නොපැමිණියේය” යැයි ඇය සිතනු ඇත යන්නයි.
අසිං සත්තිඤ්ච (කඩුවත් හෙල්ලයත්) යනු කඩුවට හා හෙල්ලයට සමාන බැවින් (මෙහිදී) උල සඳහාම යෙදූ වදනකි. එය වනාහි ඔහු බිය ගැන්වීම සඳහා අටවා තබන ලද්දකි. චණ්ඩී යනු කිපෙනසුලු තැනැත්තියයි. කාහති කොධං යනු “ඉතා පමා වෙයි” යැයි සිතා ඇය මා කෙරෙහි ක්රෝධ කරනු ඇත යන්නයි. තං මෙ තපති යනු ඇගේ ඒ කිපීම මා දවයි (මට තැවීමක් ඇති කරයි) යන්නයි. නො ඉදං යනු මෙහි ඇති මේ උල මා නොදවයි (එතරම් දුකක් නොදෙයි) යන අදහසයි.
එස උප්පලසන්නාහො යනාදියෙන් තමාගේ ගෙදර කොට්ටය අසල තබන ලද තමා සතු භාණ්ඩ ගැන කියයි. එහි උප්පලසන්නාහො යනු උපුලක් (මානෙල් මලක්) වැනි වූ සන්නාහයයි; නිල් මානෙල් මලකට සමාන පැහැය හා හැඩය ඇති සන්නාහයක් ලෙස සකස් කළ ආයුධයකි යන්න අර්ථයි. නික්ඛං යනු රන් පසකින් කළ ඇඟිලි මුද්දයි. කාසිකඤ්ච මුදුං වත්ථං යනු ඉතා මෘදු වූ කසී සළු යුගලක් ගැන සඳහන් කිරීමකි. ඔහු විසින් එපමණ දේ කොට්ටය අසල තබා තිබුණි. තප්පෙතු ධනිකා පියා යනු ධනයට කැමති මාගේ ප්රිය බිරිඳ මේ සියල්ල ගෙන, මෙම ධනයෙන් තෘප්තිමත් වේවා! සතුටු වේවා! යන්නයි.
ඔහු මෙසේ වැළපෙමින්ම කලුරිය කොට නරකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යයන් ප්රකාශ කොට ජාතක කතාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේදී (කලකිරී සිටි) භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල භාර්යාව වූයේ දැන් මේ (පැරණි) භාර්යාවමය. ඒ සිදුවීම දුටු දිව්ය පුත්රයා වූයේ මම ය”යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක.
සත්වන කාමවිලාප ජාතක වර්ණනාවයි.
“උදුම්බරා චිමෙ පක්කා” (මේ දිඹුල් ගෙඩි ඉදී ඇත) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයේ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් අරබයා වදාළ සේක. උන්වහන්සේ එක්තරා පිටිසර ගමක විහාරයක් කරවාගෙන වාසය කළහ. එය රමණීය විහාරයකි; ගල් තලාවක් මත පිහිටියේය; අතුගා පිරිසිදු කිරීමට ඇත්තේ ස්වල්ප ස්ථානයකි; ජල පහසුව ද ඇත; ගොදුරු ගම (දානය ලැබෙන ගම) ද නුදුරෙහිත් නොළඟෙහිත් පිහිටියේය; මනුෂ්යයෝ ද ඉතා ආදරයෙන් දන් පිරිනමති.
ඉක්බිති එක් භික්ෂුවක් චාරිකාවේ හැසිරෙමින් ඒ විහාරයට පැමිණියේය. නේවාසික තෙරණුවෝ උන්වහන්සේට ආගන්තුක වත් දක්වා, පසුදින උන්වහන්සේව ද කැඳවාගෙන ගමට පිඬු සිඟා වැඩියහ. මනුෂ්යයෝ ප්රණීත ලෙස දානය පූජා කොට ඊළඟ දිනටත් ආරාධනා කළහ. ආගන්තුක භික්ෂුව දින කිහිපයක් එහි වැළඳූ අතර, “යම් උපායකින් මේ භික්ෂුව රවටා, එලවා දමා මේ විහාරය අත්පත් කර ගනිමි” යි සිතුවේය.
ඉක්බිති නේවාසික තෙරණුවන් තමන්ට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණි කල්හි, “ඇවැත්නි, ඔබ බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට නොගියේදැ?”යි ඇසුවේය.
“ස්වාමීනි, මේ විහාරය බලා කියා ගැනීමට කෙනෙකු නැත. එබැවින් මම පෙර නොගියෙමි”යි කීය.
“ඔබ බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කොට එන තෙක් මම විහාරය බලාගන්නෙමි”යි ආගන්තුකයා කීය.
“යහපත ස්වාමීනි”යි පිළිගත් නේවාසික තෙරණුවෝ, “මම එනතුරු මේ තෙරණුවන් පිළිබඳව පමා නොවන්න (හොඳින් සලකන්න)” යැයි මිනිසුන්ට පවසා පිටත්ව ගියේය.
එතැන් පටන් ආගන්තුක භික්ෂුව “ඒ නේවාසික භික්ෂුවගේ මේ මේ දොස් ඇතැ”යි කියමින් ඒ මිනිසුන්ව බිඳවීය. නේවාසික භික්ෂුව ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ පුදාගෙන නැවත පැමිණි විට, ආගන්තුකයා උන්වහන්සේට සෙනසුන ලබා නොදුන්නේය. උන්වහන්සේ (වෙනත්) එක් ස්ථානයක රැඳී සිට පසුදින පිඬු සිඟා ගමට වැඩියහ. මිනිස්සු උන්වහන්සේ හා සතුටු සාමීචි කතාවක් හෝ නොකළහ. උන්වහන්සේ (මිනිසුන් වෙනස් වීම ගැන) පසුතැවිල්ලට පත්ව නැවත ජේතවනයට ගොස් ඒ කාරණය භික්ෂූන්ට දැන්වූහ.
ඒ භික්ෂූහු දම්සභා මණ්ඩපයේදී කථාවක් ඇති කළහ: “ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුව අසවල් භික්ෂුව විහාරයෙන් එලවා දමා තමා එහි වාසය කරයි” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කර, “මහණෙනි, කවර නම් කථාවකින් යුක්තව සිටියෙහිදැ?”යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙනි”යි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ඔහු මේ භික්ෂුව වාසය කරන ස්ථානයෙන් එලවා දමන ලද්දේමය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ වනයෙහි රුක් දෙවියෙක්ව උපන්හ. එහි වැසි කාලයේ සත් සතියක් (සති හතක්) මුළුල්ලේ වැසි වැස්සේය. එකල එක්තරා රත් පැහැ මුහුණක් ඇති කුඩා රිලවෙක් නොතෙමෙන එක්තරා ගල් ගුහාවක වාසය කරමින්, එක් දිනක් ගුහා දොරටුවේ නොතෙමෙන ස්ථානයක සැපසේ වාඩි වී සිටියේය.
එහි කළු මුහුණක් ඇති ලොකු වඳුරෙක් වැස්සට තෙමී සීතලෙන් පීඩා විඳිමින් හැසිරෙන්නේ, එසේ සිටින රිලවා දැක, “උපායකින් මොහු පිටතට යවා මම මෙහි වාසය කරන්නෙමි”යි සිතුවේය. ඌ (ආහාර කා) කුස පිරී ගිය විලාසයක් දක්වමින් බඩ එල්ලාගෙන, රිලවා ඉදිරියේ සිට පළමු වන ගාථාව කීවේය:
“මේ දිඹුල් ගෙඩි ද, නුග සහ දිවුල් ගෙඩි ද ඉදී ඇත. මෙහි එන්න; පිටතට පැමිණ ඒවා අනුභව කරන්න. සාගින්නේ දුක් විඳ මිය යන්නේ කුමකට ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි කපිත්ථනා යනු පුලිල හෙවත් දිවුල් ගස් ය. එහි නික්ඛම යනු, “මේ දිඹුල් ආදිය ඵල බරින් නැමී ඇත. මම ද ඒවා කා සතුටු වී ආවෙමි. ඔබ ද ගොස් අනුභව කරන්න” යන්නයි.
ඒ කුඩා රිලවා ද ඌගේ වචනය අසා, එය විශ්වාස කොට, පලතුරු කනු කැමැත්තෙන් පිටතට පැමිණියේය. ඒ ඒ තැන ඇවිද බැලූ නමුත් කිසිවක් නොලැබී නැවත පැමිණ ඒ ගල් ගුහාව තුළටම වැදුණේය. (මහ වඳුරා) ඔහු එහි සිටිනු දැක, “නැවතත් මොහු රවටන්නෙමි”යි සිතා ඔහු ඉදිරියේ සිට දෙවන ගාථාව ද කීවේය:
“යමෙක් වැඩිහිටියන්ට ගරු සත්කාර කරයි ද, හෙතෙම අද මම රුක් ඵල අනුභව කොට සුවපත් වූවාක් මෙන් සුවපත් වෙයි.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි දුමපක්කානි මාසිතො යනු දිඹුල් ආදී ගස්වල ගෙඩි කා, ආහාරයෙන් තෘප්තියට හා සතුටට පැමිණ සිටීමයි.
එය අසා මහ වඳුරා තුන්වන ගාථාව ද කීවේය:
“වනයෙහි උපන් වඳුරෙක් වනයෙහි උපන් තවත් වඳුරෙකුට යම් වංචාවක් කරන්නේ ද, එය ළදරු වඳුරෙකු විශ්වාස කළ හැකි නමුත්, ජරාපත් වූ මහලු වඳුරෙකු කිසිවිටෙකත් විශ්වාස නොකරයි.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: වනයෙහි උපන් වඳුරෙක් වනයෙහි උපන් වඳුරෙකුට යම් වංචාවක් කරන්නේ ද, එය ඔබ වැනි ළදරු වඳුරෙකු විශ්වාස කරනු ඇත. නමුත් මා වැනි වයසට ගිය මහලු වඳුරෙක් එය කිසිසේත් විශ්වාස නොකරයි. සිය වරක් කීව ද ඔබ වැනියෙකුගේ බස් නොඅදහයි. මේ හිමවත් ප්රදේශයෙහි සියලු පලතුරු වැස්සට තෙමී කුණු වී වැටී ඇත. නැවත ඔබට මේ ස්ථානය අහිමිය. (එබැවින්) යව.
කුඩා රිලවා එතැනින්ම ඉවත්ව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කතාව සසඳා වදාළ සේක. “එකල කුඩා රිලවා වූයේ මේ නේවාසික භික්ෂුවයි; කළු මහ වඳුරා වූයේ ආගන්තුක භික්ෂුවයි; රුක් දෙවියා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
අටවන වූ උදුම්බර ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.
“පුරෙ තුවං” (පෙර ඔබ) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ පූර්වාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි කෙළිලොල් වූ භික්ෂූන් පිරිසක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂූහු බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රාසාදයෙහි ඉහළ මාලයේ වැඩවසද්දී ප්රාසාදයෙහි පහළ මාලයේ සිට තමන් ඇසූ දුටු දේවල් ආදිය ගැන කතා කරමින් ද, කලහ කරමින් හා බැන වදිමින් ද, විහිළු තහළු කරමින් ද කල් ගෙවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා මුගලන් තෙරුන් වහන්සේ අමතා, “මුගලන් එන්න, මේ භික්ෂූන් සංවේගයට පත් කරව (තැති ගන්වව)” යැයි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ අහසට පැන නැගී පාදයෙහි මහපට ඇඟිල්ලෙන් ප්රාසාදයෙහි මුදුන් කොතට පහර දී ජල මට්ටම දක්වා මුළු ප්රාසාදය ම සෙලවූ සේක. මරණ බියෙන් ත්රස්ත වූ ඒ භික්ෂූහු ඉන් නික්ම පිටතට වී සිටියහ. භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඒ කෙළිලොල් ස්වභාවය සෙසු භික්ෂූන් අතර ද ප්රකට විය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි දී, “ඇවැත්නි, ඇතැම් භික්ෂූහු සසරින් එතර කරවන මෙබඳු සසුනක පැවිදි වී කෙළිලොල් ව හැසිරෙති; ‘අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම’ වශයෙන් විදසුන් වැඩීමට කටයුතු නොකරති” යි කථාවක් මතු කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනට වැඩමවා, “මහණෙනි, ඔබ දැන් කවර නම් කථාවකින් යුක්ත ව සිටියාහු ද?” යි විමසා, “මේ නම් කථාවෙන්” යැයි පැවසූ විට, “මහණෙනි, මොවුන් දැන් පමණක් නොව පෙරත් කෙළිලොල් වූවෝ ම ය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝසතාණන් වහන්සේ එක් ගමක බ්රාහ්මණ කුලයක උපන් සේක. “කොමාරපුත්ත” (කෝමායු පුත්ර) යැයි උන්වහන්සේ ව හැඳින්වූහ. පසු කලෙක උන්වහන්සේ ගිහිගෙන් නික්ම ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි ව හිමාලය ප්රදේශයේ වාසය කළහ. එකල වෙනත් කෙළිලොල් තාපසවරු පිරිසක් හිමවත් පෙදෙසේ ආශ්රමයක් තනාගෙන විසුහ. කසිණ භාවනා මාත්රයක් හෝ ඔවුන්ට නොතිබිණි. වනයෙන් ලොකු කුඩා ඵලාඵල ගෙනවිත් අනුභව කොට සිනාසෙමින් නොයෙක් ආකාරයේ ක්රීඩාවන්ගෙන් කල් ගෙවූහ. ඔවුන් සමීපයෙහි එක් වඳුරෙක් ද සිටියේය. ඌ ද කෙළිලොල් වූයේ කට ඇද කිරීම් ආදී මුඛ විකාර පාමින් තාපසයන්ට නානාප්රකාර විහිළු සපයයි. තාපසවරු එහි බොහෝ කලක් වාසය කොට ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස මිනිස් වාසයට ගියහ. ඔවුන් ගිය තැන් පටන් බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ ස්ථානයට පැමිණ වාසය කළ සේක. වඳුරා කලින් තවුසන්ට මෙන් උන්වහන්සේට ද විහිළු දර්ශන පෑවේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ අසුරක් ගසා, “හික්මුණු පැවිද්දන් සමීපයේ වසන තැනැත්තෙකු විසින් ආචාරශීලී ව, කය ආදියෙන් මැනවින් සංවර ව, ධ්යානාදියෙහි යෙදුණු අයෙකු විය යුතු ය” යැයි ඌට අවවාද දුන් සේක. ඒ වඳුරා එතැන් පටන් සිල්වත් ව, යහපත් පැවතුම් ඇත්තෙක් විය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද ලුණු ඇඹුල් සොයා වෙනත් තැනකට වැඩම කළහ. ඉක්බිති ඒ තාපසවරු ලුණු ඇඹුල් සේවනය කොට නැවත ඒ ස්ථානයට පැමිණියහ. වඳුරා පෙර පරිදි ඔවුන්ට සෙල්ලම් නොදක්වයි. එවිට තාපසවරු, “ඇවැත්නි, පෙර නුඹ අප ඉදිරියේ සෙල්ලම් කළෙහිය, දැන් එසේ නොකරන්නේ කුමන කරුණක් නිසා ද?” යි විමසමින් පළමු ගාථාව පැවසූහ:
“වඳුර, පෙර නුඹ කෙළිලොල් වූ අප හමුවෙහි මේ අසපුව තුළ මුවෙකු මෙන් පැන පැන ක්රීඩා කළෙහිය. දැන් ද ඒ වඳුරු විහිළු කරව. සිල්වතුන් වූ (යැයි සිතා සිටින) නුඹ ගැන අපට නම් පැහැදීමක් නැත.”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවාහුය.
එහි සීලවතං සකාසෙ යනු කෙළිලොල් වූ අප සමීපයේ ය; ඔක්කන්තිකං යනු මුවෙකු මෙන් පැන පැන සෙල්ලම් කිරීම ය; කරොහරෙ යනු ‘කරව’ යන්නයි, එහි ‘අරේ’ යනු ආමන්ත්රණයයි; මක්කටියානි යනු මුඛ විකාර ආදී වඳුරු සෙල්ලම් ය. න තං මයං සීලවතං රමාම යනු පෙර පැවති ඔබේ කෙළිලොල් බව දැන් නැති හෙයින් අපි ඔබ ගැන නොඇලෙමු, ඔබ ද අප ගැන නොඇලෙන්නෙහිය, එයට හේතුව කුමක්ද? යන්නයි.
එය අසා වඳුරා දෙවන ගාථාව මෙසේ කීය:
“ඇවැත්නි, බහුශ්රැත වූ කොමාරපුත්තයන්ගේ උසස් වූ ධ්යාන විශුද්ධිය මා විසින් අසන ලදී. එබැවින් පෙර පරිදි මා (සෙල්ලම් කරන්නෙකැයි) නොසිතව. අපි දැන් ධ්යානයෙහි යෙදී වාසය කරමු.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව පැවසීය.
එහි මය්හං යනු කරණාර්ථයෙහි යෙදුණු සම්ප්රදාන විභක්තියයි. විසුද්ධි යනු ධ්යානයෙන් පිරිසිදු වීමයි. බහුස්සුතස්ස යනු බොහෝ කසිණ පරිකර්මයන් ද අෂ්ට සමාපත්තීන් ද ඇසූ බැවින් ද, අවබෝධ කළ බැවින් ද ‘බහුශ්රැත’ නම් වූ (බෝධිසත්වයන්ගේ) ය. තුවං යනු ඔවුන්ගෙන් එක් තාපසයෙකුට අමතමින්, “නුඹ මා පෙර පරිදි යැයි හඳුනා නොගන්න, මම පෙර විසූ අය වැනි නොවෙමි, මවිසින් ගුරුවරයෙක් ලබන ලදී” යැයි දක්වයි.
එය අසා තාපසවරු තෙවන ගාථාව කීහ:
“එම්බා වඳුර, ගල් තලාවක බීජ වැපිරුව ද, වැස්ස කොතරම් මැනවින් වැස්ස ද, ඒ බීජ පැළ නොවන්නේ ය. ඒ අයුරින් නුඹ විසින් ඒ උතුම් ධ්යාන විශුද්ධිය අසන ලද නමුත්, නුඹ ධ්යාන භූමියෙන් දුරස් ව සිටින්නෙහිය.”
යනුවෙන් තෙවන ගාථාව කීහ.
එහි අර්ථය නම්: සචෙපි, ඉදින් ගල් තලාවක පස් ආකාර වූ බීජ වපුරන්නේ ද; දෙවො ච, වැස්ස ද මැනවින් වසින්නේ ද; එය කුඹුරක් නොවන බැවින් ඒ බීජ නොවැඩෙන්නේ ය. එලෙස ම නුඹ විසින් පරමා, උතුම් වූ ධ්යාන විශුද්ධිය සුතා, අසන ලද්දේ නමුත්; නුඹ තිරිසන් යෝනියට අයත් සතෙකු බැවින් ආරා ඣාන භූමියා, ධ්යාන භූමියෙන් දුරස් ව සිටින්නෙහිය. නුඹට ධ්යාන උපදවා ගත නොහැක, යනුවෙන් ඔවුහු වඳුරාට ගර්හා කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල කෙළිලොල් තාපසවරු වූයේ දැන් මේ භික්ෂූන් ය. කොමාරපුත්ත වූයේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
නවවන කොමාරපුත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.
“පරපාණරොධා” (අනුන්ගේ ප්රාණ නසමින්) යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පැරණි ඇතිරිල්ලක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථා වස්තුව විනය පිටකයේ (පාරාජිකා පාලියේ) විස්තර වශයෙන් දක්වා ඇත. මෙය එහි සාරාංශයයි: ආයුෂ්මත් උපසේන තෙරුන් වහන්සේ උපසම්පදාවෙන් වස් දෙකක් ඇති කෙනෙක්ව සිටියදී, එක් වසක් ඇති සද්ධිවිහාරික ශිෂ්ය භික්ෂුව සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹි අවස්ථාවේ උන්වහන්සේගේ ගැරහුමට ලක්වූහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ වැඳ ආපසු ගොස් විදර්ශනා වඩා රහත් භාවයට පත්ව, අල්පේච්ඡතා ආදී ගුණවලින් යුක්තව තෙළෙස් ධුතාංග සමාදන් වූහ. තමන්ගේ පිරිස ද තෙළෙස් ධුතාංගධාරීන් කරවා, භාග්යවතුන් වහන්සේ තුන් මසක් විවේකීව (පටිසල්ලීන) වැඩ වෙසෙද්දී පිරිවර සහිතව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹියහ. පිරිස නිසා පළමුව නින්දා ලබා, පසුව අදැහැමි කතිකාවට අනුව නොපැවතීම නිසා (ධුතාංගධාරී බැවින්) දෙවනුව සාධුකාර ලැබූහ. “මෙතැන් පටන් ධුතාංගධාරී භික්ෂූහු කැමති පරිදි පැමිණ මා දකිත්වා”යි ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් කරන ලද අනුග්රහය ඇතිව නික්ම ගොස් භික්ෂූන්ට ඒ කරුණ සැල කළහ. එතැන් පටන් භික්ෂූහු ධුතාංගධාරීන් බවට පත්ව ශාස්තෲන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණ, ශාස්තෲන් වහන්සේ විවේක සුවයෙන් නැගිටි කල්හි, (තමන් පොරොවාගෙන ගිය) ඒ ඒ පංසුකූල සිවුරු තැන් තැන්වල දමා තමන්ගේ (පැරණි) සිනිඳු සිවුරුම ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ බොහෝ භික්ෂූන් සමඟ සේනාසනවල චාරිකාවේ හැසිරෙමින් ඒ ඒ තැන වැටී තිබුණු පංසුකූල සිවුරු දැක, කරුණු විමසා, ඒ පුවත අසා; “මහණෙනි, මේ භික්ෂූන්ගේ ධුතාංග සමාදන් වීම වැඩි කල් නොපැවතියේය. එය වක (වෘක) නම් දිවියාගේ පෙහෙවස් සමාදන් වීම හා සමාන වේ”යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ ශක්ර දේවේන්ද්රව උපන් සේක. එකල එක් වෘකයෙක් ගං ඉවුරේ ගල් තලාවක වාසය කරයි. ඉක්බිති ගඟේ ජල මට්ටම ඉහළ ගොස් ඒ ගල ජලයෙන් වට විය. වෘකයා ගලට නැග ගල්තලාව මත වැතිර ගත්තේය. ඔහුට ගොදුරු සොයා ගැනීමට මගක් නැත. ගොදුරු බිම් කරා යාමට ද මගක් නැත. ජලය ද වැඩි වෙයි. ඌ මෙසේ සිතුවේය: “මට ආහාරයක් ද නැත. ඒ සඳහා යන ගමන් මගක් ද නැත. නිකරුණේ නිදා ගන්නවාට වඩා පෙහෙවස් රැකීම උතුම්ය.” මෙසේ සිතා සිතින්ම පෙහෙවස් අධිෂ්ඨාන කොට සිල් සමාදන්ව නිදා ගත්තේය. එකල ශක්ර දෙවිඳු ආවර්ජනා කරමින් ඔහුගේ ඒ දුර්වල සිල් ගැනීම දැනගෙන, “මේ වෘකයා වෙහෙසට පත් කරන්නෙමි”යි සිතා, එළුවෙකුගේ වේශයෙන් අවුත් උගේ නුදුරෙහි පෙනී සිටියේය. වෘකයා ඌ දැක, “වෙනත් දිනයක පෙහෙවස් රැකීම ගැන බලාගන්නෙමි”යි සිතා, නොනැගිටම (සිටි ඉරියව්වෙන්) ඌ අල්ලා ගැනීමට පැන්නේය. එළුවා ද ඒ මේ අතට පැන තමන් අල්ලා ගැනීමට ඉඩ නොදුන්නේය. වෘකයා ඌ අල්ලා ගැනීමට නොහැකිව නැවතී අවුත්, “මගේ උපෝසථය තවමත් නොබිඳුණේය”යි සිතා එහිම නැවත නිදා ගත්තේය. ශක්රයා ස්වකීය ශක්ර ආත්මභාවයෙන්ම අහසෙහි සිට; “නුඹ වැනි දුර්වල අදහස් ඇත්තෙකුගේ උපෝසථ කර්මයෙන් කවර ඵලයක් ද? නුඹ මගේ ශක්රභාවය නොදැන එළු මස් කනු කැමැත්තේ වී යැ”යි ඌ වෙහෙසවා, ගරහා දෙව්ලොවටම ගියේය.
“අනුන්ගේ ප්රාණ නසමින් ජීවත් වන, මස් ලේ ආහාර කොට ඇති වෘකයා, ව්රතයක් සමාදන් වී පෙහෙවස් සමාදන් විය.”
“ශක්ර දෙවිඳු ඔහුගේ ඒ ව්රතය දැන, එළු වෙසකින් ඔහු වෙත පැමිණියේය. ලේ බොන හෙතෙම (එළුවා දැක) තපස අතහැර, (එළුවා පසුපස පැන) තපස බිඳගත්තේය.”
“එලෙසම මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් සමාදන් වූ සීලයෙහි දුර්වල වෙති. එළුවා නිසා වෘකයා (හෑල්ලු වූවා) මෙන් ඔවුහු තමන්ව හෑල්ලු කර ගනිති.”
මේ ගාථා තුනම බුදුබවට පත්ව දේශනා කරන ලද ගාථා ය.
එහි උපපජ්ජ උපොසථං යනු පෙහෙවස් විසීමට එළඹියේය යන්නයි. වතඤ්ඤාය යනු ඔහුගේ ඒ දුර්වල ව්රතය දැනගෙන යන්නයි. වීතතපො අජ්ඣප්පත්තො යනු පහවූ තපස් ඇත්තෙක්ව (තපස අමතක කොට) ඒ එළුවා කෑමට පැන්නේය යන අර්ථයයි. ලොහිතපො යනු ලේ බොන සත්වයා (වෘකයා) ය. තපං යනු තමන්ගේ ඒ සමාදාන වූ තපස බින්දේය යන්නයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ශක්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
දසවැනි වූ වක ජාතක වර්ණනාව යි.
පස්වැනි වූ කුම්භ වර්ගය නිමියේය.
එහි ජාතක නාමාවලිය මෙසේය:
වර කුම්භ, සුපත්ත, සිරි, සුචිසම්මත, බින්දුසර, වෘෂභ, සරිතම්පති, චණ්ඩ, ජරාකපින, මක්කට හා දසවැනි වක ජාතකය ද වේ.
ඉක්බිති වර්ග නාමාවලිය මෙසේය:
සංකප්ප, පදුම, තෙවැනි උදපාන, අබ්භන්තර සහ ඝටභේද යන මේවා තික නිපාතයෙහි අලංකාරවත් වර්ගයෝ ය.
තික නිපාත වර්ණනාව නිමාවිය.
(දෙවන භාගය නිමියේය.)